Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 31. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن قابوسٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: النقيرُ الذي في ظَهْرِ النواةِ .

Bana Süleymân b. Abdilcebbâr rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kābûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Nakîr, hurma çekirdeğinin sırtında olan [nokta]dır .

حدَّثني جعفرُ بنُ محمدٍ الكوفيُّ الدُّوريُّ، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ،

Bana Ca'fer b. Muhammed el-Kûfî ed-Dûrî rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den rivayet etti,

عن خُصيفٍ، عن عِكْرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: النَّقِيرُ وَسَطُ النواةِ .

o Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Nakîr, çekirdeğin ortasındaki [nokta]dır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا}. قال النَّقِيرُ نَقِيرُ النواةِ، وَسَطُها.

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} “Öyle olsaydı, insanlara çekirdek filizi kadar bile bir şey vermezlerdi” ayeti hakkında şöyle rivayet etti: "Nakîr; hurma çekirdeğinin nakîri, yani onun ortasındaki [çukurcuk]tur" dedi.

[حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبد الرزاقِ، قال: أخْبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {نَقِيرًا}. قال: النقيرُ الذي في وَسَطِ النواةِ من ظهرِها] .

[Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den onun: {نَقِيرًا} “çekirdek filizi kadar” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: "Nakîr, hurma çekirdeğinin sırt tarafının ortasında olan [çukurcuk]tur"] .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا}. يقولُ: لو كان لهم نَصيبٌ مِن المُلْكِ، إذن لم يُؤتوا محمدًا نَفِيرًا، والنَّقِيرُ النُّكْتةُ التي في وَسَطِ النواةِ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} “Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara çekirdek filizi kadar bile bir şey vermezlerdi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şöyle buyurmaktadır: Şayet onların mülkten bir payı olsaydı, o takdirde Muhammed'e zerre kadar bir şey vermezlerdi. Nakîr ise hurma çekirdeğinin ortasındaki noktadır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: ثنى طلحةُ بنُ عمرٍو، أنه سَمِع عطاءَ بنَ أبى رباحٍ، يقولُ: النقيرُ الذي في ظَهْرِ النواةِ .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Talha b. Amr, Atâ b. Ebî Rabâh'ı şöyle derken işittiğini rivayet etti: "Nakîr, hurma çekirdeğinin sırtında olan [nokta]dır ."

[حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: النقيرُ: الذي في ظهرِ النواةِ] .

[Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: "Nakîr, hurma çekirdeğinin sırtında olan [nokta]dır"] .

حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخْبرَنا يزيدُ، قال: أخْبرَنا جُوَيبرٌ، عن

Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir haber verdi, şundan:

الضحاكِ، قال: النَّقِيرُ النُّقَيْرَةُ التي تكونُ في ظهْرِ النواةِ .

ed-Dahhâk'tan haber verdi; o şöyle demiştir: "Nakîr, hurma çekirdeğinin sırtında bulunan küçük çukurcuktur ."

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: حدَّثنا حُصَينٌ، عن أبي مالكٍ، قال: النقيرُ الذي في ظَهْرِ النواةِ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle demiştir: "Nakîr, hurma çekirdeğinin sırtında olan [nokta]dır ."

وقال آخرون: بل النَّقِيرُ الحَبَّةُ التي تكونُ في وَسَطِ النواةِ.

Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis nakîr, hurma çekirdeğinin ortasında bulunan taneciktir (filiz tomurcuğudur).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيح، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {نَقِيرًا}. قال: النَّقِيرُ حبةُ النواةِ التي في وَسَطِها .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {نَقِيرًا} “çekirdek filizi kadar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Nakîr, hurma çekirdeğinin ortasında bulunan tanedir ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا}. قال: النقيرُ حبةُ النواةِ التي في وَسَطِها.

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} “Öyle olsaydı, insanlara çekirdek filizi kadar bile bir şey vermezlerdi” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Nakîr, hurma çekirdeğinin ortasındaki tanedir."

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ سعيدٍ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: النَّقِيرُ في النَّواة .

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân b. Saîd, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle demiştir: "Nakîr, hurma çekirdeğindedir ."

حدَّثنا القاسمُ، قال ثنا الحسينُ، قال: ثنا حَجَّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: أخبَرنى عبدُ الله بنُ كثيرٍ، أنه سَمِع مجاهدًا يقولُ: النَّقِيرُ نَقِيرُ النواةِ التي في بطنها وَسَطَها.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr haber verdi; o, Mücâhid'i şöyle derken işitmiştir: "Nakîr, hurma çekirdeğinin nakîridir ki onun karnında, [yani] ortasındadır."

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخْبرَنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ بنَ مُزاحِمٍ يقولُ: النَّقِيرُ نَقِيرُ النواةِ الأبيضُ الذي يكونُ في وسطِ النواةِ.

Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'i şöyle derken işittim: "Nakîr, hurma çekirdeğinin ortasında bulunan beyaz nakîridir ."

وقال آخرون: معنى ذلك: نَقْرُ الرجلِ الشيءَ بطَرَفِ إبهامِه .

Başkaları ise şöyle dediler: Bunun anlamı, kişinin bir şeyi başparmağının ucuyla tıkırdatması / fiske vurmasıdır .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن [يزيدَ بن] دِرهمٍ أبى العلاءِ، قال: سمِعتُ أبا العالية، [عن ابن عباسٍ: النقيرُ نقرُ الرجلِ إِصْبَعَيْه كما يَنْقُرُ الدرهمَ. قال أبو العاليةِ] : ووَضَع ابن عباسٍ طَرَفَ الإبهامِ على باطنِ السَّبَّابةِ، ثم رفَعَهما وقال: هذا النَّقِيرُ .

Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Ebü'l-Alâ [Yezîd b.] Dirhem'den rivayet etti, dedi ki: Ebü'l-Âliye'yi [İbn Abbâs'tan şöyle rivayet ederken] işittim: ["Nakîr; kişinin, dirheme fiske vurduğu gibi iki parmağını birbirine vurup tıkırdatmasıdır." Ebü'l-Âliye dedi ki] : İbn Abbâs başparmağının ucunu şehadet parmağının iç kısmına koydu, sonra ikisini kaldırıp: "İşte nakîr budur" dedi .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن الله جل ثناؤُه وَصَف هؤلاء الفِرْقةَ مِن أهلِ الكتابِ بالبُخْلِ باليسيرِ مِن الشيءِ الذي لا خطَرَ له، ولو كانوا مُلُوكًا وأهلَ قُدْرةٍ على الأشياءِ الجليلةِ الأقدارِ، فإذ كان ذلك كذلك، فالذي هو أولى بمعنى النَّقِيرِ أن يكونَ أصغرَ ما يكونُ مِن النُّقَر. وإذا كان ذلك أولى به، فالنُّقْرَةُ التي هي في ظَهْرِ النواةِ مِن صِغارِ النُّقَرِ، وقد يَدخُلُ في ذلك كلُّ ما شاكَلها مِن النُّقَرِ.

Bu hususta görüşlerin doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Şânı yüce olan Allah, Ehl-i Kitap'tan olan bu fırkayı -şayet hükümdar ve büyük kıymetteki şeylere muktedir kimseler olsalardı dahi- hiçbir kıymeti bulunmayan pek az bir şeyde bile cimrilik etmekle nitelemiştir. Durum böyle olduğuna göre, nakîr anlamı için en uygun olan, çukurların olabilecek en küçüğü olmasıdır. Duruma en uygun olan bu olunca, çekirdeğin sırtında olan küçük çukurcuk da en küçük çukurlardandır; ona benzeyen her türlü çukurcuk da pekâlâ bu kapsama dâhil olur.

ورُفِع قولُه: {يُؤْتُونَ النَّاسَ}. ولم يُنصَبْ بـ "إذن"، ومِن حُكْمِها أن تَنصِبَ الأفعالَ المُستقبَلةَ إذا ابتُدئَ بها الكلامُ؛ لأن معها فاءً، ومِن حُكْمِها إذا دخَل فيها بعضُ حروفِ العطفِ أن تُوَجَّهَ إلى الابتداءِ بها مَرَّةً، وإلى النَّقْلِ عنها إلى غيرِها أخرى، وهذا المَوضِعُ مما أُرِيدَ بالفاءِ فيه النقلُ عن "إذن" إلى ما بعدَها، وأن يكونَ معنى الكلامِ: أم لهم نصيبٌ [من المُلْكِ] فلا يُؤتون الناسَ نَقِيرًا إذن.

{يُؤْتُونَ النَّاسَ} “insanlara vermezler” kavli merfû (ötreli) kılınmıştır ve cümlenin başına geldiğinde muzari fiilleri nasb etmesi kuralından olan "izen" (إذن) ile mansub yapılmamıştır; zira onunla birlikte "fâ" (فَ) harfi bulunmaktadır. Kendisine atıf harflerinden biri dâhil olduğunda izen'in hükmü, bazen cümlenin başına getirilmiş gibi kabul edilmesi, bazen de amel etmeyip sonrasına intikal ettirilmesidir. Bu makam da, "fâ" harfi ile "izen"den sonrasına intikal edilmek istenen yerlerdendir ve sözün anlamı şöyledir: Yoksa onların [mülkten] bir payı mı var ki, öyle olsaydı insanlara çekirdek filizi kadar bile bir şey vermezlerdi.

القولُ في تأويلِ قولهِ جلَّ ثناؤُه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavlinin tevili hakkında [söz].

[قال أبو جعفرٍ، ﵀: يقولُ جلّ ثناؤُه] : أم يًحسُدُ هؤلاء الذين أُوتوا نَصيبًا مِن الكتابِ من اليهودِ.

[Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır] : Yoksa Yahudilerden kendilerine Kitap'tan bir pay verilen şu kimseler kıskanıyorlar mı?

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ}. قال: يهودُ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Yahudilerdir ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aynısını rivayet etti .

وأمَّا قولُه: {النَّاسَ}. فإن أهلَ التأويلِ اختَلَفوا في من عَنَى اللَّهُ جل ثناؤه

[Cenâb-ı Hakk'ın]: {النَّاسَ} “İnsanlar[ı]” buyruğuna gelince; tevil ehli (müfessirler), şânı yüce olan Allah'ın [bununla kimi kastettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir]

به؛ فقال بعضُهم: عَنَى الله بذلك محمدًا ﷺ خاصةً.

Bazıları: "Allah bununla özellikle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmiştir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرو [بنُ عونٍ] ، قال: أخْبرَنا هُشَيمٌ، عن خالدٍ، عن عِكْرمةَ في قولِه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}. قال: الناسُ في هذا الموضعِ النبيُّ ﷺ خاصةً .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr [b. Avn] rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym, Hâlid'den, o da İkrime'den: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: "Bu makamda insanlar, özellikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir ."

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنى أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ}: يعني محمدًا ﷺ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?”: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ مثلَه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan aynısını rivayet etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}. قال: الناسُ محمدٌ ﷺ

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "İnsanlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir ."

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخْبرَنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ. فذكَر نحوَه (٣).

Hüseyn'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı [şöyle] söylerken işittim; deyip benzerini zikretti (٣).

وقال آخرون: بل عَنَى الله جلَّ ثناؤُه به العربَ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis Allah -senâsı yücedir- bununla Arapları kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}: أولئك اليهودُ، حَسَدوا هذا الحيَّ من العربِ على ما آتاهم الله مِن فضلِه .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar Yahudilerdir; Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinden ötürü Araplardan olan bu topluluğu kıskandılar ."

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن الله جلَّ ثناؤُه عاتَب اليهودَ الذين وَصَف صِفَتَهم في هذه الآياتِ، فقال لهم [مُوَبِّخًا لهم] - في قِيلِهم للمشركين مِن عَبَدةِ الأوثانِ: أنتم أهدَى مِن محمدٍ وأصحابِه سَبيلًا . على علمٍ منهم بأنَّهم في قِيلِهم ما قالوا مِن ذلك كَذَبَةٌ -: أيَحسُدُون محمدًا وأصحابَه على ما آتاهم الله مِن فضلِه.

Bu hususta doğruluğa en uygun söz şöyle denilmesidir: Şânı yüce olan Allah, bu ayetlerde niteliklerini vasfettiği Yahudileri azarlamış ve putperest müşriklere -bunu söylerken yalancı olduklarını bildikleri hâlde- "Siz Muhammed ve ashabından daha doğru bir yoldasınız" demeleri sebebiyle [onları kınayarak] kendilerine şöyle buyurmuştur: Yoksa onlar , Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinden ötürü Muhammed'i ve ashabını mı kıskanıyorlar?

وإنما قلنا: ذلك أولى بالصوابِ؛ لأن ما قبلَ قولِه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}. مضَى بذمِّ القائِلين من اليهودِ للذين كفَروا: {هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا}. فإلحاقُ قولِه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}. بذَمِّهم على ذلك، وتَقْريظِ الذين آمَنوا الذين قيل فيهم ما قيل - أشبَهُ وأَولى، ما لم تأتِ دَلالةٌ على انصرافِ معناه عن معنى ذلك.

Bizim: "Bu [görüş], doğruluğa en uygun olanıdır" dememizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavlinden önceki kısım, inkâr eden kimselere: {هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا} “Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır” diyen Yahudilerin yerilmesiyle geçmiştir. Dolayısıyla O'nun: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavlini, bundan ötürü onların yerilmesine ve haklarında söylenen o sözler söylenen iman etmiş kimselerin övülmesine bağlamak -anlamının bundan başka bir tarafa yöneldiğine dair bir delil bulunmadıkça- [bağlama] daha benzer ve daha evladır.

واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ الفَضْلِ الذي أخبرَ اللَّهُ أَنه آتَى الذين ذكَرهم في قولِه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}؛ فقال بعضُهم: ذلك الفضلُ هو النُّبُوَّةُ.

Tevil ehli, Allah'ın: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavlinde zikrettiği kimselere verdiğini bildirdiği lütfun (fadl) tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bu lütuf peygamberliktir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}: حَسَدوا هذا الحيَّ مِن العربِ على ما آتاهم الله [مِن فضلِه] ؛ بَعَث الله منهم نَبِيًّا، فحَسَدوهم على ذلك .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?”: "Allah'ın [lütfundan] kendilerine verdiklerinden ötürü Araplardan olan bu topluluğu kıskandılar; Allah onların içinden bir peygamber gönderdi, onlar da bundan ötürü onları kıskandılar ."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: {عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}. قال: النُّبُوَّةُ .

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc: {عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın lütfundan onlara verdiklerini” [ayeti hakkında]: "Peygamberliktir" dedi .

وقال آخرون: بل ذلك الفَضْلُ الذي ذَكَر الله أنه آتَاهُمُوه، هو إباحتُه ما أباحَ لنَبِيِّه محمدٍ ﷺ مِن النساءِ؛ أن يَنكِحَ منهنّ ما شاء بغيرِ عَدَدٍ. قالوا: وإنما يعنى بالناسِ محمدًا ﷺ. على ما ذَكَرتُ قبلُ.

Başkaları ise: "Bilakis Allah'ın kendilerine verdiğini zikrettiği bu lütuf, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dilediği kadar sayısız kadınla evlenmesini mübah kılmasıdır" dediler. Dediler ki: "Daha önce zikrettiğim üzere, insanlar ile kastedilen sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} الآيةَ: وذلك أن أهلَ الكتابِ قالوا: زَعَم محمدٌ أنه أُوتى ما أُوتى في تَواضُعٍ، وله

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; o, {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, Ehl-i Kitâb'ın şöyle demesindendir: "Muhammed, kendisine verilenlerin tevazu içinde verildiğini iddia ediyor, oysa onun

تِسْعُ نسوةٍ، ليس هَمَّه إلا النكاحَ، فأيُّ مُلكِ أفضلُ مِن هذا؟ فقال الله جل ثناؤه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} .

dokuz kadını var, onun derdi evlilikten başka bir şey değil; bundan daha üstün hangi mülk/hükümranlık vardır?" Bunun üzerine şânı yüce olan Allah: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” buyurdu .

[حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}] قال: يعني محمدًا ﷺ أن يَنكِحَ ما شاء مِن النساءِ .

[Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?”] dedi ki: "Kadınlardan dilediğiyle evlenmesi hususunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir ."

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ [أبا مُعاذٍ يقولُ: أخْبرَنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ] الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}: وذلك أن اليهودَ قالوا: ما شأنُ محمدٍ أُعْطِى النبوةَ كما يَزِعُمُ، وهو جائعٌ عارٍ، وليس له هَمٌ إلا نكاحَ النساءِ؟ فحسَدوه على تزويجِ الأزواجِ، وأحلَّ الله لمحمدٍ ﷺ أن يَنكِحَ منهن ما شاء أن يَنكِحَ .

Hüseyn'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: [Ebû Muâz'ı şöyle derken] işittim: [Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı] Allah'ın: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavli hakkında şöyle derken işittim: Bu şundan dolayıdır: Yahudiler dediler ki: "İddia ettiği gibi peygamberlik verilen Muhammed'e ne oluyor ki hem aç ve çıplak hem de kadınlarla evlenmekten başka bir derdi yok?" Böylece onun kadınlarla evlenmesini kıskandılar. Allah ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlardan dilediğiyle evlenmesini helal kılmıştı .

وأولى التأويلَين في ذلك بالصوابِ قولُ قتادةَ وابنِ جُرَيجٍ الذي ذكَرناه قبلُ، أن معنى الفَضْلِ في هذا الموضعِ، النُّبُوةُ التي فَضَّل الله بها محمدًا ﷺ، وشَرَّف بها العربَ، إذ آتاها رجلًا منهم دونَ غيرِهم؛ لِما ذكَرنا قبلُ مِن أن دَلالةَ ظاهرِ هذه الآيةِ تَدُلُّ على أنها تَقْرِيظٌ للنبيِّ ﷺ وأصحابِه؛ على ما قد بَيَّنَّا قبلُ، وليس النكاحُ وتَزْويجُ النساءِ - وإن كان مِن فَضْلِ اللهِ جلّ ثناؤه الذي آتاه عبادَه -

Bu husustaki iki tevilden gerçeğe en uygun olanı, daha önce zikrettiğimiz Katâde ve İbn Cüreyc'in; buradaki lütuf (el-fazl) kelimesinin anlamının, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisiyle üstün kıldığı ve başkalarına değil de içlerinden bir adama vermek suretiyle Arapları kendisiyle şereflendirdiği peygamberlik olduğu şeklindeki görüşüdür. Zira daha önce de zikrettiğimiz üzere, bu ayetin zâhirî delaleti, daha önce beyan ettiğimiz veçhile Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına yönelik bir övgü olduğuna delalet etmektedir. Nikâhlanmak ve kadınlarla evlenmek ise -her ne kadar şânı yüce Allah'ın kullarına bahşettiği bir lütfundan olsa da-

بتقْريظٍ لهم ومدحٍ.

onlar için bir övgü ve metih değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤)}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤)} “Doğrusu biz İbrahim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik” kavlinin tevili hakkında [söz].

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جل ثناؤُه: أم يَحسُدُ هؤلاء اليهودُ، الذين وَصَف صفتَهم في هذه الآياتِ، الناسَ على ما آتاهم الله مِن فضلِه، مِن أجلِ أنهم ليسوا منهم؟ فكيف لا يحسُدُون آلَ إبراهيم، فقد آتيَناهم الكتابَ .

Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Yoksa bu ayetlerde niteliklerini vasfettiği şu Yahudiler, kendilerinden olmadıkları için mi Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini kıskanıyorlar ? Öyleyse İbrahim ailesini nasıl kıskanmıyorlar, hâlbuki biz onlara da Kitab'ı verdik .

ويعنى بقولِه: {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ}: فقد أعطَينا آلَ إبراهيمَ. يعنى أهلَه وتُبَّاعَه على دينِه {الْكِتَابَ}. يعني: كتابَ الله الذي أوحاه إليهم، وذلك كصُحُفِ إبراهيمَ وموسى والزبورِ، وسائرِ ما آتاهم من الكُتُبِ.

{فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ} “Doğrusu biz İbrahim ailesine verdik” kavliyle: Şüphesiz İbrahim ailesine, yani onun ehline ve dinine uyanlara {الْكِتَابَ} “Kitab'ı” [verdik] demektir. Yani Allah'ın onlara vahyettiği Kitab'ı kastetmektedir ki bu da İbrahim'in sahifeleri, Musa'nın sahifeleri, Zebûr ve onlara verdiği diğer kitaplar gibidir.

وأما الحكمةُ: فما أُوحِي إليهم مما لم يكنْ كتابًا مَقْروءًا.

Hikmete gelince: Kendilerine vahyedilip de okunan bir kitap olmayan şeylerdir.

{وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}. [واختَلف] أهلُ التأويلِ في معنى المُلْكِ العظيمِ الذي عنى الله في هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: هو النُّبُوةُ.

{وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik”. Tevil ehli, Allah'ın bu ayette kastettiği büyük mülkün anlamı hususunda [ihtilaf ettiler] ; bazısı: "O, peygamberliktir" dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا [محمدُ بنُ عمرٍو]، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ الله جل ثناؤُه: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ}. قال: هم يهودُ، {عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ}. وليسوا منهم، {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}. قال: النبوةُ .

Bize [Muhammed b. Amr] rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da şânı yüce olan Allah'ın: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?” buyruğu hakkında Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: “Onlar Yahudilerdir.” {عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Allah'ın lütfundan onlara verdiklerini [mi kıskanıyorlar]? Doğrusu biz İbrâhim soyuna Kitab'ı ve hikmeti vermiştik”. Hâlbuki onlar onlardan değildir. {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Ve onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik”. [Mücâhid:] “O, peygamberliktir” dedi.

وقال آخرون: بل ذلك تحليلُ النساءِ. قالوا: وإنما عَنَى الله جل ثناؤُه بذلك: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} محمدًا، على ما أحلَّ الله له مِن النساءِ، فقد أحلَّ اللَّهُ مثلَ الذي أحَلَّه له منهن، لداودَ وسليمانَ وغيرِهما من الأنبياءِ، فكيف لم يَحسُدُوهم على ذلك وحَسَدوا محمدًا.

Başkaları ise: "Bilakis o, kadınların helal kılınmasıdır" dediler. Dediler ki: Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmiştir: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?” [yani] Allah'ın kadınlardan kendisine helal kıldığı şeylerden ötürü Muhammed'i [mi kıskanıyorlar]? Hâlbuki Allah kadınlardan ona helal kıldığının benzerini Dâvûd'a, Süleyman'a ve diğer peygamberlere de helal kılmıştı; öyleyse bundan dolayı onları kıskanmayıp da niçin Muhammed'i kıskandılar?

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ}: سليمانَ وداودَ، {وَالْحِكْمَةَ}. يعنى: النُّبُوةَ، {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}. في النساءِ، فما بالُه حَلَّ لأولئك وهم أنبياءُ، أن يَنكِحَ داودُ تِسْعًا وتسعين امرأةً، ويَنكِحَ سليمانُ مائةً، ولا يَحِلُّ لمحمدٍ أن يَنكِحَ كما نَكَحوا ؟

Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ} “Doğrusu biz İbrahim ailesine verdik” [yani] Süleyman ve Dâvûd'a, {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” yani peygamberliği [verdik], {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik” [yani] kadınlar hususunda [verdik]. Onlar peygamber oldukları hâlde Dâvûd'un doksan dokuz kadınla nikâhlanması, Süleyman'ın yüz kadınla nikâhlanması helal oluyor da Muhammed'in onların nikâhlandığı gibi nikâhlanması niçin helal olmasın ?

وقال آخرون: بل معنى قولِه: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}: الذي أُوتِى سليمانُ بنُ داودَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik” kavlinin anlamı, Dâvûd oğlu Süleyman'a verilen şeydir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}: يعنى ملكَ سليمانَ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik”: Süleyman'ın mülkünü kastetmektedir .

وقال آخرون: بل كانوا أُيِّدوا بالملائكةِ.

Başkaları ise: "Bilakis onlar meleklerle desteklenmişlerdi" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ الغفاريُّ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن همامٍ بنِ الحارثِ: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}. قال: أُيِّدوا بالملائكةِ والجنودِ .

Bana Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Hemmâm b. el-Hâris'ten rivayet etti: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik”. [Hemmâm]: "Onlar melekler ve ordularla desteklendiler" dedi .

[حدَّثني أحمدُ بنُ عثمانَ بن حَكِيمٍ الْأَوْدِيُّ، قال: ثنا شُرَيْحُ بنُ مَسْلَمةَ، قال: حدَّثنا إبراهيمُ بنُ يوسفَ بن أبى إسحاقَ، عن أبيه، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ الرحمن بن يزيدَ، عن أبي مسلمٍ في قولِه: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}. قال: أُيِّدوا بالملائكةِ] .

[Bana Ahmed b. Osmân b. Hakîm el-Evdî rivayet etti, dedi ki: Bize Şüreyh b. Mesleme rivayet etti, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Yûsuf b. Ebî İshâk, babasından, o Ebû İshâk'tan, o Abdurrahman b. Yezîd'den, o da Ebû Müslim'den O'nun: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: "Onlar meleklerle desteklendiler"] .

وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ قولِه: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}. القولُ الذي

Bu görüşler içerisinde O'nun: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik” kavlinin teviline en uygun olanı, şu

رُوِى عن ابن عباسٍ أنه قال: يَعْنى مُلْكَ سليمانَ؛ لأن ذلك هو المعروفُ في كلامِ العربِ، دونَ الذي قال [من قال] : إنه مُلْكُ النُّبَّوةِ. ودونَ قولِ مَن قال: إنه تحليلُ النساءِ والمِلْكُ عليهنَّ؛ لأن كلامَ الله جل ثناؤه الذي خُوطِبت به العربُ غيرُ جائزٍ توجيهُه إلا إلى المعروفِ المستعمَلِ فيهم مِن معانيه، إلا أن تَأْتِيَ دَلالَةٌ أَو تَقُومَ حُجَّةٌ على أن ذلك بخلافِ ذلك، يَجِبُ التسليمُ لها.

İbn Abbâs'tan rivayet edilen: "Süleyman'ın mülkünü kastetmektedir" şeklindeki görüştür. Çünkü Arap kelamında bilinen anlam budur; "[Büyük mülk] peygamberlik mülküdür" [diyenin] dediği görüş veya "O, kadınların helal kılınması ve onlara sahip olunmasıdır" diyenin görüşü gibi değildir. Zira şânı yüce olan Allah'ın Araplara hitap ettiği kelamı, teslim olunması vacip olan aksi yönde bir delil gelmedikçe veya bir hüccet bulunmadıkça, ancak onların arasında bilinen ve kullanılan manalarına hamletmek caizdir.

القولُ في تأويلِ قولهِ جلَّ ثناؤُه: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥)}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥)} “Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. Alevli bir ateş olarak cehennem yeter!” kavlinin tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤه: فمِن الذين أُوتُوا الكتابَ من يهودِ بني إسرائيلَ الذين قال لهم جلَّ ثناؤُه: {آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} - {مَنْ آمَنَ بِهِ}. يَقُولُ: مَن صدَّق بما أنْزَلنا على محمدٍ ﷺ مصدِّقًا لما معهم، {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ}. يقولُ: ومنهم مَن أعرَض عن التصديقِ به.

Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr -Allah ona rahmet etsin- dedi ki: Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kendilerine Kitap verilen İsrâiloğulları Yahudilerinden -ki şânı yüce olan [Allah] onlara: {آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “Bir takım yüzleri silip arkalarına çevirmeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin” demiştir- {مَنْ آمَنَ بِهِ} “ona iman eden oldu”. Şunu demektedir: Yanlarındakini tasdik edici olarak Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] indirdiğimizi tasdik eden oldu. {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} “kimi de ondan yüz çevirdi”. Şunu demektedir: Onlardan kimi de onu tasdik etmekten yüz çevirdi.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثني عيسى، وحدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ}. قال: بما أُنْزِل على محمدٍ مِن يهودَ، {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ}.

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bana Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ} “Onlardan kimi ona iman etti...” [kavli hakkında şöyle] dedi: Yahudilerden Muhammed'e indirilene [iman etti], {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} “kimi de ondan yüz çevirdi.”

وفى هذه الآيةِ دَلالةٌ على أن الذين صَدُّوا عما أنزَل الله على محمدٍ ﷺ، من يهودِ بني إسرائيلَ الذين كانوا حوالَىْ مُهاجرِ رسولِ الله ﷺ، إنما رُفِع عنهم وعبدُ اللهُ الذي تَوَعَّدَهم به في قولِه: {آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا}. في الدنيا، وأُخِّرت عقوبتُهم إلى يومِ القيامةِ؛ لإيمانِ مَن آمَن منهم، [وأن الوعيدَ لهم مِن اللهِ بتعجيلِ] العقوبةِ في الدنيا إنما كان على مُقامِ جميعِهم على الكفرِ بما أنزَل اللهُ على نبيِّه محمدٍ ﷺ، فلما آمَن بعضُهم خرَجوا مِن الوعيدِ الذي توعَّده في عاجلِ الدنيا، وأخِّرت عقوبةُ المقيمين على التكذيبِ إلى الآخرةِ، فقال لهم: كفاكم بجهنمَ سعيرًا.

Bu ayette, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] hicret yurdunun çevresinde bulunan İsrâiloğulları Yahudilerinden, Allah'ın Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] indirdiği şeyden yüz çevirenlerin üzerinden, Allah'ın şu kavlinde kendilerini tehdit ettiği cezanın dünyada kaldırıldığına ve cezalarının kıyamet gününe ertelendiğine dair delil vardır: {آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا} “Bir takım yüzleri silip arkalarına çevirmeden veya cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin! Allah'ın emri yerine getirilmiştir”. [Bu erteleme] onlardan iman edenlerin imanı sebebiyledir. [Allah'ın dünyada cezayı acele ettirme yönündeki tehdidi ise] , ancak hepsinin birden Allah'ın Peygamberi Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] indirdiği şeyi inkâr üzere devam etmeleri hâline bağlıydı. Onların bir kısmı iman edince, peşin dünya hayatında tehdit edildikleri cezadan çıktılar ve yalanlama üzere devam edenlerin cezası ahirete ertelendi de Allah onlara: "Alevli bir ateş olarak cehennem size yeter!" dedi.

ويَعْنى بقولِه: {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا}: وحسبُكم أيُّها المكذِّبون بما أنْزَلْتُ على محمدٍ نبيِّى ورسولى {بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا}. يَعْنى: بنارٍ جَهَنَّمَ تُسْعَرُ عليكم. أي: تُوقَدُ عليكم.

{وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} “Alevli bir ateş olarak cehennem yeter!” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey Peygamberim ve Elçim Muhammed'e indirdiğimi yalanlayanlar! {بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} “Alevli bir ateş olarak cehennem”, yani üzerinize alevlendirilen -yani tutuşturulan- cehennem ateşi size yeter!

وقيل: {سَعِيرًا}. وأصلُه "مَسْعُورا"، من: سُعِرتْ تُسْعَرُ فهي مَسْعُورةٌ، كما قال الله جلَّ ثناؤه: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ} [التكوير: ١٢]. ولكنها صُرِفت إلى فَعيلٍ، كما قيل: كفٌّ خَضِيبٌ ولحيةٌ دَهِينٌ. بمعنى: مَخْضُبةٌ ومَدْهونةٌ.

Şöyle de denilmiştir: {سَعِيرًا} “alevli ateş” kelimesinin aslı, "tutuşturuldu / tutuşturulur, dolayısıyla o tutuşturulmuştur" kökünden türeyen "mes'ûr" (مَسْعُور)dur; nitekim şânı yüce olan Allah: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ} “Cehennem tutuşturulduğu zaman” [Tekvîr: 12] buyurmuştur. Ancak tıpkı kına yakılmış anlamında "kef-i hadîb" (كفٌّ خَضِيبٌ) ve yağlanmış anlamında "lihye-i dehîn" (لحيةٌ دَهِينٌ) denildiği gibi "faîl" veznine çevrilmiştir.

والسعيرُ الوَقودُ.

Saîr (السَّعِير) ise yakıt / tutuşturulan ateştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ}.

Şânı yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri bir ateşe sokacağız; derileri piştikçe azabı tatsınlar diye onlara başka deriler vereceğiz” [Nisâ: 56] kavlinin teviline dair açıklama:

قال أبو جعفرٍ ﵀: وهذا وعيدٌ مِن اللهِ للذين أقاموا على تكذيبِهم بما أنزَل الله على محمدٍ مِن يهودِ بنى إسرائيلَ وغيرِهم مِن سائِر الكفّارِ [به و] برسولِه. يقُولُ الله لهم: إن الذين جحَدوا ما أَنْزَلْتُ على رسولى محمدٍ ﷺ مِن آياتى. يَعْنى: مِن آياتِ تنزيلِه، ووَحْى كتابِه، وهى [دَلالتُه وحُجَّتُه] على صدقِ محمدٍ ﷺ، فلم يُصَدِّقوا به مِن يهودِ بني إسرائيل وغيرِهم من سائرِ أهلِ الكفرِ به، {سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا}. يقولُ: سوف تُنْضِجُهم في نارٍ يُصْلَون فيها، أي: يُشْوَوْن فيها، {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ}. [يَقُولُ: كلَّما انْشَوَتُ بها جُلودُهم] فاحْتَرَقت، {بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}. يَعْنى: غيرَ الجلودِ التي قد نضِجت فانْشَوَت.

Ebû Ca'fer -Allah ona rahmet etsin- dedi ki: Bu, Allah'ın Muhammed'e indirdiği şeyi yalanlama üzere devam eden İsrâiloğulları Yahudilerine ve [O'nu ve] Elçisini inkâr eden diğer bütün kâfirlere yönelik Allah'tan bir tehdittir. Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Elçim Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] indirdiğim ayetlerimi -yani indirdiği ayetleri ve Kitab'ının vahyini ki bu, Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] doğruluğuna dair [O'nun delili ve hüccetidir] - inkâr edip onu tasdik etmeyen İsrâiloğulları Yahudileri ve O'nu inkâr eden diğer bütün kâfirleri, {سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا} “yakında bir ateşe yaslayacağız”. Şunu demektedir: Onları içine atılıp yaslanacakları -yani kızartılacakları- bir ateşte pişireceğiz. {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} “Derileri piştikçe”. [Şunu demektedir: Derileri onda her kızarıp] yandıkça, {بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “onlara başka deriler vereceğiz”. Yani pişip kızarmış olan derilerden başka [deriler vereceğiz].

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن ثُوَيرٍ ، عن ابن عمرَ: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}. قال: إذا احْتَرَقَت جُلودُهم بَدَّلناهم جُلودًا بيضًا أمثالَ القراطيسِ .

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Süveyr'den , o da İbn Ömer'den rivayet etti: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Derileri piştikçe onlara başka deriler vereceğiz”. [İbn Ömer]: "Derileri yandığında onlara kâğıtlar gibi beyaz deriler veririz" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}. يَقُولُ: كُلَّما احْتَرَقت جُلودُهم بدَّلْناهم جلودًا غيرَها.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Âyetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe yaslayacağız. Derileri piştikçe onlara başka deriler vereceğiz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Katâde] şöyle demektedir: Derileri her yandığında, onlara başka deriler veririz.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} قال: سمِعنا أنه مكتوبٌ في الكتابِ الأوّلِ أن جلدَ أحدِهم أربعون ذراعًا، [وسِنَّه سبعون ذراعًا] ، وبَطْنَه لو وُضِع فيه جبلٌ لوَسِعه ، فإذا أكَلت النارُ جُلودَهم بُدِّلوا جُلودًا غيرَها .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} “Derileri piştikçe” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: İlk Kitap'ta (Tevrat'ta), onlardan birinin derisinin kırk arşın, [dişinin yetmiş arşın] olduğu, karnına bir dağ konsa onu içine alacağı , ateş derilerini yiyip bitirdiğinde ise kendilerine başka deriler verileceği yazılı olduğunu işittik .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخْبرَنا ابن المباركِ، قال: بَلَغني عن الحسنِ: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}، قال: تُنْضِجُهم في اليومِ سبعين ألفَ مرَّةٍ .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek haber verdi, dedi ki: Bana Hasan'dan rivayet edildiğine göre o: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Derileri piştikçe onlara başka deriler vereceğiz” [ayeti hakkında]: "[Ateş] onları bir günde yetmiş bin defa pişirir " dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو عُبَيدةَ الحدادُ، عن هشامِ بن حسانَ، عن الحسنِ قولَه: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}. قال: تُنْضِجُ النارُ كلَّ يومٍ سبعين ألفَ جلدٍ. قال : وغلظُ جلدِ الكافرِ أربعون ذراعًا، فالله أعلمُ بأيِّ ذراعٍ .

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ubeyde el-Haddâd, Hişâm b. Hassân'dan, o da Hasan'ın şu kavli hakkında rivayet etti: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Derileri piştikçe onlara başka deriler vereceğiz”. [Hasan]: "Ateş her gün yetmiş bin deriyi pişirir" dedi. [Ravi] dedi ki : Kâfirin derisinin kalınlığı kırk arşındır; artık hangi arşınla olduğunu Allah daha iyi bilir .

[وإن سأَلنا] سائلٌ فقال: وما معنى قوِله جلَّ ثناؤُه: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}؟ وهل يَجُوزُ أن يُبَدَّلُوا جُلُودًا غيرَ جُلودِهم التي كانَت لهم في الدنيا فيعذَّبوا فيها؟ فإن جاز ذلك عندَك، فأجِزْ أَن يُبَدَّلُوا أجسامًا وأرواحًا غيرَ أجسامِهم وأرواحِهم التي كانت لهم في الدنيا فتُعذَّبَ، فإِن أَجَزْت ذلك لزِمك أن يكونَ المعذَّبون في الآخرةِ بالنارِ غيرَ الذين أوْعَدَهم الله العقابَ على كفرِهم به ومعصيتِهم إياه، وأن يَكُونَ الكفارُ قد ارتفَع عنهم العذابُ!

[Eğer bize] birisi sorup da: “Allah -celle senâuhu-'nun: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Derileri piştikçe onlara başka deriler vereceğiz” kavlinin anlamı nedir? Onların dünyada sahip oldukları derilerinden başka derilerle değiştirilip o [deriler] içinde azap görmeleri caiz midir? Şayet bu sana göre caiz ise, dünyada sahip oldukları beden ve ruhlarından başka bedenler ve ruhlarla değiştirilip onların azap görmelerini de caiz gör! Eğer bunu caiz görürsen, ahirette ateşle azap edilecek olanların, Allah'ın kendisini inkâr etmeleri ve O'na isyan etmeleri sebebiyle azap vadettiği kimselerden başkaları olması ve [asıl] kâfirlerden azabın kalkmış bulunması lazım gelir!” derse,

قيل: إن الناسَ اختلَفوا في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: العذابُ إنما يَصِلُ إلى الإنسانِ الذي هو غيرُ الجلدِ واللحم، وإنما يُحْرَقُ الجلدُ ليَصِلَ إلى الإنسانِ ألمُ العذابِ، فأما الجلدُ واللحمُ فلا يَأْلَمان. قالوا: فسواءٌ أُعِيدَ على الكافرِ جلدُه الذي كان له في الدنيا أو جلدٌ غيرُه، إذ كانَت الجلودُ غيرَ آلمةٍ ولا معذَّبةٍ، وإنما الآلِمةُ المعذَّبةُ النفسُ التي تُحِسُّ الألمَ، ويَصِلُ إليها الوجَعُ. قالوا: وإذ كان ذلك كذلك، فغيرُ مستحيلٍ أن يُخْلَقَ لكلِّ كافرٍ في النارِ في كلِّ لحظةٍ وساعةٍ مِن الجلودِ ما لا يُحْصَى عددُه، ويُحْرَقُ ذلك عليه ، ليَصِلَ إلى نفِسه ألمُ العذابِ، إذ كانت الجلودُ لا تألمُ.

Şöyle cevap verilir: İnsanlar bunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Azap ancak deri ve etten başka bir varlık olan insana ulaşır; deri ise sadece azabın elemi insana ulaşsın diye yakılır, derinin ve etin kendisi ise acı duymaz. Dolayısıyla kâfire dünyada sahip olduğu kendi derisi iade edilsin veya başka bir deri verilsin fark etmez; zira deriler acı duyan ve azap gören şeyler değildir. Acı duyan ve azap gören ise yalnızca acıyı hisseden ve sancı kendisine ulaşan nefistir (candır). Durum böyle olduğuna göre, ateşteki her kâfir için her an ve her saat sayısız deri yaratılması ve deriler acı duymadığı için azabın elemi onun nefsine ulaşsın diye bunların onun üzerinde yakılması imkânsız değildir" demişlerdir.

وقال آخرون: بل الجلودُ تَأْلمُ، واللحمُ وسائرُ أجزاءِ جِرْمِ ابن آدمَ، وإذا أُحْرِق جلدُه أو غيرُه من أجزاءِ جسدِه، وصل ألمُ ذلك إلى جميعِه. قالوا: ومعنى قولِه: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}: بدَّلناهم جُلودًا غيرَ مُحْتَرِقةٍ، وذلك أنها تُعادُ جديدةً، والأُولى كانَت قد احتَرَقت فأُعِيدَت غيرَ محترقةٍ، فلذلك قيل {غَيْرَهَا}؛ لأنها غيرُ الجلودِ التي كانَت لهم في الدنيا التي عصَوُا الله وهي لهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis deriler, et ve Âdemoğlunun bedeninin diğer bütün cüzleri acı duyar; derisi veya bedeninin başka bir parçası yandığında, bunun elemi tamamına ulaşır. Onlar şöyle dediler: [Allah'ın] {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Derileri piştikçe, kendilerine başka deriler veririz” buyruğunun anlamı; 'onlara yanmamış başka deriler veririz' demektir. Çünkü o [deriler] yeni olarak iade edilir; önceki [deriler] ise yanmıştı, böylece yanmamış olarak geri verilir. İşte bu sebeple {غَيْرَهَا} “başka” buyrulmuştur; zira bunlar, dünyada sahip oldukları ve üzerlerindeyken Allah'a isyan ettikleri o derilerden başkadır.

قالوا: وذلك نظيرُ قولِ العربِ للصائغِ - إذا اسْتَصَاغَتْه خاتَمًا مِن خَاتَمٍ مصوغٍ، بتحويلِه عن صِياغتِه التي هو بها إلى صياغةٍ أُخرى -: صُغْ لى مِن هذا الخاتمِ خاتَمًا غيرَه. فيَكْسِرُه ويَصوغُه له منه خاتَمًا غيرَه، والخاتمُ المصوغُ بالصياغةِ الثانيةِ هو الأوّلُ، ولكنه لما أُعيدَ بعدَ كسرِه خاتَمًا قيل: هو غيرُه. قالوا: فكذلك معنى قولِه: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا}. لما احْتَرَقت الجلودُ ثم أُعِيدَت جديدًا بعدَ الاحتراقِ قيل: هي غيرُها. على ذلك المعنى.

Dediler ki: Bu, Arapların kuyumcuya -işlenmiş bir yüzüğü bulunduğu biçimden başka bir biçime dönüştürerek ondan yeni bir yüzük yapmasını istediklerinde- "Bana bu yüzükten başka bir yüzük dök/yap" demelerine benzer. Kuyumcu onu kırar ve ondan ona başka bir yüzük yapar ; ikinci dökümle yapılan yüzük aslında birincinin aynısıdır, fakat kırıldıktan sonra yeniden yüzük yapıldığı için "o başkasıdır" denilmiştir. Dediler ki: İşte {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Derileri piştikçe onlara başka deriler vereceğiz” kavlinin anlamı da böyledir. Deriler yandığında ve yanmanın ardından yeniden yeni olarak iade edildiğinde bu manaya binaen: "Onlar başkasıdır" denilmiştir.

وقال آخرون: معنى ذلك: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ}. سرابيلُهم، بدَّلناهم سرابيلَ مَن قَطِرانٍ غيرَها، فجُعِلَت السَّرابيلُ القَطِرانُ لهم جُلودًا، كما يُقالُ للشيءِ الخاصِّ بالإنسانِ: هو جِلدةُ ما بينَ عيْنَيه ووجهِه؛ لخُصوصِه به. قالوا: فكذلك سرابيلُ القَطِران التي قال الله في كتابِه: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} [إبراهيم: ٥٠]. لما صارَت لهم لباسًا لا تُفارقُ أجسامَهم جُعِلت لهم جلودًا، فقيل: كلما اشتعَل القَطِرانُ في أجسامِهم واحترَق، بُدِّلوا سرابيلَ من قَطِرانٍ آخَرَ. قالوا: وأما جلودُ أهلِ الكفرِ مِن أهلِ النارِ فإنها لا تحترقُ؛ لأن في احتراقِها إلى حالِ إعادتِها فناءَها، وفى فنائِها راحتُها. قالوا: وقد أخبرَ الله تعالى ذكرُه [عنها أنهم لا يموتون] ولا يُخَفَّفُ عنهم مِن عذابِها، قالوا: وجلودُ الكفارِ أحدُ أجزاءِ أجسامِهم، ولو جاز أن يَحْتَرِقَ منها شيءٌ فيَفْنَى ثم يُعادَ بعد الفناءِ في النارِ،

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} [şudur]: Gömlekleri [yandıkça], onlara katrandan başka gömlekler veririz. Katran gömlekler, tıpkı bir insana has olan bir şey için ona has oluşundan ötürü "Bu, onun iki gözü ile yüzü arasındaki derisidir" denildiği gibi onlar için deri kılınmıştır. Dediler ki: Nitekim Allah'ın Kitabı'nda: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “Gömlekleri katrandandır ve yüzlerini ateş bürür” [İbrâhîm: 50] buyurduğu katran gömlekler, bedenlerinden ayrılmayan birer giysi haline gelince onlar için deri kılınmıştır. Dolayısıyla: "Katran onların bedenlerinde alev alıp yandıkça kendilerine katrandan başka gömlekler verilir" denilmiştir. Dediler ki: Ateş ehlinden olan kâfirlerin derilerine gelince; onlar yanmaz; zira onların yeniden iade edilecekleri âna kadar yanmasında bir yok oluş (fenâ) vardır, yok olmalarında ise onların rahatlaması söz konusudur. Dediler ki: Allah Teâlâ [onlar hakkında, onların ölmeyeceklerini] ve azabın kendilerinden hafifletilmeyeceğini haber vermiştir. Dediler ki: Kâfirlerin derileri bedenlerinin cüzlerinden bir cüzdür. Şayet onlardan bir parçanın yanıp yok olması, sonra da ateşte yok oluşun ardından tekrar iade edilmesi caiz olsaydı,

جاز ذلك في جميعِ أجزائِها، وإذا جاز ذلك وجَب أن يَكُونَ جائزًا عليهم الفناءُ، ثم الإعادةُ والموتُ، ثم الإحياءُ، وقد أخبرَ الله عنهم أنهم لا يَمُوتون. قالوا: وفى خبرِه عنهم أنهم لا يَمُوتون دليلٌ واضحٌ أنه لا يَمُوتُ شيءٌ مِن أجزاءِ أجسامِهم، والجلودُ أحدُ تلك الأجزاءِ.

bu durum bedenlerinin bütün cüzleri için de caiz olurdu. Bu caiz olduğunda ise onların yok olması, sonra iade edilmesi, ölmeleri ve sonra diriltilmeleri de onlar hakkında caiz olurdu. Hâlbuki Allah onların ölmeyeceklerini haber vermiştir. Dediler ki: O'nun onların ölmeyeceklerine dair haberi, bedenlerinin parçalarından hiçbir şeyin ölmeyeceğine açık bir delildir; deriler de bu parçalardan biridir.

وأما معنى قولِه: {لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} فإنه يقولُ: فعَلنا ذلك بهم ليَجِدُوا ألمَ العذابِ وكَرْبَه وشِدَّتَه، بما كانوا في الدنيا يُكَذِّبون آياتِ اللهِ ويَجْحَدُونها.

O'nun: {لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “Azabı tatsınlar diye” kavlinin anlamına gelince; şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'ın ayetlerini yalanlayıp inkâr etmelerine karşılık azabın elemini, sıkıntısını ve şiddetini hissetsinler diye onlara bunu yaptık.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦)}.

O'nun: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦)} “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” kavlinin tevili hakkında:

يقولُ: إن الله لم يَزَلْ عزيزًا في انتقامِه ممن انتقَم منه مِن خلقِه، لا يَقْدِرُ على الامتناعِ منه أحدٌ أراده بضرٍّ، ولا الانتصارِ منه أحدٌ أحلَّ به عقوبةً، حكيمًا في تدبيرِه وقضائِه.

Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, mahlûkatından intikam aldığı kimselerden intikam almada daima Azîz'dir (üstündür/kudretlidir); O'nun kendisi hakkında bir zarar dilediği hiç kimse O'na engel olmaya güç yetiremez ve O'nun cezalandırdığı hiç kimse O'ndan intikam/kurtuluş elde edemez; O, tedbirinde ve hükmünde Hakîm'dir (hikmet sahibidir).

القولُ في تأويلِ قولهِ جل ثناؤُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا (٥٧)} .

Şânı yüce olan Allah'ın: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا (٥٧)} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız” kavlinin tevili hakkında:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}: والذين آمَنوا بالله ورسولِه محمدٍ ﷺ، وصدَّقوا بما أنزَل الله على محمدٍ مصدِّقًا لما معهم؛ من يهودِ بنى إسرائيلَ وسائرِ الأممِ غيرِهم، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يَقُولُ: وأدَّوْا ما أمَرهم الله به مِن فرائضِه، واجْتَنَبوا ما حرَّم الله عليهم مِن معاصيه، وذلك هو الصالحُ مِن أعمالِهم، {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقول: سوف يُدْخِلُهم الله يومَ القيامةِ جناتٍ، يَعْنى بساتينَ، {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ: تَجْرِى مِن تحتِ تلك الجناتِ الأنهارُ، {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا}. يقولُ: باقين فيها أبدًا بغيرِ نهايةٍ ولا انقطاعٍ، دائمًا ذلك لهم فيها أبدًا، {لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ}. يقولُ: لهم في تلك الجناتِ التي وصَف صفتَها {أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. يَعْنى: بريئاتٌ مِن الأدناسِ والرِّيَبِ والحيضِ والغائطِ والبولِ والحبَلِ والبُصاقِ، وسائرِ ما يَكونُ في نساءِ أهلِ الدنيا.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh şöyle der: Şânı yüce olan [Allah]’ın: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenler...” kavliyle kastedilen şudur: İsrâiloğulları Yahudilerinden ve diğer bütün ümmetlerden Allah’a ve Rasûlü Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem iman edenler ve Allah’ın Muhammed’e indirdiği, yanlarındakini doğrulayıcı [kitabı] tasdik edenler; {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenler”. Şöyle buyurmaktadır: Allah’ın kendilerine emrettiği farzları yerine getirenler ve Allah’ın kendilerine haram kıldığı günahlardan sakınanlar -ki onların salih amelleri işte budur-; {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız”. Şöyle buyurmaktadır: Allah kıyamet gününde onları cennetlere -yani bahçelere- koyacaktır; {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altından ırmaklar akan”. Şöyle buyurmaktadır: O cennetlerin altından ırmaklar akar; {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} “içinde ebedî kalacakları”. Şöyle buyurmaktadır: Orada bir sonu ve kesintisi olmaksızın ebediyen kalıcıdırlar; bu [nimetler], orada onlar için ebediyen süreklidir; {لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ} “orada onlar için eşler vardır”. Şöyle buyurmaktadır: Niteliklerini tavsif ettiği o cennetlerde onlar için {أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “tertemiz eşler vardır”. Yani; kirlerden, kusurlardan/şaibelerden, hayızdan, dışkıdan, idrardan, hamilelikten, tükürükten ve dünya kadınlarında bulunan diğer bütün [noksan] hâllerden arınmış [eşler vardır].

وقد ذكَرنا ما في ذلك مِن الآثار فيما مضَى قبلُ فأغنَى ذلك عن إعادتِها .

Bu konudaki rivayetleri daha önce zikretmiştik; dolayısıyla onları tekrar etmeye gerek kalmamıştır .

وأما قولُه: {وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا}. فإنه يقولُ: ونُدْخِلُهم ظِلَّا كَنِينًا. كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} [الواقعة: ٣٠].

O'nun: {وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا} “Ve onları koyu bir gölgeye sokacağız” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Onları korunaklı/ferahlatıcı bir gölgeye sokacağız; nitekim şânı yüce olan [Allah]: {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} “Ve uzayıp giden bir gölgede” [Vâkıa: 30] buyurmuştur.

وكما حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، وحدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قالا جميعًا: ثنا شعبةُ، قال: سمِعت أبا الضحاكِ يُحدِّثُ عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ قال: "إن في الجنةِ لشجرةً يَسيرُ الراكبُ في ظلِّها مائةَ عامٍ لا يَقْطَعُها؛ شجرةُ الخُلدِ" .

Nitekim bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti; bize İbnü'l-Müsennâ da rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti; ikisi birden dediler ki: Bize Şu'be rivayet etti, dedi ki: Ebü'd-Dahhâk'ı Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururken rivayet ettiğini işittim: "Cennette öyle bir ağaç vardır ki binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alır da onu bitiremez; [bu] Huld (ebedîlik) ağacıdır" .