وقرَأ ذلك آخرون: {لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ}. بمعنى: لو سوَّاهم اللهُ والأرضَ، فصاروا ترابًا مثلَها بتصييرِه إيَّاهم، كما يَفْعَلُ ذلك بمَن ذكَر أنه يَفْعَلُه به مِن البهائمِ .
Başkaları da bunu {لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ} “yerle bir edilmeyi” şeklinde okumuştur; bu, "Allah onları yerle bir etseydi de O'nun dönüştürmesiyle yer gibi toprak olsalardı; nitekim bunu hayvanlardan yapacağını bildirdiği kimselere yapacağı gibi " anlamındadır.
وكلُّ هذه القراءاتِ متقارباتُ المعانى، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ؛ لأن مَن تمنَّى منهم أن يكونَ يومئذٍ ترابًا، إنما يَتَمَنَّى أن يكونَ كذلك بتكوينِ اللهِ إيَّاه كذلك، وكذلك من تمنَّى منهم أن يكونَ اللهُ جعَله كذلك، فقد تمنَّى أن يكونَ ترابًا. غيرَ أن الأمرَ وإن كان كذلك، فأعجبُ القراءةِ إليَّ في ذلك: (لَوْ تَسَوَّى بهم الأرضُ). بفتحِ التاءِ وتخفيفِ السينِ؛ كراهيةَ الجمعِ بينَ تشديدينِ في حرفٍ واحدٍ، وللتوفيقِ في المعنى بيَن ذلك، وبيَن قولِه: {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} [النبأ: ٤٠]. فأخْبَر اللهُ عنهم، أنهم يَتَمَنَّوْن أن يَكونوا كانوا ترابًا، ولم يُخْبِرْ عنهم أنهم قالوا: يا ليتنى كنتُ ترابًا. فكذلك قولُه: (لو تَسَوَّى بِهِمُ الأَرْضُ) فيُسَوَّوْا هم؛ وهى أعجبُ إليَّ ليوافقَ ذلك المعنى الذي [أخْبَر عنهم] بقولِه: {يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا}.
Bütün bu kıraatlerin anlamları birbirine yakındır; okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Çünkü onlardan kim o gün toprak olmayı temenni etmişse, ancak Allah'ın kendisini öyle var etmesiyle böyle olmayı temenni etmektedir; aynı şekilde onlardan kim Allah'ın kendisini öyle kılmasını temenni etmişse, toprak olmayı temenni etmiş olur. Bununla birlikte durum böyle olsa da, bu hususta bana en sevimli gelen kıraat; tek bir kelimede iki şeddenin bir araya gelmesini hoş görmemek ve bunun anlamı ile {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “Kâfir ise: 'Keşke ben bir toprak olsaydım!' der” [en-Nebe: 40] buyruğu arasında bir uyum sağlamak maksadıyla, te harfinin fethası ve sin harfinin şeddesiz okunmasıyla olan (لَوْ تَسَوَّى بهم الأرضُ) kıraatidir. Nitekim Allah onların toprak olmuş olmayı temenni ettiklerini haber vermiş, [sadece] 'Keşke ben toprak olsaydım' dediklerini haber vermemiştir. İşte bunun gibi O'nun (لو تَسَوَّى بِهِمُ الأَرْضُ) buyruğu da bizzat kendilerinin yerle bir edilmesi anlamındadır. Bu da O'nun {يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “Keşke ben bir toprak olsaydım!” buyruğuyla [onlar hakkında haber verdiği] manaya uygun düşmesi bakımından bana en sevimli gelen kıraattir.
وأمَّا قولُه: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثً}. فإن أهلَ التأويلِ تأوَّلوه بمعنى: ولا تَكْتُمُ الله جوارِحُهم حديثًا وإن جحَدَتْ أفواهُهم.
{وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثً} “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyruğuna gelince; tevil ehli bunu: "Ağızları inkâr etse de organları Allah'tan hiçbir sözü gizlemez" anlamında tevil etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، قال: ثنا عَمرٌو، عن مُطَرِّفٍ، عن المِنهالِ ابن عَمرٍو، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: أتى رجلٌ إلى ابن عباسٍ، فقال: سمِعتُ الله يقولُ: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٢٣]. وقال في آيةٍ أخرى: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا}. فقال ابن عباسٍ: أمَّا قولُه: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} فإنهم لمَّا رَأَوْا أنه لا يَدْخُلُ الجنةَ إلا أهلُ الإسلامِ، قالوا: تعالَوْا فَلْنَجْحَدْ. فقالوا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. فختَم اللهُ على أفواهِهم، وتكلَّمت أيديهم وأرجلُهم، فلا يكتمونَ الله حديثًا.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hükkâm rivayet etti, dedi ki: Bize Amr, Mutarrif’ten, o el-Minhâl b. Amr’dan, o da Saîd b. Cübeyr’den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs’a bir adam gelip şöyle dedi: "Allah’ın: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [el-En‘âm: 23] “Rabbimiz Allah’a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik!” buyurduğunu işittim. Başka bir ayette de: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “ve Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyurmaktadır." Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "O’nun: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah’a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik!” buyruğuna gelince; onlar cennete sadece İslâm ehlinin gireceğini gördüklerinde, ‘Gelin [şirk koştuğumuzu] inkâr edelim’ dediler ve: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah’a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik!” dediler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürledi; elleri ve ayakları konuştu; [artık] Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن رجلٍ، عن المنهالِ بن عمرٍو، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: جاء رجلٌ إلى ابن عباسٍ، فقال: أشياءُ تَخْتَلِفُ عليَّ في القرآنِ. فقال: ما هو؟ أشكٌّ في القرآنِ؟ قال: ليس بالشكِّ، ولكنه اختلافٌ. قال: فهاتِ ما اخْتَلف عليك مِن ذلك. قال: أَسْمَعُ الله يقولُ: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. وقال: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا}. فقد كتَموا. فقال ابن عباسٍ: أمَّا قولُه: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. فإنهم لمَّا رَأَوْا يومَ القيامةِ أن الله يَغْفِرُ لأهلِ الإسلامِ ويَغْفِرُ الذنوبَ ولا يَغْفِرُ شَرْكًا، ولا يَتَعاظَمُه ذنبٌ أن يَغْفِرَه - جحَد المشركون، فقالوا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. رجاءَ أن يَغْفِرَ لهم، فختَم على أفواهِهم وتكلَّمت أيديهم وأرجلُهم بما كانوا يَعْمَلون، فعندَ ذلك: {يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, bir adamdan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs'a bir adam geldi ve: "Kur'an'da bana çelişkili gelen bazı hususlar var" dedi. [İbn Abbâs]: "Nedir onlar? Kur'an'da bir şüphe mi var?" dedi. Adam: "Şüphe değil, fakat farklılık" dedi. İbn Abbâs: "Sana farklı gelen şeyleri getir bakalım" dedi. Adam dedi ki: "Allah'ın şöyle buyurduğunu işitiyorum: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı”. Bir de: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyurmaktadır; oysa gizlemişlerdir." Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "{ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} buyruğuna gelince; onlar kıyamet gününde Allah'ın İslam ehlini bağışladığını, günahları bağışlayıp şirki bağışlamadığını ve hiçbir günahı bağışlamanın O'na büyük gelmediğini gördüklerinde müşrikler inkâr edip, kendilerini de bağışlar ümidiyle: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” dediler. Bunun üzerine [Allah] onların ağızlarını mühürledi; elleri ve ayakları yaptıklarını söyledi. İşte o anda: {يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “O gün, inkâr edenler ve Peygamber'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” ."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا جُويبِرٌ، عن الضحَّاكِ، أن نافعَ بنَ الأزرقِ أتَى ابنَ عباسٍ فقال: يا ابنَ عباسٍ، قولَ اللهِ: {يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا}. وقوله: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}؟ فقال له ابن عباسٍ: إني أَحْسَبُك قُمْتَ مِن عندِ أصحابِك، فقلتَ: أُلْقِى على ابن عباسٍ متشابهَ القرآنِ. فإذا رجَعْتَ إليهم، فأخبِرْهم أن الله جامعُ الناسِ يومَ القيامةِ في بَقيعٍ واحدٍ، فيقولُ المشركون:
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan rivayet etti; Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a gelip şöyle dedi: "Ey İbn Abbâs! Allah'ın: {يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “O gün, inkâr edenler ve Peygamber'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi isterler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyruğu ile {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” buyruğu [hakkında ne dersin]?" Bunun üzerine İbn Abbâs ona şöyle dedi: "Öyle sanıyorum ki sen arkadaşlarının yanından kalktın ve 'Gidip İbn Abbâs'a Kur'an'ın müteşâbihlerini sorayım' dedin. Onların yanına döndüğünde kendilerine haber ver ki şüphesiz Allah kıyamet günü insanları tek bir düzlükte toplayacaktır; [bunun üzerine] müşrikler şöyle diyecektir:
إن اللَّهَ لا يَقْبَلُ مِن أحدٍ شيئًا إلا ممَّن وحَّده. فيقولون: تَعَالَوْا نَقُل . فَيَسْأَلُهم، فيقولون: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. قال: فيَخْتِمُ اللَّهُ على أفواهِهم، ويَسْتَنْطِقُ جوارحَهم، فتَشْهَدُ عليهم جوارحُهم أنهم كانوا مشركين، فعند ذلك تَمَنَّوْا لو أن الأرضَ سُوِّيت بهم، ولا يَكْتَمون الله حديثًا .
"Şüphesiz Allah, Kendisini birleyen kimseden başkasından hiçbir şeyi kabul etmez." Bunun üzerine: 'Gelin [böyle] diyelim ' derler. Allah onlara sorduğunda: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” derler. Dedi ki: Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürler ve organlarını konuşturur; organları onların müşrik olduklarına dair aleyhlerine şahitlik eder. İşte o zaman yerin kendileriyle bir olmasını temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler ."
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: حدثني أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا}. يعنى: أن تُسَوَّى الأرضُ بالجبالِ [والأرضُ] عليهم .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “O gün, inkâr edenler ve Peygamber'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler”. Yani yerin dağlarla [ve yerin] de onların üzerlerine dümdüz edilmesini [temenni ederler] .
فتأويلُ الآيةِ على هذا القولِ الذي حكَيْناه عن ابن عباسٍ: يومَئِذٍ يَوَدُّ الذين كَفَروا وعَصَوا الرسولَ لو تُسَوَّى بهِمُ الأرضُ [ولم يَكتُموا] الله حديثًا. [كأنهم تَمَنَّوْا أنهم سُوُّوا معَ الأرضِ، وأنهم لم يكونوا كتَموا الله حديثًا] .
İbn Abbâs'tan aktardığımız bu söze göre ayetin tevili şöyledir: O gün inkâr edenler ve Peygamber'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi [ve] Allah'tan hiçbir sözü [gizlememiş olmayı] temenni ederler. [Sanki onlar yer ile bir kılınmış olmayı ve Allah'tan hiçbir sözü gizlememiş olmayı temenni etmişlerdir] .
وقال آخرون: معنى ذلك: يومئذٍ لا يَكْتُمون الله حديثًا، ويَوَدُّون لو تُسَوَّى
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: O gün Allah'tan hiçbir sözü gizlemezler ve temenni ederler ki [yer]...
بهم الأرضُ ، وليس بُمنْكتمٍ عن اللهِ شيءٌ من حدِيثِهم؛ لعلمه جلَّ ذكرُه بجميعِ حديثِهم وأمرِهم، [وإن هم كتَموه] بألسنتِهم فجحَدوه، لا يَخْفَى عليه شيءٌ منه.
bir edilmesini temenni ederler; Allah'ın onların bütün sözlerini ve durumlarını bilmesi sebebiyle onların sözlerinden hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz; [dilleriyle gizleyip] inkâr etseler bile O'na hiçbir şey gizli kalmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ}.
O'nun şu buyruğunun tevili hakkında söz: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın”.
قال أبو جعفر، ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يا أيها الذين صدَّقوا الله ورسولَه، {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ}. لا تُصَلُّوا {وَأَنْتُمْ سُكَارَى}. وهو جمعُ سَكْرَانَ، حتى تعلموا ما تقرَءون في صلاتِكم، وتقولون فيها، ممَّا أمَركم اللهُ، [جلَّ ثناؤُه] ، أو ندَبكم إلى قِبلِه فيها، مما نهاكم عنه وزجَركم.
Ebû Cafer -Allah ona rahmet etsin- der ki: Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ} “namaza yaklaşmayın”; namaz kılmayın {وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “sarhoş iken” -bu, sekrân kelimesinin çoğuludur- ta ki Allah'ın [şan-ı yüce olan] size emrettiği veya namazda yönelmenizi teşvik ettiği şeylerden namazınızda ne okuduğunuzu ve ne söylediğinizi, sizi yasaklayıp menettiği şeyleri bilinceye kadar.
ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في السُّكْرِ الذي عناه اللهُ بقولِه: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}؛ فقال بعضُهم: عنى بذلك السُّكْرَ مِن الشرابِ.
Sonra tevil ehli, Allah'ın: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” buyruğu ile kastettiği sarhoşluk hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla içkiden kaynaklanan sarhoşluğu kastetmiştir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن أبي عبدِ الرحمنِ عن عليٍّ، أنه كان هو وعبدُ الرحمنِ ورجلٌ آخرُ شرِبوا الخمرَ، فصلَّى بهم عبدُ الرحمنِ، فقرَأ {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ}
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Ebû Abdirrahmân'dan, o da Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet etti ki; kendisi, Abdurrahman ve bir başka adam içki içmişlerdi. Abdurrahman onlara namaz kıldırdı ve {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ} “De ki: Ey kâfirler!” [suresini] okudu
فخلَط فيها، فنزَلت: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} .
fakat onda karıştırdı. Bunun üzerine: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” [ayeti] indi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجَّاجُ بنُ المِنْهَالِ، قال: ثنا حَمَّادٌ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن [عبدِ اللهِ] بن حبيبٍ، أن عبدَ الرحمنِ بنَ عوفٍ صنَع طعامًا وشرابًا، فدعا نفرًا مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ، فأكَلوا وشرِبوا حتى ثِملوا ، فقدَّموا عليًّا يُصَلِّي بهم المغربَ، فقرَأ: قل يا أيُّها الكافرون، أَعْبُدُ ما تَعْبُدُون، وأنتم عابدون ما أَعْبُدُ، وأنا عابدٌ ما عبَدْتُم، لكم دينُكم ولى دينِ. فَأَنْزَل اللهُ ﵎ هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} (١).
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Atâ b. es-Sâib'den, o [Abdullah] b. Habîb'den rivayet etti ki Abdurrahman b. Avf yemek ve içecek hazırladı; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grubu davet etti. Yediler ve sarhoş oluncaya kadar içtiler. Kendilerine akşam namazını kıldırması için Ali'yi öne geçirdiler; o da: "De ki: Ey kâfirler! Sizin taptıklarınıza taparım, siz de benim taptığıma tapansınız, ben sizin taptıklarınıza tapanım, sizin dininiz size, benim dinim bana" şeklinde okudu. Bunun üzerine Allah celle ve azze şu ayeti indirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” (١).
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبى، أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى [حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ}. وذلك أن رجالًا كانوا يأتون الصلاةَ وهم سُكَارى] قبل أن تُحَرَّمَ الحمرُ، فقال اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} الآيةَ.
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى [حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Ne dediğinizi bilinceye kadar sarhoş iken namaza yaklaşmayın”. [Bu da şundandır ki, içki haram kılınmadan önce birtakım kimseler sarhoş oldukları halde namaza geliyorlardı.] Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayetini buyurdu.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغِيرة، عن أبي رَزينٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}. قال: نزَل هذا وهم يَشْرَبون الخمرَ، قال: وكان هذا قبلَ أن يَنزِلَ تحريُم الخمرِ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Ebû Rezîn'den O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”. Dedi ki: Bu, onlar içki içerlerken indi. Dedi ki: Bu, içkinin haram kılınması inmeden önce idi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن أبي رَزينٍ، قال: كانوا يَشْرَبون [الخمرَ بعدَ] ما أُنْزِلت التي في البقرةِ، [وبعدَ] التي في النساءِ، فلما أُنْزِلت التي في المائدةِ ترَكوها.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Ebû Rezîn'den rivayet etti, dedi ki: Bakara'daki [ve] Nisâ'daki [ayetler] indirildikten [sonra da içki] içiyorlardı . Mâide'deki [ayet] indirilince onu bıraktılar.
حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نجَيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ}. قال: نُهُوا أن يُصَلُّوا وهم سكارى، ثم نسَخها تحريمُ الخمرِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar”. Dedi ki: Sarhoş iken namaz kılmaktan nehyedildiler, sonra bunu içkinin haram kılınması neshetti .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نجَيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}. قال: كانوا يَجْتَنِبون السُّكْرَ عندَ حضورِ الصلواتِ، ثم نُسِخ [في تحريمِ] الخمرِ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun şu buyruğu hakkında haber verdi: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”. Dedi ki: Namaz vakitleri geldiğinde sarhoş olmaktan kaçınırlardı, sonra [bu hüküm] içkinin haram kılınması [hükmü] ile neshedildi.
[حدَّثنا ابن حمُيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن أبي وائلٍ وأبى رَزينٍ وإبراهيمَ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}. {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} [البقرة: ٢١٩]. وقولِه: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} [النحل: ٦٧]. قالوا: كان هذا قبلَ أن يَنزِلَ تحريمُ الخمرِ.
[Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Ebû Vâil, Ebû Rezîn ve İbrâhim'den O'nun şu buyrukları hakkında rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”, {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; günahları ise faydalarından daha büyüktür” [el-Bakara: 219] ve O'nun: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık edinirsiniz” [en-Nahl: 67]. Dediler ki: Bu, içkinin haram kılınması inmeden önceydi.]
[حدثنا ابن حُميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن أبي عبدِ الرحمنِ، قال: كان عليٌّ في نَفَرٍ مِن أصحابِ النبيِّ، ﵇، في بيتِ عبدِ الرحمنِ بن عوفٍ، فطعِموا، فأتاهم بخمرٍ فشرِبوا منها، وذلك قبل أن تُحرَّمَ الخَمرُ، فحضَرتِ الصلاةُ، فقدَّموا عليًّا، فقرَأ بهم: {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ}. فلم يقرأها كما ينبغى، فأنزل اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}] .
[Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Ebû Abdirrahmân'dan rivayet etti, dedi ki: Ali, Nebi aleyhisselâm'ın ashabından bir grup ile birlikte Abdurrahman b. Avf'ın evindeydi; yemek yediler. Onlara içki getirdi, ondan içtiler -bu, içki haram kılınmadan önceydi-. Namaz vakti geldi, Ali'yi öne geçirdiler; o da onlara: {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ} “De ki: Ey inkârcılar!” [suresini] okudu, fakat gerektiği gibi okuyamadı. Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” [ayetini] indirdi] .
وقال آخَرون: معنى ذلك: لا تَقْرَبوا الصلاةَ وأنتم سُكارى من النومِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Uykudan sarhoş iken namaza yaklaşmayın.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سلمةَ بن نُبَيْطٍ، عن الضحَّاكِ: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}. قال: سكرَ النومِ .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Seleme b. Nübeyt'ten, o ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”. Dedi ki: Uyku sarhoşluğu .
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفاريُّ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ نُبَيطٍ، عن الضحَّاكِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}. قال:
Bize Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme b. Nübeyt, ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”. Dedi ki:
لم يَعْنِ بها سكرَ الخمرِ، وإنما عنَى بها سكرَ النومِ.
Bununla içki sarhoşluğunu kastetmemiştir, sadece uyku sarhoşluğunu kastetmiştir.
قال أبو جعفرٍ: وأولى القولين في ذلك بتأويلِ الآية، تأويلُ من قال: ذلك نهيٌ من اللهِ المؤمنين عن أن يقرَبوا الصلاةَ وهم سكارى من الشراب قبلَ تحريمِ الخمرِ؛ للأخبارِ المتظاهرةِ عن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، بأن ذلك كذلك ، وأن هذه الآيةَ نزَلت فيمن ذُكِرت أنها نزَلت فيه.
Ebû Cafer der ki: Bu konuda ayetin teviline en uygun olan görüş; durumun böyle olduğuna ve bu ayetin kendisi hakkında indiği zikredilen kimseler hakkında indiğine dair Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından gelen mütevatir haberler sebebiyle: "Bu, Allah'ın müminleri içki haram kılınmadan önce içkiden sarhoş iken namaza yaklaşmaktan nehyetmesidir" diyen kimsenin tevilidir.
فإن قال لنا قائلٌ: وكيف يكونُ ذلك معناه، والسكرانُ في حالِ زوالِ عقلِه، نظيرُ المجنونِ في حال زوالِ عقلِه، وأنت ممن تُحِيلُ تكليفَ المجانين لفقدِهم الفهمَ، بما يُؤْمَرُ ويُنْهَى؟ قيل له: إن السكرانَ لو كان في معنى المجنونِ لكان غيرَ جائزٍ أمرُه ونهيُه، ولكنَّ السكرانَ هو الذي يَفْهَمُ ما يَأْتِي وما يَذَرُ، غيرَ أن الشرابَ قد أَثْقَل لسانَه، [وأجزاءَ جسمِه وأخدَرَها] ، حتى عجَز عن إقامةِ قراءتِه في صلاتِه وحدودِها الواجبة عليه فيها من غيرِ زوالِ عقلِه، فهو بما أُمِر به ونُهِى عنه عارفٌ فَهِمٌ، وعن أداءِ بعضِه عاجزٌ بخَدَرِ جسمِه من الشرابِ؛ فأما من صار إلى حدٍّ لا يَعْقِلُ ما يأتى ويَذَرُ، فذلك مُنْتَقِلٌ من السُّكْرِ إلى الخَبَلِ [ومعدودٌ في المجانينِ] المجانين، وليس ذلك الذي خُوطِب بقولِه: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ}. لأنَّ ذلك مجنونٌ، وإنما خُوطِب به السكرانُ، والسكرانُ ما وصَفْنا صفتَه.
Bize biri: "Aklı zail olduğu halde sarhoş, aklı zail olduğu halde delinin dengi iken ve sen de emredilen ve yasaklanan şeyleri anlamadıkları için delilerin mükellef kılınmasını imkânsız görenlerden iken bunun anlamı nasıl böyle olabilir?" derse, ona şöyle denir: Sarhoş eğer deli anlamında olsaydı, ona emredilmesi ve yasaklanması caiz olmazdı. Fakat sarhoş, aklı zail olmaksızın, içkinin dilini [ve bedeninin azalarını ağırlaştırıp uyuşturması] sebebiyle namazındaki kıraatini ve namazda üzerine vacip olan sınırları yerine getirmekten aciz kalmış olmakla birlikte ne yapıp ne bıraktığını anlayan kimsedir. Dolayısıyla o, emredildiği ve yasaklandığı şeyleri bilmekte ve anlamaktadır; ancak içkiden dolayı bedeninin uyuşması sebebiyle bir kısmını eda etmekten acizdir. Ne yapıp ne bıraktığını akledemeyecek sınıra varan kimseye gelince; o, sarhoşluktan bunamaya geçmiş [ve delilerden sayılmıştır] . {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ} “Namaza yaklaşmayın” buyruğu ile hitap edilen kimse o değildir; zira o delidir. Kendisine hitap edilen kimse ancak sarhoştur; sarhoş ise niteliğini vasfettiğimiz kimsedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا}.
Yüce [Allah]'ın: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا} “...yolcu olmanız müstesna, gusledinceye kadar cünüp iken de [namaza yaklaşmayın].” sözünün teviline dair açıklama.
اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: لا تَقْرَبوا الصلاةَ وأنتم سُكارى حتى تَعْلَموا ما تقولون، ولا تَقْرَبوها وأنتم جُنُبٌ إلا عابري سبيلٍ، يعنى: إلا أن تكونوا مجتازى طريقٍ، أي : مسافرين، حتى تَغْتَسِلوا.
Tevil ehli bunun tevîlinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: Ne söylediğinizi bilinceye kadar sarhoş iken namaza yaklaşmayın; gusledinceye kadar yolcu -yani bir yoldan geçenler, yani : yolcular- olmanız müstesna, cünüpken de namaza yaklaşmayın.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ ومحمدُ بنُ المثنى، قالا : ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن قتادةَ، عن أبي مِجْلَزٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: المسافرُ. وقال ابن المُثَنَّى: في السفرِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsenna rivayet ettiler, ikisi dediler ki : Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Katâde'den, o Ebû Miclez'den, o İbn Abbâs'tan O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Yolcu. İbn el-Müsenna ise: Yolculukta , dedi.
وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. يقولُ: لا تَقْرَبوا الصلاةَ وأنتم جنبٌ، إذا وجَدْتُم الماءَ، فإن لم تَجِدوا الماءَ، فقد أحْلَلْتُ لكم أن تَمْسَحوا بالأرضِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun şu buyruğunu rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Şöyle buyurmaktadır: Suyu bulduğunuzda cünüpken namaza yaklaşmayın; eğer suyu bulamazsanız, toprakla mesh etmenizi size helal kıldım .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابن أبي ليلى، عن المنهالِ، عن عبَّادِ بن عبدِ اللهِ، أو عن زِرٍّ، عن عليٍّ ﵁: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}.
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl'den, o Abbâd b. Abdillâh'tan veya Zirr'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”.
قال: إلا أن تكونوا مسافرين فلا تَجدوا الماءَ فتَيَمَّموا .
Dedi ki: Yolcu olmanız hariç; [yolcu olur da] su bulamazsanız teyemmüm ediniz .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سالمٍ الأفطسِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: المسافرُ .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Sâlim el-Aftas'tan, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Yolcu .
[حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: حدَّثنا حمّادُ بنُ سلمةَ، عن قيسِ بن سعدٍ، عن مجاهدٍ بمثلِه] .
[Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Kays b. Sa'd'dan, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti] .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا هشامٌ، عن قتادةَ، عن أبي مِجْلَزٍ، عن ابن عباسٍ بمثلِه .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm, Katâde'den, o Ebû Miclez'den, o İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا هارونُ بنُ المغيرةِ، عن عَنْبَسَةَ، عن ابن أبي ليلى، عن المِنْهَالِ بن عَمرٍو، عن عبَّادِ بن عبدِ اللهِ، عن عليٍّ، ﵁، قال: نزَلت في السفرِ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. وعابرُ السبيلِ: المسافرُ إذا لم يَجِدِ الماءَ تَيَمَّم.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn b. el-Mugîre, Anbese'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o da Abbâd b. Abdillâh'tan, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” [ayeti] yolculuk hakkında indi. Âbirü's-sebîl (yolcu) ise, su bulamadığında teyemmüm eden yolcudur.
حدَّثنا ابن حُميدٍ ، قال: ثنا هارونُ، عن ابن مجاهدٍ، عن أبيه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: المسافرُ إذا لم يَجِدِ الماء فإنه يَتَيَمَّمُ [ويدخُلُ ويصلِّى] .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn, İbn Mücâhid'den, o babasından rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Yolcu, su bulamadığı zaman teyemmüm eder [ve girip namaz kılar] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ، [وعن] ابن أبي نَجيحٍ عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قالا : هو الرجلُ يكونُ في السفرِ فتُصِيبُه الجنابةُ فيتَيَمَّم ويُصَلِّي .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den [ve] İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun şu buyruğu hakkında haber verdi: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. İkisi dediler ki : O, yolculukta olup cünüplük isabet eden, bu yüzden teyemmüm edip namaz kılan adamdır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: مسافرين لا يَجِدون الماءَ فيَتَيَمَّمون صعيدًا طيبًا، حتى يَجِدوا الماءَ فيَغْتَسِلوا .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Suyu bulup gusledinceye kadar temiz bir toprakla teyemmüm eden, su bulamayan yolculardır.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: مُسافِرين لا يَجِدون ماءً.
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Su bulamayan yolculardır.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن مِسْعَرٍ، عن بُكَيْرِ بن الأَخْنَسِ، عن الحسنِ بن مسلمٍ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: إلا أن يَكونوا
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Mis'ar'dan, o Bukeyr b. el-Ahnes'ten, o el-Hasen b. Müslim'den O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Ancak ... olmaları [müstesna]
مسافِرِين، فلم يَجِدوا ماءً فيَتَيَمَّموا .
Yolcu olup da su bulamamaları ve teyemmüm etmeleri .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن الحكمِ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: المسافرُ تُصيبُه الجنَابةُ، فلا يَجِدُ ماءً، فيتَيَمَّمُ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o el-Hakem'den rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Kendisine cünüplük isabet eden, su bulamayıp da teyemmüm eden yolcudur .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أَخْبَرَنَا ابْنُ المُبارَكِ، عن سفيانَ، عن سالمِ الأفْطَسِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، وعن منصورٍ، عن الحَكَم في قولِه: {إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا}. قالا : المسافرُ الجُنُبُ لا يَجِدُ الماءَ، فيَتَيَمَّمُ فيُصَلِّي (٢).
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan, o Sâlim el-Aftas'tan, o Saîd b. Cübeyr'den ve Mansûr'dan, o el-Hakem'den O'nun şu buyruğu hakkında haber verdi: {إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا} “Yolcu olmanız müstesna, gusledinceye kadar”. İkisi dediler ki : Su bulamayan cünüp yolcudur; teyemmüm eder ve namaz kılar (٢).
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}: إلا أن يكونَ مُسافِرًا .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Sâlim'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”: Yolcu olması müstesna .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن الحكمِ بنحوه (٣).
Bize el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o el-Hakem'den benzerini rivayet etti (٣).
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عبدِ اللهِ بن كثيرٍ، قال: كنا نَسْمَعُ أنه في السفرِ .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Abdullah b. Kesîr'den rivayet etti, dedi ki: Biz bunun yolculuk hakkında olduğunu işitirdik .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. هو المسافرُ الذي لا يَجِدُ الماءَ، فلا بدَّ له مِن أَن يَتَيَمَّمَ ويُصَلِّيَ [فهو يَتَيَمَّمُ ويُصَلِّي ] . قال: كان أبي يقولُ ذلك .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: { وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ } “ve yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, suyu bulamayan yolcudur; onun mutlaka teyemmüm edip namaz kılması gerekir [o, teyemmüm eder ve namaz kılar]. [İbn Zeyd] dedi ki: Babam da böyle söylerdi.
وقال آخَرون: معنى ذلك: لا تَقْرَبوا المُصَلَّى للصلاةِ وأنتم سُكارَى حتى تَعْلَموا ما تقولون، ولا تَقْرَبوه جُنُبًا حتى تَغْتَسِلوا إلا عابرى سبيلٍ، يعني: إلا مُجْتازِين فيه للخروجِ منه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Ne söylediğinizi bilinceye kadar sarhoş iken namaz için namazgâha yaklaşmayın; gusledinceye kadar oradan çıkmak üzere içinden geçenler müstesna, cünüpken de oraya yaklaşmayın.
فقال أهلُ هذه المَقالةِ: أُقيمَت الصلاةُ مُقامَ المُصَلَّى والمسجدِ، إذ كانت صلاةُ المسلمين المكتوبةُ في مساجدهم أيَّامَئذٍ لا يَتَخَلَّفون عن التجميعِ فيها، فكان في النهيِ عن أن يَقْرَبوا الصلاةَ كفايةٌ عن ذكرِ المساجدِ والمُصَلَّى الذي يُصَلُّون فيه.
Bu görüşün sahipleri şöyle dediler: Müslümanların farz namazı o günlerde mescidlerinde kılınıp orada cemaate katılmaktan geri kalmadıkları için, "namaz" kelimesi "namazgâh" ve "mescid" yerine kullanılmıştır. Dolayısıyla namaza yaklaşmaktan nehyedilmiş olmaları, mescidleri ve içinde namaz kıldıkları namazgâhı zikretmekten müstağni kılmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن عبد الكريم الجَزَريِّ، عن أبي عُبيدةَ بن عبدِ اللهِ، عن أبيه في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: هو المَمَرُّ في المسجدِ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Abdülkerîm el-Cezerî’den, o Ebû Ubeyde b. Abdillâh’tan, o da babasından rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” [ayeti] hakkında şöyle dedi: O, mescitten geçiştir.
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن زيدِ بن أَسْلَمَ، عن ابن يَسَارٍ، عن ابن عباسٍ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: لا تَقْرَبِ المسجدَ إلا أن يكونَ طريقُك فيه، فثَمُرُ مَارًّا [ولا] تَجْلِسَ .
Bize Ahmed b. Hâzim rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o Zeyd b. Eslem'den, o İbn Yesâr'dan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Yolun oradan geçiyor olması müstesna mescide yaklaşma ; oradan sadece geçip gidersin, [ve] oturmazsın .
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا مُعاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن قَتادةَ، عن سعيدٍ في الجُنُبِ: يَمُرُّ في المسجدِ مُجْتازًا، وهو قائمٌ، لا يَجْلِسُ، وليس بمُتَوَضِّئِ. وتلا هذه الآية: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Katâde'den, o Saîd'den cünüp kimse hakkında rivayet etti: [Cünüp kimse] abdestli olmaksızın ayakta iken mescitten transit olarak geçer, oturmaz. Ve şu ayeti okudu: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن نَهْشَلٍ، عن الضَّحَّاك عن ابن عباسٍ، قال: لا بأسَ للحائضِ والجُنُبِ أن يَمُرَّا في المسجدِ ما لم يَجْلِسا فيه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn, Nehşel'den, o ed-Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Âdetli kadının ve cünüp kimsenin, içinde oturmadıkları sürece mescitten geçmelerinde bir sakınca yoktur .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرنا أبو الزبيرِ، [عن جابرٍ]، قال: كان أحدُنا يَمُرُّ في المسجدِ [وهو جُنبٌ، مُجْتازًا].
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Ebü’z-Zübeyr, [Câbir’den] haber verdi, dedi ki: Bizden biri mescitten [cünüp olduğu hâlde transit olarak] geçerdi.
[حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: الجنبُ يَمُرُّ في المسجدِ] ، ولا يَقْعُدُ فيه.
[Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Saîd'den, o Katâde'den, o el-Hasan'dan O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Cünüp kimse mescitten geçer] ve orada oturmaz.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قالا جميعًا: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: إذا لم يَجِدْ طريقًا إلا في المسجدِ، يَمُرُّ فيه .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; bana el-Müsenna da rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti; ikisi birden dediler ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhim'den O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Mescitten başka bir yol bulamadığı zaman onun içinden geçer .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو غَسَّانَ مالكُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في هذه الآيةِ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: لا بأسَ أن يَمُرَّ الجنبُ في المسجدِ إذا لم يَكُنْ له طريقٌ غيرُه .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Gassân Mâlik b. İsmâil rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâil, Mansûr'dan, o İbrâhim'den şu ayet hakkında rivayet etti: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]”. Dedi ki: Başka bir yolu olmadığı takdirde cünüp kimsenin mescitten geçmesinde bir sakınca yoktur .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ مثلَه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhim'den benzerini rivayet etti .
حدَّثني المثنى، [قال: حدثني الحِمَّانيُّ] قال: ثنا شَرِيكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ قال: الجُنُبُ يَمُرُّ في المسجدِ ولا يَجْلِسُ فيه، ثم قرَأ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} .
Bana el-Müsenna rivayet etti, [dedi ki: Bana el-Himmânî rivayet etti] , dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, dedi ki: Cünüp kimse mescitten geçer, orada oturmaz. Sonra: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” ayetini okudu .
[حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن عبدِ الكريمِ، عن أبي عبيدَة مثلَه].
[Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk, Abdülkerîm'den, o Ebû Ubeyde'den benzerini rivayet etti].
حدَّثني المثنى، [قال: ثنا الحمانيُّ] ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ مثلَه .
Bana el-Müsenna rivayet etti, [dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet etti] , dedi ki: Bize Şerîk, Simâk'tan, o İkrime'den benzerini rivayet etti .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن الحسنِ بن عُبيدِ اللهِ، عن أبي الضُّحَى مثلَه .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk, el-Hasan b. Ubeydullâh'tan, o Ebü'd-Duhâ'dan benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن إسماعيلَ، عن الحسنِ، قال: لا بأسَ للحائضِ والجنبِ أن يَمُرَّا في المسجدِ ولا يَقْعُدا فيه :
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn, İsmâil'den, o el-Hasan'dan rivayet etti, dedi ki: Âdetli kadının ve cünüp kimsenin mescitten geçmelerinde ve orada oturmamalarında bir sakınca yoktur :
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن عمرٍو، عن سعيدٍ، عن الزهريِّ، قال: رُخِّص للجنبِ أن يَمُرُّ في المسجدِ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn, Amr'dan, o Saîd'den, o ez-Zührî'den rivayet etti, dedi ki: Cünüp kimsenin mescitten geçmesine ruhsat verilmiştir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني الليثُ، قال: ثنى يزيدُ بنُ أبي حَبيبٍ عن قولِ اللهِ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}: أن رجالًا من الأنصارِ كانت أبوابُهم في المسجدِ فكانت تُصِيبُهم جَنابةٌ، ولا ماءَ عندَهم، فيُريدون الماءَ ولا يَجِدون مَمرًّا إلا في المسجدِ، فأنْزَل اللهُ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana el-Leys rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Ebî Habîb, Allah'ın: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet etti ki: Ensâr'dan birtakım kimselerin [evlerinin] kapıları mescide [açılmakta] idi. Onlar cünüp oluyorlar ve yanlarında su bulunmuyordu. Su bulmak istiyorlar fakat mescitten başka bir geçit yolu bulamıyorlardı. Bunun üzerine Allah: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” [ayetini] indirdi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بن نصرٍ، قال: أَخْبَرنا ابن المُباركِ، عن شعبةَ ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. قال: لا يَجْتازُ في المسجدِ إلَّا ألا يَجِدَ طريقًا غيرَه.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Şu'be'den , o Hammâd'dan, o İbrâhim'den: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” hakkında haber verdi. Dedi ki: Başka bir yol bulamadığı durumlar müstesna mescitten geçip gitmez.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن ابن مُجاهدٍ، عن أبيه، قال: لا يَمُرُّ الجنُب في المسجدِ يَتَّخِذُه طريقًا.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn, İbn Mücâhid'den, o babasından rivayet etti, dedi ki: Cünüp kimse mescidi bir yol edinerek oradan geçmez.
وأولى القولين بتأويلِ ذلك، تأويلُ من تأوَّله: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ}. إلا مُجْتازِى طريقٍ فيه. وذلك أنه قد بيَّن حكمَ المسافرِ إذا عَدِم الماءَ وهو جُنبٌ في قولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا}. فكان معلومًا بذلك أن قولَه: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا}. لو كان مَعْنِيًّا به المسافرُ، لم يَكُن لإعادةِ ذكرِه في قولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ}. معنًى مفهومٌ، وقد مضَى ذكرُ حُكْمِه قبلَ ذلك.
Bu husustaki iki görüşten tefsire en uygun olanı, {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Yolcu olmanız müstesna, cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” ayetini, “ancak onun içinden geçen yolcular müstesna” şeklinde yorumlayanın görüşüdür. Çünkü Allah Teâlâ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا} “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunup da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin” buyruğunda cünüp iken su bulamayan yolcunun hükmünü açıklamıştır. Böylece malum olmuştur ki , şayet O'nun: {وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا} “Yıkanıncaya kadar cünüpken de [namaza yaklaşmayın], yolcu olmanız müstesna” buyruğu ile yolcu kastedilmiş olsaydı, {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “Eğer hasta veya yolculukta iseniz” buyruğunda onun tekrar anılmasının anlaşılır bir anlamı kalmazdı; zira onun hükmü bundan önce geçmişti.
وإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الآيةِ: يا أيُّها الذين آمنوا لا تَقْرَبُوا المساجدَ للصلاةِ مُصَلِّين فيها، وأنتم سكارَى حتى تَعْلَموا ما تَقولون، ولا تَقْرَبوها أيضًا جُنبًا حتى تَغْتَسِلوا، إلا عابرى سبيلٍ.
Durum böyle olunca ayetin tefsiri şöyledir: Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar mescitlere namaz kılmak üzere yaklaşmayın; cünüp iken de -oradan sadece geçip giden yolcular olmanız müstesna- yıkanıncaya kadar mescitlere yaklaşmayın.
والعابرُ السبيلَ المُجْتازُه مَرًّا وقَطْعًا، يقالُ منه: عبَرْتُ الطريقَ، فأنا أَعْبُرُه
Yolu geçen kimse (el-âbiru's-sebîl), oradan geçip kat eden kimsedir (el-müctâzuh). Bu kökten hareketle: «عَبَرْتُ الطَّرِيقَ، فَأَنَا أَعْبُرُهُ» (Yolu geçtim, ben onu geçerim) denir.
عَبْرًا وعُبورًا. ومنه قيل: عبرَ فلانٌ النهرَ. إذا قطَعه وجازه، ومنه قيل للناقةِ القويةِ على الأسْفارِ : هي عُبْرُ أسفارٍ، [وعِبْرُ أسفارٍ] . لقوتِها على قَطْعِ الأسْفارِ.
«عَبْرًا وَعُبُورًا» [şeklinde mastarları gelir]. Buradan hareketle, nehri yardığı ve aştığı zaman: «عَبَرَ فُلَانٌ النَّهْرَ» (Falanca nehri geçti) denilmiştir. Yine bu kökten hareketle, yolculuklara dayanıklı güçlü deveye, yolculukları aşma gücünden dolayı «هِيَ عُبْرُ أَسْفَارٍ» ve [«عِبْرُ أَسْفَارٍ»] (O, yolculukları aşandır) denilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse” buyruğunun tefsiri.
قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} مِن جُرحٍ أو جُدَرِيٍّ، وأنتم جنبٌ. كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ ، قال: ثنا أبو المُنَبِّهِ الفضلُ بنُ سُلَيْمٍ، عن الضحاكِ، عن ابن مسعودٍ قولَه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ}. قال: المريضُ الذي قد أُرْخِص له في التَّيَمُّمِ هو الكسيرُ والجَريحُ، فإذا أصابَت الجَنابةُ الكَسيرَ اغْتَسَل [ولم يَحُلَّ جَبائرَه] ، والجَريحُ لا يَحُلُّ جراحتَه إلا جِراحةً لا يَخْشَى عليها .
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan Allah, {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz” buyruğuyla; cünüp iken yaradan veya çiçek hastalığından ötürü hasta olmanızı kastetmektedir. Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti , dedi ki: Bize Ebü'l-Münebbih el-Fadl b. Süleym, ed-Dahhâk'tan, o İbn Mes'ûd'dan O'nun: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “Eğer hasta veya yolculukta iseniz” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: Kendisine teyemmüm ruhsatı verilen hasta; kemiği kırık olan ve yaralı kimsedir. Kemiği kırık olan kimse cünüp olursa yıkanır [ve sargılarını çözmez] ; yaralı kimse de zarar gelmesinden korkmadığı yarası müstesna yarasını açmaz .
حدَّثنا تَميمُ بن المُنْتَصِرِ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ يُوسُفَ، عن شَريكٍ، عن إسماعيلَ السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ قال في هذه الآيةِ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. قال: هي للمريضِ الذي به الجِراحةُ التي يَخافُ منها أن يَغْتَسِلُ، فرُخِّص له في التَّيمُّمِ.
Bize Temîm b. el-Muntasır rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf, Şerîk'ten, o İsmâîl es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten rivayet etti; o bu: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu [ayet], vücudunda gusletmekten endişe ettiği yarası bulunan ve bu sebeple kendisine teyemmüm ruhsatı verilen hasta hakkındadır.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. والمرضُ: هو الجِراحُ، والجِراحةُ التي يُتَخَوَّفُ [عليه من] الماءِ، إن أصابه ضَرَّ صاحبَه، فذلك يَتَيَمَّمُ صَعِيدًا طَيِّبًا .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz”. Buradaki hastalık; yaralar ve suyun değmesi halinde sahibine zarar vermesinden endişe edilen yaradır; işte bu kimse temiz bir toprağa teyemmüm eder .
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا ابن أَبي عَدِيٍّ، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ، عن عزرةَ ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. قال: إذا كان به جُروحٌ أو قُروحٌ يَتَيَمَّمُ .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Saîd'den, o Katâde'den, o Azre'den , o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: Vücudunda yaralar veya çıbanlar olduğunda teyemmüm eder .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. قال: مِن القُروحِ تكونُ في الذِّراعَيْن .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hakkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhim'den rivayet etti: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz”. Dedi ki: Kollarda bulunan çıbanlardandır .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: حدَّثنا هارونُ، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. قال: القروحُ في الذِّراعَيْن .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn, Amr'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhim'den rivayet etti: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz”. Dedi ki: Kollardaki çıbanlardır .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن عمرٍو، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضَّحَّاكِ، قال: صاحبُ الجِراحةِ التي يُتَخَوَّفُ عليه يَتَيَمَّمُ. ثم قرَأ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ}.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hârûn, Amr'dan, o Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan rivayet etti; dedi ki: Kendisinden endişe edilen yara sahibi teyemmüm eder. Sonra: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “Eğer hasta iseniz veya yolculukta bulunursanız” [ayetini] okudu.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. والمرضُ أن يُصِيبَ الرجلَ [الجَرْحُ والقُروحُ والجُدَرِيُّ] ، فيخافَ على نفسِه من بردِ الماءِ وأذاه، يَتَيَمَّمُ بالصَّعِيدِ، كما يَتَيَمَّمُ المسافرُ الذي لا يَجِدُ الماءَ .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz”. Hastalık, kişinin [yaraya, çıbanlara ve çiçek hastalığına] yakalanması ve suyun soğukluğundan ve eziyetinden kendisi için korkmasıdır; su bulamayan yolcunun teyemmüm ettiği gibi temiz toprakla teyemmüm eder .
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا مُعاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قَتادةَ، عن عاصمٍ - يعنى الأحْوَلَ - عن الشعبيِّ، أنه سُئِل عن المَجْدورِ تُصيبُه الجَنابةُ؟ قال: ذهَب فُرْسانُ هذه الآيةِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet etti, dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o Âsım'dan -yani el-Ahvel'den-, o eş-Şa'bî'den rivayet etti ki; kendisine cünüp olan çiçek hastası hakkında sorulduğunda: Bu ayetin süvarileri gittiler , demiştir.
[حدَّثني ابن المثنى، قال: حدَّثني عمرُو بن أبي سَلمةَ، عن سعيدٍ بن عبدِ العزيزِ أن عطاءً الخُراسانِيِّ، قال في الرجلِ تكونُ به الجائفةُ والمَأْمومَةُ والجُدَرِيُّ، أنهم يَتيمَّمون، ثم تلا هذه الآيةَ: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ}. فذَكرتُ ذلك للزهريِّ فلم يَعرفْه] .
[Bana İbnü'l-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bana Amr b. Ebî Seleme, Saîd b. Abdilazîz'den rivayet etti ki Atâ el-Horasânî; gövde yarası, kafa tası çatlağı ve çiçek hastalığı bulunan kimselerin teyemmüm edeceklerini söylemiş, sonra da şu ayeti okumuştur: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse”. Bunu ez-Zührî'ye zikrettim, o bunu bilmedi] .
وقال آخَرون في ذلك بما حدَّثني به يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ} … {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا}. قال: المريضُ الذي لا يَجِدُ أحدًا يَأْتِيه بالماءِ، ولا يَقْدِرُ عليه، وليس له خادِمٌ ولا عَوْنٌ، فإذا لم يَسْتَطِعْ أن يَتَنَاوَلَ الماءَ، وليس عندَه مَن يَأْتِيه به، ولا يَحْبو إليه - تيَمَّم وصلَّى إذا حانَتْه الصلاةُ. قال: هذا كلُّه قولُ أَبِي، إذا كان لا يَسْتَطيعُ أن يَتَناوَلَ الماءَ، وليس عندَه مَن يَأْتيه به، فلا يَتْرُكِ الصلاةَ، [وهو أعْذَرُ] مِن المسافرِ .
Başkaları da bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu görüşü zikrettiler: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ} … {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا} “Eğer hasta veya yolculukta iseniz... su da bulamamışsanız, o zaman teyemmüm edin” buyruğu hakkında şöyle dedi: «[Buradaki] hasta; kendisine su getirecek birini bulamayan, suya güç yetiremeyen, hizmetçisi ve yardımcısı olmayan kimsedir. Suya uzanamadığı, yanında kendisine suyu getirecek kimse bulunmadığı ve ona doğru emekleyemediği zaman, namaz vakti girdiğinde teyemmüm eder ve namazını kılar.» Dedi ki: «Bunların tamamı babamın sözüdür: Suya uzanamıyor ve yanında ona suyu getirecek kimse bulunmuyorsa namazı terk etmez; o, yolcudan [mazeretçe] daha mazurdur.»
فتأويلُ الآيةِ إذن: وإن كنتم جَرْحَى أو بكم قُروحٌ أو كَسْرٌ أو عِلَّةٌ، لا تَقْدِرون معها على الاغتِسالِ من الجَنابةِ، وأنتم مُقيمون غيرُ مسافرين، فتيمَّموا صَعيدًا طيبًا.
O halde ayetin tefsiri şöyledir: Eğer mukim olup yolcu olmadığınız halde yaralı iseniz veya sizde çıbanlar, bir kırık yahut cünüplükten yıkanmanıza imkân vermeyen bir hastalık bulunuyorsa, temiz bir toprağa teyemmüm edin.
وأما قولُه: {أَوْ عَلَى سَفَرٍ}. فإنه يعنى: أو إن كنتم مُسافرين، وأنتم أَصِحَّاءُ جُنُبٌ، فتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طيِّبًا .
O'nun: {أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “Yahut yolculukta iseniz” buyruğuna gelince; bu, “yahut sizler sağlıklı cünüpler olarak yolculukta iseniz, temiz bir toprağa teyemmüm edin” demektir.
وكذلك تأويلُ قولِه: {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} يقولُ: وإن جاء أحدٌ منكم مِن الغائطِ، قد قضَى حاجتَه، وهو مسافرٌ صحيحٌ، فلْيَتَيَمَّمْ صَعيدًا طيبًا أيضًا. والغائطُ: ما اتَّسَع مِن الأوْدِيةِ وتصَوَّب، وجُعِل كِنايةَ عن قَضاءِ حاجةِ الإنسانِ؛ لأن العربَ كانت تَخْتارُ قَضاءَ حاجتِها في الغِيطانِ، فكثُر ذلك منها، حتى غلَب ذلك عليهم، فقيل لكلِّ من قضَى حاجتَه، التي كانت تُقْضَى في الغِيطان حيث قضاها مِن الأرضِ: مُتَغَوِّطٌ. و جاء فلانٌ مِن الغائطٍ. يعني: قضَى
Aynı şekilde O'nun: {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} “Yahut biriniz tuvaletten gelmişse” buyruğunun tefsiri de şöyledir: O, “Eğer biriniz tuvaletten gelmiş, ihtiyacını gidermiş olup da sağlıklı bir yolcu ise, o da temiz bir toprağa teyemmüm etsin” demektedir. Gâit (الْغَائِط) ise vadilerin genişleyip alçalan çukur yerleridir; insanın ihtiyacını gidermesinden kinaye yapılmıştır. Çünkü Araplar ihtiyaçlarını çukur yerlerde gidermeyi tercih ederlerdi. Bu durum onlarda o kadar çok tekrarlandı ki nihayet bu kullanım onlara galip geldi ve yeryüzünün neresinde olursa olsun çukur yerlerde giderilen ihtiyacını gideren herkese “mütegavvit” (büyük abdestini bozan) ve “Falanca gâitten (tuvaletten) geldi” denildi. Yani ihtiyacını giderdi...
حاجتَه التي كانت تُقْضَى في الغيطانِ مِن الأرضِ.
çukur yerlerde giderilen ihtiyacını giderdi demektir.
وذُكِرَ عن مُجاهِدٍ أنه قال في الغائطِ: الوادى.
Mücâhid'den, gâit hakkında: Vadi, dediği zikredilmiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ}. قال: إن الغائطَ الوادي .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} “Yahut biriniz tuvaletten gelmişse”. Dedi ki: Şüphesiz gâit, vadidir .