حدَّثني محمد بن المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ في هذه الآيةِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}. قال: كان بينَ رجلٍ مِن اليهودِ وبينِ رجلٍ مِن المنافقين خصومةٌ، فكان المنافقُ يَدْعُو إلى اليهودِ؛ لأنه يَعْلَمُ أنهم يَقْبَلُون الرِّشوةَ، وكان اليهوديُّ يَدْعُو إلى المسلمين؛ لأنه يَعْلَمُ أنهم لا يَقْبَلون الرِّشوةَ، فاصْطَلحا أن يَتَحاكما إلى كاهنٍ مِن جُهَيْنةَ، فأنزَلَ اللهُ ﷿ فيه هذه الآيةَ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} حتى بلَغ: {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا}.
Bana Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den şu ayet hakkında rivayet etti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar”. [Âmir] dedi ki: Yahudilerden bir adam ile münafıklardan bir adam arasında bir husumet vardı. Münafık, rüşvet kabul ettiklerini bildiği için Yahudilere [başvurmaya] çağırıyor; Yahudi ise rüşvet kabul etmediklerini bildiği için Müslümanlara [başvurmaya] çağırıyordu. [Sonunda] Cüheyne'den bir kâhine muhakeme olmak üzere anlaştılar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah, onun hakkında şu ayeti indirdi: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” [ayetinden] {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “...ve tam bir teslimiyetle boyun eğsinler” [kısmına] kadar indirdi.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ في هذه الآيةِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}. فذكرَ نحوَه، وزاد فيه: فأنزَل اللهُ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}: يعنى المنافقَ ، {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}: يعنى اليهودِيَّ ، {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}. يقولُ: إلى الكاهن، {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ}: أُمِر هذا في كتابِه، وأُمِر هذا في كتابه، أن يَكْفُرَ بالكاهنِ.
Bize İbnü'l-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Abdüle'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den şu ayet hakkında rivayet etti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?”. Benzerini zikretti ve şunları ekledi: Allah [şu ayeti] indirdi: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}: Münafığı kastetmektedir , {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}: Yahudiyi kastetmektedir , {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “tâğûtun önünde muhakeme olunmak istiyorlar”. Şöyle der: Kâhine [muhakeme olmak istiyorlar], {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ} “Kendisini inkâr etmekle emrolundukları hâlde”: Şuna da Kitabı'nda, buna da Kitabı'nda kâhini inkâr etmesi emredilmişti.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابن عليةَ، عن داودَ، عن الشعبيِّ، قال: كانت بينَ رجلٍ ممن يَزْعُمُ أنه مسلمٌ وبينَ رجلٍ مِن اليهودِ خصومةٌ، فقال اليهوديُّ: أُحاكمُك إلى أهل دينِك. أو قال: إلى النبيِّ، لأنه قد عِلم أن النبيَّ ﷺ يأْخذُ الرِّشوةَ في الحكمِ، فاختلفا، فاتَّفَقا على أن يَأْتِيا كاهنًا في جُهَيْنَةً. قال: فنزَلت: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}: يَعْنى الذي مِن الأنصارِ، {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}: يَعْنى اليهوديَّ، {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}: إلى الكاهنِ، {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ}. يَعْنى: أُمِر هذا في كتابِه، وأُمِر هذا في كتابِه. {وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا}. وقرَأ: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ}. إلى: {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا}.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o da eş-Şa'bî'den rivayet etti, dedi ki: Müslüman olduğunu iddia edenlerden bir adam ile Yahudilerden bir adam arasında bir husumet vardı. Yahudi: "Seninle kendi dininin ehline muhakeme olurum" yahut "Peygamber'e [muhakeme olurum]" dedi; çünkü Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hükümde asla rüşvet almadığını biliyordu. Anlaşamadılar ve Cüheyne'deki bir kâhine gitme konusunda uzlaştılar. Dedi ki: Bunun üzerine şu indi: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}: Ensardan olan kimseyi kastetmektedir, {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}: Yahudiyi kastetmektedir, {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}: Kâhine [başvurmak istiyorlar], {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ}: Yani şuna da Kitabı'nda, buna da Kitabı'nda emredilmişti. {وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا}. Ve şu ayeti okudu: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} kavlinden {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} kavline kadar.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: زعَم حضرميٌّ أن رجلًا مِن اليهودِ كان قد أسلَم، فكانت بينَه وبين رجلٍ
Bize Muhammed b. Abdile'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân, babasından rivayet etti, dedi ki: Hadramî [şöyle] anlattı: Yahudilerden bir adam Müslüman olmuştu; onunla [Yahudilerden] bir adam arasında...
مِن اليهودِ مُدارَاةٌ في حقٍّ، فقال اليهوديُّ له: انْطَلِق إلى نبيِّ اللهِ. فعرَف أنه سيَقْضِي عليه، قال: فأبى، فانْطَلَقا إلى رجلٍ مِن الكهانِ، فتَحاكَما إليه، فأنزَل اللهُ جل ثناؤُه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} .
bir hak konusunda bir anlaşmazlık bulunduğunu iddia etti. Yahudi ona: "Allah'ın Nebîsi'ne gidelim" dedi; o da onun kendi aleyhine hüküm vereceğini anladı, dedi ki: [Gitmeyi] reddetti; böylece kâhinlerden bir adama gidip ona muhakeme oldular. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah şunu indirdi : {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Tâğûtun önünde muhakeme olunmak istiyorlar” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} الآية. حتى بلغ: {ضَلَالًا بَعِيدًا}: ذُكر لنا أن هذه الآيةَ نزَلت في رجلين؛ رجلٍ مِن الأنصارِ يُقال له: بشرٌ. وفى رجلٍ مِن اليهودِ، في مُدارَأَةٍ كانت بينَهما في حقٍّ، فتَدارَءا بينَهما فيه، فتَنافَرا إلى كاهنٍ بالمدينة يَحْكُم بينَهما، وترَكا نبيَّ اللهِ ﷺ، فعاب اللهُ ذلك عليهما، وذُكِر لنا أن اليهوديَّ كان يَدْعُوه إلى النبيِّ ﷺ ليَحْكُمَ بينَهما، وقد عِلم أن النبيَّ ﷺ الله لن يَجُورَ عليه، فجعَل الأنصاريُّ يَأْتِي عليه، وهو يَزْعُمُ أنه مسلمٌ، ويَدْعُوه إلى الكاهنِ، فأنزَل اللهُ ما تَسْمَعُون، فعاب ذلك على الذي يَزْعُمُ أنه مسلمٌ، وعلى اليهوديِّ الذي هو مِن أهلِ الكتابِ، فقال {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. إلى قولِه: {صُدُودًا}.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” ayeti. {ضَلَالًا بَعِيدًا} “...derin bir sapıklıkla” [kısmına] kadar: Bize bildirildiğine göre bu ayet iki adam hakkında indi: Ensâr'dan Bişr denilen bir adam ile Yahudilerden bir adam. Bir hak konusunda aralarında geçen bir anlaşmazlık sebebiyle kendi aralarında çekişip aralarında hüküm vermesi için Medine'deki bir kâhine başvurdular ve Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'i terk ettiler. Allah da onların bu tutumunu kınadı. Bize bildirildiğine göre Yahudi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine haksızlık etmeyeceğini bildiği için aralarında hüküm vermesi adına onu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağırıyordu. Müslüman olduğunu iddia eden Ensârî ise [buna] yanaşmayıp onu kâhine çağırıyordu. Bunun üzerine Allah işitmekte olduğunuz [ayeti] indirdi ve Müslüman olduğunu iddia eden kimseyi de Ehl-i Kitap'tan olan Yahudiyi de bu [tutumları] sebebiyle kınadı ve {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” ayetinden {صُدُودًا} “...yüz çevirirler” sözüne kadar buyurdu.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}. قال: كان ناسٌ مِن اليهودِ قد أسلَموا ونافَق بعضُهم، وكانت قريظةُ والنضيرُ في الجاهليةِ إذا قُتِل الرجلُ مِن بني النضيرِ؛ قتَلتْه بنو قُرَيظةَ، قتَلوا به منهم، فإذا قُتِل الرجلُ مِن بني قريظة؛ قتَلته النَّضِيرُ، أعطَوْا دِيتَه ستين وَسْقًا مِن تمرٍ، فلما أسلَم ناسٌ مِن بني قُرَيظةَ والنَّضيرِ، قتَل رجلٌ مِن مِن بني النضيرِ رجلًا مِن بنى قريظةَ، فتَحاكَموا إلى النبيِّ ﷺ، فقال النَّضَرِيُّ: يا نبيَّ اللهِ، إنا كنا نُعْطِيهم في الجاهليةِ الدِّيَةَ، فنحن نُعْطِيهم اليومَ ذلك. فقالت قُرَيْظَةُ: لا، ولكنا إخوانُكم في النَّسَبِ والدين، ودماؤُنا مثلُ دمائِكم، ولكنكم كنتم تَغْلِبوننا في الجاهليةِ، فقد جاء اللهُ بالإسلامِ. فأنزَلَ اللهُ يُعَيِّرُهم بما فعَلوا، فقال: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} [المائدة: ٤٥]. [عيَّرهم بما فعَلوا]، ثم ذكَر قولَ النَّضَريِّ: كنا نُعْطيهم في الجاهليةِ ستين وسْقًا ونَقْتُلُ منهم ولا يَقْتُلُوننا. فقال: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} [المائدة: ٥٠]. فأخذ النَّضريَّ فقتَله بصاحبِه، فتَفاخَرتِ النَّضيرُ وقُريظةُ، فقالت النضيرُ: نحن أكرمُ منكم. وقالت قريظةُ: نحن أكرمُ منكم. ودخَلوا المدينةَ إلى أبي بُرْدَة الكاهنِ الأسلميِّ، فقال المنافقون مِن قُرَيظةَ والنَّضيرِ: انْطَلِقوا إلى أبى بُرْدَة يُنْفِر بينَنا. وقال المسلمون مِن قُرَيظةَ والنَّضِيرِ: لا، بل النبيُّ ﷺ يُنْفِرُ بينَنا، فتعالَوا إليه. فأبَى المنافقون،
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Tağuta muhakeme olmak istiyorlar...” ayeti hakkında şunu rivayet etti: Yahudilerden birtakım kimseler Müslüman olmuş, bazısı da münafıklık yapmıştı. Cahiliye döneminde Benî Nadîr'den bir adam öldürüldüğünde, Benî Kurayza onu öldürmüşse, ona karşılık onlardan birini öldürürlerdi. Benî Kurayza'dan bir adam öldürüldüğünde ise onu Nadîr öldürmüşse, diyet olarak hurmadan altmış vesk verirlerdi. Benî Kurayza ve Nadîr'den birtakım kimseler Müslüman olunca, Benî Nadîr'den bir adam Benî Kurayza'dan bir adamı öldürdü. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme oldular. Nadîrli: "Ey Allah'ın Nebîsi! Biz Cahiliyede onlara diyet veriyorduk, bugün de onlara bunu verelim" dedi. Kurayza ise şöyle dedi: "Hayır! Biz nesep ve din bakımından sizin kardeşleriniziz; kanlarımız da sizin kanlarınız gibidir. Fakat siz Cahiliyede bize baskın geliyordunuz; oysa artık Allah İslam'ı getirdi." Bunun üzerine Allah, yaptıklarını kınayarak şunu indirdi: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Biz orada onlara cana can [kısas yapılmasını] yazdık” [el-Mâide 5/45]. [Yaptıklarından ötürü onları kınadı]. Sonra [Allah], Nadîrlinin: "Biz Cahiliyede onlara altmış vesk verirdik; biz onlardan [birini] öldürürdük ama onlar bizden [birini] öldüremezlerdi" sözünü zikretti ve: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} “Yoksa onlar Cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” [el-Mâide 5/50] buyurdu. Bunun üzerine [Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem] Nadîrliyi aldı ve arkadaşına karşılık onu öldürdü. Bunun üzerine Nadîr ile Kurayza övünme yarışına girdiler. Nadîr: "Biz sizden daha üstünüz" dedi, Kurayza da: "Biz sizden daha üstünüz" dedi. Medine'ye, Eslemî kâhin Ebû Bürde'ye geldiler. Kurayza ve Nadîr'in münafıkları: "Ebû Bürde'ye gidin, aramızda kimin üstün olduğuna hükmetsin" dediler. Kurayza ve Nadîr'in Müslümanları ise: "Hayır, aksine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda hüküm versin, ona gelin" dediler. Münafıklar ise [bunu] reddettiler,
وانْطَلَقوا إلى أبى بُرْدَةَ فسأَلوه، فقال: أعظِموا اللُّقمةَ. يَقُولُ: أعظِموا الخَطَرَ . فقالوا: لك عَشَرَةُ أوساقٍ. قال: لا، بل مائةُ وَسْقٍ، دِيَتِى، فإني أخافُ أَن أُنْفِرَ النَّضِيرَ فتَقْتُلَنِى قُرَيظَةُ، أو أُنْفِرَ قُرَيْظَةَ فتَقْتُلَنِي النَّضِيرُ، فَأَبَوْا أَن يُعْطُوه فوقَ عَشَرَةِ أوساقٍ، وأبَى أن يَحْكُمَ بينَهم، فأنزلَ اللهُ ﷿: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}: وهو أبو بُرْدَةَ (١)، {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ}. إلى قولِه: {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} .
Ebû Bürde'ye gidip ona sordular. O da: "Lokmayı büyütün" dedi. Yani: "Miktarı büyütün" diyordu. Onlar: "Sana on vesk verelim" dediler. O: "Hayır, aksine yüz vesk; benim diyetim [kadar]. Çünkü ben, Nadîr lehine hükmedersem Kurayza'nın beni öldürmesinden veya Kurayza lehine hükmedersem Nadîr'in beni öldürmesinden korkarım" dedi. Onlar ise ona on veskin üzerinde vermekten kaçındılar; o da aralarında hüküm vermekten kaçındı. Bunun üzerine Yüce Allah: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Tağutun önünde muhakeme olmak istiyorlar” -ki o Ebû Bürde'dir (١)- {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ} “oysa onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı” ayetinden {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça” kavline kadar [olan kısmı] indirdi.
وقال آخَرون: الطاغوتُ في هذا الموضعِ هو كعبُ بنُ الأشرفِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: "Bu yerdeki tağut, Kâ'b b. el-Eşref'tir."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ}: والطاغوتُ رجلٌ مِن اليهودِ كان يقالُ له: كعبُ بنُ الأشرفِ. وكانوا إذا ما دُعوا إلى ما أنْزَل اللهُ وإلى الرسولِ ليَحْكُمَ بينَهم قالوا: بل نحاكِمُكم إلى كعبِ. فذلك قولِه: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} الآية .
Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] Allah'ın: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ} “Tağutun önünde muhakeme olmak istiyorlar, oysa onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: "Tağut, Yahudilerden kendisine Kâ'b b. el-Eşref denilen bir adamdı. Onlar Allah'ın indirdiğine ve aralarında hüküm vermesi için Resûl'e çağrıldıklarında: 'Aksine sizinle Kâ'b'ın huzurunda muhakeme oluruz' derlerdi. İşte O'nun: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Tağutun önünde muhakeme olmak istiyorlar” ayeti budur."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ،، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} قال: تنازَع رجلٌ مِن المنافقين ورجلٌ مِن اليهودِ، فقال المنافقُ: اذْهَبْ بنا إلى كعبُ بنُ الأشرفِ. وقال اليهوديُّ: اذْهَبْ بنا إلى النبيِّ محمدٍ . فقال اللهُ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ}. الآية والتي تليها فيهما أيضًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “Münafıklardan bir adam ile Yahudilerden bir adam davalaştılar. Münafık: ‘Haydi bizimle Kâ‘b b. el-Eşref’e gidelim’ dedi. Yahudi ise: ‘Haydi bizimle Peygamber Muhammed’e gidelim’ dedi. Bunun üzerine Allah: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ} “İddia edenleri görmedin mi?...” ayetini indirdi. [Bu] ayet ile onu takip eden ayet de her ikisi hakkındadır.”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}. فذكَر مثلَه، إلا أنه قال: وقال اليهوديُّ: اذْهَبْ بنا إلى محمدٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?...”. Aynısını zikretti; ancak o şöyle dedi: "Yahudi ise: 'Haydi bizimle Muhammed'e gidelim' dedi ."
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. إلى قولِه: {ضَلَالًا بَعِيدًا}. قال: كان رجلان مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ بينَهما خصومةٌ؛ أحدُهما مؤمنٌ والآخر منافقٌ، فدعاه المؤمنُ إلى النبيِّ ﷺ، ودعاه المنافقُ إلى كعبُ بنُ الأشرفِ، فأنزَل اللهُ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” kavlinden {ضَلَالًا بَعِيدًا} “derin bir sapıklık” kavline kadar [olan yer] hakkında şöyle dediğini anlattı: "Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından aralarında bir dava bulunan iki adam vardı; biri mümin, diğeri ise münafıktı. Mümin onu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) davet etti, münafık ise onu Kâ'b b. el-Eşref'e davet etti. Bunun üzerine Allah: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün” ayetini indirdi."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ عن مجاهدٍ قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}. قال: تنازَع رجلٌ مِن المؤمنين
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Tağutun huzurunda muhakeme olmak istiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Müminlerden bir adam...
ورجلٌ مِن اليهودِ، فقال اليهوديُّ: اذْهَبْ بنا إلى كعبُ بنُ الأشرفِ. وقال المؤمنُ: اذْهَبْ بنا إلى النبيِّ ﷺ فقال اللهُ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ}. إلى قولِه: {صُدُودًا} قال ابن جريجٍ: {يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}. قال: القرآنُ، {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. قال: التوراةُ. قال: ويَكُونُ بينَ المسلمِ والمنافقِ الحقُّ، فيَدْعُوه المسلمُ إلى النبيِّ ﷺ؛ ليُحاكِمَه إليه، فيَأْتِي المنافقُ ويَدْعُوه إلى الطاغوتِ. قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ: الطاغوتُ كعبُ بنُ الأشرفِ .
Yahudilerden bir adam çekiştiler. Yahudi: "Haydi bizimle Kâ'b b. el-Eşref'e gidelim" dedi. Mümin ise: "Haydi bizimle Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidelim" dedi. Bunun üzerine Allah: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ} “İddia edenleri görmedin mi?...” ayetinden {صُدُودًا} “yüz çevirdiklerini” kavline kadar indirdi. İbn Cüreyc dedi ki: {يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilene inandıklarını iddia edenler” kavli Kur'an'dır, {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “ve senden önce indirilene” kavli Tevrat'tır. Dedi ki: Müslüman ile münafık arasında bir hak [davası] olur da Müslüman onu, aralarında hüküm vermesi için Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) davet eder; münafık ise buna yanaşmayıp onu tağuta davet eder. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: "Tağut, Kâ'b b. el-Eşref'tir" dedi.
حدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاك يقولُ في قولِه: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}: هو كعبُ بنُ الأشرفِ
Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Tağutun önünde muhakeme olmak istiyorlar” kavli hakkında: "O, Kâ'b b. el-Eşref'tir" dediğini işittim.
وقد بينا معنى الطاغوتِ في غيرِ هذا الموضعِ، فكرِهنا إعادتَه .
Tağutun anlamını bundan başka bir yerde açıklamıştık; bu sebeple onu tekrar etmeyi hoş görmedik .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١)}
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١)} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ألم تَرَ يا محمدُ إلى الذين يَزْعُمون أنهم آمنوا بما أُنْزِل إليك مِن المنافقين، وإلى الذين يَزْعُمون أنهم آمَنوا بما أُنْزِل مِن قبلِك، مِن أهلِ الكتابِ، يُريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوتِ، {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ}. يَعْنى بذلك: وإذا قيل لهم: هَلُمُّوا إلى حكمِ اللهِ الذي أَنْزَله في كتابِه، وإلى الرسولِ ليحكُمَ بينَنا،
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Münafıklardan sana indirilene inandıklarını iddia edenleri ve Ehl-i Kitap'tan senden önce indirilene inandıklarını iddia edip tağutun huzurunda muhakeme olmak isteyenleri görmedin mi? {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman”. [Allah Teâlâ] bununla şunu kastetmektedir: Onlara: “Allah'ın Kitabı'nda indirdiği hükmüne ve aramızda hüküm vermesi için Peygamber'e gelin!” denildiği zaman,
{رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا}. يَعْنى بذلك: يَمْتَنِعون مِن المصيرِ إليك لتَحْكُمَ بينَهم، ويَمْنَعُون مِن المصيرِ إليك كذلك غيرَهم {صُدُودًا}.
{رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} “o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün”. Bununla şunu kastetmektedir: Aralarında hüküm vermen için sana gelmekten kaçınırlar ve aynı şekilde başkalarını da sana gelmekten {صُدُودًا} “büsbütün yüz çevirterek” engellerler.
وقال ابن جريجٍ في ذلك بما حدَّثنا به القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ}. قال: دعَا المسلمُ المنافقَ إلى رسولِ اللهِ ليَحْكُم بينَهم . قال: {رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا}.
İbn Cüreyc de bu hususta, el-Kâsım'ın bize anlattığına göre şöyle demiştir: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen rivayet etti]: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman”. Dedi ki: Müslüman, aralarında hükmetmesi için münafığı Allah Resûlü'ne davet etti . [İbn Cüreyc devamla]: {رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} “o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün” [ayetini zikretti].
وأما على تأويلِ مِن جعَل ذلك (٢) الداعيَ إلى النبيِّ ﷺ اليهوديَّ، والمَدْعُوَّ إليه المنافقَ، على ما ذكَرتُ مِن أقوالِ مَن قال ذلك في تأويلِ قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. فإنه على ما بَيَّنتُ قبلُ.
Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) davet edenin Yahudi, ona davet olunanın ise münafık olduğunu söyleyenlerin teviline göre ise -ki bu görüşü söyleyenlerin sözlerini Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” kavlinin tevilinde zikretmiştim- durum daha önce açıkladığım gibidir (٢).
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢)}.
Senası yüce olan Allah'ın: {فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢)} “Elleriyle işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra da sana gelip: 'Biz sadece iyilik ve uzlaşma istedik' diye Allah'a yemin ettiklerinde halleri nice olur?” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: فكيف بهؤلاء الذين يُريدون أن يَتَحاكموا إلى الطاغوتِ، وهم يَزْعُمُون أنهم آمَنوا بما أُنزِل إليك وما أُنزل مِن قبلِك {إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ}. يَعْنى: إذا نزَلت بهم نقمةٌ مِن الله، {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ}. يَعْنى: بذُنوبِهم التي سلَفت منهم، {ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ}. يقولُ: ثم جاءوك يخلفون باللهِ كذبًا وزورًا، {إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا}. وهذا خبرٌ مِن الله عن هؤلاء المنافقين أنهم لا يَرْدَعُهم عن النفاقِ
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- şöyle der: Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Sana indirilene ve senden önce indirilene iman ettiklerini iddia ettikleri halde tâğuta muhakeme olmak isteyen bu kimselerin, {إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ} “başlarına bir musibet geldiğinde” -yani Allah'tan kendilerine bir ceza indiğinde-, {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “elleriyle işledikleri yüzünden” -yani geçmişte işlemiş oldukları günahları sebebiyle- [ve] {ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ} “sonra da sana gelip Allah'a yemin ettiklerinde” -[Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: sonra sana gelip yalan yere ve asılsız olarak Allah'a yemin ettiklerinde- {إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا} “'Biz sadece iyilik ve uzlaşma istedik'” [dediklerinde halleri nice olur?] Bu, Allah'ın bu münafıklar hakkında; kendilerini nifaktan...
الغِيرُ والنِّقَمُ، وأنهم وإن نالتَهم عُقوبةٌ مِن اللهِ على احتكامِهم إلى الطاغوتِ، لم يُنيبوا ولم يَتُوبوا، ولكنهم يَحْلِفُون بالله كذبًا وجُرْأةً على اللهِ: ما أَرَدْنا باحتكامِنا إليه إلا الإحسانَ مِن بعضنا إلى بعضٍ، والصوابَ فيما احتكَمنا فيه إليه [باحتكامِنا إليه] .
musibetlerin ve cezaların vazgeçirmediğine; tağutun önünde muhakeme olmaları sebebiyle Allah'tan kendilerine bir ceza dokunsa dahi [hakk'a] yönelmeyip tövbe etmediklerine, bilakis yalan yere ve Allah'a karşı cüretkârlık göstererek: "Biz ona muhakeme olmakla sadece birbirimize iyilik yapmayı ve ona muhakeme olduğumuz konuda doğru olanı [elde etmeyi] istedik [ona muhakeme olmakla]" diye Allah'a yemin ettiklerine dair bir haberdir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا (٦٣)}.
Senası yüce olan Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا (٦٣)} “Onlar, kalplerinde olanı Allah'ın bildiği kimselerdir. Onlardan yüz çevir, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {أُولَئِكَ}: هؤلاء المنافقون، {الَّذِينَ} وصَفتُ لك يا محمدُ صفتَهم، {يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} في احتكامِهم إلى الطاغوتِ، وتركِهم الاحتكامَ إليك، وصدودِهم عنك، مِن النفاقِ والزَّيْغِ، وإن حلَفوا باللهِ ما أرَدنا إلا إحسانًا وتوفيقا، {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ}. يقولُ: فدَعْهُم فلا تُعاقِبْهم في أبدانِهم وأجسامِهم، ولكن عِظْهم بتخويفِك إياهم بأسَ اللهِ أن يَحِلَّ بهم، وعُقوبته أن تَنْزِلَ بدارِهم، وحَذِّرْهم غِبَّ مكروهِ ما هم عليه مِن الشكِّ في أمرِ اللهِ وأُمِر رسولِه، {وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا}. يقولُ: مُرْهم باتقاءِ اللهِ والتصديقِ به وبرسولِه ووعدِه ووعيدِه.
Ebû Ca'fer [Allah ona rahmet etsin] der ki: Senası yüce olan [Allah], {أُولَئِكَ} “Onlar” kavliyle bu münafıkları kastetmektedir; {الَّذِينَ} “o kimselerdir ki”, sana niteliklerini tarif ettiğim kimselerdir, {يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} “Allah kalplerinde olanı bilir”; tağutun önünde muhakeme olmalarında, sana muhakeme olmayı terk etmelerinde ve senden yüz çevirmelerindeki nifak ve eğriliği -her ne kadar 'Biz sadece iyilik ve uzlaşma istedik' diye Allah'a yemin etseler de- Allah bilir. {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ} “Onlardan yüz çevir, kendilerine öğüt ver”. Şöyle buyurmaktadır: Onları bırak, bedenlerine ve canlarına ceza verme; fakat Allah'ın azabının başlarına gelmesinden ve cezasının yurtlarına inmesinden onları korkutarak kendilerine öğüt ver. Onları, Allah'ın emri ve Resûlü'nün emri hususunda içinde bulundukları şüphenin çirkin akıbetine karşı uyar. {وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا} “ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara Allah'tan sakınmalarını, O'nu, Resûlü'nü, vaadini ve tehdidini tasdik etmelerini emret.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ}.
Senası yüce olan Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle ancak itaat edilsin diye göndermedik” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولم تُرسل يا محمدُ رسولًا إلا فَرَضْتُ طاعتَه على مَن أَرْسَلْتُه إليه. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فأنتَ يا محمدُ مِن الرسلِ الذين فَرَضْتُ طاعتَهم على مَن أرسَلْتُه إليه.
Ebû Ca'fer [Allah ona rahmet etsin] der ki: Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: [Senden önce] bir elçi göndermiş değilim ki ey Muhammed, kendisine gönderdiğim kimselere ona itaati farz kılmış olmayayım. Senası yüce olan buyurur ki: Ey Muhammed! Sen de, kendisine gönderdiğim kimselere itaatlerini farz kıldığım peygamberlerdensin.
وإنما هذا توبيخٌ مِن الله جل ثناؤُه للمُحْتَكِمين مِن المنافقين، الذين كانوا يَزْعُمون أنهم يُؤْمنون بما أُنْزِل إلى النبيِّ ﷺ، فيما اختصموا فيه إلى الطاغوتِ، صُدُودًا عن رسولِ اللهِ ﷺ يَقُولُ لهم تعالى ذكرُه: ما أَرْسَلْتُ رسولًا إِلا فَرَضْتُ طاعتَه على مَن أَرْسَلْتُه إليه، فمحمدٌ ﷺ مِن أولئك الرسلِ، فمن ترَك طاعتَه والرضا بحكمِه واحتَكَم إلى الطاغوتِ، فقد خالَف أمْرِى وضيَّع فرْضِى. ثم أخبرَ جلَّ ثناؤُه أن مَن أطاع رُسُلَه، فإنما يُطيعُهم بإذنِه. يعنى: بتقديرِه ذلك له ، وقضائه السابق في علمه ومشيئتِه.
Bu, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilene inandıklarını iddia ettikleri halde, Allah Resûlü'nden (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüz çevirerek çekiştikleri konularda tağuta muhakeme olan münafıklara senası yüce Allah'tan bir azarlamadır. Zikri yüce olan onlara şöyle buyurmaktadır: "Ben hiçbir elçi göndermedim ki, kendisine gönderdiğim kimselere ona itaati farz kılmış olmayayım. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) de o peygamberlerdendir. Kim ona itaati ve onun hükmüne razı olmayı terk edip tağutun önünde muhakeme olursa, emrime muhalefet etmiş ve farzımı zayi etmiş olur." Sonra senası yüce olan [Allah], peygamberlerine itaat edenin ancak O'nun izniyle itaat edeceğini haber vermiştir. Yani: O kimse için bunu takdir etmesiyle ve ilmi ile meşietindeki ezelî hükmüyledir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: نا عيسى، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن شبلٍ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ}: واجبٌ لهم أن يطيعَهم مِن شاء الله، ولا يطيعَهم أحدٌ إلا بإذنِ اللهِ
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Şibl'den, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla [göndermedik]” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Allah'ın dilediği kimselerin onlara itaat etmesi onların üzerine bir vecibedir; hiç kimse Allah'ın izni olmaksızın onlara itaat edemez ."
وإنما هذا تعريضٌ مِن الله تعالى ذكرُه لهؤلاء المنافقين، بأن تَرْكَهم طاعةَ اللهِ وطاعةَ رسولِه والرضَا بحكِمه، إنما هو للسابقِ مِن خِذْلانِه وغلبة الشَّقاءِ عليهم، ولولا ذلك لكانوا ممن أذِن اللهِ له في الرضَا بحكمِه، والمسارعةِ إلى طاعتِه.
Bu, zikri yüce olan Allah'tan bu münafıklara bir ima ve üstü kapalı bir uyarıdır (ta'rîzdir): Onların Allah'a ve Resûlü'ne itaati ve hükmüne razı olmayı terk etmeleri, sadece [Allah'ın ezelî ilminde] önceden geçen yardımsız bırakmasından (hızlânından) ve bedbahtlığın kendilerine galip gelmesindendir. Şayet böyle olmasaydı, Allah'ın, hükmüne razı olmasına ve itaatine koşmasına izin verdiği kimselerden olurlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤)}.
Senası yüce olan Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤)} “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tövbeleri kabul eden, çok merhametli olarak bulurlardı” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولو أن هؤلاء المنافقين الذين وصَف صفتَهم في هاتين الآيتين، الذين إذا دُعُوا إلى حكمِ اللهِ وحكمِ رسولِه صَدُّوا صدودًا {إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} باكتسابِهم العظيمَ مِن الإثمِ في احتكامِهم إلى الطاغوتِ، وصدودِهم عن كتابِ اللهِ وسنةِ رسولِه إذا دُعُوا إليها، {جَاءُوكَ} يا محمدُ حينَ فعَلوا ما فعَلوا من مصيرِهم إلى الطاغوتِ راضين بحكمِه دونَ حكمِك، جاءوك تائبين مُنيبين، فسأَلوا الله أن يَصْفَحَ لهم عن عقوبةِ ذنبِهم بتغطيتِه عليهم ، وسأَل لهم الله رسولُه ﷺ مثلَ ذلك. وذلك هو معنى قولِه جلَّ ثناؤه: {فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ}.
Ebû Ca'fer [Allah ona rahmet etsin] der ki: Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Bu iki ayette nitelikleri anlatılan ve Allah'ın hükmüne ve Resûlü'nün hükmüne davet edildiklerinde büsbütün yüz çeviren o münafıklar, tağutun önünde muhakeme olmakla ve çağrıldıklarında Allah'ın Kitabı'ndan ve Resûlü'nün sünnetinden yüz çevirmekle büyük bir günah işleyerek {إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “kendilerine zulmettikleri vakit”, senin hükmün yerine onun hükmüne razı olarak tağuta gitmek gibi işledikleri o şeyleri yaptıklarında, sana tövbe ve inabe ederek {جَاءُوكَ} “sana gelselerdi” ey Muhammed; Allah'tan günahlarının üzerini örtüp cezasından vazgeçmesini dileselerdi ve Allah'ın Resûlü de (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlar için Allah'tan aynısını isteseydi [elbette Allah'ı tövbeleri kabul eden olarak bulurlardı]. Senası yüce olanın: {فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ} “Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi” kavlinin anlamı işte budur.
وأما قولُه: {لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا}. فإنه يقولُ: لو كانوا فعَلوا ذلك فتابوا من ذنبِهم ، {لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا}. يَقُولُ: راجعًا لهم مما يَكْرَهون إلى ما يُحِبون، {رَحِيمًا} بهم في تركِه عقوبتَهم على ذنبِهم الذي تابوا منه.
O'nun: {لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “elbette Allah'ı tövbeleri kabul eden, çok merhametli olarak bulurlardı” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Eğer onlar bunu yapıp günahlarından tövbe etselerdi , {لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا} “Allah'ı tövbeleri kabul eden bulurlardı”. Yani: Onlar için hoşlanmadıkları şeylerden sevdikleri şeylere dönücü [bulurlardı]; tövbe ettikleri günah sebebiyle onları cezalandırmayı terk etmekle onlara {رَحِيمًا} “çok merhametli” [olarak bulurlardı].
وقال مجاهدٌ: عُنِى بذلك اليهوديُّ والمسلمُ اللذان تحاكَما إلى كعبِ بن الأشرفِ.
Mücâhid dedi ki: "Bununla, Kâ'b b. el-Eşref'in önünde muhakeme olan Yahudi ile Müslüman kastedilmiştir."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ}. إلى قولِه: {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا}. قال: هو الرجلُ اليهوديُّ والرجلُ المسلمُ اللذان تحاكَما إلى كعبِ بن
Bana Muhammed b. Amr anlatıp dedi ki: Bize Ebû Âsım anlatıp dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “kendilerine zulmettiklerinde” [kavlinden] O'nun: {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe” kavline kadar [olan kısım] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “O, Kâ'b b.
الأشرفِ .
el-Eşref'in önünde muhakeme olan Yahudi adam ile Müslüman adamdır ."
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥)}.
Senası yüce olan Allah'ın: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥)} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılıp sonra da senin verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يَعْنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَلَا}: فليس الأمرُ كما يَزْعُمون أنهم يؤمنون بما أُنْزِل إليك، وهم يحتكِمون إلى الطاغوتِ، ويَصُدُّون عنك إذا دُعُوا إليك يا محمدُ. ثم اسْتَأْنَف القَسَمَ جلَّ ثناؤُه، فقال: {وَرَبِّكَ} يا محمدُ، {لَا يُؤْمِنُونَ}. أي: لا يُصَدِّقون بي وبك وما أنزلتُ إليك، {حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ}. يَقُولُ: حتى يَجْعَلُوك حكَمًا بينهَم فيما اختلَط بينَهم مِن أمورِهم، فالْتَبَس عليهم حُكْمُه.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr [Allah ona rahmet etsin] der ki: Senası yüce olan Allah {فَلَا} “Hayır” kavliyle şunu kastetmektedir: Mesele, onların iddia ettiği gibi sana indirilene iman etmiş olmaları şeklinde değildir; zira onlar tağutun huzurunda muhakeme olmakta ve sana çağrıldıklarında senden yüz çevirmektedirler ey Muhammed! Sonra senası yüce olan Allah yemine başlayarak şöyle buyurdu: Ey Muhammed! {وَرَبِّكَ} “Rabbine andolsun ki”, {لَا يُؤْمِنُونَ} “onlar iman etmiş olmazlar”; yani Bana, sana ve sana indirdiğime inanmış olmazlar, {حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılmadıkça”. Şöyle buyurmaktadır: İşlerinden aralarında karışan ve hükmü kendilerine kapalı kalan meselelerde seni aralarında hakem kılmadıkça [iman etmiş sayılmazlar].
يُقَالُ منه : شجَر يَشْجُرُ شُجُورًا [وشَجْرًا] ، وتشاجَر القومُ، إذا اختلَفوا في الكلامِ والأمرِ، مُشاجرةً وشِجارًا.
Bu kökten olarak ; söz ve işte anlaşmazlığa düştüklerinde Şecera yeşcuru şucûran (شَجَرَ يَشْجُرُ شُجُورًا) [ve şecran (شَجْرًا)] ve Teşâcere'l-kavmu müşâceraten ve şicâran (تَشَاجَرَ الْقَوْمُ مُشَاجَرَةً وَشِجَارًا) denilir.
{ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ}. يقولُ: ثم لا يَجِدوا في أنفسِهم ضِيقًا مما قضَيت. وإنما معناه: ثم لا تَخْرَجُ أنفسُهم مما قضَيت. أي: لا تأْثَمُ بإنكارِها ما قضيتَ، وشكِّها في طاعتِك، وأن الذي قضَيت به بينَهم حقٌّ لا يَجُوزُ لهم خلافُه.
{ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ} “Sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymasınlar”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Sonra verdiğin hükümden dolayı içlerinde bir darlık hissetmesinler. Bunun asıl anlamı ise şudur: Sonra senin verdiğin hüküm sebebiyle nefisleri günaha girmesin; yani verdiğin hükmü inkâr etmekle, sana itaatte ve aralarında verdiğin hükmün kendileri için aksine davranılması caiz olmayan bir hak olduğu hususunda şüpheye düşmekle günaha girmesin.
كما حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ}. قال: يقولُ: شكًّا .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana Muhammed b. Amr da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [nakletti]: {حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ} “senin verdiğin hükme [içlerinde hiçbir] sıkıntı [duymaksızın]” kavli hakkında: "Şüphe" dediğini [nakletti].
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ}. يَقُولُ: شكًّا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ} “senin verdiğin hükme [içlerinde hiçbir] sıkıntı [duymaksızın]” kavli hakkında: "Şüphe" dediğini anlattı.
حدَّثنا يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخبرَنا يزيدُ، قال: أخبرَنا جُوَيبرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا}. قال: إثمًا. [وقولُه] : {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا}. يقولُ: ويُسَلِّموا لقضائِك وحكمِك، إذعانًا منهم لك بالطاعةِ، وإقرارًا لك بالنبوَّةِ تسليمًا .
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan Allah'ın: {ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا} “sonra da içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın” kavli hakkında: "Günah" dediğini haber verdi. [Allah'ın] {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça” kavli ise şöyle demektir: Sana itaatle boyun eğerek ve senin peygamberliğini ikrar ederek senin kazana ve hükmüne tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça .
واختلَف أهلُ التأويلِ فيمَن عُنِى بهذه الآيةِ، وفيمن نزَلت؛ فقال بعضُهم: نزَلت في الزبيرِ بن العوامِ وخَصْمٍ له مِن الأنصارِ، اختصَما إلى النبيِّ ﷺ في بعضِ الأمورِ.
Tevil ehli bu ayetle kimin kastedildiği ve kimin hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Zübeyr b. el-Avvâm ile Ensar'dan bir davacısı hakkında inmiştir; onlar bazı meselelerde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda davalaşmışlardı.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Bu husustaki rivayetin zikri:
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرَني يونسُ والليثُ بنُ سعدٍ، عن ابن شهابٍ، أن عروةَ بنَ الزبيرِ حدَّثه، أن عبدَ اللهِ بنَ الزبيرِ
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus ve Leys b. Sa‘d, İbn Şihâb'dan haber verdi; ona da Urve b. ez-Zübeyr'in anlattığına göre Abdullah b. ez-Zübeyr
حدَّثه، عن الزبيرِ بن العوامِ، أنه خاصَم رجلًا من الأنصارِ، قد شهِد بدرًا مع رسولِ اللهِ ﷺ، في شِراجٍ مِن الحرَّةِ، كانا يَسقِيان به كلاهما النخلَ، فقال الأنصاريُّ: سرِّحِ الماءَ يَمُرُّ. فأبَى عليه، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اسْقِ يا زُبيرُ، ثم أرْسِلِ الماءَ إلى جارِك". فغضب الأنصاريُّ وقال: يا رسولَ اللهِ، أنْ كان ابن عمَّتِك؟ فتلوَّن وجهُ رسولِ اللهِ ﷺ، ثم قال: "اسْقِ يا زُبَيرُ، ثم احْبِس الماءَ حتى يَرْجِعَ إلى الجَدْرِ". واستوعَى رسولُ اللهِ ﷺ للزبيرِ حقَّه. وكان رسولُ اللهِ ﷺ قبلِ ذلك أشار على الزبيرِ برأيٍ أراد فيه الشفقةَ له وللأنصاريِّ، فلما أحفَظ رسولَ اللهِ ﷺ الأنصاريُّ، استَوْعَى للزبيرِ حقَّه في صريحِ الحكمِ، قال: فقال الزبيرُ: ما أحسَبُ هذه الآية أنزِلت إلا في ذلك: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} الآية.
kendisine Zübeyr b. el-Avvâm'dan anlattığını [haber verdi]: O, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Bedir'e katılmış olan Ensâr'dan bir adamla, her ikisinin de hurmalıklarını suladıkları Harre'deki su arkları hususunda davalaştı. Ensârî: «Suyu salıver, aksın» dedi. [Zübeyr] buna yanaşmadı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey Zübeyr, [önce sen] sula, sonra suyu komşuna salıver» buyurdu. Ensârî öfkelendi ve: «Ey Allah'ın Resûlü, halanın oğlu olduğu için mi?» dedi. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünün rengi değişti, sonra: «Ey Zübeyr, [arazini] sula, sonra su [ağaçların etrafındaki] sete ulaşıncaya kadar suyu tut» buyurdu. Böylece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zübeyr'in hakkını tastamam tahsil etti. Halbuki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan önce Zübeyr'e, hem onun hem de Ensârî'nin lehine bir kolaylık gözettiği bir görüş belirtmişti. Ensârî, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) öfkelendirince, açık hüküm ile Zübeyr'in hakkını tastamam verdi. [Urve] dedi ki: Zübeyr şöyle derdi: "Şu ayetin ancak bu hususta indiğini zannederim: { فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin edip...” ayeti."
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا إسماعيلُ بن إبراهيمَ، عن عبدِ الرحمنِ بن إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن عروةَ، قال: خاصَم الزبيرَ رجلٌ مِن الأنصارِ في شَرْجٍ مِن شراجِ الحَرَّةِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "يا زُبيرُ، أَشْرِبْ ثم خلِّ سبيلَ الماءِ". فقال الذي مِن الأنصارِ [مِن بني أميةَ] : اعْدِلْ يا نبيَّ اللهِ وإن كان ابنَ عمتِك. قال: فتَغَير وجه رسول الله حتى عُرف أن قد ساعه ما قال، ثم قال: و يا زبير، احْبِسِ الماءَ إلى الجَدْرِ - أو: إلى الكعبين - ثم خلِّ سبيلَ الماءَ". قال: ونزَلت: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. İbrâhîm, Abdurrahman b. İshak'tan, o ez-Zührî'den, o da Urve'den anlattı, dedi ki: Ensar'dan bir adam Harre arklarından bir ark hususunda Zübeyr ile davalaştı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ey Zübeyr, [arazini] sula, sonra suyun yolunu aç" buyurdu. Ensar'dan olan [Benî Ümeyye'den] adam: "Ey Allah'ın Nebîsi, halanın oğlu olsa da adil ol!" dedi. [Urve] dedi ki: Resûlullah'ın yüzü, adamın söylediği sözün kendisini üzdüğü anlaşılacak şekilde değişti, sonra: "Ey Zübeyr, suyu duvara/sete -veya: topuklara- kadar tut, sonra suyun yolunu aç" buyurdu. Dedi ki: Ve {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar” [ayeti] indi.
حدَّثني عبدُ اللهِ بنُ عميرٍ الرازيُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا عمرُو بنُ دينارٍ، عن سلمةَ؛ رجلٍ من ولدِ أمِّ سلمةَ، عن أمِّ سلمةَ، أن الزبيرَ خاصَم رجلًا إلى النبيِّ ﷺ، فقضَى النبيُّ ﷺ الزبيرِ، فقال الرجلُ لما قضَى للزبيرِ: أن كان ابن عمَّتِك؟ فأنزَل اللهُ: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ}. إلى: {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا}.
Bana Abdullah b. Umeyr er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Dînâr, Seleme'den -ki o Ümmü Seleme'nin evladından bir adamdır-, o da Ümmü Seleme'den [naklen] anlattı: Zübeyr, bir adamla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Zübeyr lehine hükmetti. Adam, Zübeyr lehine hükmedilince: "Halanın oğlu olduğu için mi?" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp...” ayetinden {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “...ve tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar” [kavline] kadar indirdi.
وقال آخَرون: بل نزَلت هذه الآيةُ في المنافقِ واليهوديِّ اللَّذَين وصَف اللهُ صفتَهما في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ}.
Başkaları ise şöyle demiştir: "Aksine bu ayet, Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Tağutun önünde muhakeme olmak istiyorlar” kavlinde niteliklerini tarif ettiği münafık ile Yahudi hakkında inmiştir."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، وحدَّثني المثنى، قال: حدَّثنا أبو حذيفة، قال حدَّثنا شِبْلٌ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا}. قال: هذا الرجلُ اليهوديُّ والرجلُ المسلمُ اللذان تحاكَما إلى كعبِ بن الأشرفِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılıp sonra da senin verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: "Bu, Kâ'b b. el-Eşref'in önünde muhakeme olan Yahudi adam ile Müslüman adamdır ."
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمِ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن داودَ، عن الشعبيِّ بنحوِه، إلا أنه قال: احتكَما إلى الكاهنِ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o da eş-Şa'bî'den benzerini anlattı; ancak o: "Kâhinin önünde muhakeme oldular " dedi.
وهذا القولُ - أعنِى قول من قال: عُنِى به المحتكِمان إلى الطاغوتِ، اللذان وصف اللهُ شأنَهما في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} - أولى بالصوابِ؛ لأن قولَه: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ}. في سياقِ قصةِ الذين ابتدأ اللهُ الخبرَ عنهم بقولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}. ولا دلالةَ تَدُلُّ على انقطاعِ قصتِهم، والحاقُ بعضِ ذلك ببعضٍ - ما لم تأْتِ دلالةٌ على
Bu görüş -yani bununla, Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini ileri sürenleri görmedin mi?” buyruğunda durumlarını vasfettiği tâğûta muhakeme olmak isteyen kimselerin kastedildiğini söyleyenin görüşü- isabete daha yakındır. Zira O'nun: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar” buyruğu, Allah'ın haklarındaki habere: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilene iman ettiklerini ileri sürenleri görmedin mi?” buyruğuyla başladığı kimselerin kıssası bağlamındadır. Onların kıssasının kesintiye uğradığına delalet eden hiçbir delil yoktur; bunların bir kısmını diğerine ilhak etmek -bunun üzerine...
انقطاعِه، أَوْلَى.
bir delil gelmediği sürece- daha uygundur.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن في الخبرِ الذي روِى عن الزبيرِ وابن الزبيرِ من قصتِه وقصةِ الأنصاريِّ في شِراجِ الحرَّةِ، وقولِ مَن قال في خبرِهما: فنزَلت: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ}. ما يُنْبِئُ عن انقطاعِ حكمِ هذه الآيةِ وقصتِها من قصةِ الآياتِ قبلَها، فإنه غيرُ مستحيلٍ أن تكونَ الآيةُ نزلت في قصةِ المحتِكمين إلى الطاغوتِ، ويَكُونَ فيها بيانُ حكمِ (١) ما اختصَم فيه الزبيرُ وصاحبُه الأنصاريُّ، إذ [كان في الآيةِ دلالَةٌ] على ذلك، وإذ كان ذلك غيرَ مستحيلٍ، فإن إلحاقَ معنى بعضِ ذلك ببعضٍ أولى، ما دام الكلامُ مُتَّسِقَةً معانيه على سياقٍ واحدٍ، إلا أن تَأْتِيَ دلالةٌ على انقطاعِ بعضِ ذلك مِن بعضٍ، فيُعْدَلَ به عن معنى ما قبلَه.
Eğer bir kimse, Zübeyr ve İbnü'z-Zübeyr'den kendi kıssası ile Harre su kanalları hususundaki Ensârî'nin kıssası hakkında rivayet edilen haberde ve onların haberi hakkında: "Bunun üzerine: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar” [ayeti] indi" diyen kimsenin sözünde, bu ayetin hükmünün ve kıssasının kendisinden önceki ayetlerin kıssasından kesildiğini haber veren bir şey olduğunu zannederse ; ayetin tağuta muhakeme olanların kıssası hakkında inmiş olması ve Zübeyr ile Ensârî arkadaşının davalaştığı şeyin hükmünün açıklamasının da [ayette buna dair bir delalet bulunduğu] için onda yer alması imkânsız değildir. Bu imkânsız olmadığına göre, bir kısmının anlamını diğerine bağlamak -sözün anlamları tek bir bağlam üzere uyumlu olduğu sürece- daha uygundur; meğerki bir kısmının diğerinden koptuğuna dair bir delil gelsin de kendisinden öncekinin anlamından çevrilsin.
وأما قولُه: {وَيُسَلِّمُوا}. فإنه منصوبٌ عطفًا على قولِه: {ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ}. [نصبَه عطفًا به على قولِه] : {حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ}.
O'nun: {وَيُسَلِّمُوا} “teslim olmadıkça” kavline gelince; bu, O'nun: {ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ} “sonra içlerinde bulmasınlar” kavline atıfla mansubdur. [Onu], {حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılmadıkça” kavline atfederek nasb etmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye yazmış (farz kılmış) olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” kavlinin teviline dair açıklama.
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}: ولو أنا فرَضنا على هؤلاء الذين يَزْعُمون أنهم آمنوا بما أُنْزِلَ إليك، المُحْتَكِمين إلى الطاغوتِ، أن يَقْتُلُوا أنفسَهم، وأمَرْناهم بذلك، أو أن يَخْرُجُوا مِن ديارِهم مهاجرِين منها إلى دارٍ أخرى سِواها، {مَا فَعَلُوهُ}. يقولُ: ما قتَلوا أنفسَهم بأيديهم، ولا هاجَروا مِن ديارِهم، فيخرُجوا عنها إلى اللهِ ورسولِه؛ طاعةٌ للهِ ولرسولهِ، {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ}.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr der ki: Şanı yüce olan Allah, {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün' diye farz kılmış olsaydık” kavliyle şunu kastetmektedir: Eğer biz sana indirilene inandıklarını iddia edip de tağuta muhakeme olan bu kimselere kendilerini öldürmelerini farz kılsaydık ve onlara bunu emretseydik ya da yurtlarından hicret ederek başka bir diyara çıkmalarını [emretseydik], {مَا فَعَلُوهُ} “bunu yapmazlardı”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a ve Rasûlü'ne itaat olsun diye ne kendilerini elleriyle öldürürlerdi ne de yurtlarından Allah'a ve Rasûlü'ne hicret edip çıkarlardı; {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna”.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال [جماعةٌ مِن] أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehlinden [bir topluluk] da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}: يهودُ، يَعْنى - [أو كلمةٌ تشبِهُها] - والعربَ، كما أُمر أصحابُ موسى ﵇ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün' diye farz kılmış olsaydık” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Yahudileri -yahut buna benzer bir kelime- ve Arapları kastetmektedir; tıpkı Mûsâ'nın (aleyhisselâm) ashabına emredildiği gibi."
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ}: كما أمِر أصحابُ موسى أن يَقْتُلَ بعضُهم بعضًا بالخناجِرِ لم يَفْعَلُوا إلا قليلٌ منهم.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ} “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: "Tıpkı Mûsâ'nın ashabına hançerlerle birbirlerini öldürmeleri emredildiği gibi, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı."
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ}: افْتَخَر ثابتُ بنُ قيسِ بن شَمَّاسٍ ورجلٌ مِن يهودَ، فقال اليهوديُّ: واللهِ لقد كتب اللهُ علينا أن اقْتُلُوا أنفسَكم، فقتَلْنا أنفسَنا، فقال ثابتٌ: واللهِ لو كتَب اللهُ علينا أنِ اقتُلُوا أنفسَكم لقتَلْنا أنفسَنا. فأنزَل اللهُ في هذا: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Sâbit b. Kays b. Şemmâs ile Yahudilerden bir adam karşılıklı övündüler. Yahudi: “Vallahi, Allah bize 'Kendinizi öldürün' diye farz kıldı da biz kendimizi öldürdük ” dedi. Bunun üzerine Sâbit: “Vallahi, eğer Allah bize 'Kendinizi öldürün' diye farz kılmış olsaydı, biz mutlaka kendimizi öldürürdük” dedi. Allah da bunun hakkında: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} “Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve [imanlarını] daha sağlamlaştırıcı olurdu” [ayetini] indirdi.
حدَّثني المثنَّى: قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زهيرٍ، عن إسماعيلَ، عن أبي إسحاقَ السَّبِيعيِّ، قال: لما نزَلت: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ}. قال رجلٌ: لو أمِرنا لفعَلنا، والحمدُ للهِ الذي عَافانا. فبلغ ذلك النبيَّ ﷺ، فقال: "إن من أمتى لرجالًا، الإيمانُ أثْبَتُ في قلوبهم مِن الجبالِ الرُّواسي" .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Züheyr, İsmâil'den, o da Ebû İshak es-Sebîî'den nakletti, dedi ki: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” [ayeti] indiğinde bir adam: 'Eğer bize emredilseydi yapardık; bizi bundan muaf tutan Allah'a hamdolsun' dedi. Bu söz Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşınca şöyle buyurdu: "Şüphesiz ümmetimden öyle adamlar vardır ki, kalplerindeki iman sarsılmaz dağlardan daha sabittir" .
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ الرفعِ في قولِه: {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ}؛ فكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يَزْعُم أنه رُفِع {قَلِيلٌ}؛ لأنه جعِل بدلًا من الأسماءِ المضمرةِ في قولِه: {مَا فَعَلُوهُ}؛ لأن الفعلَ لهم.
Arap dili âlimleri, {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna” kavlindeki ref' (ötre) vechi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerin bir kısmı {قَلِيلٌ} kelimesinin; {مَا فَعَلُوهُ} “bunu yapmazlardı” kavlindeki zamirlerden bedel kılındığı için merfû olduğunu ileri sürmüştür; zira fiil onlara aittir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: إنما رُفِع على نيةِ التكريرِ، كأنَّ معناه: ما فعَلوه، ما فعَله إلا قليلٌ منهم. كما قال عمرُو بنُ معدِيكَرِبَ :
Kûfeli nahivcilerin bir kısmı ise şöyle demiştir: Bu ancak tekrar niyeti üzere merfû kılınmıştır; sanki anlamı şöyledir: 'Bunu yapmazlardı, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazdı.' Nitekim Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:
وكلُّ أخٍ مفارقُه أخوه … لعمْرُ أبيك إلا الفَرْقَدانِ
Babana yemin olsun ki, her kardeşten kardeşi ayrılacaktır; ancak Ferkadân müstesnadır.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يُقالَ: رفَع القليلَ بالمعنى الذي دلَّ عليه قولُه: {مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ}. وذلك أن معنى الكلامِ: ولو أنا كتَبنا عليهم أن اقْتُلُوا أنفسَكم، أو اخْرُجُوا من ديارِكم، ما فعَله إلا قليلٌ منهم. فقيل: ما فعَلوه . على الخبرِ عن الذين مضَى ذكرُهم في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. ثم استَثْنى القليلَ، فرُفع بالمعنى الذي ذكَرنا؛ إذ كان الفعلُ منفِيًّا عنه.
Bu konuda doğruya en yakın görüş şöyle denilmesidir: {مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “İçlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” kavlinin delalet ettiği mana sebebiyle "el-kalîl" kelimesi merfû kılınmıştır. Zira sözün manası şöyledir: 'Eğer biz onlara kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna onu yapmazdı.' Sonra: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” kavlinde daha önce zikirleri geçen kimselerden haber vermek üzere: 'Bunu yapmazlardı' denildi. Sonra az olan istisna edildi ve zikrettiğimiz mana sebebiyle merfû kılındı; zira fiil onlardan nefyedilmiştir.
وهي في مصاحفِ أهلِ الشامِ: (ما فَعَلُوه إلا قليلًا منهم) . وإذا قُرِئ كذلك، فلا مؤونةَ على قارئِه في إعرابِه؛ لأنه المعروفُ مِن كلامِ العربِ، إذ كان الفعلُ مشغولًا بما فيه مِن كنايةِ مَن قد جرَى ذكرُه، ثم استَثْنى منهم القليلَ.
Bu [ayet], Şam ehlinin mushaflarında (ما فَعَلُوه إلا قليلًا منهم) [şeklinde mensubdur] . Böyle okunduğunda, onu okuyan için irabında hiçbir külfet yoktur ; çünkü daha önce zikri geçen kimselerin zamiriyle fiil meşgul olduğunda, sonra da onlardan az olan istisna edildiğinde bu, Arapların kelamında bilinen kullanımdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦)}.
O'nun: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦)} “Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha sağlam bir sebat olurdu” kavlinin tefsirine dair söz:
يَعْنى جلَّ ثناؤُه بذلك: ولو أن هؤلاء المنافقين الذين يَزْعُمون أنهم آمَنوا بما أُنْزِل إليك، وهم يَتَحاكَمون إلى الطاغوتِ، ويَصُدُّون عنك صُدُودًا، {فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ}. يَعْنى: ما يُذَكَّرون به مِن طاعةِ اللهِ، والانتهاءِ إلى أمرِه، {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ}. في عاجلِ دنياهم وآجلِ معادِهم، {وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا}: وأثبتَ لهم في أمورِهم، وأقوَى لهم عليها. وذلك أن
Celle senâuhu bununla şunu kastetmektedir: Şayet sana indirilenlere iman ettiklerini iddia edip tâğûta muhakeme olmak isteyen ve senden büsbütün yüz çeviren bu münafıklar, {فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ} “kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi” -yani Allah'a itaat ve O'nun emrine boyun eğme hususunda kendilerine hatırlatılanları yapsalardı-, {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ} “elbette kendileri için” hem peşin olan dünyalarında hem de gelecek olan ahiretlerinde “daha hayırlı”, {وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} “ve daha sağlam bir sebat olurdu” -yani işlerinde onlar için daha sabit ve bunlara karşı daha kuvvetli [ve sebatkâr] olurlardı-. Zira
المنافقَ يَعْمَلُ على شكٍّ، فعَمَلُه يَذْهَبُ باطلًا، وعناؤُه يَضْمَحِلُّ فيَصيرُ هباءً، وهو بِشَكِّه يَعْمَلُ على وناءٍ وضعفٍ، ولو عمِل على بصيرةٍ لَاكتَسَب بعملِه أجرًا، ولكان له عندَ اللهِ ذُخرًا، وكان على عملِه الذي يَعْمَلُ أقوَى، [ولنفسِه أشدَّ] تَثْبيتًا؛ لإيمانِه بوعدِ اللهِ على طاعتِه وعملِه الذي يَعْمَلُه . ولذلك قال مَن قال: معنى قولِه: {وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا}: تصديقًا.
münafık şüphe üzere amel eder; dolayısıyla ameli boşa gider ve zahmeti yok olup heba olur. O, şüphesi sebebiyle bir gevşeklik ve zayıflık üzere amel eder. Şayet basiret üzere amel etseydi, ameliyle ecir kazanır, Allah katında kendisi için bir azık olur, yaptığı amel üzerinde daha kuvvetli ve itaati ile yaptığı amele karşı Allah'ın vaadine olan imanı sebebiyle [kendisi için daha sağlam] bir sebata sahip olurdu . Bundan dolayıdır ki bir kısım kimseler, O'nun: {وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} “ve daha sağlam bir sebat” kavlinin anlamının "tasdikçe [daha güçlü]" olduğunu söylemişlerdir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا}. قال: تصديقًا .
Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} “Elbette kendileri için daha hayırlı ve daha sağlam bir sebat olurdu” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: "Tasdikçe [daha güçlü] ."
لأنه إذا كان مصدّقا كان لنفسِه أشدَّ تثبيتًا، ولعزمِه فيه أشدَّ تصحيحًا. وهو نظيرُ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} [البقرة: ٢٦٥]. وقد أتَيْنا على بيان ذلك في موضعِه بما فيه الكفايةُ مِن إعادتِه .
Çünkü kişi tasdik ettiği zaman, kendisi için daha sağlam sebatlı ve bu husustaki azmi daha sıhhatli olur. Bu, şanı yüce olan Allah'ın şu kavlinin bir benzeridir: {وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerini sağlamlaştırmak için infak edenlerin misali” [Bakara: 265]. Bunun açıklamasını kendi yerinde tekrarına ihtiyaç bırakmayacak yeterlilikte yapmıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨)}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨)} “O takdirde elbette kendilerine katımızdan büyük bir mükafat verirdik ve onları doğru bir yola iletirdik” kavlinin tefsirine dair söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولو أنَّهم فعَلوا ما يُوعظُون به لكان خيرًا لهم، لإيتائِنا إياهم على فعلِهم ما وُعِظوا به مِن طاعتِنا، والانتهاءِ إلى
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şayet onlar kendilerine öğütlenen şeyi yapsalardı; bize itaat etmek ve [emirlerimize] boyun eğmek suretiyle kendilerine verilen öğüdü yerine getirmeleri karşılığında kendilerine [vereceğimiz mükâfat sebebiyle], bu kendileri için elbette daha hayırlı olurdu...
أمرِنا، {أَجْرًا}. يعنى: جزاءً وثوابًا عظيمًا، وأشدَّ تثبيتًا لعزائِمهم وآرائِهم، وأقوى لهم على أعمالِهم لِهدَايتِناهم صراطًا مستقيمًا. يَعْنى: طريقًا لا اعْوجاجَ فيه، وهو دينُ اللهِ القيِّمُ الذي اختارَه لعبادِه، وشرَعه لهم، وذلك الإسلامُ.
bir {أَجْرًا} “mükafat”; yani büyük bir karşılık ve sevap vermemiz, azimlerini ve görüşlerini daha sağlam kılması, onları dosdoğru yola iletmemiz sebebiyle amellerinde daha kuvvetli olmaları kendileri için elbette daha hayırlı olurdu. [Dosdoğru yol]: Yani kendisinde hiçbir eğrilik bulunmayan yol olup kulları için seçip meşru kıldığı Allah'ın dosdoğru dinidir ki o da İslâm'dır.
ومعنى قولِه: {وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}: ولوفَّقناهم للصراطِ المستقيمِ.
O'nun: {وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} “Ve onları doğru bir yola iletirdik” kavlinin anlamı ise: Onları dosdoğru yola muvaffak kılardık, demektir.
ثم ذكر جلَّ ثناؤُه ما وعَد أهلَ طاعتِه وطاعةِ رسولِه ﵊ مِن الكرامةِ الدائمةِ لدَيْه، والمنازِل الرفيعةِ عندَه، فقال: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} الآية.
Daha sonra şanı yüce olan Allah, kendisine ve Peygamberi'ne (aleyhisselâm) itaat eden kimselere kendi katındaki daimi ikramdan ve yüksek derecelerden vaat ettiği şeyleri zikrederek şöyle buyurdu: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler” ayeti.
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤه: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠)}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠)} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar! Bu lütuf Allah'tandır. Bilen olarak Allah yeter” kavlinin tefsirine dair söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ} بالتسليمِ لأمرِهما، وإخلاصِ الرضَا بحكمِهما، والانتهاءِ إلى أمرِهما، والانزجارِ عما نَهيا عنه من معصيةِ اللهِ، فهو {مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} بهدايتِه والتوفيقِ لطاعتِه في الدنيا مِن أنبيائِه في الآخرةِ إذا دخَل الجنةَ {وَالصِّدِّيقِينَ} وهم جمعُ صدِّيقٍ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] (rahimehullâh) der ki: Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse” [yani] her ikisinin emrine teslim olarak, verdikleri hükme gönülden rıza göstererek, emirlerine uyup Allah'a isyan teşkil eden yasakladıkları şeylerden sakınırsa; cennete girdiği vakit âhirette, dünyada hidayeti ve Kendisine itaate muvaffak kılmasıyla {مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerle”, [yani] peygamberleriyle beraber [olacaktır]. {وَالصِّدِّيقِينَ} “Ve sıddîklarla...” Bunlar da 'sıddîk' kelimesinin çoğuludur.
واختلِف في معنى "الصدِّيقين"؛ فقال بعضُهم: الصدِّيقون: تُبّاعُ الأنبياءِ الذين صدَّقوهم واتَّبَعوا منهاجَهم بعدَهم حتى لحِقوا بهم، فكأنَّ الصِّدِّيقَ "فِعِّيل" - على مذهبِ قائلى هذه المقالةِ - مِن الصدقِ، كما يُقالُ: رجلٌ سِكِّيرٌ - مِن السُّكْرِ، إذا كان مُدْمِنًا على ذلك - وشِرِّيبٌ وخِمِّيرٌ.
"Sıddîkîn" kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir kısmı şöyle demiştir: Sıddîklar, peygamberleri tasdik eden ve onlara kavuşuncaya kadar arkalarından onların yoluna uyan tabileridir. Bu görüş sahiplerinin mezhebine göre Sıddîk (صِدِّيق), sıdk (doğruluk) kökünden "fi''îl" (فِعِّيل) [veznindedir]; tıpkı buna müptela olan kimse için sekr (sarhoşluk) kökünden "sekkîr" (سِكِّير: çok sarhoş olan), "şirrib" (شِرِّيب: çok içen) ve "hımmîr" (خِمِّير: çok şarap içen) denilmesi gibi.
وقال آخَرون: بل هو "فِعِّيل" مِن الصَّدَقَةِ. وقد رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِ تأويلِ من قال ذلك خبرٌ ، وهو ما حدَّثنا به سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا خالدُ بن مَخْلَدٍ، عن موسى بن يعقوبَ، قال: أخبرَتنى عمَّتى قُرَيْبَةُ بنتُ عبدِ اللهِ بن وهبِ بن زَمعةَ، عن أمِّها كَرِيمةَ [بنتِ المقدادِ] ، عن ضُباعةَ بنتِ الزبيرِ - وكانت تحتَ المقدادِ - عن المقدادِ، قال: قلتُ للنبيِّ ﷺ: شيءٌ سمِعتُه منك شَكَكْتُ فيه. قال: "إذا شَكَّ أحدُكم في الأمرِ فَلْيَسْأَلْني عنه". قال: قُلْتُ: قولُك في أزواجِك: "إنى لأرْجُو لهن مِن بعديَ الصدِّيقين". قال: "مَن تَعْنون الصدِّيقين؟ ". قلتُ: أولادُنا الذين يَهْلِكون صغارًا، قال: "لا، ولكن الصدِّيقين هم المصدِّقون" .
Başkaları ise: 'Aksine o, sadaka (صَدَقَة) kökünden "fi''îl" veznindedir' demiştir. Rasûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu söyleyenin teviline benzer bir haber de rivayet edilmiştir . Bu, bize Süfyân b. Vekî'in anlattığı haberdir; dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled, Mûsâ b. Ya'kûb'dan anlattı, dedi ki: Bana halam Kureybe bint Abdillâh b. Vehb b. Zem'a, annesi Kerîme [bint el-Mikdâd'dan], o da Dubâa bint ez-Zübeyr'den -ki Mikdâd'ın nikâhı altındaydı- o da el-Mikdâd'dan şöyle dediğini bildirdi: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Senden duyduğum ve hakkında şüpheye düştüğüm bir şey var' dedim. Şöyle buyurdu: "Sizden biri bir hususta şüpheye düştüğünde bana sorsun." Dedim ki: Eşlerin hakkında söylediğin: "Benden sonra onlar için sıddıkları umuyorum" sözün nedir? Şöyle buyurdu: "Siz sıddıklar derken kimi kastediyorsunuz ?" Ben: 'Küçükken vefat eden çocuklarımız' dedim. Şöyle buyurdu: "Hayır, fakat sıddıklar sadaka verenlerdir (el-Musaddikûn)" .
وهذا خبرٌ لو كان إسنادُه صحيحًا لم نَسْتَجِزْ أن نَعْدُوه إلى غيرِه، ولكنْ في
Bu, eğer isnadı sahih olsaydı onu bırakıp başkasına geçmeyi caiz görmeyeceğimiz bir haberdir; lâkin
إسنادِه بعضُ ما فيه. فإذ كان ذلك كذلك، فالذى هو أولى بـ "الصدِّيقِ" أن يَكُونَ معناه: المصدِّقَ قولَه بفعلِه. إذ كان الفِعِّيلُ في كلامِ العربِ [إنما يأتى] إذا كان مأخوذًا من الفعلِ بمعنى المبالغةِ، إما في المدحِ وإما في الذمِّ، ومنه قولُه جلَّ ثناؤُهُ في صفةِ مريمَ: {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} [المائدة: ٧٥]. وإذا كان معنى ذلك ما وصَفنا، كان داخلًا من كان موصوفًا بما قُلْنا في صفةِ المُتصدِّقين والمصدِّقين .
isnadında birtakım illetler bulunmaktadır. Durum böyle olunca, "es-Sıddîk" kelimesi için en uygun olan; sözünü fiiliyle tasdik eden [anlamında] olmasıdır. Zira Arap kelamında "fi''îl" vezni, fiilden türetildiğinde ancak gerek övgüde gerekse yergide mübalağa anlamı için [gelir] . Şanı yüce olan Allah'ın Meryem'in vasfı hakkındaki: {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} “Onun annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındı” [Mâide: 75] kavli de bundandır. Bunun manası tarif ettiğimiz gibi olunca, söylediğimiz vasfa sahip olan kimse hem sadaka verenlerin (el-mutesaddikîn) hem de tasdik edenlerin (el-musaddikîn) vasfına dahil olmuş olur.
{وَالشُّهَدَاءِ}. وهم جمعُ شهيدٍ: وهو المقتولُ في سبيلِ اللهِ، سمِّى بذلك لقيامِه بشهادةِ الحقِّ في جنبِ اللهِ حتى قُتِل، {وَالصَّالِحِينَ} وهم جمعُ صالحٍ، وهو كلُّ مَن صلُحت سريرتُه وعلانِيَتُه.
{وَالشُّهَدَاءِ} “ve şehitlerle”; bu da "şehîd" kelimesinin çoğuludur: O da Allah yolunda öldürülen kimsedir; öldürülünceye kadar Allah uğrunda hakka şahitlik etmek üzere kıyam ettiği için bu isimle isimlendirilmiştir. {وَالصَّالِحِينَ} “ve salihlerle”; bu da "salih" kelimesinin çoğuludur; o da içi ve dışı düzgün olan herkesi kapsar .
وأما قولُه جلَّ ثناؤُه: {وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا}. فإنه يَعْنى: وحسُن هؤلاء الذين نعتُّهم ووصَفْتُهم رفقاءَ في الجنةِ. والرفيقُ في لفظِ واحدٍ ، بما الجميعِ ، كما قال الشاعرُ :
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Onlar ne güzel arkadaştırlar!” kavline gelince; O şunu kastetmektedir: Nitelendirip vasfettiğim bu kimseler cennette ne güzel arkadaşlardır! "er-Refîk" tekil lafızda olup çoğul anlamındadır ; tıpkı şairin şöyle dediği gibi:
دَعَوْنَ الهَوَى ثم ارْتَمَيْن قلوبَنا … بأسْهُمِ أعداءٍ وهن صديقُ
Aşka çağırdılar, sonra da kalplerimizi / Düşman oklarıyla vurdular, oysa onlar dostturlar!
بمعنى: وهنّ صدائقُ.
Yani: Onlar dostlardırlar (sadâik), demektir.
وأما نصبُ الرفيق فإن أهلَ العربيةِ مختلفون فيه، فكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يَرَى أنه منصوبٌ على الحالِ، ويَقُولُ: هو كقولِ القائلِ : كرُم زيدٌ رجلًا. ويَعْدِلُ به عن معنى: نِعم الرجلُ، ويَقُولُ: إنّ "نِعمَ "، لا تقَعُ إلا على اسمٍ فيه ألفٌ ولامٌ أو على نكرةٍ. وكان بعضُ نحويِّى الكوفةِ يَرَى أنه منصوبٌ على التفسيرِ ، ويُنْكِرُ أن يَكُونَ حالًا، ويَسْتَشْهِدُ على ذلك بأن العربَ تَقولُ: كرُم زيدٌ مِن رجلٍ، وحسُن أولئك مِن رفقاءَ. وأن دخولَ "مِن" دَلالةٌ على أن الرفيقَ مُفَسِّرُه، قال: وحُكِى عن العربِ: نَعِمتم رجالًا. فدلَّ على أن ذلك نظيرُ قولِه: وحَسُنتم رُفَقاءَ. وهذا القولُ أولى بالصوابِ؛ للعلةِ التي ذكرناها لقائِليه. وقد ذكِر أن هذه الآيةَ نزَلت؛ لأن قومًا حزِنوا على فقدِ رسولِ اللهِ ﷺ حذَرًا أن لا يَرَوْه في الآخرةِ.
"er-Refîk" kelimesinin nasbına gelince; Arap dili âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerin bir kısmı onun hâl olarak mansub olduğunu kabul ediyor ve şöyle diyordu: Bu, bir kimsenin: "Zeyd adam olarak cömert oldu (كرُم زيدٌ رجلًا)" sözü gibidir. Bunu: "Ne güzel adamdır (نِعم الرجلُ)" anlamından ayırarak şöyle der: "Nı'me (نِعمَ) ancak başında elif-lam bulunan bir isme veya nekra bir isme dahil olur." Kûfeli nahivcilerin bir kısmı ise onun tefsir (temyiz) olarak mansub olduğunu kabul ediyor ve hâl olmasını reddediyordu. Buna da Arapların: "Zeyd ne cömert adamdır (كرُم زيدٌ مِن رجلٍ)" ve "Onlar ne güzel arkadaşlardır (وحسُن أولئك مِن رفقاءَ)" demelerini delil getiriyordu; zira "min" edatının girmesi er-Refîk'in onun müfessiri (açıklayıcısı) olduğuna delildir. Şöyle dedi: Araplardan: "Siz ne güzel adamlarsınız (نَعِمتم رجالًا)" sözü nakledilmiştir. Bu da bunun: "Siz ne güzel arkadaşlarsınız (وحَسُنتم رُفَقاءَ)" sözünün dengi olduğuna delalet etmiştir. Bunu söyleyenler için zikrettiğimiz illet sebebiyle bu görüş doğruya daha yakındır. Bu ayetin, bir topluluğun ahirette görememe endişesiyle Rasûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) kaybetmekten dolayı hüzünlenmeleri üzerine indiği zikredilmiştir .
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفرِ بن أبى المغيرةِ، عن سعيدِ ابن جبيرٍ، قال: جاء رجلٌ من الأنصارِ إلى النبيِّ ﷺ، وهو، وهو محزونٌ، فقال له النبيُّ ﷺ: "يا فلانُ، ما لي أرَاك محزونًا؟ " قال: يا نبيَّ اللهِ، شيءٌ فكرتُ فيه. فقال: "ما هو؟ " قال: نحن نَغْدُو عليك ونَرُوحُ، نَنظُرُ في وجهِك ونُجالسُك، غدًا تُرفَعُ مع النبيين فلا نَصِلُ إليك. فلم يَرُدُّ النبيُّ ﷺ شيئًا، فأتاه
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb el-Kummî, Ca‘fer b. Ebi’l-Mugīre’den, o da Saîd b. Cübeyr’den nakletti, dedi ki: Ensardan bir adam kederli bir hâlde Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ey falan! Seni kederli görmemin sebebi nedir?» buyurdu. [Adam]: "Ey Allah’ın Peygamberi! Düşündüğüm bir husus var." dedi. [Allah Rasûlü]: «O nedir?» buyurdu. [Adam] dedi ki: "Biz sabah akşam sana gelip gidiyor, yüzüne bakıyor ve senin meclisinde bulunuyoruz. Yarın [ahirette ise] sen peygamberlerle birlikte [yüce makamlara] yükseltileceksin ve biz sana ulaşamayacağız." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [bunun üzerine] hiçbir karşılık vermedi. Derken ona...
جبريلُ بهذه الآيةِ: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} قال: فبعَث النبيُّ ﷺ فبشَّره .
Cebrail şu ayetle geldi: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar!” Dedi ki: Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) [adamı] çağırtıp onu müjdeledi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، قال: قال أصحابُ النبيِّ ﷺ: يا رسولَ اللهِ ما يَنْبَغِي لنا أن نُفَارِقَك في الدنيا، فإنك لو قد مِتَّ رُفِعت فوقَنا فلم نَرَك. فأنزَل اللهُ: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Ebi'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan nakletti, dedi ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Dünyada senden ayrılmamız bize yakışmaz; çünkü sen vefat ettiğinde bizim üstümüze yükseltileceksin ve biz seni göremeyeceğiz.' Bunun üzerine Allah: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar!” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ}: ذكِر لنا أن رجالًا قالوا: هذا نبيُّ اللهِ نراه في الدنيا، فأما في الآخرةِ [فيُرْفعُ بفضلِه]، فلا نَراه، فأنزَل اللهُ: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا}.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle beraberdirler...” ayeti hakkında bize anlatıldığına göre birtakım kimseler şöyle dediler: «Bu Allah'ın peygamberidir; onu dünyada görüyoruz, ahirette ise [fazileti sebebiyle daha yükseğe kaldırılacak] ve biz onu göremeyeceğiz.» Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar!”
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا}. قال: قال ناسٌ مِن الأنصارِ: يا رسولَ اللهِ، إذا أدخَلك اللهُ الجنةَ، فكنت في أعلاها ونحن نَشْتاقُ إليك، فكيف نَصْنَعُ؟ فأنزَل اللهُ: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ} .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar!” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Ensâr'dan bazı insanlar: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Allah seni cennete koyduğunda sen onun en yüce makamında olacaksın, biz ise seni özleyeceğiz, o zaman ne yapacağız?' dediler. Bunun üzerine Allah: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse...” [ayetini] indirdi.