Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 28. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: أخْبَرنا هشامٌ، عن الحسنِ، قال: كان الرجلُ يُصَلِّي الصَّلواتِ كلَّها بوضوءٍ واحدٍ .

[Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm, Hasan'dan bildirdi; dedi ki: Kişi bütün namazları tek bir abdestle kılardı .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا أبي، عن قتادةَ، عن الحسنِ، قال: يُصَلِّي الصَّلواتِ بالتيممِ ما لم يُحدِث] .

Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Katâde'den, o Hasan'dan rivayet etti, dedi ki: Abdesti bozulmadığı müddetçe teyemmümle namazları kılar] .

حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا سُفيانُ بنُ حَبيبٍ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن

Bize Humeyd b. Mes‘ade rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân b. Habîb, İbn Cüreyc'den, o da

عَطاءٍ، قال: التيممُ بمنزلةِ الوضوءِ .

Atâ'dan rivayet etti, dedi ki: Teyemmüm abdest mertebesindedir .

قال أبو جعفرٍ: وأوْلى القولين في ذلك عندنا بالصوابِ قولُ مَن قال: يَتَيَمَّمُ المُصَلِّى لكلِّ صلاةٍ لزِمه طلبُ الماء للتَّطهُّرِ لها فرضًا؛ لأن الله تعالى ذكرُه أمَر كلَّ قائمٍ إلى الصلاةِ بالتطهُّرِ بالماءِ، فإن لم يَجِدِ الماءَ فالتيممُ، ثم أَخْرَجَ القائمَ إلى الصلاةِ - مِن كان قد تقدَّم قيامَه إليها الوضوءُ بالماءِ - سنةُ رسولِ اللهِ ﷺ، إلا أن يَكونَ قد أحْدَث حَدَثًا يَنقُضُ طَهارتَه، فيَسْقَطَ فرضُ الوضوءِ منه بالسنة، وأما القائمُ إليها وقد تقَدَّم قيامَه إليها التيممُ لصلاةٍ قبلَها، ففرضُ التيممِ له لازمٌ بظاهرِ التَّنْزيلِ بعدَ طلبِه الماءَ إذا أعْوَزَه.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bize göre iki görüşten doğruya en yakın olanı: "Namaz kılan kimse, temizlenmek için su arama yükümlülüğü doğan her namaz için farz olarak teyemmüm eder" diyenin görüşüdür; çünkü Allah -zikri yücedir- namaza kalkan herkese su ile temizlenmeyi, su bulamadığı takdirde de teyemmüm etmeyi emretmiştir. Sonra namaza kalkmadan önce su ile abdest almış olan kimseyi -abdestini bozan bir durum meydana gelmedikçe- Resûlullâh'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] sünneti istisna kılmış, böylece sünnet gereği üzerinden abdest farziyeti düşmüştür. Namaza kalkmadan önce daha önceki bir namaz için teyemmüm etmiş olan kimseye gelince; suyu arayıp da bulamadığı takdirde teyemmümün farziyeti Kur'ân'ın zâhiri gereğince onun için bağlayıcıdır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣)}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣)} “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” buyruğunun tevili hakkında:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: إن الله لم يَزَلْ عَفُوًّا عن ذنوبِ عبادِه، بتَرْكِه العقوبةَ على كثيرٍ منها ما لم يُشْرِكوا به، كما عفا لكم أيُّها المؤمنون عن قيامِكم إلى الصلاةِ التي فرَضَها عليكم في مساجدِكم، وأنتم سُكارَى. {غَفُورًا} يقولُ: ولم يَزَلْ يَسْتُرُ ذنوبهَم بتركِه مُعاجَلتَهم العذابَ على خَطاياهم، كما ستَر عليكم أيُّها المؤمنون بتركِه مُعاجَلتَكم على صلاتِكم في مساجدِكم سُكارى، يقولُ: فلا تَعودُوا لمثلِها فيَنالَكم بعَوْدِكم لما قد نهَيْتُكم عنه مِن ذلك عقوبةٌ مُنَكِّلةٌ .

Bununla O -senâsı yüce olsun- şunu kastetmektedir: Allah, Kendisine ortak koşmadıkları müddetçe birçoğuna ceza vermeyi terk ederek kullarının günahlarını daima çok affedicidir; nitekim ey müminler, mescitlerinizde üzerinize farz kıldığı namaza sarhoşken kalkışınızı da sizin için affetmiştir . {غَفُورًا} “çok bağışlayıcıdır” buyuruyor ki: Hatalarından ötürü onlara azabı çarçabuk vermeyerek günahlarını daima örtendir; nitekim ey müminler, mescitlerinizde sarhoşken namaz kılmanızdan ötürü sizi çarçabuk cezalandırmayarak [günahınızı] örtmüştür. Buyuruyor ki: Bir daha böylesine dönmeyin; aksi takdirde sizi bundan menettiğim şeye dönmeniz sebebiyle ibret verici bir ceza çarpar .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyruğunun tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: اخْتَلَف أهلِ التأويلِ في معنى قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ} فقال قومٌ: معناه ألم تُخْبَرْ ؟

Ebû Ca'fer [rahimehullâh] der ki: Tefsir ehli O'nun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ} “görmedin mi o kimseleri” buyruğunun anlamında ihtilaf etmiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bunun anlamı "Sana haber verilmedi mi? " demektir.

وقال آخَرون: معناه ألم تَعْلَمْ؟

Başkaları ise: Bunun anlamı "Bilmedin mi?" demektir, demiştir.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك: ألم تَرَ بقلبِك يا محمدُ علمًا إلى الذين أُوتُوا نَصيبًا، وذلك أن الخبرَ والعلمَ لا يَجْلِبان رُؤْيةً ، ولكنه رُؤيةُ القلبِ بالعلمِ بذلك كما قلنا فيه.

Bu konuda doğru olan söz şudur: "Ey Muhammed! Kendilerine bir pay verilenlere ilim üzere kalbinle bakıp görmedin mi? " [anlamındadır]. Zira haber ve bilgi [fiziksel bir] görmeyi celbetmez ; lakin bizim bu konuda söylediğimiz gibi, bunu bilmek suretiyle kalbin görmesidir .

وأما تأويلِ قولِه: {إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ}. فإنه يعنى: إلى الذين أعْطُوا حَظًّا مِن كتاب الله، فعلموه.

O'nun: {إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenlere” buyruğunun tevili ise; Allah'ın Kitabı'ndan kendilerine bir pay verilip de onu öğrenmiş olan kimselere demektir.

وذُكِر أن الله جلَّ ثناؤُه عنى بذلك طائفةً مِن اليهودِ؛ الذين كانوا حَوالَىْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın bununla, Resûlullâh'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] hicret yurdunun çevresinde bulunan Yahudilerden bir fırkayı kastettiği zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ}: فهم أعداءُ اللهِ اليهودُ، اشْتَرَوُا الضَّلالة.

Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar” buyruğu hakkında rivayet etti: Onlar Allah'ın düşmanları olan Yahudilerdir; sapıklığı satın almışlardır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عِكْرمة: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} إلى قولِه: {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} [النساء: ٤٤ - ٤٦] قال: نزَلت في رفاعةَ بن زيدِ بن السائبِ اليهوديِّ .

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den rivayet etti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” ayetinden {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” buyruğuna kadar [olan kısım hakkında] şöyle dedi: Yahudi Rifâa b. Zeyd b. es-Sâib hakkında indi.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ أو عِكْرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: كان رفاعةُ بنُ زيدِ بن التابوتِ مِن عُظمائهم - يعنى مِن عُظماء اليهودِ - إذا كَلَّم رسولَ اللهِ ﷺ لَوَى لسانَه وقال: راعِنا سمعَك يا محمدُ حتى نَفْهَمَك. ثم طعَن في الإسلامِ وعابَه، فأنزَل اللهُ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ} إلى قوله: {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} . [النساء: ٤٤ - ٤٦].

Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût onların ileri gelenlerinden -yani Yahudilerin ileri gelenlerinden- idi. Resûlullâh [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile konuştuğu zaman dilini eğer büker ve: "Ey Muhammed! Bizi anlayabilmemiz için kulağını bize ver (râinâ)" derdi. Sonra İslam'a dil uzatır ve onu ayıplardı. Bunun üzerine Allah: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ} [ayetinden] {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar... artık pek azı müstesna iman etmezler” kavline kadar [olan ayetleri] indirdi. [en-Nisâ: 44-46].

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ بإسنادِه، عن ابن عباسٍ مثلَه .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan isnadıyla İbn Abbâs'tan aynısını rivayet etti .

القول في تأويلِ قولِه: {يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا (٤٥)}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا (٤٥)} “Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. Allah düşmanlarınızı çok iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” buyruğunun tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلّ ثناؤُه بقوله: {يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ}: اليهودَ الذين أُوتوا نصيبًا مِن الكتابِ، يَخْتارون الضلالةِ؛ وذلك الأخْذُ على غيرِ طريقِ الحقِّ، ورُكوبُ غيرِ سبيلِ الرُّشْدِ والصوابِ، على العلمِ منهم بقصْدِ السبيلِ

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: -Senâsı yüce olan- [Allah], {يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ} “Sapıklığı satın alıyorlar” buyruğuyla; kendilerine Kitap'tan bir pay verilmiş olan Yahudilerin sapıklığı tercih ettiklerini kastetmektedir. Bu ise hak yolun dışına çıkmak, doğruluk ve isabet yolunun gayrısını benimsemektir; üstelik onlar dosdoğru yolu bilmelerine rağmen

ومنهج الحقِّ، وإنما عنَى الله جلَّ ثناؤُه بوَصْفهم باشترائِهم الضلالةَ مُقامَهم على التكذيبِ لمحمدٍ ﷺ، وتَرْكَهم الإيمانَ به، وهم عالمِون أن سبيلَ الحقِّ الإيمانُ به وتَصْديقُه بما قد وَجَدوا مِن صفتِه في كتبِهم التي عندَهم.

ve hak yöntemidir. Allah -senâsı yüce olsun- onların sapıklığı satın almalarını nitelemekle, yanlarındaki kitaplarında O'nun niteliğinden buldukları şeyler sebebiyle hak yolun Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] iman etmek ve onu tasdik etmek olduğunu bildikleri halde, Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlamakta ısrar etmelerini ve ona iman etmeyi terk etmelerini kastetmiştir.

وأمَّا قولُه: {وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ}. فإنه يعنى بذلك: ويريدُ هؤلاء اليهودُ الذين وصفهم جلَّ ثناؤُه بأنهم أوتوا نصيبًا مِن الكتابِ أن تَضِلُّوا أنتم يا معشرَ أصحابِ محمدٍ ﷺ المُصَدِّقِين به. {أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} يقولُ: أن تَزولوا عن قَصْدِ الطريقِ ومَحَجَّةِ الحقِّ، فتُكذِّبوا بمحمد وتكونوا ضُلَّالًا مثلَهم.

O'nun: {وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} “ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar” buyruğuna gelince; O bununla şunu kastetmektedir: -Senâsı yüce olan- [Allah'ın], kendilerine Kitap'tan bir pay verildiğini nitelediği bu Yahudiler, ey Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] onu tasdik eden ashabı topluluğu, sizin de sapmanızı istiyorlar. {أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} [ifadesi]: Doğru yoldan ve hak caddesinden sapıp uzaklaşmanızı, böylece Muhammed'i yalanlayıp kendileri gibi sapıklar olmanızı [istiyorlar] demektir.

وهذا مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه تَحذيرٌ منه عبادَه المؤمنين أن يَسْتَنصِحوا أحدًا مِن أعداءِ الإسلامِ في شيءٍ مِن أمرِ دينِهم، أو أن يسمَعوا شيئًا مِن طَعْنِهم في الحقِّ.

Bu, Allah -senâsı yüce olsun-'tan mümin kullarına, dinlerinin herhangi bir konusunda İslam düşmanlarından birine akıl danışmaktan veya onların hakka dair yaptıkları herhangi bir ta'nı/ithamı dinlemekten bir uyarıdır.

ثم أخبرَ اللهُ جلَّ ثناؤُه عن عَداوةِ هؤلاءِ اليهودِ الذين نهىَ المؤمنين أن يَسْتَنصحوهم في دينِهم بأمرِهم إياهم، فقال جلَّ ثناؤُه: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ}. يعنى بذلك تعالى ذكرُه: واللهُ أعلمُ منكم بعداوةِ هؤلاءِ اليهودِ لكم أيُّها المؤمنون. يقولُ: فانتَهُوا إلى طاعتي فيما نَهيتُكم عنه مِن استنصاحِهم في دينِكم، فإنى أعلمُ بما هم عليه لكم مِن الغشِّ والعداوةِ والحسدِ، وأنهم إنما يَبْغونكم الغَوائلَ، ويطلُبون أن تَضِلُّوا عن مَحَجَّةِ الحَقِّ، فتَهْلِكُوا.

Sonra Allah -senâsı yüce olsun-, müminleri dinleri konusunda akıl danışmaktan menettiği bu Yahudilerin onlara karşı düşmanlığını kendi durumlarıyla haber vererek şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ} “Allah düşmanlarınızı çok iyi bilir”. Yüce zikri bununla: "Ey müminler! Allah bu Yahudilerin size olan düşmanlığını sizden daha iyi bilir" demek istemektedir. Şöyle buyurmaktadır: Dinleriniz konusunda onlara akıl danışmaktan sizi menettiğim hususta bana itaate yönelin; zira ben onların size karşı besledikleri hile, düşmanlık ve hasedi, onların yalnızca başınıza felaketler gelmesini istediklerini ve hak caddesinden sapıp helak olmanızı arzuladıklarını en iyi bilenim.

وأمَّا قولُه: {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا}. فإنه يقولُ: فباللهِ أيُّها

O'nun: {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا} “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” buyruğuna gelince; O şöyle buyurmaktadır: O halde yalnızca Allah'a ey

المؤمنون فثِقُوا، وعليه فتوَكَّلوا، وإليه فارغَبوا دونَ غيرِه يَكْفِكم مَهَمَّكم، ويَنْصُرُكم على أعدائِكم؛ {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا} يقولُ: وكفاكم وحسْبُكم باللهِ ربَّكُم وَلِيًّا يَلِيكم ويلى أمورَكم بالحياطةِ لكم، والحراسةِ مِن أن يَسْتفِزَّكم أعداؤُكم عن دينِكم، أو يَصُدُّوكم عن اتِّباعِ نبيِّكم؛ {وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا} يقولُ: وحَسْبُكم أيضًا باللهِ ناصرًا لكم على أعدائِكم وأعداءِ دينِكم، وعلى مَن بَغاكم الغَوائل، وبَغَى دينَكم العوَجَ.

müminler! Yalnızca Allah'a güvenin, O'na tevekkül edin ve başkasına değil yalnız O'na yönelin ki önemli işlerinizde size yetsin ve düşmanlarınıza karşı size yardım etsin. {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا} [ifadesi]: Rabbiniz olan Allah, sizi koruyup gözeterek, düşmanlarınızın sizi dininizden saptırmasına veya peygamberinize tabi olmaktan alıkoymasına karşı sizi muhafaza eden bir veli (dost/himayeci) olarak size yeter ve kâfidir demektir. {وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا} [ifadesi]: Düşmanlarınıza ve dininizin düşmanlarına karşı, başınıza felaketler gelmesini isteyen ve dininizin eğrilmesini arzulayan kimselere karşı bir yardımcı olarak da Allah size kâfidir demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “Yahudi olanlardan öyleleri var ki kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” buyruğunun tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: ولقولِه تعالى ذكره: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} وَجْهان مِن التأويلِ:

Ebû Ca'fer [rahimehullâh] der ki: O'nun -zikri yüce olsun-: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “Yahudi olanlardan öyleleri var ki kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” buyruğunun tevilinde iki vecih vardır:

أحدُهما: أن يكونَ معناه: ألم تَرَ إلى الذين أُوتوا نَصيبًا مِن الكتابِ مِن الذين هادوا يُحَرِّفون الكَلِمَ. فيكونَ قولُه: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا}. مِن صلةِ {الَّذِينَ}. وإلى هذا القولِ كانت عامَّةُ أهلِ العربيةِ مِن أهلِ الكوفة يُوَجِّهون قولَه: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ}.

Bunlardan biri: Anlamının "Kendilerine Kitap'tan bir pay verilen Yahudilerden kelimeleri tahrif edenleri görmedin mi?" şeklinde olmasıdır. Böylece O'nun: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} “Yahudi olanlardan” buyruğu, {الَّذِينَ} kelimesinin sılası (bağlantılı kısmı) olur. Kûfe ehlinden dilcilerin geneli O'nun: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ} buyruğunu bu veçhe yöneltiyorlardı.

والآخَرُ منهما: أن يكونَ معناه: مِن الذين هادوا مَن يُحَرِّفُ الكَلِمَ عن مَواضعِه. فتكونَ "مِن" محذوفةً من الكلامِ؛ اكتفاءً بدلالةِ قولِه: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا}. عليها.

İkincisi ise: Anlamının "Yahudi olanlardan kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif eden kimseler vardır" şeklinde olmasıdır. Böylece {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} buyruğunun ona delalet etmesiyle yetinilerek kelamdan "men (مَن)" hazfedilmiş (düşürülmüş) olur.

وذلك أن "مِن" لو ذُكرت في الكلام كانت بعضًا لـ" مِن"،

Bunun sebebi şudur: Şayet "men" kelamda zikredilseydi, "min" edatının bir parçası durumunda olurdu,

فاكتُفِى بدَلالةٍ "مِن" عليها. والعربُ [تَفْعَلُ ذلك إذا ابْتدأت بـ "مِنْ" في مبتدأ الكلامِ] ، تقولُ: [مِنَّا يقولُ ذلك، ومِنَّا لا يقولُه] . بمعنى: مِنَّا مَن يقولُ ذلك، ومِنَّا مَن لا يقولُه. فتحذفُ "مَن" اكتفاءً بدلالةِ "مِن" عليه، كما قال ذو الرُّمَّة :

bu yüzden "min"in ona delaletiyle yetinilmiştir. Araplar [cümleye "min" ile başladıklarında bunu yaparlar] ; şöyle derler: [Bizden bunu söyleyen de vardır, söylemeyen de vardır] . Yani: "Bizden bunu söyleyen kimse vardır ve bizden bunu söylemeyen kimse vardır" anlamında. Böylece "min"in ona delalet etmesiyle yetinerek "men"i hazfederler. Nitekim Zü'r-Rimme şöyle demiştir :

فَظَلُّوا ومنهم دَمْعُه سابِقٌ له … وآخَرُ يَثْني دَمْعَةَ العَيْنِ بالمهلِ

Kaldılar öylece; onlardan kimi var ki gözyaşı önceden dökülmüş ... kimi de gözyaşını yavaşça tutmaya çalışır .

يعني: ومنهم مَن دَمْعُه. وكما قال اللهُ ﵎: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} [الصافات: ١٦٤]. وإلى هذا المعنى كانت عامةُ أهلِ العربيةِ مِن أهل البصرةِ يُوجهون تأويلَ قولِه: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ}. غير أنهم كانوا يقولون: المُضْمَرُ في ذلك القومُ ، كأن معناه عندَهم: مِن الذين هادوا قومٌ يُحَرِّفون الكَلِمَ، ويقولون: نظيرُ قولِ النابغةِ :

Yani: "Ve onlardan kimisi..." demektir. Nitekim Allah [azze ve celle] de: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} “Bizden her birimizin belli bir makamı vardır” [es-Sâffât: 164] buyurmuştur. Basra ehlinden dilcilerin geneli O'nun: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ} buyruğunun tevilini bu anlama yöneltiyorlardı. Ancak onlar burada muzmer (gizli) olan ögenin "el-kavm (topluluk)" olduğunu söylüyorlardı ; sanki onlara göre anlamı: "Yahudi olanlardan kelimeleri tahrif eden bir topluluk vardır" şeklindedir. Ve en-Nâbiğa'nın şu sözünü buna benzetirler :

كأنك مِن جِمالِ بنى أُقَيْشٍ … يُقَعْقَعُ خَلْفٌ رِجْلَيهِ بِشَنِّ

Sanki sen Benî Ukeyş'in develerinden birisin... bacaklarının arkasında kuru tulum ses çıkarılan.

يعني: كأنك جَمَلٌ مِن جِمالِ بني أُقَيْشٍ.

Yani: "Sanki sen Benî Ukeyş'in develerinden bir devesin" demektir.

فأمَّا [نحويو الكوفيين] فيُنْكِرون [أن يكونَ] المُضْمَرُ مع "مِن" إلا

Kûfe nahivcileri ise "min" (مِن) [edatı] ile birlikte gizli tutulan [ögenin] ancak [...] olmasını kabul etmezler (inkâr ederler)

"مَن" أو ما أشبَهها .

"men" veya benzeri bir şey olmasını .

والقولُ الذي هو أَولى بالصوابِ عندى في ذلك قولُ مَن قال: قولُه: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} مِن صِلة: {الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ}؛ لأن الخبرَين جميعًا والصِّفَتَين مِن صفة نوعٍ واحدٍ مِن الناسِ، وهم اليهودُ الذين وَصَف اللهُ جلَّ ثناؤُه صِفَتَهم في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ}. وبذلك جاء تأويلُ أهلِ التأويلِ، فلا حاجةَ بالكلامِ - إذ كان الأمرُ كذلك - إلى أن يكونَ فيه متروكٌ.

Bana göre bu konuda doğruluğa en yakın olan görüş: O'nun: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} “Yahudi olanlardan” buyruğunun, {الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenler” kavlinin sılası olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü iki haber ve iki nitelik de tek bir insan türünün sıfatıdır; onlar da Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyruğunda niteliklerini vasfettiği Yahudilerdir. Tefsir ehlinin tevili de bu şekilde gelmiştir. Durum böyle olunca, kelamda metruk (gizli/düşürülmüş) bir ögenin bulunmasına ihtiyaç yoktur.

وأما تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ}. فإنه يقولُ: يُبَدِّلون معناها ويُغَيِّرونها عن تأويلِها

O'nun -senâsı yüce olsun-: {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” buyruğunun tevili ise; O şöyle buyurmaktadır: Kelimelerin anlamını değiştirirler ve onları tevilinden saptırırlar .

والكَلِمُ جماعُ كلمةٍ، وكان مجاهدٌ يقولُ: عَنَى بالكلم التوراةَ.

Kelam (el-kelim), kelime (el-kelime) sözcüğünün çoğuludur. Mücâhid: "Kelimelerden kasıt Tevrat'tır" derdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ}: تَبْدِيلُ اليهودِ التوراة .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” buyruğu hakkında rivayet etti: Yahudilerin Tevrat'ı değiştirmesidir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti .

وأمَّا قولُه: {عَنْ مَوَاضِعِهِ}. فإنه يعنى: عن أماكنِه ووجوهِه التي هي وجوهُه.

O'nun: {عَنْ مَوَاضِعِهِ} “yerlerinden” buyruğuna gelince; şüphesiz [Allah Teâlâ] bununla: yerlerinden ve kelimelerin ait olduğu veçhelerinden (asıl manalarından) [kaydırmayı] kastetmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} “ve 'İşittik ve isyan ettik' derler” buyruğunun tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: مِن الذين هادوا يقولون: سِمعنا يا محمدُ قولَك، وعَصينا أمرَك.

Ebû Ca'fer [rahimehullâh] der ki: -Senâsı yüce olan- [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Yahudilerden bazıları: "Ey Muhammed! Sözünü işittik ve emrine isyan ettik" derler.

كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبسةً، عنبسة، [عن محمدِ] بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا}. قال: قالت اليهودُ: سَمِعنا ما تقولُ، ولا نُطِيعُك.

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, [Muhammed] b. Abdirrahmân'dan, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, Mücâhid'den O'nun: {سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} “İşittik ve isyan ettik” buyruğu hakkında rivayet etti: Yahudiler: "Söylediğini işittik ama sana itaat etmiyoruz" dediler.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، [قال: حدَّثنا] عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, [dedi ki: Bize] Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını [rivayet etti] .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا}. قالوا: [سَمِعنا، ونحن لا نُطِيعُك] .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} “İşittik ve isyan ettik” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlar: ["İşittik, fakat biz sana itaat etmiyoruz"] dediler.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!' [derler]” buyruğunun tevili hakkında:

الله قال أبو جعفرٍ رحمه وهذا خبرٌ مِن اللهِ ﷿ عن اليهودِ الذين كانوا حَوالَىْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ في عصره، أنهم كانوا يَسُبُّون رسول اللهِ ﷺ

Ebû Ca‘fer -Allah ona rahmet etsin- dedi ki: Bu, Allah Azze ve Celle’den; kendi döneminde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in hicret yurdunun etrafında bulunan Yahudilerin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sövmekte olduklarına dair bir haberdir.

ويُؤْذونه بالقَبيحِ مِن القولَ، ويقولون له: اسمَعْ منا غيرَ مُسْمَعٍ، كقولِ القائلِ للرجلِ يَسُبه: اسمَعْ، لا أسمَعَك اللهُ.

ve çirkin sözlerle onu incittiklerini; bir kimsenin sövdüğü bir adama: "Dinle, Allah sana işittirmesin " demesi gibi ona: "Dinle bizden, dinlemez olasıca!" dediklerini bildiren bir haberdir.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}. قال: هذا قولُ أهلِ الكتابِ يهودَ - كهيئةِ ما [تقولُ للإنسانِ] : اسمَعْ لا سَمِعتَ - أذًى لرسولِ اللهِ ﷺ، وشَتْمًا له واستهزاءً به .

Nitekim bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!'” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu, Ehl-i Kitap olan Yahudilerin -[bir insana dediğin] 'Dinle, işitmez olasıca' sözü gibi- Resûlullâh'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] eziyet etmek, ona sövmek ve onunla alay etmek maksadıyla söyledikleri sözdür .

حُدِّثتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بِشْرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابن عباسٍ: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}. قال: يقولون لك: واسمَعْ لا سَمِعتَ .

Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!'” kavli hakkında rivayet etti: Dedi ki: Sana: "Dinle, işitmez olasıca!" derler .

وقد رُوِى عن مجاهدٍ والحسنِ، أنهما كانا يَتأوَّلان ذلك بمعنى: واسمَعْ غيرَ مقبولٍ منك. ولو كان ذلك معناه لقيل: واسمَعْ غير مسموعٍ. ولكن معناه: واسمَعْ لا تَسمَعْ. ولذلك قال اللهُ جلَّ وعز: {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ}. فوصَفهم بتَحريفِ الكلامِ بألسنتهم، والطَّعْنِ في الدين بسَب النبيِّ ﷺ.

Mücâhid ve el-Hasan'dan, bunu: "Ve senden kabul olunmaksızın dinle" anlamında tevil ettikleri rivayet edilmiştir. Şayet anlamı bu olsaydı "ve'sme' gayra mesmûin" denilirdi. Fakat anlamı: "Dinle, dinlemez olasıca"dır. Bundan dolayı Allah -celle ve azze-: {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “dillerini eğip bükerek ve dine ta'n ederek” buyurmuştur. Böylece onları, dilleriyle kelamı tahrif etmekle ve Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] söverek dine ta'n etmekle nitelemiştir.

وأما القولُ الذي ذكرتُه عن مجاهدٍ [والحسنِ فحدثنا ابن حُميدٍ، قال: حدَّثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمن، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ]:

Mücâhid [ve el-Hasan]'dan zikrettiğim söze gelince [bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den rivayet etti]:

{وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}. يقولُ: غير مقبولٍ ما تقولُ .

{وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!'” [buyruğu hakkında] şöyle demektedir: Söylediğin kabul edilmeksizin [dinle] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}. قال: غيرَ مُسْتَمِعٍ.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!'” kavli hakkında rivayet etti: Dedi ki: Kulak vermeksizin.

قال ابن جُريج، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}: غيرَ مقبولٍ ما تقولُ.

İbn Cüreyc, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!'” [kavli hakkında şöyle] dedi: Söylediğin kabul edilmeksizin.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}. قال: كما تقولُ: اسمَعْ غَيرَ مَسْموعٍ منك .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasan'dan O'nun: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!'” buyruğu hakkında haber verdi: Dedi ki: Senin: "Senden [sözün] işitilip kabul edilmeksizin dinle" demen gibidir .

وحدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: كان ناسٌ منهم يقولون: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ}. كقولك: اسمَعْ غيرَ صاغرٍ .

Bana Mûsâ b. Hârûn da rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: Onlardan bazı kimseler: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “ve 'dinle, dinlemez olasıca!'” diyorlardı. Bu, senin: "Hor ve hakir olmaksızın dinle" demen gibidir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ}.

Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'Râinâ' [derler]” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بقوله جلَّ ثناؤُه: {وَرَاعِنَا}: وراعنا سمعك؛ افهَمْ عَنَّا وأفهِمْنا.

Ebû Ca'fer [rahimehullâh] der ki: -Senâsı yüce olan- [Allah] {وَرَاعِنَا} “ve 'Râinâ' [derler]” buyruğuyla: Kulağını bize çevir; bizi anla ve bize anlat, demeyi kastetmektedir.

وقد بيَّنَّا تأويلَ ذلك في سورةِ البقرةِ بأدلته بما فيه الكفايةُ عن إعادتِه .

Biz bunun tevilini Bakara suresinde, tekrarına gerek bırakmayacak yeterlilikte delilleriyle açıklamıştık .

ثم أخبرَ اللهُ جلَّ ثناؤُه عنهم أنهم يقولون ذلك لرسول اللهِ ﷺ {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ}. يعنى: تَحْريكًا منهم ألسنتَهم بتَحريفٍ منهم لمعناه إلى المكروهِ مِن مَعْنَيَيه، واستخفافًا منهم بحقِّ النبيِّ ﷺ {وَطَعْنًا فِي الدِّينِ}.

Sonra Allah -senâsı yüce olsun-, onların bunu Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ} “dillerini eğip bükerek” söylediklerini haber vermiştir. Yani: Dillerini hareket ettirerek , iki anlamından hoş olmayanına doğru manasını tahrif etmek ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkını hafife almak suretiyle, {وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “ve dine ta'n ederek” [bunu söylerler].

كما حدَّثني الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، قال: قال قتادةُ: كانت اليهودُ يقولون للنبيِّ ﷺ: راعِنا سمعَك، يَسْتهزئون بذلك، فكانت في اليهودِ قبيحةً، فقال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَرَاعِنَا} سمعَك، {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ} والليُّ: تَحْريكُهم ألسنتَهم بذلك، {وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} .

Nitekim bana el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: Katâde şöyle dedi: Yahudiler Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Kulağını bize çevir (râinâ)' diyerek bununla alay ederlerdi. Bu [söz] Yahudilerde çirkin bir kelime idi. Bunun üzerine Allah -senâsı yüce olsun-: Kulağını {وَرَاعِنَا} “bize çevir”, {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ} “dillerini eğip bükerek” -leyy (لَيّ); dillerini bununla hareket ettirmeleridir- {وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “ve dine ta'n ederek” buyurdu .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ}: كان الرجلُ مِن المشركين يقولُ: أَرْعِنى سمعَك. يَلْوى بذلك لسانَه، يعني: يُحَرِّفُ معناه.

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ} “ve dillerini eğip bükerek 'Râinâ' [derler]” kavli hakkında şöyle derken işittim: Müşriklerden biri 'Kulağını bana ver' derdi. Bununla dilini eğer bükerdi, yani: Manasını tahrif ederdi.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, [o da]

أبيه، عن ابن عباسٍ: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ}، إلى: {وَطَعْنًا فِي الدِّينِ}: فإنهم كانوا يَسْتَهزئون، ويلوون ألسنتَهم برسولِ اللهِ ﷺ، ويطعَنون في الدينِ.

babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “Yahudilerden öyleleri var ki kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” [kavlinden], {وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “ve dine ta'n ederek” [kavline kadar olan kısım hakkında]: Onlar alay ediyor, Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşı dillerini eğip büküyor ve dine ta'n ediyorlardı.

حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ}. قال: راعِنا طعنَهم في الدينِ، ولَيَّهم بألسنتهم ليُبْطِلوه ويُكَذِّبوه. قال: والرَّاعِنُ: الخطأُ مِن الكلام.

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “ve dillerini eğip bükerek ve dine ta'n ederek 'Râinâ' [derler]” kavli hakkında şöyle dedi: Dine ta'n etmelerini ve onu iptal edip yalanlamak için dillerini eğip bükmelerini bize gözet (râinâ). Dedi ki: er-Râin (الرَّاعِنُ), sözdeki hatadır.

حُدِّثتُ عن المِنْجابِ ، قال: ثنا بَشْرٌ، قال: ثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ}. قال: تَحريفًا بالكذب .

Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ} “dillerini eğip bükerek” kavli hakkında rivayet etti: Dedi ki: Yalanla tahrif ederek .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ} “Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet' deselerdi, kendileri için elbette daha hayırlı ve daha doğru olurdu” buyruğunun tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولو أن هؤلاءِ اليهودَ الذين وَصَف الله صِفَتَهم، قالوا للنبيِّ ﵇: سَمِعنا يا محمدُ قولك، وأطَعنا أمرَك، وقَبلنا ما جئتَنا به مِن عندِ ربِّك، واسمَعْ منا، وانظُرْنا ما نقولُ، وانتَظِرْنا نفهَمْ عنك ما تقولُ لنا {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ}. يقولُ: لكان ذلك خيرًا لهم عندَ اللَّهِ وأقومَ، يقولُ: وأعدلَ وأصوبَ في القولِ، وهو مِن الاستقامة مِن قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {وَأَقْوَمُ قِيلًا} [المزمل: ٦]. بمعنى: وأصوبُ قِيلًا.

Ebû Ca'fer [rahimehullâh] der ki: -Senâsı yüce olan- [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah'ın niteliklerini vasfettiği bu Yahudiler Peygamber'e [aleyhisselâm]: 'Ey Muhammed! Sözünü işittik, emrine itaat ettik ve Rabbinden bize getirdiğini kabul ettik; bizden dinle, ne söylediğimize bak ve bize söylediğini anlamamız için bizi bekle' deselerdi, {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ} “kendileri için elbette daha hayırlı ve daha doğru olurdu”. Şöyle demektedir: Bu, Allah katında onlar için daha hayırlı ve daha akvem olurdu. Yani: Söz bakımından daha adil ve daha doğru olurdu. Bu, istikamettendir; nitekim Allah -senâsı yüce olsun-: {وَأَقْوَمُ قِيلًا} “ve söz bakımından daha sağlamdır” [Müzzemmil: 6] buyurmuştur. 'Söz bakımından daha doğrudur' manasındadır.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه:

Nitekim bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah'ın] şu buyruğu hakkında şöyle dedi:

{وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ}. قال: يقولون: اسمَعْ مِنَّا، فإِنَّا قد سمعنا وأطَعنا، وانْظُرْنا، فلا تَعْجَلْ علينا.

{وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ} “Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet' deselerdi, kendileri için elbette daha hayırlı olurdu”. Dedi ki: Şöyle derler: Bizden dinle; zira biz işittik ve itaat ettik, bizi gözet (bekle), bize karşı acele etme.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُميْلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، [عن عِكْرمَة ومجاهدٍ] قولَه: {وَانْظُرْنَا}. قال: اسمَعْ مِنَّا.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, Câbir'den, [İkrime ve Mücâhid'den] O'nun: {وَانْظُرْنَا} “ve bizi gözet” kavli hakkında rivayet etti: Dedi ki: Bizden dinle.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {وَانْظُرْنَا}. قال: أفهِمْنا.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَانْظُرْنَا} “ve bizi gözet” kavli hakkında rivayet etti: Dedi ki: Bize anlat (anlamamızı sağla).

حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ عن مجاهدٍ: {وَانْظُرْنَا}. قال: أفهِمْنا .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten , o da Mücâhid'den: {وَانْظُرْنَا} “ve bizi gözet” kavli hakkında rivayet etti: Dedi ki: Bize anlat (anlamamızı sağla) .

[حدَّثني المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله] .

[Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti] .

قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ الذي قاله مجاهدٌ وعِكْرِمةُ مِن تَوْجيههما معنى: {وَانْظُرْنَا}. إلى: اسمَعْ مِنَّا، وتَوْجِيهِ مجاهدٍ ذلك إلى: أفهِمْنا. ما لا يُعرَفُ في كلامِ العربِ، إلا أن يكونَ أراد بذلك من تَوْجيهه إلى: أفهِمْنا، انتظرْنا نَفهَمْ ما تقولُ. أو: انتظِرْنا نَقُلْ حتى تَسمَعَ مِنَّا. فيكونَ ذلك معنًى مفهومًا، وإن كان غيرَ تأويلِ الكلمةِ ولا تفسيرٍ لها ولا يُعرَفُ: "انظُرْنا" في كلامِ العربِ، إلا بمعنى انتظِرْنا

Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Mücâhid ve İkrime'nin, {وَانْظُرْنَا} “ve bizi gözet” [ayetinin] anlamını "bizden dinle" şeklinde yorumlamaları ve Mücâhid'in bunu "bize anlat (anlamamızı sağla)" diye açıklaması, Arapların kelamında bilinen bir kullanım değildir; meğerki [Mücâhid], "bize anlat" şeklindeki yorumuyla "bizi bekle ki söylediğini anlayalım" yahut "bizi bekle ki [sözümüzü] söyleyelim de bizden dinleyesin" [manasını] kastetmiş olsun. [Eğer böyle kastetmişse] kelimenin [bizzat lafzî] tevili ve tefsiri olmasa da bu anlaşılır bir mana olur. Zira Arapların kelamında "unzurnâ" (انظُرْنا) ifadesi ancak "bizi bekle" anlamında bilinir

وانظُرْ إلينا. فأما انظُرْنا [بمعنى انتظِرْنا] ، فمنه قولُ الحُطَيئةِ :

ve 'bize bak' (انظُرْ إلينا) anlamında bilinir. 'Unzurnâ'nın [bizi bekle anlamında olmasına gelince] , el-Hutay'e'nin şu sözü bundandır :

[وقَدْ نَظَرْتُكُمُ أعشاءَ صادرةٍ … للخِمْسِ طال بها حَوْزِى وتَنْساسِي]

[Geceleri sudan dönen develerin beşinci gün suyunu beklediğim gibi sizi bekledim; onları sürmem ve sevketmem pek uzamıştı.]

وأما "انظُرْنا" بمعنى، انظُرْ إلينا، فمنه قولُ عبدِ اللهِ بن قيسِ الرُّقيَّاتِ :

'Unzurnâ'nın 'bize bak' anlamında olmasına gelince, Abdullah b. Kays er-Rukayyât'ın şu sözü bundandır :

ظاهراتُ الجَمالِ والحُسْنِ يَنظُرْ … نَ كما يَنْظُرُ الأَراكَ الظِّباءُ

Güzellik ve letafetleri apaçık olan kadınlar, ceylanların erâk ağacına baktığı gibi bakarlar.

[بمعنى كما يَنظُرُ] إلى الأَرَاكِ الظِّبَاءُ.

[Ceylanların erâk ağacına baktığı gibi anlamındadır] .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (٤٦)}.

Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (٤٦)} “kendileri için elbette daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat inkârları sebebiyle Allah onlara lânet etmiştir. Artık pek azı müstesna, inanmazlar” buyruğunun tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى تعالى ذكرُه بذلك: ولكنَّ الله ﵎ أخْرَى هؤلاء اليهودَ، الذين وَصَف صفتَهم في هذه الآيةِ، فأقصَاهم وأبعدَهم مِن الرُّشْدِ [واتِّباعِ] الحقِّ، {بِكُفْرِهِمْ} يعني: بجحودِهم نُبوَّة نبيِّه محمدٍ ﷺ، وما جاءهم به مِن عندِ ربِّهم مِن الهُدَى والبيناتِ. {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ: فلا يصدِّقون بمحمدٍ ﷺ، وما جاءهم به مِن عندِ ربِّهم، ولا يَقرُّون بنبوَّته {إِلَّا قَلِيلًا} يقولُ: لا يُصَدِّقون بالحقِّ الذي جئتَهم به يا محمدُ إلا إيمانًا قليلًا.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah ona rahmet etsin- der ki: Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Lakin Allah -azameti yücedir- bu ayette vasıflarını nitelediği şu Yahudileri zelil kılmış; onları doğru yoldan ve hakka uymaktan tardedip uzaklaştırmıştır. {بِكُفْرِهِمْ} “inkârları sebebiyle” yani Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ve Rableri katından kendilerine getirdiği hidayet ve apaçık delilleri inkâr etmeleri yüzünden [lânetlemiştir]. {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Artık pek azı müstesna, inanmazlar”. Şöyle buyurmaktadır: Artık onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Rableri katından getirdiği şeyleri tasdik etmez, onun peygamberliğini ikrar etmezler. {إِلَّا قَلِيلًا} “pek azı müstesna” buyurmaktadır ki: [Ey Muhammed!] Senin kendilerine getirdiğin hakkı, pek az bir inanma dışında tasdik etmezler.

كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: لا يؤمنون هم إلا قليلًا .

Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Artık pek azı müstesna, inanmazlar” buyruğu hakkında haber verdi: Dedi ki: Onlar pek azı müstesna inanmazlar .

وقد بَيَّنَّا وَجْهَ ذلك بعلَلِه في سورةِ "البقرةِ" .

Biz bunun izahını gerekçeleriyle birlikte Bakara suresinde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا}.

Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “Ey kendilerine kitap verilenler! Biz birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin” buyruğunun tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعني جل ثناؤُه بقولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}: اليهودَ مِن بني إسرائيلَ الذين كانوا حَوالَيْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ، قال اللهُ لهم: يا أيُّها الذين أُنزِل إليهم الكتاب فأُعْطُوا العلمَ به، {آمِنُوا} يقولُ: صدِّقوا، {بِمَا نَزَّلْنَا} [يعني: بما أنزلنا] إلى محمدٍ مِن الفُرْقانِ، {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ}. يعنى: مُحقِّقًا للذى معكم مِن التوراةِ التي أنزَلتُها إلى موسى بن عِمْرانَ: {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا}.

Ebû Ca'fer [rahimehullâh] der ki: -Senâsı yüce olan- [Allah] {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Ey kendilerine kitap verilenler!” buyruğuyla, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] hicret yurdunun etrafında bulunan İsrâiloğulları Yahudilerini kastetmektedir. Allah onlara şöyle buyurmuştur: Ey kendilerine kitap indirilip onun ilmi verilen kimseler! {آمِنُوا} “iman edin” yani: Tasdik edin, {بِمَا نَزَّلْنَا} [yani: indirdiğimize] , Muhammed'e indirdiğimiz Furkan'a; {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “yanınızdakini doğrulayıcı olarak”, yani İmrân oğlu Mûsâ'ya indirdiğim ve yanınızda bulunan Tevrat'ı doğrulayıcı olarak, {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden önce”.

واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: طَمْسُه إياه مَحْوُه آثارَها حتى تصيرَ كالأقْفَاءِ.

Tevil ehli bunun tevili konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onun silinmesi (tamsı), ense gibi oluncaya kadar izlerinin yok edilmesidir.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: أن نَطْمِسَ أبصارها، فنُصَيِّرَها عُمْيًا، ولكنَّ الخبرَ خَرج بذِكْرِ الوَجْهِ، والمرادُ به بصرُه، {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا}: فنجعلَ أبصارَها مِن قبَلِ أقْفائِها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, gözlerini silip onları kör etmemizdir; ancak ifade yüz zikredilerek gelmiştir, bununla kastedilen ise onun görme duyusudur. {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “onları arkalarına çevirmeden [önce]” [buyruğunun manası ise], gözlerini enseleri tarafında kılmamızdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنا عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا}. إلى قولِه: {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا}. وطَمْسُها أن تُعْمَى، {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا}. يقولُ: أن نجعلَ وجوهَهم مِن قِبَلِ أقفِيتِهم، فيَمْشون القَهْقَرى، ونجعَلَ لأحدِهم عينَين في قَفاه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bize amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا} “Ey kendilerine kitap verilenler! İman edin” kavlinden {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا} “birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce” kavline kadar olan kısım hakkında rivayet etti: Yüzlerin silinmesi, kör edilmesidir. {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “enselerine çevirmeden önce” [buyruğu hakkında] şöyle der: Yüzlerini enseleri tarafına çevirmemizdir; böylece geri geri yürürler ve onlardan birinin ensesinde iki göz yaparız .

حدَّثني أبو العالية إسماعيلُ بنُ الهيثمِ العَبْديُّ، قال: ثنا أبو قُتَيبةَ، عن فُضَيلِ بن مَرْزُوقٍ، عن عطيةَ العَوْفيِّ في قولِه: {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا}. قال: نجعَلَها في أقفائِها، فتَمْشي على أعقابِها القَهْقَرَى .

Bana Ebü'l-Âliye İsmâîl b. el-Heysem el-Abdî rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atiyye el-Avfî'den O'nun: {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “Birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden önce” kavli hakkında rivayet etti: Dedi ki: Onları enselerine koymamızdır; böylece ökçeleri üzerinde geri geri yürürler .

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسْديُّ، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ بن موسى، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ مَرْزُوقٍ، عن عطيةَ بنحوِه، إلا أنه قال: طَمْسُها أن يَرُدُّها في أقفائِها (٢).

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atiyye'den benzerini rivayet etti, ancak o şöyle dedi: Yüzlerin silinmesi, onları enselerine çevirmesidir (٢).

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا}. قال: نُحوِّل وجوهَها قِبَلَ ظهورها .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “enselerine çevirmeden önce” kavli hakkında haber verdi: Dedi ki: Yüzlerini sırtları tarafına çevirmemizdir .