حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا عيسى بنُ عمرَ القارئُ الأَسَديُّ، عن عَمْرِو بن مُرَّةَ، أنه سمِع سعيدَ بنَ جُبيرٍ يَقْرَأ: (فما اسْتَمتعتم به منهنَّ إلى أَجَلٍ مُسَمًّى فآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ) .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize el-Kāri el-Esedî olan Îsâ b. Ömer, Amr b. Mürre'den anlattı; o Saîd b. Cübeyr'in şöyle okuduğunu işitmiştir: (فما اسْتَمتعتم به منهنَّ إلى أَجَلٍ مُسَمًّى فآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ) "Onlardan hangileriyle belirlenmiş bir süreye kadar yararlandıysanız, mehirlerini kendilerine verin" .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى التأويلين في ذلك بالصوابِ تأويلُ مَن تأوَّلَه: فما نَكَحْتُموه منهنَّ فجامَعْتُموه، فآتُوهُنَّ أجورَهنَّ. لقيامِ الحجةِ بتحريمِ اللهِ مُتْعَةَ النساءِ على غيرِ وجهِ النكاحِ الصحيحِ أو المِلْكِ الصحيحِ، على لسانِ رسولِه ﷺ.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu husustaki iki yorumdan doğruya en yakın olanı, onu: 'Kadınlardan nikâhlayıp cinsel birliktelikte bulunduklarınıza mehirlerini verin' şeklinde yorumlayanın görüşüdür. Zira Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle, sahih bir nikâh veya sahih bir mülkiyet şekli dışındaki kadınlarla mut'a yapmayı Allah'ın haram kıldığına dair delil sabittir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن عبدِ العزيزِ بن عمرَ بن عبدِ العزيزِ، قال:
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Abdülazîz b. Ömer b. Abdilazîz'den anlattı, dedi ki:
ثنى الربيعُ بنُ سَبْرَةَ الجُهَنِيُّ، عن أبيه، أن النبيَّ ﷺ قال: "اسْتَمْتِعوا مِن هذه النساءِ". والاستمتاعُ عندنا يومَئذٍ التزويجُ .
Bana er-Rebî‘ b. Sebre el-Cühenî babasından anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu kadınlarla istimtâ ediniz (yararlanınız)" buyurmuştur. O gün bizim yanımızda istimtâ, evlenmek demekti .
وقد دَلَّلْنا على أن المتعةَ على غيرِ النكاحِ الصحيحِ حرامٌ، في غيرِ هذا الموضعِ مِن كُتُبِنا، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
Sahih nikâh dışındaki mut'anın haram olduğuna, kitaplarımızın bu yerinin dışındaki kısımlarında, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde delil getirmiş bulunmaktayız.
وأمَّا ما رُوِى عن أُبَيِّ بن كعبٍ وابنِ عباسٍ مِن قراءتِهما: (فما اسْتَمْتَعتم به منهنَّ إلى أَجَلٍ مسمًّى). فقراءةٌ بخلافِ ما جاءت به مصاحفُ المسلمين، وغيرُ جائزٍ لأحدٍ أن يُلْحِقَ في كتابِ اللهِ تعالى شيئًا لم يأتِ به الخبرُ القاطعُ العذرَ عَمَّن لا يجوزُ خلافُه.
Übeyy b. Ka‘b ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen: (فما اسْتَمْتَعتم به منهنَّ إلى أَجَلٍ مسمًّى) 'Onlardan hangileriyle belirlenmiş bir süreye kadar yararlandıysanız' şeklindeki kıraatlerine gelince; bu, Müslümanların mushaflarında yer alana aykırı bir kıraattir. Muhalefeti caiz olmayan kimseden kesin hüccet teşkil eden bir haber gelmedikçe, hiç kimse için Allah Teâlâ'nın Kitabına bir şey eklemek caiz değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٢٤)}.
Allah'ın: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٢٤)} “Belirlenmiş olandan sonra karşılıklı rızalaştığınız şeyde size bir günah yoktur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğunun tefsirine dair görüşler.
اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: لا حرَجَ عليكم أيُّها الأزواجُ، إن أدْرَكتكُم عُسْرَةٌ بعدَ أن فرَضْتُم لنسائِكم أجورَهُنَّ فريضةً، فيما تراضَيْتُم به مِن حطٍّ وبراءةٍ، بعد الفرضِ الذي سلَف منكم لهنَّ ما كنتم فرَضتم.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Ey kocalar! Kadınlarınıza mehirlerini belirlenmiş bir hak olarak takdir ettikten sonra, şayet başınıza bir darlık gelirse, daha önce onlar için takdir ettiğiniz mehir miktarından indirim yapma veya ibra etme konusunda karşılıklı anlaştığınız şeyde size bir sakınca yoktur' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المُعْتَمِرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: زعَم حَضْرَميٌّ أن رجالًا كانوا يَفْرِضون المهرَ، ثم عسى أن يُدرِكَ أحدَهم العسرةُ،
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir b. Süleymân, babasından nakletti, o da şöyle dedi: Hadramî, birtakım adamların mehir belirlediklerini, ardından içlerinden birine darlık gelebildiğini ileri sürdü;
فقال اللهُ: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} .
bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Belirlenmiş olandan sonra karşılıklı rızalaştığınız şeyde size bir günah yoktur” buyurdu.
وقال آخرون: معنى ذلك: ولا جُناحَ عليكم أيُّها الناسُ فيما تراضَيتُم أنتم والنساءُ اللواتى اسْتَمْتَعْتُم بهنَّ إلى أجَلٍ مسمًّى، إذا انْقَضى الأجلُ الذي أجَّلْتموه بينَكم وبينهنَّ في الفراقِ، أَن يَزِدْنَكم في الأجلِ، وتَزِيدوا مِن الأجرِ والفريضةِ، قبلَ أَن يَسْتَبْرِئْنَ أرحامَهنَّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Ey insanlar! Belirli bir süreye kadar kendilerinden yararlandığınız kadınlar ile aranızda ayrılmak üzere belirlediğiniz süre dolduğunda, onlar rahimlerinin temizliğini anlamadan (istibrâ yapmadan) önce süreyi uzatmaları, sizin de ücret ve mehrinizi artırmanız hususunda siz ve onlar arasında karşılıklı rızalaştığınız şeyde size bir günah yoktur' demektir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ}: إن شاء أرضاها مِن بعدِ الفريضةِ الأُولَى - يعنى الأجرةَ التي أعطاها على تمتُّعِه بها - قبلَ انقضاءِ الأجلِ بينَهما، فقال: أَتَمَتَّعُ منكِ أيضًا بكذا وكذا، فازداد قبلَ أن يَسْتَبْرِئَ رحِمَها، ثم تَنْقَضِى المُدَّةُ، وهو قولُه: {فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Belirlenmiş olandan sonra karşılıklı rızalaştığınız şeyde size bir günah yoktur”: Aralarındaki süre dolmadan önce, ilk belirlenmiş olandan -yani kadından faydalanması karşılığında ona verdiği ücretten- sonra dilerse kadını razı eder ve: 'Seninle şu şu karşılığında yine faydalanayım' der; kadın rahminde çocuk olup olmadığını anlamak üzere beklemeden önce [süreyi] artırır, sonra süre sona erer. İşte Allah'ın: {فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Belirlenmiş olandan sonra karşılıklı rızalaştığınız şeyde” buyruğu budur.
وقال آخَرون: معنى ذلك: ولا جُناحَ عليكم أيُّها الناسُ فيما تراضَيْتُم به أنتم ونساؤُكم بعدَ أن تُؤتُوهُنَّ أجورَهنَّ على استِمْتاعِكم بهنَّ مِن مُقامٍ وفراقٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Ey insanlar! Kendilerinden yararlanmanız karşılığında kadınlarınıza mehirlerini verdikten sonra, evlilikte kalma veya ayrılma hususunda siz ve kadınlarınız arasında karşılıklı rızalaştığınız şeyde size bir günah yoktur' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ}: والتراضى أن يُوَفِّيَها صداقَها ثم يُخَيِّرَها .
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, [o da] İbn Abbâs’ın {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Mehir miktarını belirledikten sonra aranızda karşılıklı rızalaştığınız hususlarda üzerinize bir günah yoktur” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Karşılıklı rıza; [erkeğin kadına] mehrini tam olarak vermesi, ardından onu [birlikte kalıp kalmama hususunda] muhayyer bırakmasıdır (serbest bırakmasıdır).”
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: ولا جُناحَ عليكم فيما وضَعتْ عنكم نساؤكم مِن صدُقاتِهنَّ مِن بعدِ الفريضةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: 'Kadınlarınızın, mehir belirlendikten sonra mehirlerinden size bağışladıkları şeylerde size bir günah yoktur' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ}. قال: إن وضَعتُ لك منه شيئًا فهو لك سائغٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Belirlenmiş olandan sonra karşılıklı rızalaştığınız şeyde size bir günah yoktur” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Eğer [kadın] mehirden bir şeyi sana bağışlarsa, o senin için helal ve afiyetlidir" .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: ولا حرجَ عليكم أيُّها الناسُ، فيما تَراضَيْتُم به أنتم ونساؤُكم، مِن بعدِ إعطائِهنَّ أجورَهُنَّ على النكاحِ الذي جرَى بينَكم وبينهنَّ، مِن حطِّ ما وجَب لهنَّ عليكم، أو إبراءٍ، أو تأخيرٍ ووضعٍ. وذلك نظيرُ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا}. فأمَّا الذي قاله السُّدِّيُّ فقولٌ لا معنى له؛ لفسادِ القولِ بإحلالِ جماعِ امرأةٍ بغير نكاحٍ ولا ملكِ يمينٍ.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı: 'Ey insanlar! Aranızda gerçekleşen nikâh karşılığında kadınlarınıza mehirlerini verdikten sonra, sizin üzerinizdeki haklarından indirim yapmaları, ibra etmeleri, ertelemeleri veya bağışlamaları hususunda siz ve kadınlarınız arasında karşılıklı rızalaştığınız şeyde size bir sakınca yoktur' demektir. Bu da şanı yüce olan Allah'ın: {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla verin. Şayet ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin” buyruğunun bir benzeridir. es-Süddî'nin söylediği söze gelince, nikâh veya cariyeye malik olma dışında bir kadınla cinsel birlikteliğin helal olduğunu söylemenin bâtıllığı sebebiyle, bu hiçbir anlamı olmayan bir sözdür.
وأمَّا قولُه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا}، فإنه يعنى: إن الله كان ذا علمٍ بما يُصْلِحُكم أيُّها الناسُ، في مناكحِكم وغيرِها مِن أمورِكم وأمورِ سائرِ خلقِه، بما يُدَبِّرُ لكم ولهم مِن التدبيرِ، وفيما يأمرُكم وينهاكم، لا يَدْخُلُ حكمتَه خَلَلٌ ولا زَلَلٌ.
Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğuna gelince; bunun anlamı: 'Şüphesiz Allah, ey insanlar, evliliklerinizde ve diğer işlerinizde ve bütün yaratıklarının işlerinde sizin ve onlar için yaptığı düzenlemelerde ve size emrettiği ve yasakladığı şeylerde sizi neyin ıslah edeceğini hakkıyla bilendir; O'nun hikmetine hiçbir eksiklik ve kusur girmez' demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}.
Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” buyruğunun tefsirine dair görüşler.
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الطَّوْلِ الذي ذكَره اللهُ تعالى في هذه الآيةِ؛ فقال
Ehl-i tevil (tefsir ehli), Yüce Allah'ın bu ayette zikrettiği «tavl» (طَوْل) kelimesinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir; şöyle ki:
بعضهُم: هو الفضلُ والمالُ والسَّعَةُ.
bazıları: "O, imkân fazlalığı, mal ve genişliktir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}. قال: الغِنَى.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” buyruğu hakkında: "Zenginliktir" dediğini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}. يقولُ: مَن لم يكنْ له سَعَةٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” buyruğu hakkında şöyle anlattı: "Kimin maddi imkânı (genişliği) yoksa demektir" .
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}. يقولُ: من لم يَسْتَطِعْ منكم سَعَةً .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” buyruğu hakkında şöyle anlattı: "Sizden kimin maddi imkânı (genişliği) yetmezse demektir" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: ثنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ قولَه: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}. قال: الطولُ الغِنَى .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” buyruğu hakkında şöyle anlattı: "'Tavl' (طَوْل), zenginliktir" .
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ بنُ موسى، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، قال:
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Hibbân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, dedi ki:
أخبَرنا هُشَيْمٌ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}. قال: الطَّوْلُ السَّعَةُ.
Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” buyruğu hakkında haber verdi; Saîd şöyle dedi: "'Tavl' (طَوْل), maddi imkândır (genişliktir)."
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}: أمَّا قولُه: {طَوْلًا}. فَسَعةٌ مِن المالِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” ayeti hakkında anlattı: O'nun {طَوْلًا} “gücü” buyruğuna gelince; o, mal genişliğidir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} الآية. قال: {طَوْلًا}: لا يَجِدُ ما يَنْكِحُ به حُرَّةً .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse...” ayeti hakkında şöyle dedi: "{طَوْلًا} [ifadesi], hür bir kadınla evlenecek imkânı bulamamaktır" .
وقال آخرون: معنى الطَّوْلِ في هذا الموضعِ، الهَوَى.
Başkaları ise: "Bu bağlamda 'tavl' (طَوْل) kelimesinin anlamı, sevgidir/aşktır (hevâ)" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: ثنى عبدُ الجبَّارِ بنُ عمرَ ، عن رَبيعةَ، أنه قال في قولِ اللهِ: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا}. قال: الطَّوْلُ الهَوَى. قال: يَنكِحُ الأَمَةَ إذا كان هَوَاهُ فيها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdülcebbâr b. Ömer , Rebîa'dan Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü yetmezse” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "'Tavl' (طَوْل), sevgidir/aşktır. Gönlü onda olduğu takdirde cariyeyle evlenir" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: كان رَبيعةُ يُلَيِّنُ فيه بعضَ التَّلْبِينِ، كان يقولُ: إذا خَشِى على نفسِه إذا أحَبَّها - أي الأمةَ - وإن كان يَقْدِرُ على نِكاحِ غيرِها، فإني أرَى أن يَنْكِحَها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Rebîa bu konuda biraz gevşeklik gösterir ve: "Ona -yani cariyeye- âşık olduğunda kendisinden (günaha düşmekten) korkarsa, bir başkasıyla evlenmeye gücü yetse bile onunla evlenmesi gerektiği görüşündeyim" derdi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ بنُ موسى، قال: أخبرَنا ابن المباركِ، قال: أخبرَنا
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hibbân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, dedi ki: Bize haber verdi...
حَمَّادُ بنُ سَلَمَةَ، عن أبي الزُّبيرِ، عن جابرٍ، أنه سُئِل عن الحُرِّ يَتزوَّجُ الأمةَ، فقال: إن كان ذا طَوْلٍ فلا. قيل: إن وَقَع حُبُّ الأَمَةِ في نفسِه؟ قال: إِن خَشِي العَنَتَ فلْيَتَزَوَّجُها .
Hammâd b. Seleme, Ebû ez-Zübeyr'den, o da Câbir'den; kendisine hür bir kimsenin cariyeyle evlenmesi sorulduğunda şöyle demiştir: "Eğer imkân (tavl) sahibi ise hayır." Ona: "Ya cariyeye olan sevgisi gönlüne düşmüşse?" denilince: "Günaha girmekten korkarsa onunla evlensin" dedi .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن منصورٍ، عن عُبَيدةَ، عن الشَّعْبيِّ، قال: لا يَتَزَوَّجُ الحرُّ الأمةَ إلا أن لا يَجِدَ. وكان إبراهيمُ يقولُ: لا بأسَ به .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Ubeyde'den, o da eş-Şa'bî'den anlattı; o şöyle demiştir: "Hür kişi [başka imkân] bulamadıkça cariyeyle evlenemez." İbrâhim ise: "Bunda bir sakınca yoktur" derdi .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ بنُ موسى، قال: أخبرَنا ابن المباركِ، قال: أخبرَنا ابن جُرَيجٍ، قال: سمِعتُ عطاءً يقولُ: لا نَكْرَهُ أن يَنْكِحَ ذو اليَسارِ اليومَ الأَمَةَ إِذا خَشِي أَن يَشْقَى بها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hibbân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Atâ'nın şöyle dediğini işittim: "Varlıklı bir kimsenin, kendisi sebebiyle sıkıntıya/günaha düşmekten korktuğu takdirde bugün cariyeyle evlenmesini kerih görmeyiz ."
قال أبو جعفرٍ: وأَولى القولَين في ذلك بالصوابِ، قولُ مَن قال: معنى الطَّوْلِ في هذا الموضعِ، السَّعَةُ والغِنى من المالِ؛ لإجماعِ الجميعِ على أن الله ﵎ لم يُحَرِّمْ شيئًا من الأشياءِ، سوى نكاحِ الإماءِ لِوَاجِدِ الطَّوْلِ إلى الحُرَّةِ، فأَحَلَّ ما حَرَّم من ذلك عندَ غَلَبَةِ المُحَرَّمِ عليه له، لقضاءِ لَذَّةٍ. فإذ كان ذلك إجماعًا من الجميعِ فيما عَدا نكاحِ الإماءِ لِواجِدِ الطَّوْلِ، فمِثْلُه في التحريمِ نكاحُ الإماءِ لِواجِدِ الطَّوْلِ؛ لا يَحِلُّ له مِن أجلِ غَلَبةِ هوًى عندَه
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Bu husustaki iki görüşten doğruya en layık olanı, "Bu bağlamda tavl (طَوْل) kelimesinin anlamı, mal cihetinden genişlik ve zenginliktir" diyenin görüşüdür. Zira [hür bir kadınla evlenmeye] imkân bulan bir kimse için cariyelerle evlenmek müstesna; Allah Teâlâ'nın haram kıldığı şeylerden hiçbirini, sırf bir lezzeti tatmin etmek uğruna haram kılınan o şeyin kişiye galebe çalması anında helal kılmadığı hususunda herkes icmâ etmiştir. İmkân sahibi kimsenin cariyelerle evlenmesi dışındaki konularda icmâ bu şekilde olduğuna göre, imkân sahibi kimsenin cariyelerle evlenmesi de haramlık bakımından bunun gibidir; kendisinde oluşan bir tutkunun galebe çalması sebebiyle
فيها؛ لأن ذلك - مع وجودِه الطولَ إلى الحُرَّةِ - منه قَضاءُ لَذَّةٍ وشَهْوةٍ، وليس بمَوضعِ ضَرورةٍ [تُرْفَعُ برُخْصَةٍ] ، كالميتِة للمُضطرِّ الذي يَخافُ هلاكَ نفسِه، فيَتَرَخَّصُ في أكِلها ليُحْيِيَ بها نفسَه، وما أشْبَهَ ذلك من المُحَرَّماتِ اللواتى رَخَّص اللهُ لعبادِه في حالِ الضرورةِ والخوفِ على أنفسِهم الهلاكَ منه، ما حَرَّم عليهم منها في غيرِها من الأحوالِ، ولم يُرَخَّصِ اللهُ ﵎ لعبدٍ في حرامٍ لقضاءِ لَذَّةٍ.
kendisine helal olmaz. Zira bu -hür kadınla evlenecek imkâna sahip olmasıyla birlikte- ondan sadır olan bir lezzet ve şehvet tatminidir; yoksa kendi nefsinin helakinden korktuğu için canını kurtarmak amacıyla onu yemesi caiz kılınan zorda kalmış kimseye leşin [helal olması] gibi bir ruhsatla ortadan kaldırılacak zaruret yeri değildir . Allah'ın kullarına zaruret ve helak korkusu halinde helal kılıp diğer durumlarda haram kıldığı benzeri haramlar da böyledir; Allah celle senâuh hiçbir kuluna bir lezzeti tatmin etmesi için haram olan bir şeyi caiz kılmamıştır.
وفي إجماعِ الجميعِ على أن رجلًا لو غَلَبه هوى امرأةٍ حرةٍ أو أمَةٍ ، أنها لا تَحِلُّ له إلا بنكاحٍ، أو شراءٍ على ما أَذِنَ اللهُ به، ما يُوضِّحُ فسادَ قولِ مَن قال: معنى الطَّوْلِ في هذا الموضعِ، الهَوَى. وأجاز لِواجِدِ الطَّوْلِ لحُرَّةٍ نِكَاحَ الإماءِ.
Bir kimseye hür veya cariye bir kadının sevgisi galebe çalsa bile, o kadının kendisine nikâh veya Allah'ın izin verdiği şekilde satın alma dışında helal olmayacağı hususundaki icmâ da; bu bağlamda 'tavl'ın anlamının sevgi olduğunu söyleyen ve hür kadına gücü yeten kimsenin cariyelerle evlenmesini caiz gören kişinin sözünün bâtıllığını açıkça ortaya koymaktadır.
فتأويلُ الآيةِ، إذْ كان الأمرُ على ما وَصَفْنا: ومَن لم يَجِدْ منكم سَعَةً من مالٍ لِنكاحِ الحَرائرِ، فلْيَنكِحْ مما مَلَكَت أيمانُكم.
Durum açıkladığımız gibi olunca ayetin tefsiri: "İçinizden hür kadınlarla evlenmek için maddi imkân bulamayan kimse, ellerinizin malik olduğu [cariyelerden] evlensin" demektir.
وأصلُ الطَّوْلِ: الإفضالُ. يقالُ منه: طالَ عليه يَطُولُ طَوْلًا. في الإفضالِ. وطالَ يَطولُ طُولًا. في الطُّولِ الذي هو خلافُ القِصَرِ.
'Tavl' (الطَّوْل) kelimesinin asıl anlamı ise lütufta bulunmaktır (ifdâl). Bu anlamda: "Ona lütufta bulundu, bulunur, bulunmak" (طالَ عليه يَطُولُ طَوْلًا) denir. Kısalığın zıddı olan uzunluk anlamında ise: "Uzun oldu, uzar, uzunluk" (طالَ يَطولُ طُولًا) denir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}.
Allah'ın: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...hür ve mümin kadınlarla evlenmeye [gücü yetmezse], ellerinizin malik olduğu mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) [alsın]” buyruğunun tefsirine dair görüşler.
يعنى بذلك: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ} أَيُّها الناسُ {طَوْلًا} يعنى: من الأحرارِ، {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ} وهنَّ الحَرَائرُ المؤمناتُ اللواتي قد صَدَّقْن بتوحيدِ اللهِ وبما جاء به رسولُ اللهِ ﷺ من الحقِّ.
Bununla [şunu] kastetmektedir: Ey insanlar! {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ} “Sizden kimin gücü yetmezse”, {طَوْلًا} “maddi imkânı [ve serveti]” -yani hür kimselerden-, {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ} “hür kadınlarla evlenmeye”; bunlar, Allah'ın birliğini ve Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği hakkı tasdik etmiş olan hür mümin kadınlardır.
وبنحوِ ما قلنا في المُحصناتِ قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de muhsanât (المحصنات) hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللِه بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ}. يقولُ: أن يَنكِحَ الحَرائرَ، فلْيَنْكِحْ مِن إماءِ المؤمنين .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ} “hür kadınlarla evlenmeye” buyruğu hakkında şöyle anlattı: "Hür kadınlarla evlenmeye [gücü yetmezse], müminlerin cariyelerinden evlensin demektir" .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: المُحصناتُ الحَرَائرُ، فَلْيَنْكِحِ الأَمَةَ المؤمنةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “...hür ve mümin kadınlarla evlenmeye [gücü yetmezse], ellerinizin malik olduğu [cariyelerden alsın]” buyruğu hakkında şöyle anlattı: "Muhsanât (المحصنات), hür kadınlardır; mümin cariyeyle evlensin" .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: أمَّا {فَتَيَاتِكُمُ}، فإماؤُكم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {فَتَيَاتِكُمُ} “genç kızlarınızdan” ifadesine gelince; onlar cariyelerinizdir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: أخبرَنا هُشَيمٌ، قال: أخبرَنا أبو بِشْرٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}. قال: أما مَن لم يَجِدْ ما يَنْكِحُ به الحُرَّةَ؛ تَزَوَّجَ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Huşeym haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den haber verdi: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...hür ve mümin kadınlarla evlenmeye [gücü yetmezse], ellerinizin malik olduğu mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) [alsın]”. Dedi ki: Hür kadınla nikâhlanacak [mehir ve imkân] bulamayan kimseye gelince; evlenir
الأَمَةَ .
cariye ile ."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}. قال: لا يَجِدُ ما يَنْكِحُ به حُرَّةً، فيَنكِحُ هذه الأمَةَ، فيَتَعَفَّفُ بها، ويَكفِيه أهلُها مُؤْنتَها، ولم يُحِلُّ اللهُ ذلك لأحدٍ إلَّا أَلَّا يَجِدَ ما يَنْكِحُ به حُرَّةً ويُنفِقُ عليها، ولم يُحِلَّ له حتى يَخْشَى العَنَتَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...hür ve mümin kadınlarla evlenmeye [gücü yetmezse], ellerinizin malik olduğu mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) [alsın]” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Hür bir kadınla evlenecek imkânı bulamaz, bu cariyeyle evlenir ve onunla iffetini korur; onun geçimini de sahipleri üstlenir. Allah, hür bir kadınla evlenip ona nafaka sağlayacak imkânı bulamama hali dışında hiç kimseye bunu helal kılmamıştır ve günaha düşmekten korkmadıkça da ona bunu helal kılmamıştır."
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ بنُ موسى، قال: أخبرَنا ابن المباركِ، قال: أخبرَنا سُفيانُ، عن هشامٍ الدَّسْتُوائيِّ، عن عامرٍ الأحْوَلِ، عن الحسنِ، أن رسولَ اللهِ ﷺ نهَى أن تُنْكَحَ الأَمَةُ على الحُرَّةِ، وتُنْكَحَ الحُرَّةُ على الأَمَةِ، ومَن وجَد طَوْلًا لحُرَّةٍ، فلا يَنْكِحْ أَمَةً .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hibbân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek haber verdi, dedi ki: Bize Süfyân, Hişâm ed-Destuvâî'den, o Âmir el-Ahvel'den, o da el-Hasan'dan haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hür kadının üzerine cariyenin nikâhlanmasını ve cariyenin üzerine hür kadının nikâhlanmasını yasakladı; hür bir kadınla evlenecek imkân bulan kimse de cariyeyle evlenmesin .
واختَلَفتِ القَرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته جماعةٌ مِن قرأَةِ الكوفيين والمَكِّيين: (أن يَنكِحَ المُحْصِنَاتِ) بكسر الصادِ مع سائرِ ما في القرآنِ من نظائرِ ذلك سوى قولِه: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} [النساء: ٢٤]. فإنهم فَتحوا الصادَ منها، وَوَجَّهوا تأويلَه إلى أنهن مُحْصَناتٌ بأزواجِهن، وأن أزواجَهن هم
Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Kûfeli ve Mekkeli kurrâdan bir grup, Allah'ın: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Evli kadınlar da [size haram kılındı], ellerinizin sahip olduğu [cariyeler] müstesna” [en-Nisâ: 24] buyruğu hariç, Kur'an'da bunun benzeri olan diğer bütün yerlerle birlikte burayı sâd harfinin kesresiyle (el-Muhsinât şeklinde) okumuştur. Zira onlar bu [ayetteki] sâd harfini fethalı okumuşlar ve bunun tevilini; o kadınların kocaları vasıtasıyla korunmuş (muhsana) oldukları ve kendilerini
أحْصَنوهنَّ. وأما سائرُ ما في القرآنِ، فإنهم تَأَوَّلوا في كسرِهم الصادَ منه إلى أن النساءَ هنَّ أَحصَنَّ أَنفُسَهن بالعفةِ.
onları koruma altına aldığı (ihsan ettiği) şeklinde yönlendirmişlerdir. Kur'an'daki diğer yerlere gelince, oradaki sâd harfini kesreli okumalarını ise kadınların iffet yoluyla bizzat kendilerini koruma altına aldıkları şeklinde tevil etmişlerdir.
وقرَأَت عامةُ قَرَأَةِ المدينةِ والعراقِ ذلك كلَّه بالفتحِ ، بمعنى أن بعضَهن أحصنَهنَّ أزواجُهن، وبعضَهن أحصَنَهنَّ حُرِّيَّتُهن أو إسلامُهن.
Medine ve Irak kurrâsının geneli ise bunların tamamını -kimisini kocalarının koruma altına aldığı, kimisini de hürriyetlerinin yahut İslamlarının koruma altına aldığı anlamında olmak üzere- fetha ile okumuştur .
وقرَأ بعضُ المُتقدِّمِين كلَّ ذلك بالكسرِ، بمعنى أنهن عَفَفْنَ وأَحصَنَّ أَنفسَهنَّ.
Önceki âlimlerden bazıları ise bunların tamamını -kadınların iffetli davranıp bizzat kendilerini koruma altına aldıkları anlamında olmak üzere- kesre ile okumuştur.
وذُكِرَت هذه القراءةُ - أعنى بكسرِ الجميعِ - عن عَلْقمةَ، على اختلافٍ في الروايةِ عنه .
Bu kıraat -yani hepsinin kesreli okunması- kendisinden gelen rivayetteki ihtilafla birlikte Alkame'den de zikredilmiştir .
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ عندَنا من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مُسْتَفِيضَتان في قرأةِ الأمصارِ مع اتفاقِ ذلك في المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ، إلا في الحرفِ الأولِ مِن سورةِ "النساءِ"، وهو قولُه: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. فإني لا أستَجِيزُ الكسرَ في صادِه؛ لاتِّفَاقِ قَرَأَةِ الأمصارِ على فتحِها، ولو كانت القراءةُ بكسرِها مُسْتفيضةً استفاضَتَها بفتحِها، كان صوابًا القراءةُ بها كذلك، لِما ذكَرْنا من تَصَرُّفِ الإحصانِ في المعاني التي بَيَّنَّاها، فيكونُ معني ذلك لو كُسِر: والعَفائفُ من النساءِ حرامٌ عليكم، إلا ما ملكَت أيمانُكم. بمعنى أنهنَّ أَحْصَنَّ أنفسَهنَّ بالعِفَّةِ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, anlamdaki mutabakatla birlikte beldelerin kurrâsı arasında yaygınlaşmış (müstefîz) iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Yalnızca Nisâ Sûresi'nin başındaki: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Ellerinizin altında bulunan cariyeler müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” ayetinde geçen ilk kelime müstesnadır. Şüphesiz beldelerin kurrâsının fetha üzerindeki ittifakından dolayı ben oradaki sâd harfinin kesreli okunmasını caiz görmüyorum. Eğer kesreli kıraat de fethalı okunuşu gibi yaygın olsaydı, açıkladığımız anlamlar doğrultusunda ihsan kavramının tasarrufu sebebiyle bu şekilde okunması da doğru olurdu. O takdirde kesreli okunduğunda bunun anlamı: 'İffetli kadınlar da ellerinizin malik oldukları müstesna size haram kılınmıştır' şeklinde olurdu; yani onlar iffet yoluyla bizzat kendilerini koruma altına almışlardır.
وأما الفتياتُ، فإنهن جمعُ فتاةٍ، وهنَّ الشَّوَابُّ من النساءِ، ثم يقالُ لكلِّ مملوكةٍ ذاتِ سِنٍّ أو شَابَّةٍ: فتاةٌ. والعبدُ: فَتًى.
Feteyât (الفتيات) kelimesine gelince; bu kelime 'fetât'ın (فتاة) çoğuludur ve kadınların genç olanlarıdır. Sonra yaşlı olsun genç olsun her cariye için 'fetât' (فتاة), köle için de 'fetâ' (فَتًى) denir.
ثم اخْتَلف أهلُ العلمِ في نكاحِ الفَتَياتِ غيرِ المؤمناتِ، وهل عنَى اللهُ بقولِه:
Sonra ilim ehli, mümin olmayan cariyelerin nikâhı ve Allah'ın şu buyruğuyla:
{مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}. تحريمَ ما عدا المؤمناتِ مِنهنَّ، أم ذلك مِن اللهِ تأديبٌ للمؤمنين؟ فقال بعضُهم: ذلك مِن اللهِ تعالى ذكرُه دَلالةٌ على تَحريمِ نِكاحِ إماءِ المشركين.
{مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)” [ifadesiyle] onlardan mümin olmayanların haram kılınmasını mı kastettiği, yoksa bunun Allah tarafından müminlere bir edep öğretme mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ zikruhu tarafından müşriklerin cariyeleriyle evlenmenin haram kılındığına bir delildir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: أخبرَنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}. قال: لا يَنْبغِى أَن يَتزوَّجَ مملوكةً نَصْرانيةً.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)” buyruğu hakkında haber verdi; Mücâhid: "Hristiyan bir cariye ile evlenmek uygun olmaz" dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}. قال: لا ينبغى للحُرِّ المسلمِ أن يَنْكِحَ المملوكةَ مِن أهلِ الكتابِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)” buyruğu hakkında şöyle anlattı: "Müslüman hür bir kimsenin Ehl-i Kitap'tan bir cariye ile evlenmesi uygun olmaz" .
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: سمِعتُ أبا عمرٍو، و وسعيدَ بنَ عبدِ العزيزِ، ومالكَ بنَ أنسٍ، [وأبا بكرِ] بنَ عبدِ اللهِ ابن أبي مريمَ يقولون: لا يَحِلُّ لحُرٍّ مسلمٍ ولا لعبدٍ مسلمٍ، الأَمَةُ النصرانيةُ؛ لأَنَّ الله يقولُ: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}. يعنى بالنكاحِ.
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Ebû Amr, Saîd b. Abdilazîz, Mâlik b. Enes ve [Ebû Bekr] b. Abdillâh b. Ebî Meryem'in şöyle dediklerini işittim: "Hristiyan bir cariye, ne hür bir Müslümana ne de köle bir Müslümana helaldir. Çünkü Allah: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)” buyurmaktadır." [Bununla] nikahı kastetmektedir.
وقال آخرون: ذلك من اللهِ على الإرشادِ والنَّدْبِ، لا على التحريمِ. وممن قال ذلك جماعةٌ من أهلِ العراقِ.
Diğerleri ise: "Bu, Allah'tan bir irşad ve mendupluk (tavsiye) olup haram kılma değildir" demişlerdir. Bunu söyleyenler arasında Irak ehlinden bir topluluk da vardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ ، عن مُغِيرةَ، قال: قال أبو مَيسرةَ: إماءُ أهلِ الكتابِ بمنزلةِ الحَرائرِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr , Mugîre'den anlattı, dedi ki: Ebû Meysere şöyle demiştir: "Ehl-i Kitap'ın cariyeleri, hür kadınları konumundadır ."
ومنهم أبو حنيفةَ وأصحابُه ، واعْتَلُّوا لقولِهم بقولِ اللهِ: {أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} [المائدة: ٥]. قالوا: فقد أحَلَّ اللهُ محصَناتِ أهلِ الكتابِ عامًّا، فليس لأحدٍ أن يَخُصَّ منهن أَمَةً ولا حُرَّةً. قالوا: ومعنى قولِه: {فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}: غيرَ المشركاتِ مِن عَبدَةِ الأوثانِ.
Onlardan biri de Ebû Hanîfe ve onun arkadaşlarıdır . Onlar kendi görüşlerine Allah'ın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: {أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Bugün size temiz şeyler helal kılındı. Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helal, sizin yiyecekleriniz de onlara helaldir. Mehirlerini verdiğiniz takdirde müminlerden hür ve iffetli kadınlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da [size helal kılındı]”. Onlar şöyle dediler: "Allah, Ehl-i Kitap'ın iffetli kadınlarını genel olarak helal kılmıştır; binaenaleyh hiç kimsenin onlardan cariye veya hür kadını tahsis etmeye (ayırmaya) hakkı yoktur." Şöyle dediler: O'nun {فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “mümin genç kızlarınızdan” buyruğunun anlamı, putperest müşrik kadınlar dışındakiler demektir.
قال أبو جعفرٍ: وأَولى القولَين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: هو دَلالةٌ على تَحريمِ نِكاحِ إِماءِ أهلِ الكتابِ، فإنهن لا يَحْلِلْنَ إلا بملْكِ اليَمينِ، وذلك أن الله، جلَّ ثناؤه، أحَلَّ نِكَاحَ الإماءِ بشروطٍ، فما لم تَجْتَمِعِ الشروطُ التي سَمَّاهُنَّ فيهن، فغيرُ جائزٍ لمسلمٍ نِكاحُهنَّ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] şöyle dedi: Bu husustaki iki görüşten doğruya en yakın olanı; bunun, Ehl-i Kitap'ın cariyeleriyle nikâhlanmanın haram olduğuna delalet ettiğini söyleyenin görüşüdür. Zira onlar yalnızca mülk-i yemîn (sağ ellerin sahip olduğu kölelik mülkiyeti) yoluyla helal olurlar. Çünkü Allah -övgüsü pek yücedir- cariyelerle nikâhlanmayı birtakım şartlara bağlayarak helal kılmıştır. Dolayısıyla [ayetlerde] saydığı bu şartlar kendilerinde toplanmadıkça, bir Müslümanın onlarla nikâhlanması caiz değildir.
فإن قال قائلٌ: فإن الآيةَ التي في "المائدةِ" تَدُلُّ على إباحتِهنَّ بالنكاحِ.
Eğer birisi: "Mâide Sûresi'ndeki ayet, onların nikâh yoluyla helal olduğuna delalet etmektedir" derse,
قيل: إن التي في "المائدةِ" قد أبان أن حكمَها في خاصٍّ مِن مُحْصناتِهم، وأنها مَعْنِيٌّ بها حرائرُهم دونَ إمائِهم، قولُه: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ}. وليست إحدى الآيتين دافعًا حكمُها حكمَ الأخرى، بل إحداهما مُبَيِّنَةٌ حكمَ الأخرى، وإنما تكونُ إحداهما دافعةً حكمَ الأخرى، لو لم يكنْ جائزًا اجتماعُ حُكْمَيْهما على صحةٍ .. فأمَّا وهما جائزٌ اجتماعُ حُكْمَيْهما على الصحةِ، فغيرُ جائزٍ أن يُحْكَمَ لإحداهما بأنها دافِعةٌ حكمَ الأخرى، إلا بحُجَّةٍ يجبُ التسليمُ لها من خبرٍ أو قياسٍ، ولا خبرَ بذلك ولا قياسَ، والآيةُ مُحتَمِلةٌ ما قلنا: والمَحصَناتُ من حَرائرِ الذين أوتوا الكتابَ من قَبْلِكم دونَ إمائِهم.
Ona şöyle cevap verilir: Mâide Sûresi'ndeki ayetin hükmünün onların muhsanatından (iffetlilerinden) özel bir gruba ait olduğunu ve bununla cariyeleri değil hür kadınlarının kastedildiğini Allah'ın: {مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “...mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)” buyruğu açıklamıştır. İki ayetten birinin hükmü diğerinin hükmünü geçersiz kılıyor değildir; bilakis biri diğerinin hükmünü açıklamaktadır. İkisinden birinin diğerinin hükmünü geçersiz kılması, ancak iki ayetin hükmünün sıhhat üzere bir arada bulunması caiz olmadığı takdirde söz konusu olur. Hükümlerinin sıhhat üzere bir arada bulunması caiz olduğuna göre, teslim olunması vacip olan bir haber veya kıyas delili olmadıkça birinin diğerinin hükmünü geçersiz kıldığına hükmedilemez. Bu konuda ne bir haber ne de bir kıyas vardır; ayet ise bizim söylediğimiz 'Sizden önce kendilerine kitap verilenlerin cariyeleri değil hür ve iffetli kadınları' manasını taşımaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ}.
Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Hepiniz birbirinizdensiniz” buyruğunun tefsiri.
وهذا من المُؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ.
Bu, manası takdim (öne alınmış) olan tehir edilmiş (sonraya bırakılmış) ifadelerdendir.
وتأويلُ ذلك: ومَن لم يَسْتَطِعْ منكم طَوْلًا أن يَنكِحَ المحصناتِ المؤمناتِ، فمما مَلَكَت أيمانُكم من فَتياتِكم المؤمناتِ، فلْيَنْكِحْ بعضُكم من بعضٍ. بمعنى: فلْيَنْكِحْ هذا فتاةَ هذا. فـ "البعضُ" مرفوعٌ بتأويلِ الكلامِ ومعناه؛ إذ كان قولُه: {فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}، في تأويلِ: فليَنكِحْ مما مَلَكَت أيمانُكم. ثم رُدَّ {بَعْضُكُمْ} على ذلك المعنى فرُفِع.
Bunun tevili şöyledir: İçinizden hür ve mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) alsın; birbirinizden nikâhlayın. Yani: Şu kimse bunun cariyesini nikâhlasın. "Bazı/birbiriniz" (el-Ba'd) kelimesi, sözün tevili ve manası gereğince merfûdur; zira O'nun: {فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “...sahip olduğunuz [cariyelerinizden alsın]” buyruğu, "sahip olduklarınızdan nikâhlasın" tevilindedir. Sonra {بَعْضُكُمْ} kelimesi bu manaya bağlanarak merfû kılınmıştır.
ثم قال جلّ ثناؤه: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ}. أي: واللهُ أعلمُ بِإِيمانِ مَن آمَن منكم باللهِ ورسولِه، وما جاء به من عندِ اللهِ، فصَدَّق بذلك كلِّه، منكم.
Sonra Senâsı Yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} “Allah sizin imanınızı çok iyi bilendir”. Yani içinizden Allah'a, Resûlü'ne ve Allah katından getirdiklerine iman edip bütün bunları tasdik edenlerin imanını en iyi bilen Allah'tır.
يقولُ: فليَنكِحْ مَن لم يَسْتَطِعْ منكم طَوْلًا لحرةٍ، مِن فَتياتِكم المؤمناتِ، ليَنكِحْ هذا المُقْتِرُ الذي لا يَجِدُ طَوْلًا لحرَّةٍ، من هذا المُوسِرِ فتاتَه المؤمنةَ التي قد أبْدَتِ الإيمانَ فأَظْهَرَتْه، وكِلُوا سَرائرَهُنَّ إِلى اللهِ، فإِنَّ عِلْمَ ذلك إلى اللهِ دونَكم، واللهُ أعلمَ بسَرائرِكم وسَرائرِهنَّ.
Şöyle buyurmaktadır: İçinizden hür bir kadına gücü yetmeyen kimse, mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) nikâhlasın. Hür bir kadına gücü yetmeyen bu yoksul kimse, hali vakti yerinde olan şu kimseden, imanı açığa vurup gösteren mümin cariyesini nikâhlasın. Onların gizli hallerini (kalplerini) Allah'a bırakın; zira bunu bilmek size değil Allah'a aittir. Allah sizin gizli hallerinizi de onların gizli hallerini de en iyi bilendir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}.
Allah'ın: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “O halde onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve mehirlerini meşru bir şekilde kendilerine verin” buyruğunun tefsiri.
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤه: {فَانْكِحُوهُنَّ}: فتَزَوَّجوهنَّ، وبقولِه: {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ}: بإذن أرْبابِهنَّ وأمرِهم إيَّاكم بنِكاحِهنَّ ورضاهم. ويعنى بقولِه: {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ}: وأعطُوهنَّ مُهورَهنَّ.
Celle senâuh {فَانْكِحُوهُنَّ} “onları nikâhlayın” buyruğuyla: "Onlarla evlenin"; {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “sahiplerinin izniyle” buyruğuyla: "Sahiplerinin izni, onların size nikâhlamayı emretmesi ve rızaları ile" anlamını kastetmektedir. {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “ve mehirlerini kendilerine verin” buyruğuyla da: "Onlara mehirlerini verin" manasını kastetmektedir.
كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ}. قال: الصَّداقُ. ويعنى بقولِه: {بِالْمَعْرُوفِ}: على ما تَراضَيْتم به مما أحَلَّ اللهُ لكم، وأباحَه لكم أن تجعَلوه مُهورًا لهن.
Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “ve mehirlerini kendilerine verin” buyruğu hakkında: "Bu mehirdir" dedi. {بِالْمَعْرُوفِ} “meşru bir şekilde” buyruğuyla da: "Allah'ın size helal kıldığı ve onlara mehir yapmanızı mubah kıldığı şeyler arasından karşılıklı rıza gösterdiğiniz şekilde" manası kastedilmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ}.
Celle senâuh'un: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “namuslu olmaları, zina etmemeleri ve gizli dostlar edinmemiş bulunmaları [şartıyla]” buyruğunun tefsiri.
يعني بقولِه: {مُحْصَنَاتٍ}: عفيفاتٍ، {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ}: غيرَ مُزانِياتٍ، {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ}. يقولُ: ولا مُتَّخِذاتِ أصدقاءَ على السِّفاحِ.
{مُحْصَنَاتٍ} “namuslu” buyruğuyla: İffetli; {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} “zina etmeyen” buyruğuyla: Zina yapmayan; {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “ve gizli dostlar edinmemiş” buyruğuyla da: Zina etmek üzere dostlar edinmemiş olanları kastetmektedir.
وذُكِر أن ذلك قيل كذلك؛ لأن الزَّوَانيَ كُنَّ في الجاهليةِ في العربِ، المُعلِناتِ بالزِّنى. والمُتَّخِذات الأخدانِ: اللواتى قد حَبَسْن أنفسَهن على الخليلِ والصديقِ،
Bunun böyle söylenmesinin sebebi olarak şu zikredilmiştir: Çünkü Cahiliye döneminde Araplarda zina eden kadınlar, zinayı aleni olarak yapan kadınlardı. Gizli dost edinenler ise kendilerini tek bir sevgiliye ve dosta hasreden kadınlardı;
للفجورِ بها سِرًّا دونَ الإعلانِ بذلك.
bunu aleni yapmaksızın gizlice onunla fuhuş yaparlardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ}. يعني: تَنْكِحُوهُنَّ عَفَائفَ غَيرَ زَوَانٍ في سِرٍّ ولا علانيةٍ. {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ}. يعنى: أخِلَّاءَ .
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “namuslu olmaları, zina etmemeleri ve gizli dostlar edinmemiş bulunmaları [şartıyla]” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani: Onları ne gizlide ne de açıkta zina etmeyen iffetli kadınlar olarak nikâhlayın. {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “ve gizli dostlar edinmemiş” buyruğu, dostlar edinmemiş demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ}: المُسافِحاتُ المُعالِناتُ بالزِّنى، {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} فذاتُ الخليلِ الواحدِ. قال: كان أهلُ الجاهليةِ يُحَرِّمون ما ظهَر مِن الزِّنى، ويَسْتَحِلُّون ما خَفِي، يقولون: أما ما ظهَر منه فهو لُؤْمٌ، وأما ما خَفِى فلا بأسَ بذلك. فأنزَل اللهُ ﵎: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} [الأنعام: ١٥١].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} “zina etmeyen” buyruğundaki zina eden kadınlar (müsâfihât), zinayı aleni yapan kadınlardır; {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “ve gizli dostlar edinmemiş” buyruğu ise tek bir gizli dostu olan kadındır. Dedi ki: Cahiliye ehli zinanın açığa vuranını haram sayar, gizli kalanını ise helal görürlerdi ve: "Açığa çıkanı alçaklıktır, gizli kalanda ise bir sakınca yoktur" derlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” [el-En'âm: 151] ayetini indirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا مُعْتَمِرٌ، قال: سمِعتُ داودَ يُحدِّثُ عن عامرٍ، قال: الزِّنى زِناءَانِ؛ تَزْنى بالخِدْنِ ولا تَزْنى بغيرِه، وتكونُ المرأةُ سَوْمًا.
Bana Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir anlattı, dedi ki: Dâvûd’un Âmir’den şöyle rivayet ettiğini işittim: Zina iki türlüdür; [kadın] gizli dostuyla zina eder de başkasıyla zina etmez; bir de kadının sevm (her isteyene açık) olmasıdır.
ثم قرَأ: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ}.
Sonra: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “namuslu olmaları, zina etmemeleri ve gizli dostlar edinmemiş bulunmaları [şartıyla]” ayetini okudu.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: أما المُحصناتُ فالعَفائفُ، فليَنْكِحِ الأَمَةَ بإذنِ أهلِها مُحصَنةً - والمُحصَناتُ العَفائفُ - غيرَ مُسافِحةٍ - والمُسافِحَةُ المُعَالِنَةُ بالزِّني - ولا مُتَّخِذَةً صديقًا .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: "Muhsanat" iffetli kadınlardır; cariyeyi ailesinin (sahibinin) izniyle namuslu -muhsanat iffetli kadınlardır-, zina etmeyen -müsâfiha zinayı aleni yapan kadındır- ve [gizli] dost tutmamış olarak nikâhlasın.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ}. قال: الخَليلَةُ يَتَّخِذُها الرجلُ، والمرأةُ تَتخِذُ الخليلَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “ve gizli dostlar edinmemiş” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Erkeğin edindiği metres ve kadının edindiği gizli dosttur .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti.