Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 22. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن يونسَ، عن الحسنُ: {وَاضْرِبُوهُنَّ}. قال: ضربًا غَيرَ مُبَرِّحٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Yûnus'tan, o da el-Hasen'den {وَاضْرِبُوهُنَّ} “ve onları dövün” ayeti hakkında: “Ağır ve yaralayıcı olmayan bir vuruşla.” dediğini nakletti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، قال: أخبَرنا عبدُ الوارثِ ابن سعيدٍ، عن رجلٍ، عن الحسنِ: ضَرْبًا غيرَ مُبَرِّحٍ: غَيرَ مُؤَثْرٍ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hibbân anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd, bir adamdan, o da el-Hasen'den: “Ağır ve yaralayıcı olmayan vuruş: İz bırakmayan [vuruştur] .” dediğini haber verdi.

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا}.

Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا} “Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın” sözünün tevili hakkında:

يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: فإن أطَعْنَكم أيُّها الناسُ نساؤكم اللاتي تَخافون نُشوزهنَّ عندَ وَعْظِكم إيَّاهن، فلا تَهْجُرُوهن في المَضاجعِ، فإن لم يُطعنَكم، فاهجُرُوهنَّ في المَضاجعِ واضربوهنَّ، فإن راجَعْنَ طاعتَكم عندَ ذلك، وفِتْنَ إلى الواجب عليهنَّ، فلا تَطْلُبُوا طريقًا إلى أذاهنَّ ومَكْرُوهِهِنَّ، ولا تَلْتَمِسوا سبيلًا إلى ما لا يَحِلُّ لكم من أبدانِهنَّ وأموالِهن بالعِلَل، وذلك أن يقولَ أحدُكم لإحداهن وهى له مُطِيعةٌ: إنكِ لستِ تُحبِّيني، وأنت لى مُبْغِضَةٌ. فيَضرِبُها على ذلك أو يُؤذيها. فقال اللَّهُ تعالى للرجال: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ}. أى: على بُغْضِهِنَّ لكم، فلا تَجنُّوا عليهن، ولا تُكَلِّفُوهُنَّ مَحَبَّتكم؛ فإن ذلك ليس بأيدِيهن، فتَضْرِبوهنَّ أو تُؤْذُوهُنَّ عليه.

[Allah] -ve O'nun övgüsü yücedir- bununla şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Kendilerine öğüt verdiğinizde, başkaldırmalarından korktuğunuz kadınlarınız size itaat ederlerse , onları yataklarda yalnız bırakmayın. Şayet size itaat etmezlerse, onları yataklarda yalnız bırakın ve dövün. Eğer bunun üzerine size itaate dönerler ve üzerlerine vacip olan göreve yönelirlerse , artık onlara eziyet vermeye ve hoşlanmayacakları şeyleri yapmaya yol aramayın; bahaneler öne sürerek bedenlerinden ve mallarından size helal olmayan şeylere bir yol bulmaya kalkışmayın. Bu [bahaneler], birinizin kadın kendisine itaat ettiği halde ona: 'Sen beni sevmiyorsun, benden nefret ediyorsun.' deyip bunun üzerine onu dövmesi veya ona eziyet etmesidir. Bunun üzerine Allah Teâlâ erkeklere: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ} “Eğer size itaat ederlerse” yani size buğzetmelerine rağmen [itaat ederlerse], onların aleyhine bahaneler uydurmayın ve onları sizi sevmeye zorlamayın; zira bu onların elinde değildir; bu yüzden onları dövmeyin veya onlara eziyet etmeyin, buyurmuştur.

ومعنى قولِه: {فَلَا تَبْغُوا}: لا تَلْتَمِسوا ولا تَطْلُبوا. من قولِ القائلِ: بَغَيتُ الضَّالَّةَ. إذا التَمسْتَها، ومنه قولُ الشاعرِ في صفةِ الموتِ:

O'nun: {فَلَا تَبْغُوا} “artık [aleyhlerine bir yol] aramayın” sözünün anlamı: Aramayın ve talep etmeyin [demektir]. Bu, bir kimsenin yitiği aradığı zaman söylediği: Bağaytü'd-dâllete (بَغَيْتُ الضَّالَّةَ) “Yitiği aradım” ifadesinden gelir. Şairin ölümü nitelerken söylediği şu söz de bu kabildendir:

بَغاكَ وما تَبْغِيه حتى وَجَدْتَه … كأنَّك قد وَاعَدْتَه أَمسِ مَوْعِدَا

O seni aradı, sen ise onu aramazken nihayet buldun onu... / Sanki dün onunla sözleşmiş gibiydin.

بمعنى: طَلَبك وما تَطْلُبُه.

Yani: 'Sen onu aramazken o seni aradı / talep etti' manasındadır.

وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا}. قال: إذا أطاعَتْكَ فلا تَتَجَنَّ عليها العِلَلَ .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا} “Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sana itaat ettiğinde onun aleyhine bahaneler uydurma .”

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: حدَّثنا جريرٌ، عن الحسنِ بنِ عُبَيدِ اللَّهِ، عن أبي الضُّحَى، عن ابنِ عباسٍ، قال: إذا أطاعَتْه فليس له عليها سبيلٌ إذا ضاجَعَتْه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-Hasen b. Ubeydillâh'tan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: “Kadın kocasına itaat ettiğinde ve onunla birlikte yattığında, artık kocanın onun aleyhine bir yolu yoktur .”

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ جُرَيجٍ قولَه: {فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا}. قال: العِلَلُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا} “artık onların aleyhine bir yol aramayın” sözü hakkında: “[Aleyhlerine] bahaneler [aramayın] .” dediğini haber verdi.

وقال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: قال الثوريُّ في قولِه: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ} قال: إن أَتَتِ الفِراشَ وهى تُبْغِضُه .

Ve dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: es-Sevrî Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ} “Eğer size itaat ederlerse” sözü hakkında: “Ondan hoşlanmadığı halde yatağa gelirse [demektir] .” dedi.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يَعْلَى، عن سُفيانَ، قال: إذا فَعَلَت ذلك لا يُكَلِّفُها أن تُحِبَّه؛ لأن قلبَها ليس في يدَيها.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ya‘lâ, Süfyân'dan nakletti; o şöyle dedi: “Kadın bunu yaptığı zaman, [kocası] kendisini sevmesini ona zorunlu kılamaz; çünkü kadının kalbi kendi elinde değildir.”

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: إن أطاعَتْه فَضاجَعَته، فإن اللَّه يقولُ: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا}.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; şöyle dedi: “Eğer kadın kocasına itaat eder ve onunla birlikte yatarsa, şüphesiz Allah: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا} “Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın” buyurmaktadır.”

حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا}. يقوّلُ: فإن أطاعَتْكَ فلا تَبْغِ عليها العِلَلَ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا} “Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sana itaat ettiğinde onun aleyhine bahaneler arama .”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا (٣٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا (٣٤)} “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.” sözünün tevili hakkında:

يقولُ: إن اللَّه ذو عُلُوٍّ على كلِّ شيءٍ، فلا تَبْغُوا أَيُّها الناسُ على أزواجِكم إذا أَطَعْنَكم فيما أَلْزَمَهنَّ اللَّهُ لكم من حَقٍّ سبيلًا؛ لعُلُوِّ أيديكم على أيديهن، فإن اللَّهَ أعلى منكم ومن كلِّ شيءٍ، [وأعلى] منكم عليهن، وأكبر منكم، ومن كلِّ شيءٍ، وأنتم في يَدِه وقَبْضتِه، فاتَّقُوا اللَّهَ أن تَظْلِموهنّ وتَبْغُوا عليهنّ سبيلًا وهن لكم مُطِيعات، فيَنْتَصِرَ لهن منكم رَبُّكم الذي هو أعلى منكم ومن كلِّ شيءٍ، وأكبرُ منكم ومن كلِّ شيءٍ.

Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah her şeyin üzerinde bir yücelik sahibidir. Ey insanlar! Sizin gücünüz onların gücünün üstünde diye, Allah'ın sizin lehinize onlara farz kıldığı haklar hususunda size itaat ettiklerinde hanımlarınızın aleyhine bir yol aramayın. Çünkü Allah sizden de her şeyden de daha yücedir; onların üzerinde [daha yücedir] ve sizden de her şeyden de daha büyüktür. Siz O'nun kudret eli ve kabzasındasınız. Onlar size itaat eder durumdayken onlara zulmetmekten ve aleyhlerine yol aramaktan Allah'a karşı sakının; aksi halde sizden de her şeyden de daha yüce ve sizden de her şeyden de daha büyük olan Rabbiniz, onların intikamını sizden alır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin; eğer onlar arayı düzeltmek isterlerse Allah aralarını bulur” sözünün tevili hakkında:

يعنى بقولِه جلّ ثناؤُه: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا}: وإِن عَلِمتُم أَيُّها الناسُ {شِقَاقَ بَيْنِهِمَا}، وذلك مُشَاقَّةُ كلِّ واحدٍ منهما صاحِبَه، وهو إتيانُه ما يَشُقُّ عليه من الأمورِ. فأما من المرأةِ فالنُّشوزُ، وتَرْكُها أداءَ حَقِّ اللَّهِ عليها الذى ألزَمَها اللَّهُ لزوجِها، وأما مِن الزوجِ، فتَرْكُه إمساكَها بالمعروفِ أو تَسْريحَها بإحسانٍ.

Şânı yüce olan [Allah], {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Şayet {شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} “karı kocanın arasının açıldığını” bilirseniz... Bu da her birinin diğerine zorluk çıkarması (müşâkkası), yani eşine ağır gelecek şeyleri yapmasıdır. Kadın açısından bu durum; nüşûz (itaatsizlik) göstermesi ve Allah'ın kocası için kendi üzerine vacip kıldığı Allah'ın hakkını eda etmeyi terk etmesidir. Koca açısından ise hanımını güzellikle tutmayı veya iyilikle salıvermeyi terk etmesidir.

والشَّقَاقُ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: شاق فلانٌ فلانًا. إذا أتى كلُّ واحدٍ منهما إلى صاحبِه ما يَشُقُّ عليه من الأمورِ -فهو يُشَاقُّه مُشَاقَّةٌ وشِقاقًا، وذلك قد يكونُ عَداوةً.

eş-Şikâk (الشَّقَاقُ), bir kimsenin: Şâkka fülânun fülânen (شاق فلانٌ فلانًا) sözünün masdarıdır; her ikisi de diğerine zor ve ağır gelen işler yaptığı zaman kullanılır -böylece müşâkkatün ve şikâkan (مُشَاقَّةٌ وشِقاقًا) denir- ki bu bazen düşmanlık da olabilir.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا}. قال: إن ضَرَبها فَأَبَت أن تَرْجِعَ وشَاقَّتْه. يقولُ: عادَتْه.

Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Eğer adam onu döver de kadın [itaate] dönmekten kaçınır ve kocasına zorluk çıkarırsa (düşmanlık ederse)... [es-Süddî]: Ona düşmanlık ederse, demektedir.”

وإنما أُضِيفَ "الشَّقاقُ" إلى "البَينِ"؛ لأن البَيْنَ قد يكونُ اسمًا، كما قال جلّ ثناؤُه: (لقد تقطَّعَ بَيْنُكم) [الأنعام: ٩٤]. فى قراءةِ مَن قرَأ ذلك .

"Şikâk" kelimesi "beyn"e izafe edilmiştir; çünkü "el-beyn", -O'nun övgüsü yücedir- bunu bu şekilde okuyan kimsenin kıraatindeki: (لقد تقطَّعَ بَيْنُكم) [el-En'âm: 94] ayetinde olduğu gibi isim olabilir .

وأما قولُه: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}. فَإِن أَهْلَ التأويلِ اختَلَفوا فى المُخاطَبِين بهذه الآيةِ؛ من المأمورُ ببَعْثَةِ الحكمَين؟ فقال بعضُهم: المأمورُ بذلك السلطانُ الذي يُرْفَعُ ذلك إليه.

Allah Teâlâ'nın: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözüne gelince: Tevil ehli bu ayette kime hitap edildiği konusunda, iki hakemi göndermekle emredilenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla emredilen kişi, durum kendisine intikal ettirilen sultandır (yetkilidir).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا أيوبُ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ أنه قال في المُخْتَلِعَةِ: يَعِظُها، فإن انتَهَت وإلا هَجَرها، فإن انتهت وإلا ضَرَبها، فإن انتَهَت وإلا رَفَع أمرَها إلى السلطانِ، فيَبعَثُ حَكَمًا من أهلِه وحَكَمًا من أهلِها، فيقولُ الحَكَمُ الذى من أهلِها: يَفعَلُ بها كذا. ويقولُ الحَكَمُ الذى مِن أهلِه: تَفعَلُ به كذا. فأيُّهما كان الظالمَ ردَّه السلطانُ، وأخذ فوقَ يَديه، وإن

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; o, kocasından bedel vererek ayrılmak isteyen (muhtelia) kadın hakkında şöyle demiştir: "[Koca] ona öğüt verir; şayet [itaatsizlikten] vazgeçerse [ne âlâ], aksi takdirde yatağında onu yalnız bırakır. Şayet vazgeçerse [ne âlâ], aksi takdirde onu döver. Şayet vazgeçerse [ne âlâ], aksi takdirde kadının durumunu sultana intikal ettirir. [Sultan da] erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderir. Kadının ailesinden olan hakem: 'Erkek ona şöyle şöyle yapıyor' der; erkeğin ailesinden olan hakem de: 'Kadın ona şöyle şöyle yapıyor' der. İkisinden hangisi zalim ise sultan onu [haksızlıktan] meneder ve elini tutar (zulmüne engel olur). Eğer

كانت ناشِزًا أَمَره أن يَخْلَعَ .

"kadın nâşize (itaatsiz) ise, [sultan] adama hul' yapmasını (kadından bedel alarak boşanmasını) emreder ."

حدَّثنا يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبَرنا جُوَيبرٌ، عن الضحاكِ: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}. قال: بل ذلك إلى السلطانِ.

Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bilakis bu [yetki], sultana aittir."

وقال آخرون: بل المأمورُ بذلك الرجلُ والمرأةُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: "Bilakis bununla emredilen, erkeğin ve kadının kendisidir."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}: إنْ ضَرَبها، فإن رَجَعَت فإنه ليس له عليها سبيلٌ، فإن أَبَت أن تَرْجِعَ وشاقَّتْه، فليَبعَثْ حَكَمًا مِن أهلِه، وتَبْعَثُ حَكَمًا مِن أهلِها.

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Eğer adam onu döver de kadın [itaate] dönerse, artık erkeğin onun aleyhine bir yolu yoktur. Fakat kadın [itaate] dönmekten kaçınır ve kocasına zorluk çıkarırsa (düşmanlık ederse), erkek kendi ailesinden bir hakem göndersin, kadın da kendi ailesinden bir hakem göndersin."

ثم اختَلف أهلُ التأويلِ فيما يُبعَثُ له الحكمان، وما الذى يجوزُ للحكَمَين من الحُكْمِ بينَهما، وكيف وَجْهُ بَعْثهما بينَهما؟ فقال بعضُهم: يَبعَثُهما الزوجان بتوكيلٍ منهما إياهما بالنظرِ بينَهما، وليس لهما أن يَعْمَلا شيئًا في أمرِهما إلا ما وكلاهما به، أو وكله كلُّ واحدٍ منهما بما إليه، فيَعْمَلان بما وَكَّلهما به مَن وَكَّلَهما مِن الرجلِ والمرأةِ فيما يجوزُ توكيلُهما فيه، أو توكيلُ مَن وُكِّل منهما في ذلك.

Sonra tevil ehli iki hakemin ne için gönderileceği, iki hakemin aralarında vereceği hangi hükmün geçerli olacağı ve aralarındaki gönderiliş şeklinin nasıl olacağı hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: "Karı koca aralarındaki duruma bakmaları için kendilerini vekil tayin ederek bu iki hakemi gönderirler. İki hakemin, onların işinde ancak kendilerini vekil kıldıkları şeyi veya her birinin kendi yetkisindeki konuda vekil kıldığı şeyi yapma hakları vardır. Böylece onlar, kendilerini vekil kılan erkek ve kadının, vekil kılınmaları caiz olan hususlarda veya aralarından vekil tayin edilenin o husustaki vekâletine göre hareket ederler."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن أيوبَ، عن محمدٍ، عن

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb’dan, [o] Muhammed’den, [o da]...

عَبِيدَةَ، قال: جاء رجلٌ وامرأتُه بينهما شِقاقٌ إلى عليٍّ ﵁، مع كلِّ واحدٍ منهما فِئامٌ من الناسِ، فقال عليٌّ ﵁: ابعَثوا حَكَمًا مِن أَهلِهِ وحَكَمًا من أهلِها. [ثم قال للحكَمَين: تَدْرِيان ما عليكما؟ عليكما] إن رأيتُما أن تَجْمَعَا، أن تَجْمَعا، وإن رأيتُما أن تُفَرِّقا، أن تُفَرِّقا. قالت المرأةُ: رَضِيتُ بكتابِ اللَّهِ بما عليَّ فيه ولى. وقال الرجلُ: أما الفُرْقَةُ فلا. فقال عليٌّ ﵁: كَذَبْتَ واللَّه، لا تَنْقَلِبُ حتى تُقِرَّ بمثلِ الذى أقرَّتُ به .

Abîde'den nakletti; o şöyle dedi: Ali radıyallâhu anh'a, aralarında anlaşmazlık/geçimsizlik bulunan bir adamla karısı geldi, her birinin yanında bir grup insan vardı. Ali radıyallâhu anh: "Erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin" dedi. [Sonra iki hakeme şöyle dedi: "Üzerinize düşen görevin ne olduğunu biliyor musunuz? Sizin göreviniz] , eğer birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirmek, ayırmayı uygun görürseniz ayırmaktır." Kadın: "Allah'ın Kitabı'nın lehime ve aleyhime olan hükmüne razı oldum" dedi. Adam ise: "Ayrılmaya gelince, hayır" dedi. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh: "Vallahi yalan söyledin! Kadının ikrar ettiği gibi ikrar edene kadar buradan ayrılamazsın" dedi .

حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا هشامُ بْنُ حَسَّانَ وعبدُ اللَّهِ ابنُ عَوْنٍ، عن محمدٍ، أن عليًّا رضِي اللَّهُ أتاه رجلٌ وامرأتُه، ومع كلِّ واحدٍ منهما فِئامٌ من الناسِ، فأمَرهما عليٌّ ﵁ أن يَبْعَثًا حَكَمًا مِن أَهلِهِ وحَكَمًا من أهلِها ليَنْظُرا، فلما دَنا منه الحَكَمان قال لهما عليٌّ ﵁: أتدرِيان ما لَكما؟ لكما إن رأيتُما أن تُفَرِّقا فَرَّقْتُما، وإن رأيتُما أن تَجْمَعا جَمَعْتُما. قال هشامٌ في حديثِه: فقالت المرأةُ: رَضِيتُ بكتابِ اللَّهِ لى وعليَّ. فقال الرجلُ: أما الفُرْقةُ فلا. فقال عليٌّ: كَذَبْتَ واللَّهِ، حتى تَرْضَى مثلَ ما رَضِيتَ. به. وقال ابنُ عَوْنٍ في حديثِه: كذَبتَ واللَّهِ، لا تَبْرَحُ حتى تَرْضَى بمثلِ ما رَضِيتَ به.

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Hassân ve Abdullah b. Avn, Muhammed'den naklettiler: Ali radıyallâhu anh'a bir adamla karısı geldi, her birinin yanında bir grup insan vardı. Ali radıyallâhu anh onlara, durumu incelemeleri için erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem göndermelerini emretti. İki hakem ona yaklaşınca Ali radıyallâhu anh onlara: "Yetkinizin ne olduğunu biliyor musunuz? Sizin yetkiniz; eğer ayırmayı uygun görürseniz ayırır, birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirirsiniz" dedi. Hişâm rivayetinde dedi ki: Kadın: "Allah'ın Kitabı'nın lehime ve aleyhime olan hükmüne razı oldum" dedi. Adam ise: "Ayrılmaya gelince, hayır" dedi. Ali: "Vallahi yalan söyledin! Kadının razı olduğu şeyin aynısına razı oluncaya kadar [buradan ayrılamazsın]" dedi. İbn Avn ise rivayetinde şöyle dedi: "Vallahi yalan söyledin! Kadının razı olduğu şeyin benzerine razı oluncaya kadar ayrılamazsın."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا منصورٌ وهشامٌ، عن ابنِ سيرينَ، عن عِبِيدةَ، قال: شَهِدتُ عليًّا ﵁. فذكَر مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mansûr ve Hişâm, İbn Sîrîn'den, o da Abîde'den haber verdi; o şöyle dedi: "Ali radıyallâhu anh'ın huzurunda hazır bulundum." [Râvi] bunun bir benzerini zikretti.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: إذا هَجَرها في المَضْجَعِ وضَرَبها، فَأَبَت أَن تَرْجِعَ وشاقَّتْه، فليَبعَثْ حَكَمًا من أهلِه، وتَبعَثْ حَكَمًا من أهلِها، تقولُ المرأةُ لحَكَمِها: قد وَلَّيتُك أمرى، فإن أمَرتَني أن أرجِعَ رَجَعْتُ، وإن فَرَّقتَ تَفَرَّقْنا. وتُخبِرْه بأمرِها؛ إن كانت تريدُ نَفَقةً ، أو كَرِهَت شيئًا من الأشياءِ، وتأمُرُه أن يَرفَعَ ذلك عنها وتَرجِعَ، أو تُخبِرُه أنها لا تريدُ الطلاقَ، ويَبعَثُ الرجلُ حَكَمًا من أهلِه يُولِّيه أمرَه، ويُخبِرُه، يقولُ له حاجتَه إن كان يريدُها، أو لا يريدُ أن يُطَلِّقَها، أعطاها ما سألَت وزادَها في النفقةِ، وإلا قال له: خُذْ لي منها ما لَها عليَّ وطَلِّقها. فيُولِّيه أمرَه، فإن شاء طَلَّق، وإن شاء أمسَك، ثم يَجتمِعُ الحَكَمان، فيُخْبِرُ كلُّ واحدٍ منهما ما يريدُ لصاحبِه، ويَجْهَدُ كلُّ واحدٍ منهما ما يريدُ لصاحبِه، فإن اتَّفَق الحَكَمان على شيءٍ فهو جائزٌ، إن طَلَّقا، وإن أمسَكا، فهو قولُ اللَّهِ: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}. فإن بَعَثَت المرأةُ حَكَمًا وأتى الرجلُ أن يَبعَثَ، فإنه لا يَقْرَبُها حتى يَبْعَثَ حَكَمًا.

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: [Koca] kadını yatakta yalnız bırakıp dövdüğü halde kadın [itaate] dönmekten kaçınır ve kocasına zorluk çıkarırsa, erkek kendi ailesinden bir hakem göndersin, kadın da kendi ailesinden bir hakem göndersin. Kadın kendi hakemine şöyle der: "İşimi sana havale ettim; eğer dönmemi emredersen dönerim, şayet ayırırsan ayrılırız." Kadın hakemine durumunu bildirir; şayet nafaka istiyorsa veya herhangi bir şeyden hoşlanmıyorsa, hakemine bunun kendisinden kaldırılmasını sağlamasını emreder ve [o takdirde kocasına] döner yahut boşanmak istemediğini ona bildirir. Erkek de kendi ailesinden bir hakem gönderip işini ona devreder ve ona durumunu bildirir; şayet kadını istiyorsa veya onu boşamak istemiyorsa ona talebini iletir, kadının istediğini ona verir ve nafakayı artırır; aksi takdirde [hakemine]: "Onun benim üzerimdeki haklarını al ve onu boşa" der. Böylece işini ona devreder; o da dilerse boşar, dilerse tutar. Sonra iki hakem bir araya gelir, her biri temsil ettiği kişinin ne istediğini diğerine bildirir ve temsil ettiği kişinin talebi doğrultusunda çaba gösterir. İki hakem bir hususta anlaşırlarsa bu geçerlidir; ister boşasınlar ister evliliği sürdürsünler. İşte bu, Allah'ın: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin; eğer onlar arayı düzeltmek isterlerse Allah aralarını bulur” sözüdür. Şayet kadın bir hakem gönderir de erkek hakem göndermekten kaçınırsa, hakem gönderinceye kadar kadına yaklaşamaz.

وقال آخرون: إن الذى يَبْعَثُ الحَكَميَن هو السلطانُ، غيرَ أنَّه إنما يَبعَثُهما ليَعْرِفا الظالمَ من المظلومِ منهما، ليَحْمِلَهما على الواجبِ لكلِّ واحدٍ منهما قِبَلَ صاحبِه، لا التفريق بينَهما.

Başkaları ise şöyle demiştir: İki hakemi gönderen sultandır; ancak o, aralarındaki zalim ile mazlumu öğrenmeleri ve her birini diğerine karşı üzerine düşen görevi yerine getirmeye yönlendirmeleri için onları gönderir, aralarını ayırmak için değil.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، عن الحسن -وهو قولُ قتادةَ- أنهما قالا: إنما يُبْعَثُ الحَكَمان ليُصْلِحا ويَشْهَدا على

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, [o da] Hasan'dan -ki bu Katâde'nin de görüşüdür- her ikisinin şöyle dediklerini rivayet etti: "İki hakem ancak arayı düzeltmek ve...

الظالمِ بظلمِه، وأما الفُرْقةُ فليست [في أيديهما] ، ولم يَمْلِكا ذلك. يعنى: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} .

zalimin zulmüne şahitlik etmek için gönderilirler. Ayrılığa gelince, bu [onların ellerinde] değildir ve buna malik/yetkili değillerdir." Yani: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” ayetini kastetmektedir.

حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} الآية: إنما يُبْعَثُ الحَكَمان ليُصْلِحا، فإن أعيَاهما أن يُصْلِحا، شَهِدا على الظالمِ بظُلْمِه، وليس بأيدِيهما فُرْقةٌ، ولا يَمْلِكان ذلك .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "İki hakem ancak arayı düzeltmek için gönderilirler. Şayet arayı düzeltmekten aciz kalırlarsa, zalimin zulmüne şahitlik ederler. Ayırma yetkisi ellerinde değildir ve buna malik değillerdir ."

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن قيسِ بنِ سعدٍ، قال: وسألتُ عن الحَكَمَين، قال: ابعَثوا حَكَمًا مِن أهلِه وحَكَمًا مِن أهلِها، فما حَكَم الحَكَمان مِن شيءٍ فهو جائزٌ، يقولُ اللَّهُ ﵎: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}. قال: يَخْلو حكَمُ الرجلِ بالزوجِ، وحكَمُ المرأةِ بالمرأةِ، فيقولُ كلُّ واحدٍ منهما لصاحبِه: اصدُقْنى ما في نفسِك. فإذا صَدَق كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه، اجتَمَع الحَكَمان، وأخَذ كلُّ واحدٍ منهما على صاحبِه مِيثَاقًا لتَصْدُقَنِّي الذي قال لك صاحبُك، ولأَصْدُقَنَّك الذى قال لى صاحبي. فذاك حينَ أرادا الإصلاحَ، {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}. فإذا فَعَلا ذلك اطَّلَع كلُّ واحدٍ منهما على ما أفضَى به صاحبُه إليه، فيَعْرِفان عندَ ذلك مَن الظالمُ والناشِرُ منهما، فَأتَيا عليه، فحَكَما عليه، فإن كانت المرأةُ، قالا: أنتِ الظالِمِةُ العاصِيةُ، لا يُنفِقُ عليك حتى تَرْجِعى إلى الحقِّ، وتُطِيعى اللَّهَ فيه. وإن كان الرجلُ هو الظالمَ، قالا: أنتَ الظالمُ المُضارُّ، لا تَدخُلْ بَيْتًا

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Kays b. Sa‘d’dan nakletti; o şöyle dedi: İki hakem hakkında sordum, [Kays] şöyle dedi: Erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin; iki hakem neye hükmederse o geçerlidir. Allah Azze ve Celle: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer [hakemler] arayı düzeltmek isterlerse, Allah onların arasını bulur” buyurmaktadır. [Kays] dedi ki: Erkeğin hakemi koca ile, kadının hakemi de kadın ile baş başa kalır; her iki hakem de kendi muhatabına: “İçinde ne varsa bana dürüstçe söyle” der. Her ikisi de kendi hakemine gerçeği dosdoğru anlatınca iki hakem bir araya gelir ve her biri diğerinden: “Muhatabının sana anlattıklarını bana dosdoğru söyleyeceksin, ben de muhatabımın bana anlattıklarını sana dosdoğru söyleyeceğim” diye söz alır. İşte bu, onların arayı düzeltmeyi istedikleri andır; {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Allah onların arasını bulur”. Hakemler bunu yaptıklarında her biri muhatabının kendisine aktardığı duruma vakıf olur. İşte o vakit ikisinden hangisinin zalim ve nâşir (haktan sapan/serkeş) olduğunu anlarlar; hemen ona yönelip aleyhine hükmederler. Şayet haksız olan kadın ise: “Sen zalim ve isyankârsın; sen hakka dönünceye ve onun hakkında Allah'a itaat edinceye kadar [kocan] sana nafaka vermeyecektir” derler. Zalim olan erkek ise: “Sen zalimsin ve zarar verensin; bir eve giremezsin...”

حتى تُنْفِقَ عليها، وتَرْجِعَ إلى الحقِّ والعدلِ. فإن كانت هي الظالِمَة العاصيةَ، أخَذ منها مالَها، وهو له حلالٌ طيبٌ، وإن كان هو الظالمَ المُسِيءَ إليها المُضارَّ لها، طَلَّقها، ولم يَحِلَّ له مِن مالِها شيءٌ، فإن أمسَكها أمسَكها بما أمَر اللَّهُ، وأنفَق عليها وأحسَن إليها.

ona nafaka verinceye, hakka ve adalete dönünceye kadar eve giremezsin" derler. Şayet kadın zalim ve isyankâr ise, erkek kadından malını [hul' bedeli olarak] alır ve bu ona helal ve temizdir. Eğer erkek zalim, kadına kötü davranan ve ona zarar veren taraf ise, kadını boşar ve kadının malından hiçbir şey ona helal olmaz; şayet onu nikâhında tutacaksa Allah'ın emrettiği şekilde tutar, ona nafaka verir ve ona iyi davranır.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن موسى بنِ عُبَيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظِيِّ، قال: كان عليُّ بن أبي طالبٍ ﵁ يَبْعَثُ الحَكَمَين، حَكَمًا مِن أهلِه وحَكَمًا مِن أهلِها، فيقولُ الحَكَمُ من أهلِها: يا فلانُ، ما تَنْقِمُ مِن زوجتِك؟ فيقولُ: أَنْقِمُ منها كذا وكذا. قال: فيقولُ: أفرأيتَ إِن نَزَعَت عما تَكْرَهُ إلى ما تُحِبُّ، هل أنتَ مُتَّقِى اللَّهَ فيها، ومُعاشِرُها بالذى يَحِقُّ عليك في نَفَقَتِها وكِسْوتِها؟ فإذا قال: نعم. قال الحَكَمُ مِن أهلِه: يا فلانةُ، ما تَنْقِمين من زوجِك فلانٍ؟ فيقولُ مثلَ ذلك. فإن قالت: نعم. جُمع بينَهما. قال: وقال عليٌّ ﵁: الحَكَمان بهما يَجمَعُ اللَّهُ وبهما يُفَرِّقُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti; o dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh iki hakemi, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem olarak gönderirdi. Kadının ailesinden olan hakem şöyle derdi: "Ey filan! Eşinde beğenmediğin/kızdığın şey nedir?" Adam: "Onda şu ve şu şeyleri beğenmiyorum" der. [Hakem]: "Peki, hoşlanmadığın şeylerden vazgeçip sevdiğin şeylere dönerse, onun hakkında Allah'tan sakınır, nafakası ve giyimi hususunda üzerine düşen şekilde onunla iyi geçinir misin?" der. Adam "Evet" deyince, erkeğin ailesinden olan hakem [kadına]: "Ey filanca! Kocan filanda beğenmediğin/kızdığın şey nedir?" der. Kadın da benzerini söyler. Kadın "Evet" derse araları birleştirilir. Dedi ki: Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "İki hakem vesilesiyle Allah birleştirir ve onlar vesilesiyle ayırır ."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، قال: قال الحسنُ: الحَكَمان يَحْكُمان في الاجتماعِ، ولا يَحْكُمان في الفُرْقة .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer bildirdi, dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: "İki hakem birleştirme hususunda hüküm verirler, ayırma hususunda hüküm veremezler ."

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ}: وهى المرأةُ التي تَنْشِزُ على زوجِها، فلزوجِها أن يَخْلَعَها حينَ يأمُرُ الحَكَمان بذلك، وهو بعدَ ما تقولُ

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ} “Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince, onlara öğüt verin” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, kocasına karşı başkaldıran kadındır. İki hakem bunu emrettiğinde kocasının onu hul' [bedel karşılığı boşanma] yoluyla boşamaya hakkı vardır. Bu da kadının [şöyle] demesinden sonradır:

لزوجِها: واللَّهِ لا أَبَرُّ لك قَسَمًا، ولآذَنَنَّ في بيتِك بغيرِ أمرِك. ويقولُ السلطانُ: لا نُجيزُ لك خُلْعًا حتى تقولَ المرأةُ لزوجِها: واللَّهِ لا أغتسِلُ لك من جَنابةٍ، ولا أُقِيمُ لك صلاةً. فعندَ ذلك يقولُ السلطانُ: اخْلَعِ المرأةَ .

'Vallahi senin hiçbir yeminini yerine getirmeyeceğim ve senin evine senin iznin olmadan mutlaka birilerini alacağım ' demesinden sonradır. Sultan ise şöyle der: Kadın kocasına: 'Vallahi senin için cünüplükten yıkanmam ve senin için namaz kılmam' demedikçe senin için hul'e cevaz vermeyiz. İşte o zaman sultan: 'Kadını hul' ile boşa' der ."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ}. قال: تَعِظُها، فإن أبَت وغَلَبَت، فاهجُرْها في مَضْجَعِها، فإن غَلَبَت هذا أيضًا فاضرِبْها، فإن غَلَبَت هذا أيضًا، بُعِثَ حَكَمْ مِن أهلِه وحَكَمٌ مِن أهلِها، فإن غَلَبَت هذا أيضًا وأرادَت غيرَه، فإنَّ أبِي كان يقولُ: ليس بيَدِ الحَكَمَين مِن الفراقِ شيءٌ، إن رأيا الظلْمَ مِن ناحيةِ الزوجِ، قالا: أنتَ يا فلانُ ظالمٌ، انْزِعُ. فإن أبَى رَفَعا ذلك إلى السلطانِ، [وإن رآها ظالمةً، قال لها: أنت ظالمةٌ، انزعى. فإن أبت رفعا ذلك إلى السلطانِ] ، ليس إلى الحَكَمَين من الفِراقِ شيءٌ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ} “Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince, onlara öğüt verin” sözü hakkında şöyle dedi: "Ona öğüt verirsin; şayet direnir ve üstün gelirse yatakta onu yalnız bırakırsın; buna da direnirse onu döversin; buna da direnirse erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderilir. Şayet buna da direnir ve başkasını isterse... Babam şöyle derdi: Ayırma hususunda iki hakemin elinde hiçbir yetki yoktur. Zulmün koca tarafından geldiğini görürlerse: 'Ey filan! Sen zalimsin, vazgeç' derler. Direnirse bunu sultana iletirler. [Kadını zalim görürlerse ona: 'Sen zalimsin, vazgeç' derler. Kadın direnirse bunu sultana iletirler] . Ayırma hususunda iki hakemin hiçbir yetkisi yoktur."

وقال آخرون: بل إنما يَبْعَثُ الحَكَمَين السلطانُ على أنّ حُكْمَهما ماضٍ على الزوجَين في الجمعِ والتَّفْريقِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: "Bilakis iki hakemi, birleştirme ve ayırma konusundaki hükümleri karı koca üzerinde geçerli olmak üzere ancak sultan gönderir."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ بنِ

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b.

أبي طلحة، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}: فهذا الرجلُ والمرأةُ، إذا تَفاسَد الذي بينهما، فأمَر اللَّهُ سبحانه أن يَبْعَثوا رجلًا صالحًا من أهلِ الرجلِ، ومثلَه مِن أهلِ المرأةِ، فينظران أيَّهما المُسِئَ، فإن كان الرجلُ هو المُسِئَ، حَجَبوا عنه امرأتَه، وقَصَروه على النفقةِ، وإن كانت المرأةُ هي المَسِيئةَ، قَصَروها على زوجها، ومَنَعوها النفقةَ، فإن اجتَمَع رأيُهما على أن يُفَرِّقا أو يَجْمَعا، فأمرُهما جائزٌ، فإن رَأيا أن يَجْمَعا، فرَضِى أحدُ الزوجَين وكَرِه ذلك الآخَرُ، ثم مات أحدُهما، فإن الذي رَضِي يَرِثُ الذى كَرِه، ولا يَرِثُ الكارِهُ الراضِيَ، وذلك قولُه: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا}. قال: هما الحَكَمان، {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} .

Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, araları bozulan erkek ile kadındır. Allah Sübhânehu erkeğin ailesinden salih bir adam, kadının ailesinden de onun gibi bir adam göndermelerini emretmiştir. Bu iki hakem ikisinden hangisinin kusurlu/kötü davranan taraf olduğuna bakarlar. Şayet erkek kötü davranan taraf ise, karısını ondan uzaklaştırırlar ve onu nafakaya mecbur tutarlar . Eğer kötü davranan kadın ise, onu kocasına mecbur ederler ve nafakadan menederler. Şayet iki hakemin görüşü ayırma veya birleştirme yönünde birleşirse verdikleri karar geçerlidir. Eğer birleştirmeyi uygun görürler de eşlerden biri razı olup diğeri bunu istemezse, sonra da ikisinden biri ölürse, razı olan kimse razı olmayana mirasçı olur; razı olmayan ise razı olana mirasçı olamaz. İşte bu, Allah'ın: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا} “eğer onlar arayı düzeltmek isterlerse” -yani iki hakem- {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Allah aralarını bulur” sözüdür."

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا رَوْحٌ، قال: ثنا عوفٌ، عن محمدِ بنِ سيرينَ، أن الحَكَمَ من أهلِها والحَكَمَ مِن أهلِه يُفَرِّقان ويَجْمَعان إذا رَأيا ذلك، {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ravh anlattı, dedi ki: Bize Avf, Muhammed b. Sîrîn'den nakletti; kadının ailesinden olan hakem ile erkeğin ailesinden olan hakem uygun gördüklerinde ayırırlar ve birleştirirler: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin”.

حدَّثني محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، قال: سألتُ سعيدَ بنَ جُبَيرٍ عن الحَكَمَين، فقال: لم أُولَدْ إذ ذاك. فقلتُ: إنما أعنى حَكَمَ الشِّقاقِ. قال: يُقْبِلان على الذي جاء التدارِي من عندِه، فإن فعَل وإلا أقبَلا على الآخَرِ، فإن فعَل وإلا حَكَما، فما حَكَما

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den nakletti, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e iki hakem hakkında sordum, o da: "Ben o zaman doğmamıştım" dedi. Ben de: "Ben ancak geçimsizlik (şikâk) hakemini kastediyorum" dedim. Dedi ki: "Çekişme ve muhalefet kendisinden kaynaklanan tarafa yönelirler; eğer [hakkı kabul] ederse [ne âlâ], etmezse diğerine yönelirler; o da kabul ederse [ne âlâ], etmezse hakemlik yapıp hüküm verirler. Neye hükmederlerse

من شيءٍ فهو جائزٌ .

o geçerlidir ."

حدَّثنا عبد الحميد بنُ بَيانٍ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ يزيدَ، عن إسماعيلَ، عن عامرٍ في قولِه: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}. قال: ما قَضَى الحَكَمان من شيءٍ فهو جائزٌ .

Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil'den, o Âmir'den Allah Teâlâ'nın: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: "İki hakem neye hükmederse o geçerlidir ."

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغِيرةً، عن داودَ، عن إبراهيمَ، قال: ما حَكَما من شيءٍ فهو جائزٌ، إن فَرَّقا بينهما بثلاثِ تَطليقات أو تطليقتين فهو جائزٌ، وإن فَرَّقا بتطليقة فهو جائزٌ، وإن حَكَما عليه بهذا مِن ماله فهو جائزٌ، فإن أصلحا فهو جائزٌ، وإن وَضَعا من شيءٍ فهو جائزٌ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Dâvûd'dan, o İbrâhîm'den nakletti; o dedi ki: "İki hakem neye hükmederse o geçerlidir. Eğer aralarını üç talakla veya iki talakla ayırırlarsa geçerlidir; bir talakla ayırırlarsa geçerlidir; erkeğin aleyhine malından buna hükmederlerse geçerlidir; aralarını düzeltirlerse geçerlidir; şayet bir şeyden indirirlerse [yine] geçerlidir ."

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن المُغيرةِ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}. قال: ما صَنَع الحَكَمان من شيءٍ فهو جائزٌ عليهما، إن طَلَّقا ثلاثًا فهو جائزٌ عليهما، وإن طلَّقا واحدةً أو طَلَّقاها على جُعْلٍ، فهو جائزٌ، وما صَنَعا من شيءٍ فهو جائزٌ.

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Hibbân anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek bildirdi, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Mugîre'den, o İbrâhîm'den Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer [karı kocanın] arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "İki hakem ne yaparsa onlar hakkında geçerlidir. Şayet üç [talakla] boşarlarsa haklarında geçerlidir; bir [talakla] boşarlarsa veya bir bedel karşılığında onu boşarlarsa geçerlidir. Ne yaparlarsa [yapsınlar] geçerlidir."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن يحيى بنِ أبي كثيرٍ، عن أبي سَلَمةَ بنِ عبدِ الرحمنِ، قال: إن شاء الحَكَمان أن يُفَرِّقا فَرَّقا، وإن شاءا أن يَجْمَعا جَمَعًا .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan bildirdi; o dedi ki: "İki hakem dilerlerse ayırırlar, dilerlerse birleştirirler ."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن حُصَينٍ، عن الشعبيِّ، أن امرأةً نَشَرَت على زوجِها، فاختَصَموا إلى شُرَيحٍ، فقال شُرَيحٌ: ابعَثوا حَكَمًا مِن أهلِه وحَكَمًا مِن أهلِها. فنَظَر الحَكَمان في أمرِهما، فَرَأيا أن يُفَرِّقا بينهما، فكَرِه ذلك الرجلُ، فقال شُرَيحٌ: فَفِيمَ كانا اليومَ؟ وأجاز قولَهما .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o eş-Şa'bî'den nakletti: Bir kadın kocasına başkaldırmıştı; Şüreyh'in huzurunda davalaştılar. Şüreyh: "Erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin" dedi. İki hakem onların durumunu inceleyip aralarını ayırmayı uygun gördüler. Adam bunu istemedi. Şüreyh: "Öyleyse sabahtan beri ne ile uğraşıyorlardı?" dedi ve hakemlerin kararını geçerli kıldı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن ابنِ طاوسٍ، عن عِكْرمةَ بنِ خالدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: بُعِثْتُ أنا ومعاويةُ حَكَمَين. قال مَعْمَرٌ: بَلَغَنى أن عثمانَ ﵁ بَعَثهما، وقال لهما: إن رأيتُما أن تَجْمَعا جَمعْتُما، وإن رأيتُما أن تُفَرِّقا فَرَّقْتُما .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o İkrime b. Hâlid'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; o dedi ki: "Ben ve Muâviye iki hakem olarak gönderildik." Ma'mer dedi ki: Bana ulaştığına göre Osmân radıyallâhu anh onları göndermiş ve kendilerine: "Eğer birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirirsiniz, ayırmayı uygun görürseniz ayırırsınız" demiştir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، قال: ثنا ابْنُ جُرَيجٍ، قال: ثني ابنُ أبي مُلَيكةَ، أن عقيلَ بن أبي طالبٍ تَزوَّج فاطمةَ ابنةَ عُتْبَةَ، فكان بينَهما كلامٌ، فجاءت عثمانَ، فذكَرَت ذلك له، فأرسَل ابنَ عباسٍ ومُعاويةَ، فقال ابنُ عباسٍ: لأَفَرْقَنَّ بينَهما. فقال مُعاويةُ: ما كنتُ لأُفَرِّقَ بينَ شيخَين من بنى عبدِ منافٍ. فأتَياهما وقد اصطَلَحا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Bana İbn Ebî Müleyke bildirdi: Akîl b. Ebî Tâlib, Utbe'nin kızı Fâtıma ile evlenmişti. Aralarında bir münakaşa vuku buldu. Kadın [durumu arzetmek üzere] Osmân'a gelip bunu ona anlattı. Osmân da İbn Abbâs ile Muâviye'yi [hakem olarak] gönderdi. İbn Abbâs: "Aralarını mutlaka ayıracağım" dedi. Muâviye ise: "Ben Abdümenâfoğullarından iki yaşlı zatın arasını ayıracak değilim" dedi. Yanlarına vardıklarında ikisi çoktan barışmışlardı.

حدَّثني يحيى بنُ أبى طالب، قال: ثنا يزيد، قال: أخبَرنا جُوَييرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}: يكونان عَدْلَين عليهما وشاهِدَين، وذلك إذا تَدَارَأ الرجلُ والمرأةُ وتَنازَعا إلى السلطانِ، جَعَل عليهما حَكَمَين، حَكَمًا من أهلِ الرجلِ وحَكَمًا مِن أهلِ المرأةِ، يكونان أمينَين عليهما جميعًا، ويَنْظُران من أيِّهما يكونُ الفسادُ، فإنْ كان الأمْرُ مِن قِبَلِ المرأةِ، أُجْبِرَت على طاعةِ زوجِها، وأُمر أن يَتَّقِيَ اللَّهَ ويُحْسِنَ صُحْبَتَها، ويُنْفِقَ عليها بقَدْرِ ما آتاه اللَّهُ، إمساكٌ بمعروفٍ أو تسريحٌ بإحسانٍ، وإن كانت الإساءةُ من قِبَلِ الرجلِ أُمِر بالإحسانِ إليها، فإن لم يَفْعَلْ، قيل له: أعطِها حَقَّها، وخَلِّ سبيلَها. وإنما يَلِى ذلك منهما السلطانُ.

Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bu iki hakem, onlar aleyhine iki adil kimse ve iki şahit olurlar. Bu durum, erkek ile kadın çekişip sultana başvurduklarında olur. Sultan onların üzerine ikisine de güvenilir olan iki hakem -erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem- tayin eder. Bu hakemler fesadın/bozukluğun hangisinden kaynaklandığına bakarlar. Şayet durum kadın tarafından ise, kocasına itaate zorlanır; kocaya da Allah'tan sakınması, onunla iyi geçinmesi ve Allah'ın kendisine verdiği ölçüde ona nafaka vermesi -yani güzellikle tutması yahut iyilikle salıvermesi- emredilir. Eğer kötülük erkek tarafından ise, kadına iyi davranması emredilir; bunu yapmazsa kendisine: 'Onun hakkını ver ve onu serbest bırak' denir. Onlar hakkındaki bu işi bizzat yürüten ise sultandır."

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ بالصوابِ في قولِه: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}. أن اللَّهَ خاطَب المسلمين بذلك، وأمَرهم ببَعْثةِ الحَكَمين عندَ خوفِ السِّقاقِ بينَ الزوجَين، للنظرِ في أمرِهما، ولم يَخْصُصُ بالأمرِ بذلك بعضَهم دونَ بعضٍ.

Ebû Ca'fer der ki: Allah Teâlâ'nın: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözü hakkında doğruya en yakın olan görüş şudur: Allah bununla Müslümanlara hitap etmiş ve karı koca arasında geçimsizlikten endişe edildiğinde, onların durumunu incelemek üzere iki hakem göndermelerini onlara emretmiştir; bu emirle bazısını diğerlerinden ayrı tutarak tahsis etmemiştir.

وقد أجمَع الجميعُ على أن بَعثةَ الحَكَمين في ذلك ليست لغيرِ الزوجَين وغيرِ السلطانِ الذى هو سائسٌ أمْرَ المسلِمين، أو مَن أَقامَه في ذلك مُقامَ نفسِه.

Bütün âlimler, bu konuda iki hakemi gönderme yetkisinin eşler ile Müslümanların işlerini yöneten sultan veya onun bu hususta kendi yerine yetkili kıldığı kimseden başkasına ait olmadığı hususunda icma etmişlerdir.

واختَلَفوا في الزوجَين والسلطانِ، ومَن المأمورُ بالبَعْثةِ في ذلك؛ الزَّوْجان، أو السلطانُ، ولا دَلالةَ في الآيةِ تَدُلُّ على أن الأمرَ بذلك مخصوصٌ به أحدُ الزوجَين، ولا أَثَرَ به عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، والأمةُ فيه مُخْتلِفةٌ. وإذ كان الأمرُ على ما وَصَفنا، فأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يكونَ مخصوصًا من الآيةِ مَن أجْمع الجميعُ على

Fakat eşler ve sultan hakkında; bu hususta [hakem] göndermekle kimin emrolunduğu, [yani emredilenin] eşler mi yoksa sultan mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ayette, bununla emredilenin eşlerden biri olduğuna delalet eden bir gösterge bulunmadığı gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu konuda nakledilen bir rivayet (eser) de yoktur; ümmet de bu hususta ihtilaf etmiştir. Durum nitelediğimiz gibi olduğuna göre, bu konuda doğruya en yakın olan görüş; herkesin üzerinde icma ettiği kimselerin ayetten tahsis edilmiş (kapsam dışı bırakılmış) olmasıdır

أنه مخصوصٌ منها . وإذ كان ذلك كذلك، فالواجبُ أن يكونَ الزوجان والسلطانُ ممن قد شَمِله حُكْمُ الآية والأمرُ بقولِه: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا}. إذ كان مُخْتلَفًا بينَهما ؛ هل هما مَعْنِيَّان بالأمرِ بذلك أم لا؟ وكان ظاهرُ الآيةِ قد عَمَّهما، فالواجبُ مِن القولِ إذ كان صحيحًا ما وَصَفنا، صحيحًا أن يقالَ: إن بعَث الزوجانِ كلُّ واحدٍ منهما حَكَمًا مِن قِبَلِه، ليَنْظُرَ في أمرِهما، وكان لكلِّ واحدٍ منهما ممن بَعَثه مِن قِبَلِه في ذلك طاقةٌ على صاحبِه ولصاحبِه عليه، فتَوكيلُه بذلك مَن وُكِّل جائزٌ له وعليه.

özel olarak istisna tutulmasıdır . Durum böyle olunca, {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” sözündeki ayetin hükmü ve emrinin, karı kocayı ve sultanı kapsayanlardan olması gerekir. Zira bu ikisinin bununla emredilip edilmediği ihtilaflı olup ayetin zahiri her ikisini de genel olarak kapsamaktadır. Nitelediğimiz husus sahih olduğuna göre söylenmesi gereken doğru söz şudur : Eğer karı koca kendi durumlarını incelemek üzere her biri kendi tarafından bir hakem gönderirse ve her birinin kendi tarafından gönderdiği hakemde eşine karşı ve eşinin de ona karşı bir yetkisi/gücü bulunursa, bu konuda vekil tayin edilen kimsenin vekâleti onun lehine ve aleyhine geçerlidir.

وإن وَكَّله ببعضٍ ولم يُوَكِّلْه بالجميعِ، كان ما فعَله الحَكَمُ مما وَكَّله به صاحبُه ماضِيًا جائزًا على ما وَكَّله به، وذلك أن يُوَكَّلَه أحدُهما بما لَه دونَ ما عليه، [وإن] لم يُوَكَّلْ كلُّ واحدٍ من الزوجَين بمالَه وعليه، أو بما لَه، أو بما عليه، [إلا الحَكَمَين] كليهما، [لم يَجُزْ] إلا ما اجتَمَعا عليه دونَ ما انفرَد به أحدُهما، وإن لم يُوَكِّلْهما واحدٌ منهما بشيءٍ، وإنما بَعَثاهما للنظرِ بينهما؛ ليَعْرِفا الظالمَ مِن المظلومِ منهما، ليَشْهَدا عليهما عندَ السلطانِ، إن احْتاجا إلى شهادتِهما، لم يكنْ لهما أن يُحْدِثا بينَهما شيئًا غيرَ ذلك؛ من طَلاقٍ، أو أخْذِ مالٍ، أو غيرِ ذلك، ولم يَلْزَمِ الزوجَين ولا

Eğer [eşlerden biri] onu (hakemi) bazı konularda vekil tayin eder de bütün hususlarda vekil kılmazsa, hakemin yaptığı şeylerden sahibinin kendisini vekil kıldığı kadarı, vekil kıldığı çerçevede geçerli ve caiz olur. Bu da ikisinden birinin, kendi aleyhine olan hususlarda değil de lehine olan hususlarda hakemi vekil tayin etmesidir. [Eğer] eşlerden her biri lehine ve aleyhine olan yahut lehine olan veya aleyhine olan hususlarda [her iki hakemden başkasını yetkili kılmamışsa], bu durumda [hakemlerin] üzerinde ittifak ettikleri husus dışında [tek başına karar vermeleri caiz olmaz]; birinin tek başına verdiği karar geçerli sayılmaz. Şayet ikisinden biri onları hiçbir hususta vekil tayin etmemiş olup yalnızca aralarındaki durumu incelemeleri, hangisinin zalim hangisinin mazlum olduğunu öğrenmeleri ve şahitliklerine ihtiyaç duyulursa sultanın huzurunda aleyhlerine tanıklık etmeleri için göndermişlerse; hakemlerin aralarında bunun dışında boşanma, mal alma veya başka bir şey ihdas etme hakları yoktur; ne karı-kocaya ne de

واحدًا منهما شيءٌ مِن ذلك.

onlardan herhangi birine de bundan hiçbir şey bağlayıcı olmaz.

فإن قال قائلٌ: وما معنى الحَكَمَين إذ كان الأمرُ على ما وَصَفتَ؟

Şayet birisi: "Durum nitelediğin gibi olunca iki hakemin anlamı nedir?" derse,

قيل: قد اختُلِف في ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى الحَكَم النَّظِرُ العَدْلُ، كما قال الضَّحاكُ بن مُزاحِمٍ في الخبرِ الذي ذكَرناه، الذي حدَّثنا به يحيى بنُ أبي طالبٍ، عن يزيدَ، عن جُوَيبرٍ، عنه: لا، أنتما قاضِيان تَقْضِيان بينَهما. على السبيلِ التي بَيَّنَّا مِن قولِه.

Denildi ki: Bu konuda ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Hakemin anlamı adil gözlemcidir. Nitekim Yahyâ b. Ebî Tâlib'in bize Yezîd'den, onun Cüveybir'den, onun da Dahhâk b. Müzâhim'den naklettiği zikrettiğimiz rivayette Dahhâk'ın onun sözünden açıkladığımız veçhile: "Hayır, siz ikiniz aralarında hüküm veren iki hâkimsiniz" dediği gibidir.

وقال آخرون: معنى ذلك أنهما القاضِيان يَقْضِيان بينَهما ما فَوَّض إليهما الزوجان.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı, onların karı kocanın kendilerine devrettiği hususlarda aralarında hüküm veren iki hâkim olduklarıdır.

وأيُّ الأمرَين كان، فليس لهما ولا لواحدٍ منهما الحُكْمُ بينَهما بالفُرْقةِ، ولا بأخذِ مالٍ إلا برضا المحكومِ عليه بذلك، وإلا ما لَزِم مِن حَقٍّ لأحدِ الزوجَين على الآخرِ في حُكْمِ اللَّهِ، وذلك ما لَزِم الرجلَ لزوجتِه مِن النفقةِ والإمساكِ بمعروفٍ، إن كان هو الظالمَ لها.

İki durumdan hangisi olursa olsun, aleyhine hükmedilen tarafın rızası bulunmadıkça ve Allah'ın hükmünde eşlerden birinin diğeri üzerindeki sabit bir hakkı -ki o da erkeğin haksızlık yapan taraf olması durumunda eşine karşı yerine getirmesi gereken nafaka ve örfe uygun şekilde evliliği sürdürme yükümlülüğüdür- müstesna, aralarında ayrılıkla hükmetme veya bir mal alma yetkisi ne iki hakemin ne de onlardan birinin hakkıdır.

فأما غيرُ ذلك، فليس ذلك لهما ولا لأحدٍ مِن الناسِ غيرِهما، لا السلطانِ، ولا غيرِه، وذلك أن الزوجَ إن كان هو الظالمَ للمرأةِ، فللإمامِ السبيلُ إلى أخْذِه بما يَجِبُ لها عليه من حَقٍّ، وإن كانت المرأةُ هى الظالمةَ زوجَها، الناشِزَ عليه، فقد أباحَ اللَّهُ له أخْذَ الفِدْية منها، وجَعَل إليه طلاقَها على ما قد بَيَّنَّاه في سورةِ "البقرةِ".

Bunun dışındakilere gelince; bu [yetki], ne o ikisine ne de onlardan başka -ister sultan olsun ister bir başkası- insanlardan herhangi birine aittir. Zira şayet koca kadına haksızlık eden taraf ise, kadının onun üzerindeki vacip olan hakkını ondan tahsil etme yetkisi imama (devlet başkanına) aittir. Şayet kadın kocasına haksızlık eden ve ona karşı serkeşlik eden taraf ise, Allah kocanın kadından fidye (bedel) almasını mubah kılmış ve Bakara Suresi'nde açıkladığımız üzere onu boşama [yetkisini] kocaya vermiştir.

وإذ كان الأمرُ كذلك، لم يكنْ لأحدٍ الفُرْقةُ بينَ رجلٍ وامرأةٍ بغيرِ رِضا الزوجِ، ولا أَخْذُ مالٍ مِن المرأةِ بغيرِ رضاها بإعطائِه، إلا بحُجَّةٍ يجبُ التسليمُ لها من أصلٍ أو قياسٍ.

Durum böyle olunca, bir asıl veya kıyastan teslim olunması gereken kesin bir delil bulunmadıkça, kocanın rızası olmaksızın bir erkekle kadını ayırma ve kadının vermeye rızası olmaksızın ondan bir mal alma yetkisi hiç kimse için söz konusu olamaz.

وإن بَعَث الحَكَمَين السلطانُ، ولا يجوزُ لهما أن يَحْكُما بينَ الزوجَين بفُرْقةٍ إلا بتَوكيلِ الزوجِ إياهما بذلك، ولا لهما أن يَحْكُما بأخْذِ مالٍ من المرأةِ إلا برضا المرأةِ، يَدلُّ على ذلك ما قد بَيَّناه قبلُ مِن فعلِ عليِّ بنِ أبي طالبٍ ﵁، بذلك، والقائلين بقولِه، ولكن لهما أن يُصْلِحا بينَ الزوجَين، ويَتَعرَّفا الظالمَ منهما مِن المظلومِ، ليَشْهَدا عليه إن احتاجَ المظلومُ منهما إلى شهادتِهما.

İki hakemi sultan göndermiş olsa bile, kocanın onları bu konuda vekil tayin etmesi müstesna, karı koca arasında ayrılıkla hükmetmeleri caiz değildir; kadının rızası olmadıkça da kadından bir mal alınmasına hükmedemezler. Daha önce Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh bu husustaki uygulamasından ve onun görüşünü benimseyenlerden açıkladığımız hususlar buna delalet etmektedir. Fakat onların eşlerin arasını düzeltme ve haksızlığa uğrayanın şahitliklerine ihtiyacı olursa aleyhine şahitlik etmek üzere aralarından hangisinin zalim hangisinin mazlum olduğunu tespit etme yetkileri vardır.

وإنما قلنا: ليس لهما التَّفْرِيقُ. للعلة التي ذكَرناها آنفًا، وإنما يَبْعَثُ السلطانُ الحَكَمَين إذا بَعَثهما، إذا ارتَفَع إليه الزوجان فَشَكا كلُّ واحدٍ منهما صاحِبَه، وأَشْكَل عليه المُحِقُّ منهما من المُبْطِلِ؛ لأنه إذا لم يُشْكِل المُحِقُّ من المُبْطِلِ، فلا وَجْهَ لبَعْثِه الحَكَمَين في أمرٍ قد عُرِف الحُكْمُ فيه.

Bizim "onların ayırma yetkileri yoktur" dememiz az önce zikrettiğimiz gerekçeden ötürüdür. Sultan ancak karı koca kendisine başvurup her biri eşinden şikâyetçi olduğunda ve haklı olanla haksız olanı ayırt etmek sultana güç geldiğinde iki hakemi gönderir. Zira haklı olan haksız olandan ayırt edilebiliyorsa, hükmü zaten bilinen bir konuda hakem göndermenin bir anlamı yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer barıştırmak isterlerse, Allah onların arasını uzlaştırır” sözünün tevili hakkında:

يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا}: إن يُرِدِ الحَكَمان إصلاحًا بينَ الرجلِ والمرأةِ -أعنى بينَ الزوجَين المخوفِ شِقاق بينِهما- يقولُ: يُوَفِّقِ اللَّهُ بينَ الحَكَمَين، فيَتَّفِقا على الإصلاحِ بينَهما، وذلك إذا صَدَق كلُّ واحدٍ منهما فيما أفضَى إليه مَن بُعِثَ للنظر في [أمرِ الزوجَين] .

Allah -şan-ı yücedir- bununla şunu kastediyor: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا}: Şayet iki hakem erkekle kadın arasında -yani aralarının açılmasından korkulan karı koca arasında- barıştırmayı isterlerse; [Allah], Allah iki hakemin arasını uzlaştırır ve aralarını düzeltme konusunda onları hemfikir kılar, buyuruyor. Bu da [karı kocanın durumunu] incelemek üzere gönderilen kimseye eşlerden her birinin aktardığı hususlarda dürüst davranması durumunda gerçekleşir.

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سُفيانَ، عن أبي هاشمٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا}. قال: أمَا إنه ليس بالرجلِ والمرأةِ، ولكنه الحَكَمان .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Ebû Hâşim'den, o da Mücâhid'den {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا} “Eğer barıştırmak isterlerse” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bilin ki bu [ikisi] erkek ve kadın değil, bilakis iki hakemdir ."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}. قال: هما الحَكَمان، إن يُرِيدا إصلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بينَهما .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hâkkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer barıştırmak isterlerse, Allah onların arasını uzlaştırır” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "O ikisi iki hakemdir; eğer barıştırmak isterlerse, Allah o ikisinin arasını uzlaştırır ."

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}: وذلك الحَكَمان، وكذلك كلُّ مُصْلِحٍ يُوفقه اللَّهُ للحَقِّ والصوابِ .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer barıştırmak isterlerse, Allah onların arasını uzlaştırır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "O iki hakemdir. Barıştırmak isteyen herkesi de Allah hakka ve doğruya muvaffak kılar ."

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}: يعنى بذلك الحَكَمَين.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer barıştırmak isterlerse, Allah onların arasını uzlaştırır” ayeti hakkında nakletti: Bununla iki hakemi kastetmektedir.

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا}. قال: إن يُرد الحَكَمان إصلاحًا أصلحا.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا} “Eğer barıştırmak isterlerse” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: "Eğer iki hakem barıştırmak isterse aralarını düzeltirler."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن أبي هاشمٍ، عن مجاهدٍ: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}: يُوَفِّقِ اللَّهُ بينَ الحَكَمَينَ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû Hâşim'den, o da Mücâhid'den {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer barıştırmak isterlerse, Allah onların arasını uzlaştırır” ayeti hakkında: "Allah iki hakemin arasını uzlaştırır " dediğini haber verdi.

حدَّثني يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا جُوَيبرٌ، عن الضحاكِ قولَه: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا}: قال: هما الحَكَمان إذا نَصَحا المرأةَ والرجلَ جميعًا .

Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan onun {إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا} “Eğer barıştırmak isterlerse” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar hem kadına hem erkeğe samimiyetle nasihat ettiklerinde iki hakemdir ."

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا (٣٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا (٣٥)} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır” sözünün tevili hakkında:

يعنى جلّ ثناؤُه: إنَّ اللَّهَ كان عليمًا بما أراد الحَكَمان من إصلاحٍ بينَ الزوجَين وغيرِه، خبيرًا بذلك وبغيرِه من أمورِهما وأمورِ غيرِهما، لا يَخْفَى عليه شيءٌ منه، حافظٌ عليهم، حتى يُجازِىَ كُلًّا منهم جزاءَه، بالإحسانِ إحسانًا، وبالإساءةِ غُفرانًا أو عِقابًا.

[Cenâb-ı Hak] -övgüsü yücedir- şunu kastetmektedir: Şüphesiz Allah, iki hakemin eşlerin arasını düzeltme ve bunun dışındaki [tüm] niyetlerini hakkıyla bilendir; hem bu durumdan hem de onların ve başkalarının diğer bütün işlerinden haberdardır. Bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; nihayetinde her birine karşılığını -iyiliğe karşı iyilikle, kötülüğe karşı da bağışlama veya ceza ile- verinceye kadar onların [amellerini] muhafaza edicidir.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ذكرُه: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ}.

Allah -zikri yücedir- sözünün tevili hakkında: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ} “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik edin”.

يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: وذِلُّوا للَّهِ بالطاعةِ، واخضَعوا له بها، وأفرِدوه بالربوبيةِ، وأخلِصوا له الخُضوعَ والذُّلَّةَ، بالانتهاءِ إلى أمرِه، والانْزجارِ عن نَهْيِه، ولا تجعَلوا له في الربوبيةِ والعبادةِ شَرِيكًا تُعَظِّمونه تَعْظيمَكم إياه.

Allah -şan-ı yücedir- bununla şunu kastediyor: İtaatle Allah'a boyun eğin, O'na itaatle tezellül gösterin, O'nu Rablikte birleyin; emrine uyup yasağından sakınarak O'na boyun eğmeyi ve itaati halis kılın. Rablikte ve ibadette, O'nu yücelttiğiniz gibi yücelttiğiniz hiçbir şeyi O'na ortak koşmayın.

{وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}. يقولُ: وأمَركم بالوالدين إحسانًا، يعنى بِرًّا بهما. ولذلك نصب الإحسانَ؛ لأنه أمْرٌ منه جلّ ثناؤُه بلُزومِ الإحسانِ إلى الوالدين على وَجْهِ الإغراءِ. وقد قال بعضُهم: معناه: واستَوصُوا بالوالدين إحسانًا. وهو قريبُ المعنى مما قلناه.

{وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Ana babaya iyilik edin” sözü; yani, [Allah] size ana babaya ihsanı, yani onlara iyilik ve itaati emretti, buyuruyor. Bu sebeple 'el-ihsân' kelimesi mansûb olmuştur; çünkü bu, Allah -şan-ı yücedir- tarafından teşvik yoluyla ana babaya iyilik yapmaya devam etmeyi emretmektir. Bazıları da bunun anlamının: "Ana babaya iyilik yapılmasını tavsiye edin" şeklinde olduğunu söylemiştir ki bu da bizim dediğimize yakın bir anlamdır.

وأما قوله: {وَبِذِي الْقُرْبَى}. فإنه يعنى: وأمر أيضًا بذى القُرْبى -وهم ذَوو قَرابةِ أحدِنا مِن قِبَل أبيه أو أمِّه، ممن قَرُبَت منه قرابتُه برَحِمِه مِن أحدِ الطرفَين- إحسانًا بصِلَةِ رحمِه.

{وَبِذِي الْقُرْبَى} “Akrabaya” sözüne gelince; o, akrabaya da -ki onlar birimizin baba veya anne tarafından olan, her iki taraftan da akrabalık bağıyla kendisine yakın bulunan hısımlarıdır- akrabalık bağını gözeterek iyilik etmeyi emretti, demektir.

وأما قولُه: {وَالْيَتَامَى}. فإنهم جمعُ يتيمٍ، وهو الطفلُ الذي قد مات والدُه وهَلَك.

{وَالْيَتَامَى} “Yetimlere” sözüne gelince; bu kelime 'yetîm' kelimesinin çoğuludur. O da babası ölüp vefat etmiş olan çocuktur.

{وَالْمَسَاكِينِ}. وهم جمعُ مسكينٍ، وهو الذي قد رَكِبه ذُلُّ الفاقةِ والحاجةِ، فتَمَسْكَن لذلك.

{وَالْمَسَاكِينِ} “Yoksullara” sözü; bunlar 'miskîn' kelimesinin çoğuludur. O da yokluk ve ihtiyaç zilleti altında ezilip bu sebeple çaresiz kalan kimsedir.

يقولُ تعالى ذكرُه: استوصُوا بهؤلاء إحسانًا إليهم، وتَعَطَّفوا عليهم، والزَموا

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Bunlara iyilikle davranılmasını tavsiye edin, onlara şefkat gösterin ve