قال أبو جعفرٍ: وأولى القولَيْن في ذلك بالصوابِ عندى، قولُ مَن قال: إن اللامَ في قوله: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} بمعنى: يُريدُ اللهُ أَن يُبَينَ لكم. لِمَا ذَكَرتُ مِن علةِ مَن قال أن ذلك كذلك.
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı, {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} buyruğundaki lâm harfinin: "Allah size açıklamak istiyor" manasında olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür; çünkü bunun böyle olduğunu söyleyenin gerekçesini zikretmiştim.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا (٢٧)}.
Allah azze ve cellenin: {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا (٢٧)} “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla meyletmenizi isterler” buyruğunun tevili hakkında söz:
يَعْنى بذلك تعالى ذكرُه: واللهُ يُريدُ أن يُراجعَ بكم طاعتَه والإنابةَ إليه؛ ليَعْفُوَ لكم عما سلَف مِن آثامِكم، ويَتَجاوزَ لكم عما كان منكم في جاهليَّتِكم؛ مِن استحلالِكم ما هو حرامٌ عليكم مِن نكاحِ حلائلِ آبائِكم وأبنائِكم، وغيرِ ذلك مما كنتم تَسْتَحِلُّونه وتَأْتُونه، مما كان غيرَ جائزٍ لكم إتيانُه مِن معاصى اللهِ، {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ}. يقولُ: ويُريدُ الذين يَطْلُبون لذَّاتِ الدنيا وشهواتِ أنفسِهم فيها {أَنْ تَمِيلُوا} عن أمرِ اللهِ ﵎، فتَجُوروا عنه بإتيانِكم ما حرَّم
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah sizin tekrar O'na itaat etmenizi ve O'na yönelmenizi istemektedir; tâ ki geçmiş günahlarınızı bağışlasın ve cahiliye döneminizde babalarınızın ve oğullarınızın nikâhlı kadınlarıyla evlenmek gibi haram olan şeyleri helal saymanızdan, helal sayıp işlediğiniz Allah'a isyan niteliğindeki caiz olmayan diğer fiillerden ötürü sizi affedip hoş görsün. {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “Şehvetlerine uyanlar ise [isterler]” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Dünyanın lezzetlerini ve onda nefislerinin şehvetlerini/arzularını arayan kimseler, Allah'ın celle celâluhu emrinden {أَنْ تَمِيلُوا} “meyletmenizi”, O'nun haram kıldığı şeyleri
عليكم، وركوبِكم معاصيَه، {مَيْلًا عَظِيمًا} جَوْرًا وعدولًا عنه شديدًا.
işleyerek ve O'na isyanları irtikâp ederek O'nun emrinden haktan uzaklaşmanızı, {مَيْلًا عَظِيمًا} haktan şiddetli bir şekilde sapıp yüz çevirmenizi [isterler].
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الذين وَصَفَهم اللهُ بأنهم يَتَّبِعون الشهواتِ؛ فقال بعضُهم: هم الزناةُ.
Tevil ehli, Allah'ın şehvetlerine uyduklarını nitelendirdiği kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle demiştir: Onlar zânîlerdir (zina edenlerdir).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ}. قال: الزنا. {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا}. قال: يُريدُون أن تَزْنُوا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “şehvetlerine uyanlar ise isterler” ayeti hakkında anlattı; [Mücâhid]: "Zina[yı]" dedi. {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا} “büyük bir sapışla meyletmenizi” [ayeti hakkında]: "Zina etmenizi isterler" dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا}: أن تكُونوا مثلَهم تَزْنُون كما يَزْنُون.
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا} “şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla meyletmenizi isterler” ayeti hakkında anlattı: "Onların zina ettikleri gibi sizin de zina ederek onlar gibi olmanızı [isterler]."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهدٍ: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ}. قال: الزنا. {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا}. قال: يَزْنى أهلُ الإسلامِ كما يَزْنُون. قال: هي كهيئةِ {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} [القلم: ٩].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den anlattı: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “şehvetlerine uyanlar ise isterler”; [Mücâhid]: "Zina[yı]" dedi. {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا} “büyük bir sapışla meyletmenizi”; [Mücâhid]: "Kendileri zina ettiği gibi İslam ehlinin de zina etmesini [isterler]" dedi. Dedi ki: Bu, {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “İstediler ki sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar” [Kalem: 9] ayeti gibidir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ أبي زائدةَ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ}. قال: الزنا. {أَنْ تَمِيلُوا} قال: أن تَزْنُوا.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide, Verkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den anlattı: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “şehvetlerine uyanlar ise isterler”; [Mücâhid]: "Zina[yı]" dedi. {أَنْ تَمِيلُوا} “meyletmenizi”; [Mücâhid]: "Zina etmenizi" dedi.
وقال آخرون: بل هم اليهودُ والنصارى.
Başkaları ise: "Aksine onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ}. قال: هم اليهودُ والنصارى، {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا} .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “şehvetlerine uyanlar ise isterler” ayeti hakkında anlattı; [es-Süddî]: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا} 'büyük bir sapışla meyletmenizi [isterler]'" dedi .
وقال آخرون: بل هم اليهودُ خاصةً، وكانت إرادتُهم مِن المسلمين اتِّباعَ شهواتِهم في نكاحِ الأخواتِ مِن الأبِ، وذلك أنهم يُحِلُّون نكاحَهنَّ، فقال الله ﵎ للمؤمنين: ويُريدُ الذين يُحَلِّلون نكاحَ الأخواتِ مِن الأبِ، أن تَميلوا عن الحقِّ، فتَسْتَحِلُّوهن كما استَحَلُّوا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine onlar özellikle Yahudilerdir. Onların Müslümanlardan istedikleri şey, baba bir kız kardeşlerle evlenme konusundaki şehvetlerine uymalarıydı; zira onlar bu kadınlarla nikahı helal sayıyorlardı. Bunun üzerine Allah celle senâuh müminlere şöyle buyurdu: Baba bir kız kardeşlerle nikahı helal sayanlar, haktan sapmanızı ve onların helal saydığı gibi sizin de onları helal saymanızı isterler.
وقال آخرون: معنى ذلك: كلُّ مُتَّبِعٍ شهوةً في دينِه لغيرِ الذي أُبيح له.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: Kendisine mübah kılınanın dışındaki şeylerde dininde bir şehvete/arzuya uyan herkes[tir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرَنا ابن وهبٍ، قال: سمِعتُ ابنَ زيدٍ يقولُ في قولِه: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} الآية. قال: يُرِيدُ أَهلُ الباطلِ وأهلُ الشهواتِ في دينِهم، {أَنْ تَمِيلُوا} في دينِكم، {مَيْلًا عَظِيمًا} تتَّبِعون أمرَ دينِهم، وتَتْرُكون أمرَ اللهِ وأمرَ دينِكم.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd'den {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “şehvetlerine uyanlar ise isterler” ayeti hakkında şöyle derken işittim: "Bâtıl ehli ve dinlerinde şehvetlerine uyan kimseler, dinlerinin emrine uyup Allah'ın emrini ve kendi dininizin emrini terk ederek dininizde {أَنْ تَمِيلُوا} meyletmenizi, {مَيْلًا عَظِيمًا} büyük bir sapışla [meyletmenizi] isterler."
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: ويُرِيدُ الذين يَتَّبعون شهواتِ أنفسِهم مِن أهلِ الباطلِ وطُلَّابِ الزنا ونِكَاحِ الأخواتِ مِن الآباءِ وغيرِ ذلك مما حرَّمه اللهُ، أن تميلوا عن الحقِّ وعما أذِن اللهُ لكم فيه،
Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta en isabetli olan görüş, şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı şudur: Bâtıl ehlinden, zinaya düşkün olanlardan, baba bir kız kardeşlerle evlenmek isteyenlerden ve Allah’ın haram kıldığı diğer şeylerin peşine düşenlerden olup nefislerinin şehvetlerine uyanlar; haktan ve Allah’ın size izin verdiği şeylerden sapmanızı
فتَجُوروا عن طاعتِه إلى معصيتِه، وتَكُونوا أمثالَهم في اتِّباعِ شهواتِ أنفسِكم فيما حرَّم اللهُ، وتَرْكِ طاعتِه، ميلًا عظيمًا.
böylece O'nun itaatinden masiyetine sapmanızı ve Allah'ın haram kıldığı hususlarda nefislerinizin şehvetlerine uyarak ve O'na itaati terk ederek büyük bir sapışla onlar gibi olmanızı isterler.
وإنما قلنا: ذلك أولى بالصوابِ؛ لأن الله ﷿ عَمَّ بقولِه: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ}، فَوَصَفَهم باتِّباعِ شهواتِ أنفسِهم المذمومِة، وعمَّهم بوَصْفِهم بذلك، مِن غيرِ وصفِهم باتباعِ بعضِ الشهواتِ المذمومةِ. فإذ كان ذلك كذلك، فأوْلى المعانى بالآيةِ ما دلَّ عليه ظاهرُها، دونَ باطِنِها الذي لا شاهدَ عليه مِن أصلٍ أو قياسٍ. وإذا كان ذلك كذلك، كان داخلًا في الذين يَتَّبعون الشهواتِ، اليهودُ والنصارى والزناةُ، وكلُّ مُتَّبعٍ باطلًا؛ لأنَّ كلَّ مُتَّبعٍ ما نهاه اللهُ عنه فمتبعٌ شهوةَ نفسِه. وإذا كان ذلك بتأويلِ الآيةِ أولى، وَجَبَتْ صحةُ ما اخترنا مِن القولِ في تأويلِ ذلك.
Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah azze ve celle, {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “şehvetlerine uyanlar ise isterler” buyruğu ile [hükmü] genel kılmış, onları nefislerinin yerilmiş şehvetlerine uymakla nitelemiş ve yerilmiş şehvetlerin bir kısmına uymakla nitelemeksizin bu nitelendirmeyi haklarında genel tutmuştur. Durum böyle olunca, ayete en uygun mana; asla veya kıyasa dayanan bir delili bulunmayan bâtınî manası değil, zâhirinin gösterdiği manadır. Durum böyle olduğuna göre, şehvetlere uyanların içerisine Yahudiler, Hristiyanlar, zânîler ve bâtıla uyan herkes dahil olur; çünkü Allah'ın kendisini yasakladığı şeye uyan herkes nefsinin şehvetine uymuş olur. Ayetin teviline bu daha uygun olunca, bu hususun tevilinde tercih ettiğimiz görüşün doğruluğu zorunlu kılınmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا (٢٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا (٢٨)} “Allah sizden (yükü) hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır” buyruğunun tevili hakkında söz:
يَعْنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ}: يُرِيدُ اللهُ أَن يُيَسِّرَ عليكم، بإذنِه لكم في نكاحِ الفتياتِ المؤمناتِ إذا لم تَسْتَطِيعوا طَوْلًا لحرَّةٍ، {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا}. يقولُ: يسَّر ذلك عليكم إذا كنتم غيرَ مُسْتَطيعى الطَّوْلِ للحرائرِ؛ لأنكم خلِقتُم ضعفاءَ عَجَزَةً عن تَرْكِ جماعِ النساءِ قليلى الصبرِ عنه، فأذِن لكم في نكاحِ فتياتِكم المؤمناتِ، عندَ خوفِكم العَنَتَ على أنفسِكم، ولم تجدوا طولًا لحرةٍ، لِئَلَّا تَزْنُوا؛ لقلةِ صبرِكم على تَرْكِ جماعِ النساءِ.
Övgüsü yüce olan [Allah], {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} buyruğuyla şunu kastetmektedir: Hür bir kadınla evlenmeye güç yetiremediğinizde, mümin cariyelerle nikahlanmanıza izin vererek Allah size kolaylaştırmak ister. {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} buyurur ki: Hür kadınlarla evlenmeye güç yetiremediğiniz zaman bunu size kolaylaştırdı; çünkü siz zayıf, kadınlarla cinsel ilişkide bulunmayı terk etmekten aciz, ona karşı sabrı az kimseler olarak yaratıldınız. Bundan dolayı nefisleriniz hakkında sıkıntıya düşmekten korktuğunuzda ve hür bir kadına güç yetiremediğinizde, kadınlarla cinsel ilişkiyi terk etmeye karşı sabrınızın azlığından ötürü zina etmeyesiniz diye mümin cariyelerinizle nikahlanmanıza izin verdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ}: في نكاحِ الأمةِ، وفى كلِّ شيءٍ فيه يُسْرٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} “Allah sizden (yükü) hafifletmek ister” ayeti hakkında anlattı: "Cariyenin nikahında ve içinde kolaylık bulunan her şeyde [hafifletmek ister] ."
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا}. قال: في أمرِ الجِماعِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zubeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Tâvûs'tan, [o da] babasından {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} “çünkü insan zayıf yaratılmıştır” ayeti hakkında anlattı; [Tâvûs]: "Cinsel ilişki hususunda [zayıf yaratılmıştır]" dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه: {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا}. قال: في أمرِ النساءِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Tâvûs'tan, [o da] babasından {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} “çünkü insan zayıf yaratılmıştır” ayeti hakkında anlattı; [Tâvûs]: "Kadınlar konusunda [zayıf yaratılmıştır]" dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرَنا معمرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه: {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا}. قال: في أمورِ النساءِ، ليس يَكُونُ الإنسانُ في شيءٍ أضعفَ منه في النساءِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrazzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, [o da] babasından {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} “çünkü insan zayıf yaratılmıştır” ayeti hakkında bildirdi; [Tâvûs]: "Kadınlar konusunda [zayıf yaratılmıştır], insan kadınlar hususunda olduğu kadar hiçbir şeyde daha zayıf olamaz" dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ}. قال: رخَّص لكم في نكاحِ هؤلاءِ الإماءِ حين اضْطُرُّوا إليهنَّ، {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا}. قال: لو لم يُرَخِّصْ له فيها لم يَكُنْ إلا الأمرُ الأولُ، إذا لم يَجِدْ حرّةً .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} “Allah sizden (yükü) hafifletmek ister” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'Onlara mecbur kaldıklarında bu cariyelerin nikahlanmasına size ruhsat verdi, {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} “çünkü insan zayıf yaratılmıştır”.' Dedi ki: 'Eğer hür bir kadın bulamadığında bu [cariyeler] hakkında ona ruhsat vermeseydi, ilk emir dışında [bir yol] olmazdı' .
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesna” buyruğunun tefsirine dair açıklama.
يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}: صَدَّقوا الله ورسولَه {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ}، يَقُولُ: لا يَأْكُلْ بعضُكم أموالَ بعضٍ بما حُرِّم عليه مِن الرِّبا والقِمارِ، وغيرِ ذلك من الأمورِ التي نهاكم اللهُ عنها، {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً}.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani Allah'ı ve Resulü'nü tasdik edenler! {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin”, buyurur ki: Birbirinizin mallarını faiz , kumar ve Allah'ın size yasakladığı diğer haram kılınan şeylerle yemeyin; {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً} “ancak ticaret olması müstesna”.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}: أمَّا أَكْلُهم أموالَهم بينَهم بالباطلِ، فبالرِّبا والقمارِ والنَّجْشِ والظلمِ، إلا أن تَكُونَ تجارةً، لِيَرْبَحْ في الدرهمِ ألفًا إن اسْتَطاع .
Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesna” ayeti hakkında anlattı: 'Aralarında mallarını batıl ile yemeleri ; faiz , kumar, necş ve zulüm iledir. Ticaret olması müstesna; gücü yeterse bir dirhemde bin [dirhem] kâr etsin .'
حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا خالدٌ الطَّحّانُ، قال: أخبَرنا داودُ بنُ أبى هندٍ، عن عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه تعالى: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ}. قال: الرجلُ يَشْتَرى السِّلعةَ، فيَرُدُّها ويردُّ معها درهمًا.
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Hâlid et-Tahhân anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” buyruğu hakkında [şöyle] dediğini haber verdi: “Kişinin bir malı satın alıp [sonra] onu geri vermesi ve onunla birlikte [fazladan] bir dirhem daha vermesidir.”
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، عن عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ في الرجلِ يَشْتَرى مِن الرجلِ الثوبَ، فَيَقُولُ: إن رَضِيته أَخَذْته، وإلا رَدَدْته وردَدت معه درهمًا. قال: هو الذي قال اللهُ: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ}.
Bize Muhammed b. el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan bir adamdan elbise satın alıp: 'Beğenirsem alırım, beğenmezsem geri veririm ve beraberinde bir dirhem de [fazladan] veririm' diyen kişi hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: 'Bu, Allah'ın: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” buyurduğu şeydir' dedi.
وقال آخرونَ: بل نَزَلَتْ هذه الآيةُ بالنَّهْيِ عن أن يَأْكُلَ بعضُهم طعامَ بعض إلا بِشِراءٍ، فأما قِرًى فإنه كان محظورًا بهذه الآيةِ، حتى نُسِخ ذلك بقولِه في سورةِ النورِ: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} الآية [النور: ٦١].
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bu ayet, satın alma olmaksızın birbirlerinin yemeğini yemelerini yasaklamak üzere inmiştir. Ziyafet (ikram) ise bu ayetle yasaklanmıştı; nihayet Nûr suresindeki şu buyrukla bu [hüküm] neshedildi: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur; kendinize de evlerinizden yemenizde bir güçlük yoktur...” [Nûr: 61] ayeti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسنِ بن واقدٍ، عن يزيدَ النَّحْويِّ، عن عِكرمةَ والحسنِ البصريِّ، قالا في قولِه: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} الآية. فكان الرجلُ يَتَحَرَّجُ أن يَأْكُلَ عندَ أحدٍ من الناسِ بعدما نزَلتْ هذه الآيةُ، فنُسِخ ذلك بالآيةِ التي في "النورِ"، فقال: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ} إلى قولِه: {جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا} [النور: ٦١]. فكان الرجلُ الغنيُّ يَدْعو الرجلَ من أهلِه إلى الطعامِ، فيَقُولُ: إني لأَتَجَنَّحُ - والتَّجَنُّحُ: التَّحَرُّجُ - ويَقُولُ: المساكينُ أحقُّ به منى، فأحلَّ مِن ذلك أن تَأْكُلوا مما ذكِر اسمُ اللهِ عليه،
Bana Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Hasen b. Vâkıd'dan, o Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime ve el-Hasen el-Basrî'den nakletti; onlar [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu hakkında: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır” ayeti hakkında şöyle dediler: Bu ayet indikten sonra kişi, insanlardan herhangi birinin yanında yemek yemekten çekinir oldu. Ardından bu [durum], "en-Nûr" suresindeki şu ayetle neshedildi; [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ} “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden... yemenizde size de bir sorumluluk yoktur” ayetinden {جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا} “...ister topluca ister ayrı ayrı [yemenizde bir sakınca yoktur]” [Nûr: 61] buyruğuna kadar. Zengin bir adam akrabalarından birini yemeğe davet ederdi de o: "Ben çekiniyorum" -Tecennuh (التَّجَنُّحُ): Çekinmek/sakınmak (et-teharruc) demektir- ve "Yoksullar buna benden daha layıktır" derdi. Bunun üzerine [Allah], bundan sonra üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yemenizi helal kıldı,
وأحلَّ طعامَ أهلِ الكتابِ .
ve Ehl-i Kitab'ın yiyeceğini helal kıldı .
قال أبو جعفرٍ: وأولى هذين القولين بالصوابِ في ذلك، قولُ السديِّ؛ وذلك أن الله تعالى ذكرُه حرَّم أكْلَ أموالِنا بينَنا بالباطلِ. ولا خلافَ بينَ المسلمين أن أكلَ ذلك حرامٌ علينا، فإن الله لم يُحِلُّ قَطُّ أكلَ الأموالِ بالباطلِ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu iki görüşten doğruya en yakın olanı, es-Süddî'nin görüşüdür. Şöyle ki; zikri yüce olan Allah, aramızda mallarımızı batıl yolla yemeyi haram kılmıştır. Müslümanlar arasında bunu yemenin bize haram olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; zira Allah malların batıl yolla yenilmesini hiçbir zaman helal kılmamıştır.
وإذا كان ذلك كذلك، فلا معنَى لقولِ مَن قال: كان ذلك نهيًا عن أكلِ الرجلِ طعامَ أخيه قِرًى، على وَجْهِ ما أُذِن له، ثم نُسِخ ذلك. لنقلِ علماءِ الأمةِ جميعًا وجُهَّالِها؛ أن قِرَى الأضيافِ وإطعامَ الطعامِ كان مِن حميدِ أفعالِ أهلِ الشركِ والإسلامِ، التي حَمِد اللهُ أهلَها عليها ونَدَبَهم إليها، وأن الله لم يُحَرِّمْ ذلك في عصرٍ مِن العصورِ، بل ندَب اللهُ عبادَه وحَثَّهم عليه. وإذا كان ذلك كذلك، فهو من معنى الأكْلِ بالباطلِ خارجٌ، ومِن أنْ يَكُونَ ناسخًا أو منسوخًا بمَعْزِلٍ؛ لأن النَّسْخَ إنما يَكُونُ لمنسوخٍ، ولم يَثْبتِ النهيُ عنه، فيَجُوزَ أن يَكُونَ منسوخًا بالإباحةِ. وإذا كان ذلك كذلك، صحَّ القولُ الذي قلناه - من أن الباطلَ الذي نهَى اللهُ عن أكلِ الأموالِ به، هو ما وَصَفْنا مما حرَّمه على عبادِه في تنزيلِه، أو على لسانِ رسولِه ﷺ وفَسَد ما خالَفه. واخْتَلَفت القرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}؛ فقرَأها بعضُهم: (إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةٌ). رَفْعًا، بمعنى: إلا أن تُوجَدَ تجارةٌ، أو: تَقَعَ تجارةٌ، عن تراضٍ منكم، فيَحِلَّ لكم أكلُها حينَئذٍ بذلك المعنى. ومذهبُ مَن قرأ ذلك على هذا الوجهِ، أَنَّ "تكونَ" تامَّةٌ
Durum böyle olunca, «Bu, kişinin kardeşinin yemeğini kendisine izin verildiği vechile ziyafet/ikram olarak yemesinin nehyedilmesi idi, sonra bu nesh edildi» diyen kimsenin sözünün hiçbir anlamı yoktur. Zira hem âlimleri hem de avamıyla bütün ümmetin naklettiğine göre, misafir ağırlamak ve yemek yedirmek; gerek şirk ehlinin gerekse İslam ehlinin güzel davranışlarındandır; öyle ki Allah bu davranış sahiplerini bundan ötürü övmüş ve onları buna teşvik etmiştir. Allah bunu hiçbir çağda haram kılmamış, bilakis kullarını buna teşvik etmiş ve yönlendirmiştir. Durum böyle olunca bu, [malları] batıl yolla yeme anlamının dışındadır ve nâsih (hükmü kaldıran) veya mensûh (hükmü kaldırılmış) olmaktan tamamen uzaktır. Çünkü nesh, ancak [hükmü] mensûh olan bir şey için söz konusu olur; oysa bunun yasaklandığı sabit olmamıştır ki [yeniden] mubah kılınarak nesh edilmiş olması caiz olsun. Durum böyle olunca, bizim söylediğimiz; Allah'ın malların kendisiyle yenilmesini yasakladığı 'bâtıl'ın, indirdiği Kitab'ında veya Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla kullarına haram kıldığını nitelediğimiz şeyler olduğu ve buna aykırı olanın da geçersiz (fâsid) olduğu görüşü doğrulanmış olur. Kıraat âlimleri { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ } “Ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bunu ref ile (merfû olarak) (إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةٌ) şeklinde okumuşlardır; bu da, 'ancak aranızda karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret bulunur veya gerçekleşirse müstesnadır' manasındadır ve bu manaya göre o vakit onu yemeniz size helal olur. Bu vecih üzere okuyan kimsenin benimsediği görüş, buradaki 'tekûne' (تَكُونَ) fiilinin tam fiil olduğu...
ههنا لا حاجةَ بها إلى خبرٍ، على ما وَصَفتُ. وبهذه القراءةِ قرَأ أكثرُ أهلِ الحجازِ وأهلِ البصرةِ. وقرَأ ذلك، آخرون وهم عامةُ قرَأةِ الكوفيين: {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً}. نصبًا ، بمعنى: إلا أن تَكُونَ الأَمْوَالُ التي تَأْكُلُونها بينَكم تجارةً، عن تراضٍ منكم، فيَحِلَّ لكم هنالك أكْلُها. فتكونُ الأموالُ مُضْمَرَةً في قولِه: {إِلَّا أَنْ تَكُونَ}، والتجارةُ منصوبةً على الخبرِ. وكلتا القراءتَيْن عندَنا صوابٌ جائزةٌ القراءةُ بها ، لاستفاضتِهما في قَرَأَةِ الأمصارِ مع تقارُب معانِيهما. غيرَ أن الأمرَ وإن كان كذلك، فإن قراءةَ ذلك بالنصبِ أَعْجَبُ إليَّ مِن قراءتِه بالرفعِ؛ لقوّةِ النصبِ من وجهين؛ أحدُهما: أنّ في {تَكُونَ} ذكرًا من الأموال والآخَرُ: أنه لو لم يُجْعَل فيها ذِكرٌ منها، ثم أُفرِدَتْ بـ "التجارةِ"، وهى نكرةٌ، كان فصيحًا في كلامِ العربِ النَّصْبُ، إذ كانت مَبْنِيَّةً على اسمٍ وخبرٍ، فإذا لم يَظْهَرْ معها إلا نكرةٌ واحدةٌ، نَصَبوا ورَفَعوا، كما قال الشاعرُ :
burada nitelediğim üzere bir habere ihtiyacı yoktur. Hicaz ve Basra ehlinin çoğunluğu bu kıraat ile okumuştur. Başkaları ki onlar Kûfelilerin kıraat alimlerinin geneli olup nasb ile (mensûb olarak) {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً} şeklinde okumuşlardır; bu, 'ancak aranızda yediğiniz malların, karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesna' anlamındadır ve orada onu yemeniz size helal olur. Bu durumda mallar {إِلَّا أَنْ تَكُونَ} ifadesinde gizli (muzmer/zamir) olur, ticaret kelimesi ise haber olarak nasb edilir. Anlamlarının birbirine yakın olmasıyla birlikte beldelerin kurraları arasında yaygın olmalarından dolayı her iki kıraat de bize göre doğru olup kendileriyle okunması caizdir . Ne var ki durum böyle olsa da bunun nasb ile okunması, ref ile okunmasından bana daha sevimlidir; zira nasb iki yönden daha güçlüdür: Birincisi, {تَكُونَ} fiilinde mallara ait bir zikir (zamir) vardır. İkincisi, onda mallardan bir zikir kılınmasa bile tek başına belirsiz (nekre) olan "et-ticâre" ile bırakılsaydı Arap kelamında nasb fasih olurdu; zira o isim ve haber üzerine kuruludur, dolayısıyla onunla birlikte tek bir nekre zahir olduğunda hem nasb hem ref yaparlardı; nitekim şair şöyle demiştir :
* إذا كان طَعْنًا بينَهم وعِنَاقا *
* Aralarında mızraklama ve kucaklaşma (göğüs göğüse çarpışma) olduğu zaman *
ففى هذه الآيةِ إبانةٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن تكذيبِ قولِ الجهلةِ من المُتَصَوِّفةِ، المنكرين طَلَبَ الأقواتِ بالتجاراتِ والصناعات، واللهُ تعالى يَقُولُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}: اكتسابًا منا ذلك بها.
Bu ayette, zikri yüce olan Allah tarafından, ticaret ve zanaat yoluyla rızık aramayı inkâr eden tasavvuf ehlinin cahillerinin sözünü yalanlayan açık bir beyan bulunmaktadır. Nitekim Allah Teâlâ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır” buyurmaktadır; [yani] bunu onun vasıtasıyla kazanmamız [helal kılınmıştır].
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}. قال: التجارة رزقٌ مِن رزقِ اللهِ، وحلالٌ مِن حلالِ الله لمن طَلَبها بصدقِها وبِرِّها، وقد كنا نُحَدَّثُ أن التاجرَ الأمينَ الصدوقَ مع السبعةِ في ظِلِّ العرشِ يومَ القيامةِ .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesna” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: 'Ticaret, onu dürüstlükle ve iyilikle arayan kimse için Allah'ın rızkından bir rızık ve Allah'ın helalinden bir helaldir. Bize güvenilir ve dosdoğru tüccarın kıyamet gününde Arş'ın gölgesindeki yedi kişiyle beraber olacağı anlatılırdı ' dedi.
وأما قولُه: {عَنْ تَرَاضٍ}، فإن معناه كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﵎: {عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}: في تجارةٍ أو بيعٍ أو عطاءٍ يُعطيه أحدٌ أحدًا .
Allah'ın: {عَنْ تَرَاضٍ} “karşılıklı rızaya dayalı” buyruğuna gelince, onun anlamı bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı gibidir; dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah ﵎'ın: {عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “sizden karşılıklı rızaya dayalı” buyruğu hakkında anlattı: 'Bir ticarette veya satışta yahut birinin birine verdiği bir bağışta [rızadır] .'
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}: في تجارةٍ أو بيعٍ أو عطاءٍ يُعْطيه أحدٌ أحدًا.
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “sizden karşılıklı rızaya dayalı” ayeti hakkında anlattı: 'Bir ticarette veya satışta yahut birinin birine verdiği bir bağışta [rızadır].'
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن القاسمِ بن سليمانَ الجُعْفيِّ، عن أبيه، عن ميمونِ بن مِهْرانَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "البيعُ عن تَراضٍ، والخيارُ بعدَ الصَّفْقَةِ، ولا يَحِلُّ المسلمٍ أن يَغُشَّ مسلمًا" .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Kâsım b. Süleymân el-Cu'fî'den, [o da] babasından, [o da] Meymûn b. Mihrân'dan anlattı, dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Alışveriş karşılıklı rıza iledir; muhayyerlik (seçme hakkı) akitten sonradır. Bir Müslümanın bir Müslümanı aldatması helal olmaz" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki:
قلتُ لعطاءٍ: المُماسَحَةُ ، بَيْعٌ هي؟ قال لا، حتى يُخَيِّرَه، التَّخْيِيرُ بعدَما يَجِبُ البيعُ؛ إن شاء أخَذ، وإن شاء ترَك.
Atâ'ya: 'Mümâseha (el sıkışarak anlaşmak) alışveriş midir?' dedim. O: 'Hayır, ta ki onu muhayyer bırakıncaya kadar. Muhayyer bırakma (seçim hakkı verme) alışveriş kesinleştikten sonradır; dilerse alır, dilerse bırakır' dedi.
واختلَف أهلُ العلم في معنى التراضى في التجارةِ؛ فقال بعضُهم: هو أن يُخَيَّرَ كلُّ واحدٍ من المُتَبايِعَيْنِ بعدَ عَقْدِهما البيعَ بينَهما فيما تَبَايَعا فيه؛ مِن إمضاءِ البيعِ أو نَقْضِه، أو يَتَفرَّقا عن مجلسِهما - الذي تَواجَبًا فيه البيعَ بأبدانِهما - عن تَرَاضٍ منهما بالعَقْدِ الذي تَعاقَداه بينهما قبلَ التَّفاسُخِ.
İlim ehli ticarette karşılıklı rızanın anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: O, aralarında akdi yaptıktan sonra alışveriş yapanların her birinin alıp sattıkları şey hususunda akdi yürürlüğe koyma veya bozma konusunda muhayyer bırakılması ya da akdi feshetmeden önce aralarında yaptıkları akitten razı olarak bedenen alışverişi birbirine vacip kıldıkları meclisten ayrılmalarıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قتادةَ، عن محمدِ بن سيرينَ، عن شُرَيحٍ، قال: اخْتَصَم رجلان، باع أحدُهما مِن الآخرِ بُرْنُسًا، فقال: إنى بِعْتُ مِن هذا بُرْنُسًا، فَأَرْضَيتُه فلم يُرْضِنى. فقال: أَرْضِه كما أرْضاك. قال: إني قد أعطَيْتُه دراهمَ ولم يَرْضَ. قال: أَرْضِه كما أرْضاك. قال: قد أَرْضَيْته فلم يَرْضَ. فقال: البَيِّعان بالخيارِ ما لم يَتَفَرَّقا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde'den, [o da] Muhammed b. Sîrîn'den, [o da] Şüreyh'ten anlattı; dedi ki: Biri diğerine bir bornoz (başlıklı cübbe) satan iki adam davalaştı. Biri: 'Ben bundan bir bornoz satın aldım, onu razı ettim ama o beni razı etmedi' dedi. [Şüreyh]: 'O seni razı ettiği gibi sen de onu razı et' dedi. Adam: 'Ben ona dirhemler verdim ama razı olmadı' dedi. [Şüreyh]: 'O seni razı ettiği gibi sen de onu razı et' dedi. Adam: 'Onu razı ettim ama o razı olmadı' dedi. Bunun üzerine [Şüreyh]: 'Alıcı ile satıcı ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler ' dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ اللهِ بن أبي السَّفَرِ، عن الشَّعْبِيِّ، عن شُرَيحٍ، قال: البَيِّعان بالخيارِ ما لم يَتَفَرَّقا.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdullah b. Ebî's-Sefer'den, [o da] eş-Şa'bî'den, [o da] Şüreyh'ten anlattı; dedi ki: 'Alıcı ile satıcı, [birbirlerinden] ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler.'
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شُعْبَةَ، عن الحَكَمِ، عن شُرَيحٍ مثلَه .
Bize Muhammed b. el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, [o da] el-Hakem'den, [o da] Şüreyh'ten aynısını anlattı .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن جابرٍ، قال: ثني أبو الضُّحَى، عن شُرَيحٍ أنه قال: البيِّعان بالخيارِ ما لم يَتَفرَّقا. قال: قال أبو الضُّحى: كان شُرَيحٌ يُحَدِّثُ عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِه .
Bize İbn el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Câbir'den anlattı, dedi ki: Bana Ebû'd-Duhâ, Şüreyh'ten anlattı; o şöyle demiştir: 'Alıcı ile satıcı ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler.' Ebû'd-Duhâ dedi ki: 'Şüreyh, Resûlullah'tan ﷺ buna benzer şekilde rivayet ederdi .'
وحدَّثنى الحُسينُ بنُ يزيدَ الطّحانُ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ منصورٍ، عن عبدِ السلامِ، عن رجلٍ، عن أبي حَوْشَبٍ، عن ميمونٍ، قال: اشْتَرَيْتُ مِن ابن سيرينَ سابِرِيًّا ، فسام عليَّ سَوْمَه، فقلتُ: أَحْسِنْ، فقال: إما أن تَأْخُذَ، وإما أن تَدَعَ، فَأَخَذْتُ منه، فلَمَّا وَزَنتُ الثمنَ وضَع الدراهمَ، فقال: اخْتَرْ؛ إمَّا الدراهمَ، وإمَّا المتاعَ. فاختَرتُ المَتاعَ فأخَذتُه.
Bana el-Huseyn b. Yezîd et-Tahhân anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Mansûr, Abdüsselâm'dan, [o da] bir adamdan, [o da] Ebû Havşeb'den, [o da] Meymûn'dan anlattı, dedi ki: İbn Sîrîn'den ince bir kumaş (sâbirî) satın aldım; bana fiyatını söyledi. Ben: 'Biraz indirim yap (iyilik et)' dedim. O: 'Ya alırsın ya bırakırsın' dedi. Ben de ondan aldım. Ücreti tartıp verdiğimde dirhemleri koydu ve: 'Seç; ya dirhemleri ya malı' dedi. Ben malı seçtim ve onu aldım.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن الشعبيِّ، أنه كان يقولُ في البَيِّعَين: إنهما بالخيارِ ما لم يَتَفَرَّقا، فإذا تَصادَرا فقد وَجَب البيعُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, İsmâil b. Sâlim'den, [o da] eş-Şa'bî'den anlattı; o alıcı ve satıcı hakkında şöyle derdi: 'Ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler; ayrıldıklarında ise alışveriş kesinleşmiştir.'
حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ الأحْمَسيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبَيدٍ، قال: ثنا
Bize Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize...
سفيانُ بنُ دينارٍ، عن طَيْسَلَةَ ، قال: كنتُ في السوقِ وعليٌّ ﵁ في السوقِ، فجاءتْه جاريةٌ إلى بَيِّعِ فاكهةٍ بدرهمٍ، فقالت: أعْطِنى هذا، فأعطاها إياه، فقالت: لا أُريدُه، أَعْطِني درهمي. فأبى، فأَخَذَه منه عليٌّ فأعطاها إياه.
Süfyân b. Dînâr, Taysele'den anlattı; dedi ki: Çarşıdaydım, Ali ﵁ da çarşıdaydı. Bir cariye meyve satıcısına bir dirhemle geldi ve: 'Bunu bana ver' dedi. Satıcı ona verdi. Cariye: 'Bunu istemiyorum, dirhemimi ver' dedi. Satıcı diretti. Bunun üzerine Ali [dirhemi] ondan alıp cariyeye verdi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرة، عن الشعبيِّ، أنه أتى في رجلٍ اشترى مِن رجلٍ بِرْذَونًا ووجَب له، ثم إن المُبْتاعَ ردَّه قبلَ أَن يَتَفَرَّقا، فقَضَى أَنه قد وجَب عليه، فشَهِد عندَه أبو الضُّحى: أن شُرَيحًا قضى في مثلِه أَن يَرُدَّه على صاحبِه، فرجع الشعبيُّ إلى قضاءِ شريحٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, [o da] eş-Şa'bî'den anlattı; bir adamdan bir beygir satın alan ve alışverişi kesinleşen, ardından alıcının ayrılmadan önce onu geri verdiği bir adam hakkında [Şa'bî'ye] gelindi. [Şa'bî] alışverişin onun üzerine kesinleştiğine hükmetti. Bunun üzerine Ebû'd-Duhâ onun yanında, Şüreyh'in benzeri bir durumda onu sahibine geri vermesi yönünde hükmettiğine şahitlik etti; Şa'bî de Şüreyh'in hükmüne döndü .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: ثنا هشامٌ، عن ابن سيرينِ، عن شُرَيحٍ، أنه كان يَقُولُ في البَيِّعَيْن: إذا ادَّعى المُشترِى أنه قد أوجَب له البيعَ، وقال البائعُ: لم أوجِبْه له. قال: شاهدان عَدْلان أنكما افْتَرَقْتُما عن تراضٍ بعدَ بيعٍ أو تخايُرٍ، وإلَّا فيمينُ البائِع أنكما ما افترقتما عن [بيعٍ ولا] تخايُرٍ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, İbn Sîrîn'den, [o da] Şüreyh'ten anlattı; o, alıcı ve satıcı hakkında şöyle derdi: Alıcı kendisi için satışı kesinleştirdiğini iddia edip satıcı da: 'Ona kesinleştirmedim ' dediğinde: 'Bir satış veya muhayyerlikten sonra karşılıklı rıza ile ayrıldığınıza dair iki adil şahit [gerekir], aksi takdirde satıcının bir [satış ve] muhayyerlikten sonra ayrılmadığınıza dair yemini [geçerlidir] ' derdi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أيوبَ، عن محمدٍ، قال: كان شُرَيحٌ يَقُولُ: شاهدان ذوا عدلٍ أنكما افْتَرَقْتُما عن تراضٍ بعدَ بيعٍ وتخايرٍ، وإلا فيمينُه باللهِ
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, [o da] Muhammed'den anlattı; o şöyle dedi: Şüreyh şöyle derdi: Bir satış ve muhayyerlikten sonra karşılıklı rıza ile ayrıldığınıza dair adil iki şahit [gerekir], aksi takdirde Allah adına onun yemini [geçerli olur]
ما تَفَرَّقْتما عن تراضٍ بعدَ بيعٍ أو تخايرٍ.
Bir satış veya muhayyerlikten sonra karşılıklı rıza ile ayrılmadığınıza [yemin eder].'
حدَّثنا حُمَيدُ بنُ مَسْعدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا ابن عَوْنٍ، عن محمدِ بن سِيرينَ، عن شُرَيحٍ، أنه كان يقولُ: شاهدان ذَوَا عدلٍ أنهما تَفَرَّقا عن تراضٍ بعدَ بيعٍ أو تخايرٍ.
Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed b. Sîrîn'den, [o da] Şüreyh'ten anlattı; o şöyle derdi: 'Bir satış veya muhayyerlikten sonra karşılıklı rıza ile ayrıldıklarına dair iki adil şahit [gerekir].'
وعلةُ مَن قال هذه المقالةَ ما حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن [عُبَيدِ اللهِ] ، قال: أخبَرنى نافعٌ، عن ابن عمرَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "كلُّ بَيِّعَين فلا بيعَ بينَهما حتى يَتَفَرَّقا إلا أن يَكُونَ خيارًا" .
Bu sözü söyleyenin gerekçesi, bize İbn el-Musennâ'nın anlattığı şu rivayettir; dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, [Ubeydullah'tan] anlattı, dedi ki: Bana Nâfi', İbn Ömer'den, [o da] Peygamber'den ﷺ bildirdi; [Peygamber] şöyle buyurmuştur: "Alışveriş yapan her iki taraf, muhayyerlik (şartı) olmadıkça ayrılıncaya kadar aralarında [kesinleşmiş] bir alışveriş yoktur" .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاويةَ، قال: ثني يحيى بنُ أيوبَ، قال: كان أبو زُرْعَةَ إذا بايَع رجلًا يَقُولُ له: خيِّرْني. ثم يَقولُ: قال أبو هريرةَ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا يَفْتَرقِ اثنانِ إلا عن رضًا" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Eyyûb anlattı; dedi ki: Ebû Zür'a bir adamla alışveriş yaptığında ona: 'Bana muhayyerlik tanı' der, sonra da şöyle söylerdi: Ebû Hureyre dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "İki kişi ancak karşılıklı rıza ile ayrılsın" .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا أيوبُ، عن أبي قِلابةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يا أهلَ البَقيعِ". فسَمِعوا صوتًا، ثم قال: "يا أهلَ البقيعِ". فاشرَأَبُّوا يَنْظُرون حتى عرَفوا أنه صوتُه، ثم قال: "يا أهلَ البقيعِ، لا يَتَفَرَّقَنَّ بَيِّعان إلا عن رِضًا".
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Ebû Kılâbe'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « يا أهلَ البَقيعِ » «Ey Bakî' halkı!» buyurdu. Bir ses işittiler; sonra tekrar: « يا أهلَ البقيعِ » «Ey Bakî' halkı!» buyurdu. Boyunlarını uzatıp bakmaya başladılar, nihayet onun sesi olduğunu anladılar. Sonra şöyle buyurdu: « يا أهلَ البقيعِ، لا يَتَفَرَّقَنَّ بَيِّعان إلا عن رِضًا » «Ey Bakî' halkı! Alışveriş yapan iki kişi ancak karşılıklı rıza ile ayrılsın.»
حدَّثني أحمدُ بنُ محمدٍ الطُّوسيُّ، قال: ثنا أبو داودَ الطيالسيُّ، قال: ثنا سليمانُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا سِماكٌ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، أن النبيَّ ﷺ بايَع رجلًا ثم قال له: "اخْتَرْ". فقال: قد اخْتَرْتُ. فقال: "هكذا البيعُ" .
Bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd et-Tayâlisî anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Simâk, İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; Peygamber ﷺ bir adamla alışveriş yaptı, sonra ona: "Seç (muhayyerliğini kullan)" buyurdu. Adam: 'Seçtim' dedi. Bunun üzerine [Peygamber]: "Alışveriş böyledir" buyurdu .
قالوا: فالتجارةُ عن تراضٍ، هو ما كان على ما بيَّنه النبيُّ ﷺ مِن تَخْيِيرِ كلِّ واحدٍ مِن المُشترى والبائعِ في إمضاءِ البيعِ فيما يَتَبَايَعانِه بينَهما، أو نقضِه بعدَ عقدِ البيعِ بينَهما وقبلَ الافتراقِ، أو ما تفرَّقا عنه بأبدانِهما عن تراضٍ منهما بعدَ مُواجَبَةِ البيعِ فيه عن مجلِسِهما. فما كان بخلافِ ذلك، فليس مِن التجارةِ التي كانت بينَهما عن تراضٍ منهما.
Dediler ki: Karşılıklı rızaya dayalı ticaret; aralarında akdi yaptıktan sonra ve ayrılmadan önce, aralarında alıp sattıkları şey hususunda akdi yürürlüğe koyma veya bozma konusunda satıcı ile alıcının her birinin muhayyer bırakılması ya da alışverişi birbirine vacip kıldıktan sonra meclislerinden karşılıklı rıza ile bedenen ayrılmaları şeklinde Peygamber'in ﷺ açıkladığı üzere olandır. Bundan farklı olan ise aralarında karşılıklı rızaya dayalı ticaretten sayılmaz.
وقال آخرون: بل التراضى في التجارةِ تَواجُبُ عقدِ البيع فيما تَبايَعَه المتبايعان بينَهما، عن رِضًا مِن كلِّ واحدٍ منهما ما مُلِّك عليه صاحبُه، ومَلَّك صاحبَه عليه، افْتَرَقا عن مجلسِهما ذلك أو لم يَفْتَرِقا، تَخايَرا في المجلسِ أو لم يَتَخَايَرا فيه بعدَ عَقْدِه.
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis ticarette karşılıklı rıza; o meclislerinden ayrılsınlar veya ayrılmasınlar, akitten sonra mecliste birbirlerine muhayyerlik tanısınlar veya tanımasınlar, alışveriş yapanların her birinin arkadaşına mülk kıldığı ve arkadaşının da kendisine mülk kıldığı şeyden razı olması suretiyle aralarında alıp sattıkları şey hususunda satış akdinin birbirlerine vacip kılınmasıdır (kesinleşmesidir).
وعلةُ من قال هذه المقالةَ، أن البيعَ إنما هو بالقولِ، كما أن النكاحَ بالقولِ، ولا خلافَ بينَ أهلِ العلمِ في الإجبارِ في النكاحِ لأحدِ المُتَناكِحَين على صاحبِه، افْتَرَقا أو لم يَفْتَرِقا عن مجلسِهما الذي جرَى ذلك فيه. قالوا: فكذلك حكمُ البيعِ. وتأوَّلوا قولَ النبيِّ ﷺ: "البيِّعان بالخيارِ ما لم يَتَفَرَّقا". على أنه: ما لم يَتَفَرَّقا بالقولِ. وممن قال هذه المقالةَ مالكُ بنُ أنسٍ وأبو حنيفةَ وأبو يوسفَ ومحمدٌ.
Bu görüşü savunan kimsenin gerekçesi şudur: Nikâh nasıl söz ile [bağlayıcılık kazanıyor] ise, alışveriş de ancak söz iledir. Bu akdin gerçekleştiği meclisten ayrılsınlar veya ayrılmasınlar, evlenen taraflardan birinin diğeri aleyhine [akdi feshedemeyecek şekilde bağlanması/icbarı] hususunda ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Dediler ki: Alışverişin hükmü de böyledir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «البيِّعان بالخيارِ ما لم يَتَفَرَّقا» «Alışveriş yapan iki taraf, [birbirinden] ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler.» hadisini de 'söz ile ayrılmadıkları [yani icap ve kabulü tamamlayıp akdi bitirmedikleri] sürece' şeklinde tevil ettiler. Bu görüşü dile getirenler arasında Mâlik b. Enes, Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed de bulunmaktadır.
قال أبو جعفرٍ: وأولى القولين بالصوابِ في ذلك عندَنا، قولُ مَن قال: إن التجارةَ التي هي عن تراضٍ بينَ المتبايعين، ما تفرَّق المتَبايِعان على المجلسِ - الذي تَوَاجَبا فيه بينَهما عُقْدةَ البيعِ - بأبدانِهما، عن تراضٍ منهما بالعقدِ الذي جرَى بينهما، وعن تخييرِ كلِّ واحدٍ منهما صاحبَه؛ لصحةِ الخبرِ عن رسولِ اللهِ ﷺ بما حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبرَنا أيوبُ، وحدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا أيوبُ، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "البَيِّعان بالخيارِ ما لم يَتَفَرَّقا، أو يَكونُ بيعَ خيارٍ". وربما قال: "أو يَقُولُ أحدهما للآخَرِ: اخْترْ" .
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bize göre iki görüşten doğruya en yakın olanı; alışveriş yapanlar arasında karşılıklı rızaya dayalı olan ticaretin, alışveriş akdini birbirlerine vacip kıldıkları meclisten aralarında gerçekleşen akitten razı olarak ve her birinin diğerini muhayyer bırakması suretiyle bedenen ayrıldıkları ticaret olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira bana Ya'kûb b. İbrâhîm'in anlattığı şu rivayetle Resûlullah'tan ﷺ gelen haber sahihtir; dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb bildirdi; (diğer senet): Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Nâfi'den, [o da] İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Alıcı ile satıcı ayrılmadıkları veya muhayyerlikli bir satış olmadıkça muhayyerdirler." Bazen de: "Yahut biri diğerine: 'Seç' deyinceye kadar" buyururdu .
فإذ كان ذلك عن رسولِ اللهِ ﷺ صحيحًا، فليس يَخْلو قولُ أحدِ المُتبابِعَين لصاحبِه: اخْتَر. مِن أن يَكُونَ قبلَ عقدِ البيعِ أو معه أو بعدَه؛ فإن يَكُنْ قبلَه، فذلك الخَلْفُ مِن الكلامِ الذي لا معنى له؛ لأنه لم يَمْلِكْ قبلَ عقدِ البيعِ أحدُ المُتبايِعَين على صاحبِه، ما لم يَكُنْ له مالكًا، فيَكُونَ لتخييرِه صاحبَه فيما مَلَك عليه وجهٌ مفهومٌ، ولا فيهما مَن يَجْهَلُ أنه بالخيارِ في تمليكِ صاحبِه ما هو له غيرُ مالكٍ بعِوَضٍ يَعْتاضُه منه، فيقالُ له: أنت بالخيارِ فيما تُريدُ أن تُحدِثَهُ مِن بيعٍ أو شراءٍ. أو يَكُونَ - إن بطَل هذا المعنى - تخييرُ كلِّ واحدٍ منهما صاحبَه مع عقدِ البيعِ، ومعنى التخييرِ في تلك الحال نظيرُ معنى التخييرِ قبلَها؛ لأنها حالةٌ لم يَزُلْ فيها عن أحدِهما ما كان مالكَه قبلَ ذلك إلى صاحبِه، فيكون للتخييرِ وجهٌ مفهومٌ، أو يكونَ ذلك بعدَ
Bu [rivayet] Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak sabit olduğuna göre, alışveriş yapan iki taraftan birinin diğerine: "Seç [muhayyersin]!" demesi; ya satış akdinden önce ya akitle birlikte ya da akitten sonra olmaktan hali değildir. Şayet [bu söz] akitten önce ise, bu [durumda söylenen söz] hiçbir anlamı olmayan boş bir laftır. Çünkü satış akdinden önce alışveriş yapan taraflardan biri, daha önce maliki olmadığı bir şeye diğeri üzerinde malik olmamıştır ki arkadaşını malik olduğu şeyde muhayyer bırakmasının anlaşılır bir vechi (tutarlı bir yönü) bulunsun. Ayrıca aralarında, kendisinden alacağı bir bedel karşılığında henüz maliki olmadığı bir şeyi arkadaşının mülkiyetine geçirme hususunda muhayyer olduğunu bilmeyecek hiç kimse de yoktur ki kendisine: "Yapmak istediğin alışveriş hususunda muhayyersin" denilebilsin. Veyahut -bu mana geçersiz olunca- her birinin arkadaşını muhayyer bırakması satış akdiyle birlikte olmuş olsun; [fakat] bu durumdaki muhayyer bırakmanın anlamı da bundan öncekinin anlamı gibidir. Zira bu durum, muhayyer bırakmanın anlaşılır bir anlamı olabilmesi için daha önce maliki olduğu şeyin onlardan birinden çıkıp arkadaşına geçmiş olduğu bir durum değildir. Yahut bunun [satış akdinden sonra olması gerekir]...
عقدِ البيعِ، إذا فسَد هذان المعنيان. وإذا كان ذلك كذلك، صحَّ أن المعنى الآخرَ مِن قولِ رسولِ اللهِ ﷺ - أعنى قولَه: "ما لم يَتَفَرَّقا" - إنما هو التَّفَرُّقُ بعدَ عقدِ البيعِ، كما كان التخييرُ بعدَه. إذا صحَّ ذلك، فسَد قولُ مَن زعم أن معنى ذلك إنما هو التفرُّقُ بالقولِ الذي به يَكُونُ البيعُ. وإذا فسَد ذلك، صحَّ ما قلنا مِن أن التخييرَ والافتراقَ إنما هما مَعْنَيانِ بهما يَكُونُ تمامُ البيعِ بعدَ عقدِه، وصحَّ تأويلُ مَن قال: معنى قولِه: {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}: إلا أن يَكُونَ أكلُكم الأموالَ التي تأكُلُها بعضُكم لبعضٍ، عن مِلْكٍ منكم عمن ملَكْتُموها عليه، بتجارةٍ تَبايَعْتُموها بينَكم، وافْتَرَقتم عنها عن تَراضٍ منكم بعدَ عقدِ البيعِ بينَكم بأبدانِكم، أو يُخَيِّرَ بعضُكم بعضًا.
bu iki mana geçersiz olunca, satış akdinden sonra olur. Durum böyle olunca, Resûlullah'ın ﷺ sözündeki diğer mananın -yani "Ayrılmadıkları sürece" buyruğunun- muhayyer bırakmanın akitten sonra olduğu gibi ancak satış akdinden sonra ayrılmak olduğu kesinleşir. Bu kesinleşince, bunun anlamının alışverişin kendisiyle gerçekleştiği söz ile ayrılmak olduğunu iddia eden kimsenin sözü geçersiz olur. Bu geçersiz olunca, bizim söylediğimiz 'muhayyer bırakma ve ayrılmanın, kendileriyle akitten sonra satışın tamamlandığı iki mana olduğu' sözümüz doğru olur ve {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesna” buyruğunun anlamının: 'Birbirinizin yediği malları yemenizin; aranızda yaptığınız bir ticaret ile aleyhine malik olduğunuz kimseden kendi mülkünüz olarak gerçekleşmesi ve aranızdaki satış akdinden sonra bedenlerinizle karşılıklı rıza ile ayrılmanız yahut birbirinizi muhayyer bırakmanız müstesnadır' olduğunu söyleyen kimsenin tevili sahih olur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٢٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٢٩)} “Kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعني بقولِه جلّ ثناؤُه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}: ولا يَقْتُلْ بعضُكم بعضًا وأنتم أهلُ ملَّةٍ واحدةٍ ودعوةٍ واحدةٍ ودينٍ واحدٍ. فجعَل جلَّ ثناؤُه أهلَ الإسلامِ كلَّهم بعضَهم مِن بعضٍ، وجعَل القاتلَ منهم قتيلًا، في قتلِه إياه منهم، بمنزلةِ قَتْلِه نفسَه، إذ كان القاتلُ والمقتولُ أهلَ يدٍ واحدةٍ على مَن خالَف ملتَهما.
Övgüsü yüce olan [Allah], {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi öldürmeyin” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Siz tek bir milletin, tek bir davetin ve tek bir dinin mensupları iken birbirinizi öldürmeyin. Zira övgüsü yüce olan [Allah], İslam ehlini bütünüyle birbirlerinden kılmış; onlardan [birini] öldürmesinde katili, öldürdüğü kimse kendi nefsi mesabesinde kılmıştır; çünkü katil ve maktul, dinlerine muhalefet eden kimselere karşı tek bir el (birlik) durumundadır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...'den anlattı:
السُّدِّيِّ: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}. يَقولُ: أهل ملَّتِكم .
{وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi öldürmeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] din kardeşlerinizi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءِ بن أبي رَباحٍ: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}. قال: قَتْلُ بعضِكم بعضًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Atâ b. Ebî Rebâh'tan aktardı: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi öldürmeyin” ayeti hakkında: "Birbirinizi öldürmenizdir" dedi .
وأما قولُه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا}. فإنه يَعْنى أن الله ﵎ لم يَزَلْ رحيمًا بخلقِه، ومِن رحمتِه بكم كفُّ بعضِكم عن قتلِ بعضٍ أيُّها المؤمنون، بتحريمِ دماءِ بعضِكم على بعضٍ إلا بحقِّها، وحَظْرِ أكلِ مالِ بعضِكم على بعضٍ بالباطلِ، إلا عن تجارةٍ يَمْلِكُ بها عليه برِضاه وطِيبِ نفسِه، لولا ذلك هَلَكتم وأهْلَك بعضُكم بعضًا، قَتْلًا وسَلْبًا وغَصْبًا.
Övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir” buyruğuna gelince; O şunu kastetmektedir: Allah subhânehu yarattıklarına karşı daima merhametlidir. Ey müminler! O'nun size olan merhametindendir ki, haklı bir sebep olmadıkça birbirinizin kanını birbirinize haram kılarak birinizin diğerini öldürmesine engel olmuş ve rızasıyla ve gönül hoşluğuyla mülkiyetine geçireceği bir ticaret müstesna, haksız yollarla birbirinizin mallarını yemenizi yasaklamıştır. Eğer bu olmasaydı helak olur giderdiniz ve öldürme, gasp ve yağma ile birbirinizi helak ederdiniz.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠)} “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, biz onu ateşe sokacağız. Bu da Allah'a pek kolaydır” buyruğunun tevili hakkında söz:
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ومَن يَقْتُلْ نفسَه. بمعنى: ومَن يَقْتُلْ أخاه المؤمنَ عدوانًا وظلمًا {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا}.
Tevil ehli, {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا} “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa” buyruğunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bunun anlamı: 'Kim canına kıyarsa' yani 'Kim mümin kardeşini haddi aşarak ve zulmederek öldürürse {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا} biz onu ateşe sokacağız' demektir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: أرأيتَ قولَه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا}، في كلِّ ذلك، أو في قولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}؟ قال: بل في قولِه:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Atâ'ya: "{وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا} 'Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, biz onu ateşe sokacağız' buyruğu hakkında ne dersin? Bütün bunlar hakkında mıdır, yoksa {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} 'Kendinizi öldürmeyin' buyruğu hakkında mıdır?" diye sordum. O: "Aksine..." dedi.
{وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} .
{وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi öldürmeyin” buyruğu hakkındadır" dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ومَن يَفْعَلْ ما حَرَّمْتُه عليه مِن أوّلِ هذه السورةِ إلى قولِه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ}؛ مِن نكاحِ مَن حَرَّمْتُ نكاحَه، وتعدِّى حدودِه، وأكْلِ أموال الأيتامِ ظلمًا، وقَتْلِ النفسِ المحرَّمِ قتلُها ظلمًا بغيرِ حقٍّ.
Başkaları ise şöyle dedi: "Aksine bunun manası: 'Kim bu surenin başından {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} Kim bunu yaparsa buyruğuna kadar haram kıldığım şeyleri; yani evlenilmesini haram kıldığım kimselerle evlenmeyi, [Allah'ın] sınırlarını aşmayı, yetimlerin mallarını zulümle yemeyi ve öldürülmesi haram olan canı haksız yere zulümle öldürmeyi yaparsa...' demektir."
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ومَن يَأْكُلْ مالَ أخيه المسلمِ ظلمًا بغيرِ طِيبِ نفسٍ منه، وقَتَلَ أخاه المؤمنَ ظلمًا، فسوف نُصلِيه نارًا.
Başkaları da şöyle dedi: "Aksine bunun manası: 'Kim Müslüman kardeşinin malını onun gönül rızası olmaksızın zulümle yer ve mümin kardeşini haksız yere öldürürse, biz onu ateşe sokacağız' demektir."
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يُقالَ: معناه: ومَن يَفْعَلْ ما حرَّم اللهُ عليه مِن قوِله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا} إلى قولِه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ}. مِن نكاحِ المحرَّماتِ، وعَضْلِ المحرَّمِ عَضْلُها مِن النساءِ، وأكْلِ المالِ بالباطلِ، وقَتْلِ المحرَّمِ قتلُه من المؤمنينِ؛ لأن كلَّ ذلك مما وعَد اللهُ عليه أهلَه العقوبةَ.
Ebû Cafer der ki: Bu hususta bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Bunun manası: "Kim Allah'ın {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir” buyruğundan {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunu yaparsa” buyruğuna kadar kendisine haram kıldığı; nikahlanması haram olan kadınlarla nikahlanmak, miras engeli çıkarılması haram olan kadınların evlenmesine engel olmak, batıl yollarla mal yemek ve müminlerden öldürülmesi haram olan kimseleri öldürmek gibi fiilleri işlerse..." demektir. Çünkü bunların tamamı, Allah'ın faillerine ceza vaat ettiği (tehdit ettiği) şeylerdendir.
فإن قال قائلٌ: فما مَنَعك أن تَجْعَلَ قولَه: {ذَلِك} معنِيًّا به جميعَ ما أوعَد اللهُ عليه العقوبةَ مِن أولِ السورةِ؟ قيل: مَنَعَنى ذلك، أن كلَّ فَصْلٍ مِن ذلك قد قد قُرِن بالوعيدِ، إلى قولِه: {أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}، ولا ذِكْرَ للعقوبةِ مِن بعدِ ذلك على ما حرَّم اللهُ في الآيِ التي بعدَه، إلى قولِه: {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا}. فكان قولُه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ}؛ معنيًّا به ما قلنا مما لم يُقْرَنْ بالوعيدِ، مع إجماع الجميعِ على أن الله تعالى قد تَوَعَّد على كلِّ ذلك، أَوْلَى مِن أَن يَكُونَ معنيًّا به ما يتسلَّفُ فيه الوعيدُ بالنَّهي مقرونًا قبلَ ذلك.
Eğer biri: "Peki O'nun {ذَلِك} “Bunu” buyruğu ile sûrenin başından itibaren Allah'ın üzerine ceza vadettiği şeylerin tamamının kastedildiğini söylemene engel olan nedir?" derse, şöyle cevap verilir: Buna engel olan şey şudur: Bunların her bir kısmı, {أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “İşte onlar için elem verici bir azap hazırlamışızdır” buyruğuna kadar ceza tehdidi ile birlikte zikredilmiştir. Ondan sonraki ayetlerde Allah'ın haram kıldığı hususlar hakkında ise {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا} “Biz onu ateşe sokacağız” buyruğuna kadar cezaya dair hiçbir zikir geçmemiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bütün bunlara azap vadettiği hususunda herkesin icmaı bulunmakla birlikte, O'nun {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunu yaparsa” buyruğu ile bizim belirttiğimiz üzere [öncesinde] ceza tehdidi ile birlikte zikredilmemiş olanların kastedilmiş olması; bundan önce ceza tehdidinin yasakla birlikte peşinen geçtiği şeylerin kastedilmiş olmasından daha evladır.
وأما قولُه: {عُدْوَانًا}. فإنه يعْنى به: تَجاوُزًا لما أباح اللهُ له، إلى ما حرَّمه عليه، {وَظُلْمًا} يَعْنى: فعلًا منه ذلك بغيرِ ما أذِن اللهُ به، ورُكوبًا منه ما قد نهاه اللهُ عنه.
{عُدْوَانًا} “Haddi aşarak” buyruğuna gelince; bununla Allah'ın kendisine mubah kıldığı şeyleri aşıp haram kıldığı şeylere geçmeyi kastetmektedir. {وَظُلْمًا} “Ve zulmederek” buyruğuyla da; bunu Allah'ın izin vermediği şekilde yapmasını ve O'nun kendisine yasakladığı şeyleri irtikâp etmesini kastetmektedir.
وقولُه: {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا}. يَقُولُ: فسوف نُورِدُه نارًا يَصْلَى بها فيَحْتَرِقُ فيها. {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا}، يعني: وكان إصلاءُ فاعلِ ذلك النارَ وإحراقُه بها، على اللهِ سهلًا يسيرًا؛ لأنه لا يَقْدِرُ على الامتناعِ على ربِّه مما أراد به مِن سوءٍ، وإنما يَصْعُبُ الوفاءُ بالوعيدِ لِمَنْ تَوَعَّده، على مَن كان إذا حاول الوفاء به قَدَر المُتَوَعَّدُ من الامتناعِ منه، فأمَّا مَن كان في قَبْضَةِ مُوعِدِه، فيَسيرٌ عليه إمْضاءُ حُكمِه فيه، والوفاءُ له بوَعِيدِه، غيرُ عَسيرٍ عليه أمرٌ أرادَه به (*).
{فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا} “Biz onu ateşe sokacağız” buyruğu; "Onu, içine girip yanacağı bir ateşe sokacağız" demektir. {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu da Allah'a pek kolaydır” buyruğu ise; bunu yapan kimseyi ateşe sokmak ve onu orada yakmak Allah'a pek kolay ve basittir; zira o kimse, Rabbinin kendisi hakkında dilediği cezaya karşı koymaya güç yetiremez. Ceza ile tehdit ettiği kimseye karşı tehdidini yerine getirmek, ancak bunu yerine getirmeye çalıştığında tehdit edilenin karşı koyabildiği kimse için zor olur. Tehdit edenin kudret kabzasında olan kimseye gelince; onun hakkında hükmünü icra etmek ve ona yönelik tehdidini yerine getirmek O'na pek kolaydır; onun hakkında murat ettiği hiçbir iş O'na güç gelmez (*).
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا (٣١)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا (٣١)} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kusurlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz” buyruğunun tevili hakkında söz:
اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الكبائرِ التي وعَد اللهُ جلَّ ثناؤُه عبادَه باجتنابِها تكفيرَ سائرِ سيئاتِهم عنهم؛ فقال بعضُهم: الكبائرُ التي قال اللهُ ﵎: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ}. هي ما تقدَّم اللهُ إلى عبادِه بالنَّهْي عنه من أوّلِ سورةِ "النساءِ" إلى رأسِ الثلاثين منها.
Allah -celle senâuh-’nun, kaçınmaları hâlinde kullarına diğer günahlarını örteceğini vadettiği büyük günahların (kebâir) anlamı konusunda tevil ehli ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Allah celle celâluhu'nun: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kusurlarınızı örteriz” buyruğunda geçen büyük günahlar; Allah'ın, Nisâ Suresi'nin başından otuzuncu [ayetinin] başına kadar kullarına yasakladığı hususlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: الكبائرُ مِن أَوَّلِ سورةِ النساءِ إلى ثلاثين منها .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan anlattı: "Büyük günahlar, Nisa Suresi'nin başından otuzuncu [ayetine] kadardır" dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Hammâd'dan, o İbrâhîm'den, o da Abdullah'tan benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا حَجَّاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن إبراهيمَ، عن ابن مسعودٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, İbrâhîm'den, o da İbn Mes'ûd'dan benzerini anlattı.
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا وكيعٌ، قال: ثنا الأعمشُ، عن إبراهيمَ، قال: ثنى علقمةُ، عن عبدِ اللهِ، قال: الكبائرُ مِن أوّلِ سورةِ النساءِ إلى قولِه: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, İbrâhîm'den anlattı, dedi ki: Bana Alkame, Abdullah'tan anlattı: "Büyük günahlar, Nisa Suresi'nin başından {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” buyruğuna kadardır" dedi .