سواه نهَى الله تعالى ذكرُه ابتداءَ مثله في الإسلام، مما كان أهلُ الجاهليَّةِ يَتَناكَحونه في شِركِهم.
cahiliye ehlinin şirkleri içinde birbirleriyle kıydıkları, İslâm'da benzerine sıfırdan başlanmasını Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan nehyettiği her nikâhı haram kılmıştır.
ومعنى قوله: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}: إلا ما قد مضَى، {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً}. يقولُ: إن نكاحَكم الذي سلَف منكم كنكاح آبائكم المُحَرَّم عليكم ابتداءُ مثلِه في الإسلام، بعد تحريمى ذلك عليكم، {فَاحِشَةً}. يقولُ: معصيةٌ. {وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا}. أي: بئس طريقًا ومنهجًا ما كنتم تَفْعَلُون في جاهليتِكم، مِن المناكِحِ التي كنتم تَناكَحُونها.
{إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} kavlinin anlamı: “Geçmişte kalıp bitenler müstesnadır” demektir. {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} kavli ise şöyle buyurmaktadır: Bunu size haram kıldıktan sonra İslâm'da bir benzerine sıfırdan başlanması üzerinize haram kılınmış olan, babalarınızın nikâhı gibi sizden geçmiş olan nikâhınız {فَاحِشَةً} yani bir günahtır. {وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا} Yani: Cahiliye döneminizde birbirinizle kıydığınız nikâhlardan yaptıklarınız ne kötü bir yol ve ne fena bir yöntemdi!
القولُ في تأويل قوله: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٣)}.
[Allah] Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair görüş: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٣)} “Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anaları, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz (kızlarını almanızda) üzerinize bir günah yoktur-, kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri ve geçmişte olanlar bir yana iki kız kardeşi bir arada almanız size haram kılındı. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
يعنى بذلك تعالى ذكرُه: حُرِّم عليكم نكاحُ أمهاتِكم. فتَرَك ذكرَ النِّكاح اكتفاءً بدلالة الكلام عليه.
Zikri yüce olan [Allah] bununla: “Annelerinizi nikâhlamak size haram kılındı” manasını kastetmektedir. Sözün delaleti buna kâfi geldiği için “nikâh” kelimesinin zikrini terk etmiştir.
وكان ابن عباسٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، عن الثوريِّ، عن الأعمش، عن إسماعيلَ بن رجاءٍ، عن عُميرٍ مولى ابن عباسٍ، عن ابن عباسٍ، قال: حرُم من النسبِ سبعٌ، ومن الصِّهْرِ سبعٌ، ثم قرأ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ}. حتى بلغ: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}. قال: والسابعةُ: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} .
İbn Abbâs bu hususta, Ebû Kureyb’in bize rivayet ettiğine göre şöyle derdi: Bize İbn Ebî Zâide, Sevrî’den, o A‘meş’ten, o İsmâîl b. Recâ’dan, o İbn Abbâs’ın azatlısı Umeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle] dediğini rivayet etti: “Nesep yoluyla yedi, sıhriyet yoluyla da yedi [kadın] haram kılınmıştır.” Sonra: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ } “Analarınız size haram kılındı...” [ayetini], { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “...ve geçmişte olanlar hariç, iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız [da size haram kılındı]” [kısmına] kadar okudu. [Ardından] şöyle dedi: Yedincisi ise { وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar hariç, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” [ayetidir].
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمش، عن إسماعيل بن رجاءٍ، عن عُميرٍ مولى ابن عباسٍ، عن ابن عباسٍ، قال: يَحْرُمُ مِن النسب سبعٌ، ومن الصِّهْرِ سبعٌ. ثم قرأ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ}. إلى قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o İsmâil b. Recâ'dan, o İbn Abbâs'ın azatlısı Umeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Nesep cihetinden yedi [kadın], sıhriyet cihetinden de yedi [kadın] haram olur. Sonra {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} “Analarınız size haram kılındı...” ayetinden {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavline kadar okudu.
حدَّثنا ابن بشَّارٍ مرةً أخرى، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرِيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمش، عن إسماعيل بن رجاءٍ، عن عُميرٍ مولى ابن عباسٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه .
Bize İbn Beşşâr bir diğer defasında rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o İsmâil b. Recâ'dan, o İbn Abbâs'ın azatlısı Umeyr'den, o İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي ذئبٍ، عن الزُّهريِّ بنحوه.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Zi'b'den, o ez-Zührî'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبٍ، عن سعيد بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: حُرِّم عليكم سبعٌ نَسَبًا، وسبعٌ صِهْرًا: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} الآية .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Nesep cihetinden yedi, sıhriyet cihetinden de yedi [kadın] size haram kılındı: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} “Analarınız size haram kılındı...” ayeti[dir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن عليِّ بن صالحٍ، عن سمَاكِ بن حربٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ، قال: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ}. قال: حرَّم الله مِن النَّسَبِ سبعًا، ومِن الصِّهْرِ سبعًا. ثم قرأ: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ} الآية .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Ali b. Sâlih'ten, o Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ} “Analarınız, kızlarınız ve kız kardeşleriniz size haram kılındı...” [İbn Abbâs devamla] dedi ki: Allah nesep cihetinden yedi, sıhriyet cihetinden de yedi [kadını] haram kıldı. Sonra: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ} “...eşlerinizin anaları ve üvey kızlarınız...” ayetini okudu .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُطَرِّفٍ، عن عَمرِو بن سالمٍ مولى الأنصارِ، قال: حُرِّم مِن النَّسَبِ سبعٌ، ومِن الصِّهْرِ سبعٌ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ}. ومن الصِّهْرِ: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}، ثم قال: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}، {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mutarrif'ten, o Ensâr'ın azatlısı Amr b. Sâlim'den rivayet etti; dedi ki: Nesep cihetinden yedi, sıhriyet cihetinden de yedi [kadın] haram kılınmıştır: [Nesepten olanlar:] {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ} “Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızları [size haram kılındı]”. Sıhriyetten olanlar ise: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anaları, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz (kızlarını almanızda) üzerinize bir günah yoktur-, kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri ve geçmişte olanlar bir yana iki kız kardeşi bir arada almanız [size haram kılındı]”. Sonra şöyle buyurmuştur: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]”, {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin”.
فكلُّ هؤلاء اللواتى سمَّاهنَّ الله ﵎ وبيَّن تحريمهن في هذه الآية، مُحَرَّماتٌ غيرُ جائزٍ نكاحُهنَّ لمن حرَّم الله ذلك عليه من الرجال، بإجماعِ جميعِ الأمةِ، لا اختلافَ بينهم في ذلك، إلا في أمهات نسائِنا اللواتي لم يَدْخُلْ بهِنَّ أزواجهنَّ، فإن في نكاحِهنَّ اختلافًا بيْن بعض المتقدِّمين من الصحابة، إذا بانت الابنةُ قبل الدخول بها من زوجها، هل هنَّ مِن المُبْهَماتِ، أم هنَّ مِن المشروط
Allah Teâlâ'nın bu ayette ismen belirttiği ve haram kılındıklarını açıkladığı bütün bu [kadınlar], bütün ümmetin icmâı ile kendilerine haram kılınan erkeklerin nikâhlaması caiz olmayan haramlardır; bu hususta aralarında hiçbir ihtilaf yoktur. Ancak kocaları kendileriyle henüz zifafa girmemiş olan eşlerimizin anneleri (kayınvalideler) müstesnadır; zira kız, kendisiyle zifafa girilmeden önce kocasından ayrıldığında bunların nikâhlanması konusunda sahabenin ilk neslinden bazıları arasında, onların mübhemâttan (mutlak haramlardan) mı, yoksa [haklarında]
فيهنَّ الدخولُ ببناتِهنَّ؟
kendileri hakkında kızlarıyla zifafa girmenin şart koşulduğu kadınlardan mı olduğu hususunda sahabenin ilk neslinden bazıları arasında ihtilaf vardır.
فقال جميعُ أهل العلم متقدِّمُهم ومتأخرُهم: مِن المبهَماتِ، وحرامٌ على من تزوَّج امرأةً؛ أمُّها، دخَل بامرأتِه التي نكَحها أو لم يَدْخُلْ بها. وقالوا: شرطُ الدخول في الربيبة دونَ الأُمِّ، فأمَّا أمُّ المرأة فمُطْلَقَةٌ بالتحريم. قالوا: ولو جاز أن يكون شرطُ الدخول في قوله: {وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ}. يَرْجِعُ موصولًا به قولُه: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ}. جاز أن يكونَ الاستثناءُ في قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. مِن جميع المُحَرَّماتِ بقوله: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} الآية. قالوا: وفى إجماع الجميع على أن الاستثناءَ في ذلك إنما هو مما وَليَه من قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ}. أبينُ الدلالة على أن الشرط في قوله: {مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ}. مما وليَه من قوله: {وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ}. دونَ أمهاتِ نسائِنا.
Öncekileriyle ve sonrakileriyle bütün ilim ehli şöyle demiştir: [Kayınvalide] mübhemâttandır (mutlak haramlardandır); bir kadınla evlenen erkeğe, nikâhladığı karısıyla zifafa girmiş olsun veya olmasın o kadının annesi haramdır. Ve dediler ki: Zifaf şartı anneye değil, üvey kıza (rebibeye) aittir; kadının annesi ise haramlık bakımından mutlaktır. Şöyle dediler: {وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız” kavlindeki zifaf şartının, {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ} “karılarınızın anaları” kavline bağlanıp ona dönmesi caiz olsaydı, {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu müstesna evli kadınlar...” kavlindeki istisnanın da {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılındı...” ayetindeki bütün haramlardan yapılmış bir istisna olması caiz olurdu. Dediler ki: Bu hususta istisnanın yalnızca kendisinden hemen önceki {وَالْمُحْصَنَاتُ} “evli kadınlar” kavline ait olduğuna dair icmâ, {مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan” kavlindeki şartın da kadınlarımızın annelerine değil, yalnızca kendisinden hemen önceki {وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız” kavline ait olduğuna en açık delildir.
ورُوى عن بعض المتقدِّمين أنه كان يقولُ: حلالٌ نكاحُ أمهاتِ نسائِنا اللواتي لم نَدْخُلْ بهنَّ، وإن حكمَهنَّ في ذلك حكمُ الربائبِ.
Önceki âlimlerin bazılarından, zifafa girmediğimiz kadınlarımızın anneleriyle nikâhlanmanın helal olduğu ve bu hususta onların hükmünün üvey kızların (rebaibin) hükmü gibi olduğu görüşünü benimsediği rivayet edilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا ابن أَبي عَدِيٍّ وعبدُ الأعلى، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ، عن خِلَاسِ بن عَمْرٍو، عن عليٍّ ﵁، في رجلٍ تزوَّج امرأةً فطلَّقها قبل أن يَدْخُلَ بها، أَيَتَزَوَّجُ أَمَّها؟ قال: هي بمنزلة الرَّبِيبةِ.
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy ve Abdüla‘lâ, Saîd'den, o Katâde'den, o Hılâs b. Amr'dan, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; bir kadınla evlenip kendisiyle zifafa girmeden önce onu boşayan ve "Annesiyle evlenebilir mi?" [diye sorulan] bir adam hakkında [Ali] şöyle dedi: “O [kadın], üvey kız (rebibe) konumundadır.”
حدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، قال: ثنا قتادةُ، عن خلاسٍ، عن عليٍّ ﵁، قال: هي بمنزلة الرَّبيبة.
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Katâde, Hılâs'tan, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: “O, üvey kız (rebibe) konumundadır.”
حدَّثنا حُميدٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، قال: ثنا قتادةُ، عن سعيد بن المُسَيَّبِ، عن زيد بن ثابتٍ، أنه كان يقولُ: إذا ماتت امرَأتُه عندَه، فأخَذ ميراثَها، كُرِه أن يَخْلُفَ على أمِّها، وإذا طلَّقها قبلَ أن يَدْخُل بها، فإن شاء فعل .
Bize Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Katâde, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; Zeyd b. Sâbit şöyle derdi: “Kişinin eşi yanında ölür de onun mirasını alırsa, onun annesiyle evlenmesi mekruh görülür; şayet zifafa girmeden onu boşarsa dilerse [annesiyle] evlenir” .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سعيدٍ، عن قتادة، عن سعيد بن المسيَّبِ، عن زيدِ بن ثابتٍ، قال: إذا طلَّق الرجلُ امرأته قبل أن يَدْخُلَ بها، فلا بأسَ أن يَتَزَوَّجَ أُمَّهَا.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, Saîd'den , o Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etti; [Zeyd] dedi ki: “Kişi karısını zifafa girmeden önce boşarsa, onun annesiyle evlenmesinde bir sakınca yoktur.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيْجٍ: أخبرني عكرمةُ بنُ خالدٍ، أن مجاهدًا قال له: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ}: أريد بهما الدخولُ جميعًا .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana İkrime b. Hâlid haber verdi ki Mücâhid kendisine: “{وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ}: Her ikisiyle de zifaf şartı kastedilmiştir” demiştir .
قال أبو جعفرٍ: والقولُ الأولُ أولى بالصوابِ، أعنى قولَ من قال: الأمُّ من المبهَماتِ؛ لأن الله لم يَشْرُط معَهنَّ الدخول ببناتِهنَّ، كما شرَط ذلك مع أمَّهاتِ الربائب، مع أن ذلك أيضًا إجماعٌ مِن الحُجَّةِ التي لا يجوزُ خلافُها فيما جاءت به مُتَّفقةً عليه.
Ebû Ca'fer dedi ki: Birinci görüş gerçeğe daha uygundur; yani [kayın]validenin mübhemâttan (mutlak haramlardan) olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Çünkü Allah, üvey kızların anneleri hususunda koştuğu gibi onlar hususunda kızlarıyla zifafa girmeyi şart koşmamıştır. Bununla birlikte bu husus, üzerinde ittifak ettikleri bir hükümde muhalefet edilmesi caiz olmayan hüccet ehlinin (icmânın) da görüşüdür.
وقد رُوِى بذلك أيضًا عن النبيِّ ﷺ، خبرٌ، غير أن في إسناده نظرًا، وهو ما حدَّثنا به المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ بن موسى، قال: أخبَرنا ابن المُبارك، قال: أخبَرنا
Bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir haber de rivayet edilmiştir; ancak isnadında tenkide açık bir yön (nazar) vardır. Bu da el-Müsennâ'nın bize rivayet ettiği şu hadistir: Dedi ki: Bize Hibbân b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek haber verip dedi ki: Bize haber verdi...
المُثَنَّى بنُ الصَّبَّاحِ، عن عَمرو بن شُعيبٍ، عن أبيه، عن جدِّه، عن النبيِّ ﷺ، قال: "إذا نكَح الرجلُ المرأةَ، فلا يَحِلُّ له أن يَتَزَوَّجَ أُمَّهَا، دخل بالابنة أمْ لم يَدْخُلْ، وإذا تزوَّج الأُمَّ فلم يَدْخُلْ بها، ثم طلَّقها، فإن شاء تزوَّج الابْنة" .
el-Müsennâ b. es-Sabbâh, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: “Bir adam bir kadınla nikâhlandığında kızıyla zifafa girmiş olsun ya da olmasın onun annesiyle evlenmesi ona helal olmaz. Anneyle evlenip de onunla zifafa girmeden boşarsa dilerse kızıyla evlenebilir” .
قال أبو جعفرٍ: وهذا خبرٌ، وإن كان في إسنادِه ما فيه، فإن في إجماعِ الحُجَّةِ على صحة القولِ به مُسْتَغْنًى عن الاستشهاد على صحته بغيره.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu haberin isnadında var olan kusurlar bulunsa bile, hüccet ehlinin (âlimler topluluğunun) bu görüşün sıhhati üzerindeki icmâı, onun sıhhatine dair başka delil getirme ihtiyacını ortadan kaldırmaktadır.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قلنا لعطاءٍ: الرجلُ يَنْكِحُ المرأة لم يَرَها ولا يُجَامِعُها حتى يُطَلِّقَها، أَتَحِلُ له أَمُّها؟ قال: لا، هي مرسَلةٌ. قلتُ لعطاءٍ: أكان ابن عباس يَقْرَأَ: (وأمهاتُ نسائِكم اللَّاتى دَخَلْتم بهنَّ). قال: لا. تَتْرَى . قال حجَّاجٌ: قلتُ لابن جُرَيجٍ: مَا تَتْرَى ؟ قال: كأنه قال: لا، لا .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: Atâ'ya: “Bir adam bir kadınla nikâhlanır da onu boşamadan önce ne onu görür ne de onunla cinsel ilişkide bulunursa, o kadının annesi bu adama helal olur mu?” dedik. O: “Hayır, bu [hüküm] mutlaktır” dedi. Atâ'ya: “İbn Abbâs: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} (Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz karılarınızın anaları) şeklinde okur muydu?” dedim. “Hayır, tetrâ ” dedi. Haccâc dedi ki: İbn Cüreyc'e: “Tetrâ ne demektir?” dedim. O: “Sanki: Hayır, hayır! demiş gibidir” dedi .
وأما "الربائبُ" فإنَّها جمعُ رَبيبةٍ، وهى ابنةُ امرأة الرجل، قيل لها: ربيبةٌ. لتربيته إيَّاها، وإنما هي مربوبةٌ، صُرفت إلى ربيبةٍ، كما يقالُ: هي قتيلةٌ. من مقتولةٍ، وقد يقالُ لزوج المرأةِ: هو ربيبُ ابن امرأته. يعنى به: هو رابُّه. كما يقالُ: هو [خابرٌ وخبيرٌ]، وشاهدٌ وشهيدٌ.
"Er-Rebâib" (الربائب) [üvey kızlar] kelimesine gelince; bu "rabîbe" (ربيبة) kelimesinin çoğuludur. Rabîbe ise bir adamın karısının kızıdır. [Adamın] onu yetiştirip büyütmesi (terbiyesi) sebebiyle ona "rabîbe" denilmiştir. Aslında o "merbûbe"dir (yetiştirilen); tıpkı "maktûle" yerine "katîle" denildiği gibi "maktûle"den [mülhemle] "rabîbe" kalıbına aktarılmıştır. Bazen kadının kocası için: "O, karısının oğlunun rabîbidir" de denilebilir; bununla "onun râbbıdır (yetiştiricisidir)" anlamı kastedilir. Tıpkı [aynı manada] "hâbir ve habîr" ile "şâhid ve şehîd" denilmesi gibi.
واخْتَلف أهلُ التأويل في معنى قوله: {مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ}، فقال بعضُهم: معنى الدخول في هذا الموضع الجماع.
Tevil ehli Allah'ın: {مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan” kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: “Buradaki duhûl (gerdeğe girme) kelimesinin anlamı cinsel ilişkidir (cimâ)” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية بن صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباس قوله: {مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ}: والدخولُ النِّكاح .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan” kavli hakkında rivayet etti: “Duhûl, nikâhtır (cinsel ilişkidir)” dedi .
وقال آخرون: الدخولُ في هذا الموضع هو التجريد.
Başkaları ise şöyle dedi: Bu yerdeki duhûl (gerdeğe girme), kadını soymak/dokunmaktır (tecrid).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ: قلت لعطاءٍ: قوله: {اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ}. ما الدخولُ بهنَّ؟ قال: أن تُهْدَى إليه فيَكْشِفَ، ويَعْتَسَّ ، ويَجْلِسَ بين رجليها. قلتُ: أرأيتَ إن فعل ذلك في بيتِ أهلها؟ قال: هو سواءٌ، وحَسْبُه، قد حرَّم ذلك عليه ابنتها. قلتُ: تَحْرُمُ الربيبة ممن يَصْنَعُ هذا بأمِّها، ألا يَحْرُمُ عليَّ مِن أَمَتى إن صنَعْتُه بأمِّها؟ قال: نعم، سواءٌ. قال عطاءٌ: إذا كشف الرجلُ أمَتَه وجلس بين رجلَيْها، أَنْهاه عن أمها وابنتها .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: “O'nun: {اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz” kavlinde onlarla duhûl (gerdeğe girme) nedir?” dedim. O: “Kadının ona gelin olarak getirilmesi, onun kadını açması, dokunup okşaması ve iki bacağı arasına oturmasıdır” dedi. “Peki bunu kadının ailesinin evinde yapsa ne dersin?” dedim. “Fark etmez, bu kadarı yeterlidir; bu durum kızını ona haram kılmıştır” dedi. “Annesine bunu yapan kimseye üvey kızı (rebibe) haram oluyor da, bunu cariyenin annesine yapsam cariye bana haram olmaz mı ?” dedim. “Evet, ikisi aynıdır” dedi. Atâ dedi ki: “Kişi cariyesini açıp iki bacağı arasına oturursa, o cariyenin annesi ve kızı ile [evlenmekten] onu menederim” .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى القولين عندى بالصواب في تأويل ذلك ما قاله ابن عباس، مِن أن معنى الدخول الجماعُ والنكاح؛ لأن ذلك لا يَخْلُو معناه مِن أحدِ
Ebû Ca‘fer der ki: Bu [ayetin] tevilinde bana göre doğruya en yakın olan görüş; İbn Abbâs'ın, duhûlün (gerdeğe girmenin) manasının cinsel ilişki (cimâ) ve zifaf olduğu yönündeki görüşüdür. Zira bunun manası, [şu]...
أمرين؛ إما أن يكون على الظاهرِ المتعارفِ من معاني الدخول في الناس، وهو الوصول إليها بالخلوة بها، أو يكون بمعنى الجماع. وفي إجماع الجميع على أن خلوة الرجل بامرأته لا يُحَرِّمُ عليه ابنتها، إذا طلَّقها قبلَ مَسِيسِها ومباشرتها، أو قبل النظر إلى فرجها بالشهوة، ما يَدُلُّ على أن معني ذلك هو الوصول إليها بالجماع. وإذا كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الصحيح من التأويل في ذلك ما قلناه.
...iki durumdan biri: Ya insanlar arasında duhûlün (gerdeğe girmenin) bilinen zahirî manası üzere olup onunla baş başa kalmak (halvet) suretiyle ona ulaşmaktır veya cinsel ilişki (cimâ) anlamındadır. Bir kimsenin, karısına dokunmadan, onunla mübaşerette bulunmadan yahut şehvetle cinsel organına bakmadan önce onu boşaması durumunda, onunla halvette bulunmasının kızını kendisine haram kılmayacağına dair icma; bunun anlamının cinsel ilişki yoluyla ona ulaşmak olduğuna delalet etmektedir. Durum böyle olunca, bu husustaki doğru tevilin bizim söylediğimiz olduğu malumdur.
وأما قوله: {فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ}. فإنه يقولُ: فإن لم تكونوا أيُّها الناسُ دخلتم بأمهات ربائبكم اللاتي في حجوركم، فجامَعْتُموهنَّ حتى طلَّقْتُمُوهُنَّ ، {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ}. يقولُ: فلا حرج عليكم في نكاح من كان من ربائبكم كذلك.
Allah'ın: {فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz, sizin için bir sakınca yoktur” kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Eğer sizler, himayenizde bulunan üvey kızlarınızın anneleriyle gerdeğe girmemiş, onları boşayana kadar onlarla cinsel ilişkide bulunmamışsanız , {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “sizin için bir sakınca yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: Bu durumda olan üvey kızlarınızla evlenmenizde size bir günah yoktur.
وأما قوله: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ}. فإنه يعنى: وأزواج أبنائكم الذين من أصلابكم. وهى جمعُ حَلِيلةٍ، وهي امرأته. وقيل: سُمِّيت امرأةُ الرجل حليلته؛ لأنها تحلُّ معه في فراشٍ واحدٍ.
[Allah'ın]: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri” kavline gelince; O, kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşlerini kastetmektedir. [Halâil] “halîle”nin (حليلة) çoğuludur, o da kişinin eşidir. Denildi ki: Kişinin eşine “halîle” denilmiştir; çünkü o, onunla aynı yatakta yatar.
ولا خلاف بين جميع أهل العلم أن حليلة ابن الرجل حرامٌ عليه نكاحها بعقد ابنه عليها النِّكاح، دخل بها أو لم يَدْخُلْ بها.
Bütün ilim ehli arasında, oğlunun yaptığı nikâh akdiyle birlikte -oğlu onunla zifafa girsin veya girmesin- kişinin oğlunun eşiyle evlenmesinin haram olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.
فإن قال قائلٌ: فما أنت قائلٌ في حلائلِ الأبناء من الرضاع، فإن الله تعالى إنما حرَّم حلائل أبنائنا مِن أصلابنا؟
Eğer bir kimse: “Süt oğulların eşleri hakkında ne dersin? Zira Allah Teâlâ ancak kendi sulbümüzden gelen oğullarımızın eşlerini haram kılmıştır” derse,
قيل: إن حلائل الأبناء من الرضاع، وحلائل الأبناء من الأصلاب، سواءٌ في التحريم، وإنما قال: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ}. لأن معناه:
[Şöyle] denilir: Şüphesiz süt oğulların eşleri ile sulbden olan oğulların eşleri haramlık hususunda eşittir. [Allah Teâlâ'nın] {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri” buyurması ise şundan dolayıdır: Çünkü bunun anlamı:
وحلائلُ أبنائكم الذين ولدتموهم، دون حلائل أبنائكم الذين تَبَنَّيتُموهم.
Evlat edindiğiniz oğullarınızın eşleri değil, bizzat doğurduğunuz (sulbünüzden olan) oğullarınızın eşleri, [demektir].
كما حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا حجاج، عن ابن جريجٍ، قال: قلتُ لعطاء: قوله: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ}؟ قال: كنَّا نَتَحَدَّثُ - والله أعلم - أنها نزلت في محمدٍ ﷺ حين نكح امرأة زيد بن حارثة، قال المشركون في ذلك، فنزلت: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ}. ونزلت: {وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ} [الأحزاب: ٤]، ونزَلت: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} [الأحزاب: ٤٠].
Nitekim bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: Atâ'ya: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri” [ayetini] sordum. O şöyle dedi: “Biz -en doğrusunu Allah bilir- bu ayetin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd b. Hârise'nin hanımıyla evlendiğinde nâzil olduğunu konuşurduk. Müşrikler bu konuda ileri geri konuşunca: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri” ayeti indi. Yine: {وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ} “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” [el-Ahzâb: 4] ve: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} “Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir” [el-Ahzâb: 40] ayetleri indi.”
وأمَّا قولُه: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ}. فإن معناه: وحُرِّم عليكم أن تجمعوا بين الأختين عندكم بنكاح. فـ {وَأَنْ} في موضع رفعٍ، كأنه قيل: والجمع بين الأختين. {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}: لكن ما قد مضى منكم، فإن الله كان غفورًا لذنوب عباده، إذا تابوا إليه منها، رحيمًا بهم فيما كلَّفهم من الفرائض، وخفَّف عنهم فلم يُحَمِّلْهم فوق طاقتِهم.
[Allah'ın]: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} “İki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız da [haram kılındı]” kavline gelince; bunun manası: “İki kız kardeşi nikâhınız altında bir araya getirmeniz de size haram kılındı” demektir. {وَأَنْ} lafzı ref konumundadır, sanki: “İki kız kardeşin arasını birleştirmek [haram kılındı]” denilmiş gibidir. {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna”: Lakin sizden geçmişte olanlar başka; zira Allah, kulları günahlarından tevbe ettiklerinde onları çok bağışlayıcıdır, onlara yüklediği farzlarda kendilerine çok merhamet edendir; onlara hafifletmiş ve güçlerinin yetmeyeceği şeyi yüklememiştir.
يُخْبِرُ بذلك جل ثناؤه أنه غفورٌ لمن كان جمع بين الأختين بنكاح في جاهليته، وقبل تحريمه ذلك، إذا اتَّقى الله ﵎ بعد تحريمه ذلك عليه، فأطاعه باجتنابه، رحيمٌ به وبغيره من أهل طاعته من خلقه.
Şânı yüce olan [Allah] bununla; cahiliye döneminde ve O bunu haram kılmadan önce iki kız kardeşi nikâhla bir araya getirmiş olan kimse, bu kendisine haram kılındıktan sonra Allah'tan azze ve celle sakınıp bundan kaçınarak O'na itaat ettiği takdirde, onu bağışlayacağını; ona ve yarattıklarından O'na itaat eden diğer kimselere karşı çok merhametli olduğunu bildirmektedir.
القول في تأويل قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}.
[Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]. Bunlar, Allah'ın üzerinize yazdığı hükmüdür” kavlinin tevili hakkında.
يعنى بذلك جل ثناؤه: حُرِّمت عليكم المحصنات من النساء إلا ما ملكت
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Sağ ellerinizin malik olduğu... müstesna, evli kadınlar da size haram kılındı.
أيمانُكم.
[sağ ellerinizin malik olduğu cariyeler].
واختلف أهل التأويل في المُحْصَناتِ التي عناهنَّ الله في هذه الآية؛ فقال بعضُهم: هنَّ ذواتُ الأزواج غير المَسْبيَّاتِ منهنَّ، [ومِلْكُ] اليمين السبايا اللَّواتي فرَّق بينَهنَّ وبين أزواجهنَّ السِّباءُ، فحلَلْنَ لمن صِرْنَ له بملك اليمين، من غيرِ طلاقٍ كان من زوجها الحربيِّ لها.
Tevil ehli Allah'ın bu ayette kastettiği muhsanât (evli kadınlar) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Onlar, esir alınanlar dışındaki evli kadınlardır. Sağ ellerin mülkiyeti [mülk-i yemîn] ise, esaretin kendileriyle kocalarının arasını ayırdığı esir kadınlardır; bunlar, harbî olan kocasından bir boşanma olmaksızın, sağ ellerinin mülkiyetiyle kendilerine sahip olan kimseye helal olmuşlardır” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي حصينٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كلُّ ذاتِ زوجٍ إتيانها زنًى، إلا ما سَبَيْتَ .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: “Esir aldıkların müstesna, evli olan her kadına yaklaşmak zinadır” .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن عُلية ، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي حصين، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباس مثله.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن عليّ بن أبي طلحة عن ابن عباس في قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. يقولُ: كلُّ امرأة لها زوجٌ فهى عليك حرامٌ، إلا أمةً ملكتها ولها زوجٌ بأرض الحرب، فهى لك حلالٌ إذا اسْتَبرأتها.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: “Kocası olan her kadın sana haramdır; ancak dârülharpte kocası bulunup da mülkiyetine geçirdiğin cariye müstesnadır; istibrâsını yaptığın (rahminin temiz olduğunu anladığın) takdirde o sana helaldir.”
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، عن خالدٍ، عن أبي قلابة في قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: ما سبيتُم من النساء، إذا سُبيت المرأة ولها زوجٌ في قومها، فلا بأس أن يطأها .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Hâlid'den, o da Ebû Kılâbe'den [Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Kadınlardan esir aldıklarınızdır; kadın kavmi içinde evli iken esir alındığında, [sahibinin] onunla cinsel ilişkide bulunmasında bir sakınca yoktur” .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: كلُّ امرأةٍ محصنة لها زوجٌ فهي محرَّمةٌ، إلا ما ملكت يمينك من السبي وهى محصنةٌ لها زوج، فلا تَحْرُمُ عليك به. قال: كان أبي يقولُ ذلك .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli hakkında şöyle dedi: “Kocası olan her evli (muhsan) kadın haramdır; ancak esirlerden elinin malik olduğu kadın müstesnadır; o evli olup kocası bulunsa dahi bu sebepten dolayı sana haram olmaz.” Dedi ki: “Babam da böyle derdi” .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عُتْبَةُ بنُ سعيد الحِمْصِيُّ، قال: ثنا سعيدٌ، عن مكحولٍ في قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: السَّبايا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Utbe b. Saîd el-Hımsî rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Mekhûl'den [Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli hakkında rivayet etti; o: “Esir kadınlardır” dedi .
واعتلَّ قائلو هذه المقالة بالأخبار التي رُويت أن هذه الآية نزلت في من سُبِى مِن أوطاسٍ.
Bu görüşü savunanlar, bu ayetin Evtâs'ta esir alınanlar hakkında indiğine dair rivayet edilen haberleri delil getirmişlerdir.
ذكرُ الرواية بذلك
Bu konudaki rivayetin zikri:
حدَّثنا بشرٌ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، عن أبي الخليل، عن أبي علقمة الهاشميِّ، عن أبي سعيد الخدري، أن نبيَّ الله ﷺ يوم حنين بعَث جيشًا إلى أوطاس، فلَقُوا عدوًّا، فأصابوا سبايا لهنَّ أزواجٌ من المشركين، فكان المسلمون يتأَثَّمون من غِشْيانِهِنَّ، فَأَنزل الله ﵎ هذه الآية: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. أي: هنَّ حلالٌ لكم إذا ما انقضت عِدَدُهنَّ.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebü'l-Halîl'den, o Ebû Alkame el-Hâşimî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü Evtâs'a bir ordu gönderdi. Düşmanla karşılaştılar ve müşriklerden kocaları bulunan kadın esirler ele geçirdiler. Müslümanlar onlarla ilişkiye girmeyi günah saydılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Evli kadınlar da [size haram kılındı]; ancak sahip olduğunuz cariyeler müstesnadır.” Yani: İddet süreleri bittiğinde onlar size helaldir.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبد الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، عن صالح أبي الخليل، أن أبا علقمة الهاشميَّ حدَّث، أن أبا سعيد الخدرى حدَّث، أن نبيَّ الله ﷺ بعث يومَ حُنينٍ سَرِيَّةً، فأصابوا حيًّا من أحياء العرب يومَ أوطاس، فهزموهم وأصابوا لهم سبايا، فكان ناسٌ من أصحاب رسولِ اللهِ ﷺ يَتَأثَّمون من غِشْيانِهِنَّ مِن أجل أزواجهنَّ، فأنزل الله ﵎: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} منهنَّ، فحلالٌ لكم ذلك .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdül'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Sâlih Ebü'l-Halîl'den rivayet etti ki; Ebû Alkame el-Hâşimî rivayet edip, Ebû Saîd el-Hudrî'nin şöyle rivayet ettiğini söyledi: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü bir müfreze gönderdi. Onlar da Evtâs günü Arap kabilelerinden bir kabileye denk geldiler, onları hezimete uğrattılar ve kadınlarını esir aldılar. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimseler, kocalarından ötürü onlarla cinsel birliktelikte bulunmaktan çekindiler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” ayetini indirdi; böylece onlardan [esir aldıklarınız] size helaldir .
حدَّثني عليُّ بن سعيدٍ الكنديُّ ، قال: ثنا عبد الرحيم بن سليمانَ، عن أَشْعَثَ بن سَوَّارٍ، عن عثمان البَتِّيِّ، عن أبي الخليل، عن أبي سعيد الخدري، قال: لمَّا سبى رسول الله ﷺ أهلَ أوطاس قلنا: يا رسول الله، كيف نَقَعُ على نساءٍ قد عرفنا أنسابَهنَّ وأزواجهنَّ؟ قال: فنزلت هذه الآية: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} .
Bana Ali b. Saîd el-Kindî rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrahîm b. Süleymân, Eş'as b. Sevvâr'dan, o Osmân el-Bettî'den, o Ebü'l-Halîl'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Evtâs ehlini esir aldığında: “Ey Allah'ın Resûlü! Soylarını ve kocalarını bildiğimiz kadınlarla nasıl ilişkiye girebiliriz?” dedik. Dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” .
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن عثمان البتِّيِّ، [عن أبي الخليل] ، عن أبي سعيد الخدري، قال: أَصَبْنا نساءً مِن سبي أوطاسٍ لهنَّ أزواج، فكرهنا أن نقع عليهنَّ ولهنَّ أزواجٌ، فَسَأَلْنَا النبيَّ ﷺ، فنزلت: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. فَاسْتَحْلَلْنا فُروجَهنَّ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, Osmân el-Bettî'den, [Ebü'l-Halîl'den] , o da Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdi; o şöyle dedi: Evtâs esirlerinden kocaları olan kadınlar elde ettik. Kocaları varken onlarla ilişkiye girmeyi hoş karşılamadık ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sorduk. Bunun üzerine: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” ayeti indi; biz de onlarla cinsel ilişkiyi helal saydık .
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, [şundan] haber verdi:
قتادة، عن أبي الخليل، عن أبي سعيد، قال: نزلت في يوم أوطاسٍ، أصاب المسلمون سبايا لهنَّ أزواجٌ في الشركِ، فقال: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. يقول: إلا ما أفاء الله عليكم. قال: فاسْتَحْلَلْنا بها فُروجَهنَّ .
Katâde'den, o Ebü'l-Halîl'den, o da Ebû Saîd'den haber verdi; o şöyle dedi: [Bu ayet] Evtâs günü hakkında indi. Müslümanlar müşrik kocaları olan kadınları esir aldılar. [Allah] şöyle buyurdu: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]”. Yani: Allah'ın size ganimet olarak verdikleri müstesna. Dedi ki: “Bununla onların fercini kendimize helal kıldık” .
وقال آخرون - ممن قال: المحصنات ذوات الأزواج في هذا الموضع -: بل هنَّ كلُّ ذاتِ زوجٍ من النساء، حرامٌ على غير أزواجهنَّ، إلا أن تكون مملوكةً اشتراها مشترٍ من مولاها فتَحِلَّ لَمُشْتَرِيها، ويُبْطِلُ بيع سيِّدها إيَّاها النِّكاح بينها وبين زوجها.
“Muhsanât bu yerde evli kadınlardır” diyenlerden diğer bazıları ise şöyle dedi: Bilakis onlar, kocalarından başkasına haram olan bütün evli kadınlardır; ancak bir alıcının efendisinden satın aldığı cariye kadın müstesnadır, o alıcısına helal olur ve efendisinin onu satması kadın ile kocası arasındaki nikâhı geçersiz kılar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ سَلْمُ بنُ جُنادَةَ، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن عبد الله في قوله: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: كلُّ ذاتِ زوجٍ عليك حرامٌ إلا أن تَشْتَرِيَها، أو ما مَلَكَتْ يمينك .
Bana Ebü's-Sâib Selm b. Cünâde rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o da Abdullâh'tan [Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Satın alman yahut sağ elinin malik olması müstesna, evli olan her kadın sana haramdır” .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، عن شعبة، عن مغيرة، عن إبراهيم، أنه سُئل عن الأَمَةِ تُباع ولها زوجٌ، قال: كان عبد الله يقولُ: بيعها طلاقها. ويتلو هذه الآية: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o Mugîre'den, o da İbrâhîm'den rivayet etti; ona kocası varken satılan cariye hakkında sorulduğunda şöyle dedi: Abdullâh: “Onun satılması boşanmasıdır” der ve şu ayeti okurdu: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيم، عن عبدِ اللهِ في
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o İbrâhîm'den, o da Abdullâh'tan [Allah'ın şu] hakkında:
قولِه: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: كلُّ ذاتِ زوجٍ عليك حرامٌ، إلا ما اشتريتَ بمالِك. وكان يقولُ: بيعُ الأَمَةِ طلاقُها.
[Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Malınla satın aldığın müstesna, evli olan her kadın sana haramdır.” Ve şöyle derdi: “Cariyenin satılması boşanmasıdır.”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن الزُّهْرِيِّ، عن ابن المسيَّبِ قولَه: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ}. قال: هنَّ ذواتُ الأزواجِ، حرَّم اللهُ نكاحَهنَّ، إلا ما ملَكتْ يمينُك، فبيعُها طلاقُها. قال مَعْمَرٌ: وقال الحسنُ مثلَ ذلك .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o da İbnü'l-Müseyyeb'den [Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ} “Evli kadınlar da...” kavli hakkında haber verdi; o şöyle dedi: “Onlar evli kadınlardır; sağ elinin malik olduğu müstesna, Allah onlarla nikâhlanmayı haram kılmıştır; dolayısıyla [cariyenin] satılması onun boşanmasıdır.” Ma'mer dedi ki: “el-Hasan da bunun aynısını söyledi” .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: إذا كان لها زوجٌ فبيعُها طلاقُها .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdül'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan [Allah'ın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Eğer [cariyenin] bir kocası varsa, satılması onun boşanmasıdır” .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، أن أُبَيَّ بنَ كعبٍ، وجابرَ بنَ عبدِ اللهِ، وأنسَ بنَ مالكٍ، قالوا: بيعُها طلاقُها .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdül'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti ki; Übey b. Ka'b, Câbir b. Abdillâh ve Enes b. Mâlik şöyle dediler: “[Cariyenin] satılması onun boşanmasıdır” .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، أن أُبَيَّ بنَ كعبٍ، وجابرًا، وابنَ عباسٍ، قالوا: بيعُها طلاقُها.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdül'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti ki; Übey b. Ka'b, Câbir ve İbn Abbâs şöyle dediler: “[Cariyenin] satılması onun boşanmasıdır.”
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ عُبيدٍ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: قال عبدُ اللهِ: بيعُ الأَمَةِ طلاقُها.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Ubeyd, Mugîre'den, o İbrâhîm'den rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullâh [b. Mes'ûd] şöyle dedi: “Cariyenin satılması onun boşanmasıdır.”
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ ومغيرةَ والأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ، قال: بيعُ الأمةِ طلاقُها .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân; Mansûr, Mugîre ve el-A'meş'ten, onlar İbrâhîm'den, o da Abdullâh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Cariyenin satılması onun boşanmasıdır” .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ مثلَه .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Hammâd'dan, o İbrâhîm'den, o da Abdullâh'tan aynısını rivayet etti .
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Hammâd'dan, o İbrâhîm'den, o da Abdullâh'tan aynısını rivayet etti.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن خالدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: طلاقُ الأمةِ سِتٌّ ، بيعُها طلاقُها، وعِتْقُها طلاقُها، وهِبَتُها طلاقُها، وبراءتُها طلاقُها، وطلاقُ زوجِها طلاقُها .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hâlid'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Cariyenin boşanması altı [yolladır] : Satılması boşanmasıdır, azat edilmesi boşanmasıdır, hibe edilmesi boşanmasıdır, berâeti boşanmasıdır ve kocasının boşaması boşanmasıdır” .
حدَّثني أحمدُ بنُ المغيرةِ الحِمْصِيُّ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن عيسى بن أبى إسحاقَ، عن أَشْعَثَ، عن الحسنِ، عن أُبَيِّ بن كعبٍ أنه قال: بيعُ الأَمَةِ طلاقُها.
Bana Ahmed b. el-Mugîre el-Hımsî rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Îsâ b. Ebî İshâk'tan, o Eş'as'tan, o el-Hasan'dan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: “Cariyenin satılması onun boşanmasıdır.”
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: بيعُ الأمَةِ طلاقُها، وبيعُه طلاقُها .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdül'a'lâ, Avf'tan, o da el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Cariyenin satılması boşanmasıdır, [köle olan kocasının] satılması da onun boşanmasıdır” .
حدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا خالدٌ، عن أبي قِلابةَ، قال: قال عبدُ اللهِ: مشتريها أحقُّ ببُضْعِها. يعنى الأمةَ تُباعُ ولها زوجٌ.
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid, Ebû Kılâbe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah şöyle dedi: “Onu satın alan kimse onun cinselliğine (nikâhına) daha layıktır.” [Râvi bununla] evli iken satılan cariyeyi kastetmektedir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المُعْتَمِرُ، عن أبيه، عن الحسنِ، قال: طلاقُ الأَمَةِ بيعُها .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından, o da el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Cariyenin boşanması satılmasıdır” .
حدَّثنا حُميدٌ، قال: ثنا سفيانُ بنُ حبيبٍ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسنِ، أن أُبَيًّا قال: بيعُها طلاقُها .
Bize Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân b. Habîb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan rivayet etti ki; Übey şöyle demiştir: “[Cariyenin] satılması onun boşanmasıdır” .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا سفيانُ، عن خالدٍ، عن أبي قِلابةَ، عن ابن مسعودٍ، قال: إذا بِيعتِ الأمةُ ولها زوجٌ، فسيِّدُها أحقُّ ببُضْعِها .
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Hâlid'den, o Ebû Kılâbe'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: “Cariye kocası varken satıldığı takdirde, [yeni] efendisi onun fercine daha çok hak sahibidir” .
حدَّثنا حُميدٌ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثني سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن إبراهيمَ، قال: بيعُها طلاقُها. قال: فقيلَ لإبراهيمَ: فبيعُه؟ قال: ذلك ما لا نقولُ فيه شيئًا.
Bize Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bana Saîd, Katâde'den, o Ebû Ma'şer'den, o da İbrâhîm'den rivayet etti; o şöyle demiştir: “[Cariyenin] satılması onun boşanmasıdır.” [Râvi] dedi ki: İbrâhîm'e: “[Kocasının] satılması da öyle midir?” diye soruldu. O da: “Bu , hakkında hiçbir şey söylemeyeceğimiz bir konudur” dedi.
وقال آخَرون: بل معنى المحصناتِ في هذا الموضعِ العفائفُ. قالوا: وتأويلُ الآيةِ: والعفائفُ مِن النساءِ حرامٌ أيضًا عليكم، إلا ما ملَكتْ أيمانُكم منهنَّ بنكاحٍ وصَدَاقٍ وبَيِّنَةٍ وشهودٍ، مِن واحدةٍ إلى أربعٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayetteki muhsanat kelimesinin anlamı “iffetli kadınlar”dır. Şöyle dediler: Ayetin tevili şöyledir: Kadınlardan iffetli olanlar da, birden dörde kadar nikâh, mehir, beyyine ve şahitlerle sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna, size haram kılınmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن أبي العاليةِ، قال: يقولُ: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ}. ثم حرَّم ما حرَّم مِن النَّسَبِ والصِّهْرِ، ثم قال: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: فرجَع إلى أولِ السورةِ إلى أربعٍ، فقال: هنَّ حرامٌ أيضًا، إلا بصَداقٍ وبَيِّنَةٍ وشهودٍ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; o şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ} “...kadınlardan size helal olanlardan ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın...”. Sonra nesep ve sıhriyet yoluyla haram kıldıklarını haram kıldı, ardından şöyle buyurdu: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna, muhsan kadınlar da [size haram kılındı].” [Ebu'l-Âliye] dedi ki: [Böylece Allah Teâlâ] surenin başına, dörde kadar [helal kılınan kısma] dönmüş ve şöyle buyurmuştur: Onlar da mehir, beyyine ve şahitler olmaksızın yine haramdır.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن أيوبَ، عن ابن سِيرِينَ، عن عَبِيدَةَ، قال: أَحَلَّ اللهُ لك أربعًا في أولِ السورةِ، وحرَّم نكاحَ كلِّ مُحْصَنَةٍ بعدَ الأربعِ، إلا ما ملَكت يمينُك. قال مَعْمَرٌ: وأخبرني ابنُ طاوسٍ، عن أبيه: إلا ما ملَكت يمينُك، قال: فزوجُك مما ملَكت يمينَك، يقولُ: حرَّم اللهُ الزنى، لا يَحِلُّ لك أن تَطَأَ امرأَةً إلا ما ملَكت يمينُك .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o İbn Sîrîn'den, o da Abîde'den haber verdi; o şöyle demiştir: “Allah surenin başında sana dörde kadar helal kıldı ve sağ elinin mâlik olduğu müstesna, dörtten sonra her muhsan kadının nikâhını haram kıldı.” Ma'mer dedi ki: İbn Tâvûs bana babasından aktararak: “Sağ elinin mâlik olduğu müstesna” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini bildirdi: “Senin [nikâhlı] eşin de sağ elinin mâlik olduklarındandır.” Yani: “Allah zinayı haram kılmıştır; sağ elinin mâlik olduğu müstesna hiçbir kadınla cinsel ilişkide bulunman sana helal değildir” demek istemektedir.
حدَّثني عليُّ بنُ [سعيدِ بن] مسروقٍ الكِنْديُّ، قال: ثنا عبدُ الرحيمِ بنُ سليمانَ، عن هشامِ بن حسَّانَ، عن ابن سِيرِينَ، قال: سألتُ عَبِيدَةَ عن قولِ اللهِ تعالى: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. قال: أربعٌ .
Bana Ali b. [Saîd b.] Mesrûk el-Kindî rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrahîm b. Süleymân, Hişâm b. Hassân'dan, o da İbn Sîrîn'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Abîde'ye Allah Teâlâ'nın: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna, muhsan kadınlar da [size haram kılındı. Bu,] Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür” buyruğunu sordum. O: “Dörttür” dedi.
حدَّثني عليُّ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا عبدُ الرحيمِ، عن أَشْعَثَ بن سَوَّارٍ، عن ابن سيرِينَ، عن عَبيدَةَ، عن عمرَ بن الخطابِ مثلَه .
Bana Ali b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrahîm, Eş'as b. Sevvâr'dan, o İbn Sîrîn'den, o Abîde'den, o da Ömer b. el-Hattâb'dan aynısını rivayet etti .
حدَّثنا أبو كَريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: الأربعُ، فما بعدَهنَّ حرامٌ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den [Allah Teâlâ'nın]: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna, muhsan kadınlar da [size haram kılındı]” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: “[Nikâhlanabilecek olanlar] dörttür; bunlardan sonrası ise haramdır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: سألتُ عطاءً عنها، فقال: حرَّم اللهُ ذواتِ القرابةِ، ثم قال: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. يقولُ: حرَّم ما فوقَ الأربعِ منهنَّ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o dedi ki: Atâ'ya bu ayeti sordum, şöyle dedi: “Allah akrabalık bağı bulunanları haram kıldı, ardından da: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna, muhsan kadınlar da [size haram kılındı]” buyurdu. Yani: Onlardan dörtten fazlasını haram kıldı demektedir.”
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ}. قال: الخامسةُ حرامٌ كحرمةِ الأُمَّهاتِ والأخواتِ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ} “Muhsan kadınlar da [size haram kılındı]” hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: “Beşinci kadın, annelerin ve kız kardeşlerin haramlığı gibi haramdır.”
ذكرُ مَن قال: عَنى بالمُحْصَناتِ في هذا الموضعِ العفائفَ مِن المسلمين وأهلِ الكتابِ
Buradaki “Muhsanat” ile Müslümanlardan ve Ehl-i Kitaptan Olan İffetli Kadınların Kastedildiğini Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بن حبيبِ بن الشهيدِ، قال: ثنا عتَّابُ بنُ بَشِيرٍ، عن خَصيفٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَالْمُحْصَنَتُ}. قال: العفيفةُ العاقلةُ؛ مِن مسلمةٍ [أو مِن] أهلِ الكتابِ .
Bana İshâk b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd rivayet edip dedi ki: Bize Attâb b. Beşîr, Hasîf'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالْمُحْصَنَتُ} “Muhsan kadınlar da [size haram kılındı]” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: “[Buradaki muhsanat,] Müslüman [veya] Ehl-i Kitaptan olan iffetli ve akıllı kadındır.”
حدَّثنا أبو كَريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن بعضِ أصحابِه، عن مجاهدٍ: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: العفائفُ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs, bazı arkadaşlarından, o da Mücâhid'den: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna, muhsan kadınlar da [size haram kılındı]” buyruğu hakkında rivayet etti; o: “İffetli kadınlardır” demiştir.
وقال آخَرون: المحصناتُ في هذا الموضعِ ذواتُ الأزواجِ، غيرَ أن الذي حرَّم اللهُ منهنَّ في هذه الآيةِ الزنى بهنَّ، وأباحَهنَّ بقولِه: {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. بالنكاحِ أو المِلْكِ.
Başkaları da şöyle demiştir: Bu yerde [geçen] muhsanât, evli kadınlardır; şu kadar var ki Allah’ın bu ayette onlardan haram kıldığı husus onlarla zina edilmesidir. {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna” buyruğuyla da nikâh yahut mülkiyet yoluyla [onları] mubah kılmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {والْمُحْصَنَاتُ}. قال: نهَى عن الزنى .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {والْمُحْصَنَاتُ} “Muhsan kadınlar da [size haram kılındı]” buyruğu hakkında rivayet etti; o: “Zinayı yasaklamıştır” dedi.