Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 34. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني المثنى، قال: [ثنا إسحاقُ، قال]: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ} الآية. قال: إن أصحابَ النبيِّ ﷺ قالوا: قد علمنا أن النبيَّ ﷺ له فضلٌ على مَن آمَن به في درجاتِ الجنةِ ممن اتَّبعه وصدَّقه، فكيف لهم إذا اجتمعوا في الجنةِ أن يَرَى بعضُهم بعضًا؟ فأنزَل اللهُ في ذلك. فقال: "إن الأعلَين يَنْحَدِرون إلى مَن هو أسفلَ منهم، فيَجتَمِعون في رِياضِها فيذْكرون ما أنعمَ اللهُ عليهم ويُثْنُون عليه، [ويَنْزِلُ لهم] أهلُ الدرجاتِ فيَسْعَون عليهم بما

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: [Bize İshâk anlattı, dedi ki]: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'in şu sözünü nakletti: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler ve sıddîklarla...” ayeti hakkında [er-Rebî'] dedi ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı şöyle dediler: "Biz, kendisine tabi olup onu tasdik edenler arasından iman eden kimselere kıyasla Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cennet'in derecelerinde bir üstünlüğü olduğunu elbette biliyoruz. Cennet'te bir araya geldiklerinde birbirlerini görmeleri onlar için nasıl mümkün olacak?" Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta [ayet] indirdi. [Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: "Şüphesiz en yüksek derecedekiler, kendilerinden daha aşağıda olanların yanına inerler; [Cennet'in] bahçelerinde toplanırlar, Allah'ın kendilerine lütfettiği nimetleri anıp O'na övgüde bulunurlar. [Yüksek] derece sahipleri de onların yanına iner ve [hizmetçiler] onların arzuladıkları şeylerle kendilerine hizmet ederler

يَشْتَهون، وما يَدْعُون به، فهم في روضةٍ يُخبَرون ويَتَنعَّمون فيه" .

ve istedikleri şeylerle hizmet ederler; onlar sevinç ve ikram içinde bir bahçededirler ve orada nimetlenirler" .

[حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: حدَّثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن عامرٍ، قال: جاء رجلٌ من الأنصارِ إلى النبيِّ ﵇، وهو يبكى، فقال: "ما يبكيك يا فلانُ؟ " قال: يا نبيَّ اللهِ، والذي لا إلهَ إلا هو لأنتَ أحبُّ إليَّ من أهلي ومالي، واللهِ الذي لا إله إلا هو لأنت أحبُّ إليَّ من نفسى وأبى، نذكُرُك أنا وأهلى فيأخذُنى الجُنونُ حتى أتألمَ، فذكرتُ موتَك وموتى، فعَرفتُ أنى لن أجامعَك إلا في الدنيا، وأنك تُرفَعُ مع الشرفِ، وعرَفتُ أنى إن أُدخِلتُ الجنةَ كنتُ في منزلٍ أَدْنَى من مَنزِلِك. فلم يردَّ النبيُّ ﵇ شيئًا، فأنزَل اللهُ جلَّ ثناؤه: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} الآية ] .

[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da Âmir'den nakletti, dedi ki: Ensâr'dan bir adam ağlayarak Peygamber'e (aleyhisselâm) geldi. [Peygamber]: "Seni ağlatan nedir ey falan?" buyurdu. Adam dedi ki: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Kendisinden başka ilah olmayan [Allah]'a andolsun ki, sen bana ailemden de malımdan da daha sevgilisin. Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a andolsun ki, sen bana nefsimden de babamdan da daha sevgilisin. Ben ve ailem seni anıyoruz da içimi acı verecek derecede bir mecnunluk (çılgınca bir sevgi) kaplıyor. Senin ölümünü ve kendi ölümümü hatırladım; anladım ki ben seninle ancak dünyada bir arada bulunabileceğim, sen ise şerefle [yüce makamlara] yükseltileceksin. Cennete soksalar bile senin makamından daha aşağı bir menzilde olacağımı anladım.' Peygamber (aleyhisselâm) hiçbir şey söylemedi. Bunun üzerine şanı yüce olan Allah: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Kim Allah'a ve Rasûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar!” ayetini indirdi ] .

وأما قولُه جلَّ ثناؤه: {ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ}. [فإنه يقولُ: كونُ من أطاع الله والرسولَ مع الذين أنعمَ اللهُ عليهم من النبيين والصدِّيقين والشهداءِ والصالحينَ، الفضلُ من اللهِ]. يَقُولُ: ذلك عطاءُ اللهِ إياهم وفضلُه عليهم، لا باستيجابِهم ذلك لسابقةٍ سبَقت لهم.

Övgüsü yüce olan Allah'ın: {ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ} “Bu lütuf Allah'tandır” kavline gelince; [[Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah'a ve Resul'e itaat eden kimsenin, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraber olması Allah'tan bir lütuftur]. [Şöyle] buyurmaktadır: Bu, onların daha önce geçmiş bir durum sebebiyle bunu hak etmelerinden ötürü değil; Allah'ın onlara bir ihsanı ve üzerlerindeki lütfudur.

فإن قال قائلٌ: أوَ ليس بالطاعةِ وصَلوا [إلى ما وصَلوا] إليه من فضلِه؟ قيل له: إنهم لم يُطِيعوه في الدنيا إلا بفضلِه الذي تَفَضَّل به عليهم، فهَداهم به لطاعتِه، فكلُّ ذلك فضلٌ منه تعالى ذكرُه.

Eğer birisi: 'Onlar O'nun lütfundan eriştikleri şeylere itaat sayesinde erişmediler mi?' derse, ona şöyle denilir: Onlar dünyada O'na ancak kendilerine lütfettiği ve kendisiyle onları itaatine hidayet ettiği lütfu sayesinde itaat ettiler; binaenaleyh bunların tamamı zikri yüce olan Allah'ın bir lütfudur.

وقولُه تعالى ذكرُه: {وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} يَقُولُ: وحَسْبُ العبادِ باللهِ الذي خلقَهم عليمًا بطاعةِ المطيعِ منهم ومعصيةِ العاصى، فإنه لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن ذلك، ولكنه يُحْصِيه عليهم ويَحْفَظُه عليهم حتى يُجازِى جميعَهم جزاءَه ؛ المحسنَ منهم بالإحسانِ، والمسيءَ منهم بالإساءةِ، و يعْفوَ عمن شاء مِن أهلِ التوحيدِ.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} “Hakkıyla bilen olarak Allah yeter” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Kullara, kendilerini yaratan ve içlerinden itaat edenin itaatini, isyan edenin isyanını hakkıyla bilen Allah yeter. Zira bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; bilakis O, hepsine karşılığını verinceye kadar bunları onların aleyhine sayıp kaydeder; iyilik yapanlarına iyilikle, kötülük yapanlarına kötülükle [karşılık verir] ve tevhid ehlinden dilediğini de bağışlar.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١)}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١)} “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın da bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun” kavlinin tefsiri.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}: صدَّقوا الله ورسولَه {خُذُوا حِذْرَكُمْ}: خذوا جُنَّتَكم وأسلحتَكم التي تَتَّقون بها من عدوِّكم، لغَزْوِهم وحربِهم، فانِفروا إليهم ثُباتٍ، وهي جمعُ ثُبةٍ، والثُّبةُ: العُصْبةُ. ومَعْنى الكلامِ: فانفِروا إلى عدوِّكم جماعةً بعد جماعةٍ مُتَسلِّحِين. ومن الثُّبَةِ قولُ زُهَيرِ بن أبي سلمى :

Ebû Ca'fer [et-Taberî] (rahimehullâh) dedi ki: Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}: Allah'ı ve Rasûlü'nü tasdik edenler! {خُذُوا حِذْرَكُمْ}: Düşmanınıza karşı savaşmak ve onlarla mücadele etmek için kendisiyle korunacağınız kalkanlarınızı ve silahlarınızı alın; onlara karşı "subât" (ثُبَاتٍ) hâlinde savaşa çıkın. Bu kelime, "sube" (ثُبَة) kelimesinin çoğuludur. Sube (الثُّبَةُ) ise cemaat/bölük (العُصْبة) demektir. Sözün anlamı şudur: Düşmanınıza karşı silahlanmış olarak grup grup savaşa çıkın. "Sube" kelimesinin bu anlamda kullanılışına Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu sözü örnektir :

وقد أغْدُو على [ثُبَةٍ كرامٍ] … نَشَاوَى واجِدين لما نشاءُ

Sabah erkenden giderdim [o] cömert topluluğun yanına… Sarhoş ve dilediğini elde etmiş kimseler olarak.

وقد يُجمَعُ الثبةُ [على ثُبِين] .

"Sube" kelimesi ["subîn" (ثُبِين) şeklinde de] çoğul yapılabilir .

{أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا} يَقُولُ: أو انفِروا جميعًا مع نبيِّكم ﷺ لقتالِهم.

{أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا} “yahut hep birlikte seferber olun” [kavline gelince]; [şöyle] buyurmaktadır: Yahut Peygamberiniz ﷺ ile birlikte onlarla savaşmak için topluca sefere çıkın.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ}. يَقُولُ: عُصَبًا. يَعْنى: سرايا مُتَفرِّقين. {أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا}. يَعْنى: كلَّكم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun: {خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} “Tedbirinizi alın da bölük bölük savaşa çıkın” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'Bölükler hâlinde' demektir. Yani: Ayrı ayrı müfrezeler hâlinde [demektir]. {أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا} “yahut hep birlikte seferber olun” [kavli ise]; yani: Hepiniz birden [demektir] .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ}. قال: فِرَقًا قليلًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} “bölük bölük savaşa çıkın” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: 'Küçük fırkalar hâlinde' dedi .

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ}. قال: الثُّبَاتُ: الفِرَقُ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} “bölük bölük savaşa çıkın” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: es-Subât (الثُّبَاتُ); fırkalar/gruplar demektir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den naklen bunun benzerini haber verdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ}: يعني : العصبةُ، وهى الثُّبَةُ. {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ}: مع النبيِّ ﷺ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} “bölük bölük savaşa çıkın”; yani : Cemaat/grup demektir, o da es-subedir (الثُّبَةُ). {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} “bölük bölük savaşa çıkın”; Peygamber ﷺ ile birlikte [demektir] .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ، يَقُولُ: أخبرَنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضَّحّاكَ يَقُولُ في قولِه: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ}: يَعْنى: عُصبًا مُتَفَرِّقينَ .

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} “bölük bölük savaşa çıkın” kavli hakkında şöyle derken işittim: Yani: Ayrı ayrı bölükler hâlinde [demektir] .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢)}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢)} “İçinizden öyleleri vardır ki, kesinlikle ağırdan alır. Eğer başınıza bir musibet gelirse: 'Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım' der” kavlinin tefsiri.

قال أبو جعفرٍ ﵀: وهذا نعتٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤه للمنافقين، نعَتهم لنبيِّه ﷺ وأصحابِه، ووصَفهم بصفتِهم، فقال: {وَإِنَّ مِنْكُمْ}. أَيُّها المؤمنون، يَعْنى: من عِدادِكم وقومِكم، ومَن تَشبَّه بكم، ويُظْهِرُ أنه مِن أهلِ دعوتِكم ومِلَّتِكم، وهو منافقٌ يُبَطِّئُ مَن أطاعه منكم عن جهادٍ عدوِّكم وقتالِهم إذا أنتم نفَرتم إليهم. {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ}. يَقُولُ: فإن أصابتَكم هزيمةٌ، أو نالَكم قتلٌ أو جِراحٌ مِن عدوِّكم، قال: قد أنعَم اللهُ عليَّ إذ لم أَكُنْ معهم شاهدًا، فيُصيبَني جراحٌ أو ألمٌ أو قتلٌ، وسرَّه تَخَلُّفُه عنكم شماتة بكم؛ لأنه من أهل الشك في وعدِ اللهِ الذي وعَد المؤمنين - على ما نالَهم في سبيلِه - من الأجرِ والثوابِ، وفى وَعيدِه،

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Bu, şânı yüce olan Allah’ın münafıkları nitelemesidir; onları Peygamberi’ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- ve ashabına tanıtmış ve onları kendi sıfatlarıyla vasfederek şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ مِنْكُمْ} “Şüphesiz içinizden...” Ey müminler! Yani: Sizin sayınızdan ve kavminizden olup size benzeyen, sizin davet ve milletinizden (dininizden) olduğunu açığa vuran kimsedir; oysa o bir münafıktır, siz onlara doğru sefere çıktığınızda içinizden kendisine uyanları düşmanınızla cihattan ve onlarla savaşmaktan alıkoyar (ağırdan alır). {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “Eğer başınıza bir musibet gelirse”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Şayet başınıza bir hezimet gelir yahut düşmanınızdan size bir ölüm veya yaralanma isabet ederse şöyle der: “Allah bana lütfetti de onlarla beraber hazır bulunanlardan olmadım ki bana bir yara, acı yahut ölüm isabet etmedi.” Başınıza gelen musibete sevinerek sizden geri kalması onu sevindirmiştir; zira o, Allah’ın yolunda başlarına gelenlere karşılık müminlere vadettiği ecir ve sevap vaadinden de O’nun tehdidinden de şüphe edenlerdendir,

فهو غيرُ راجٍ ثوابًا ولا خائفٍ عقابًا.

O, ne bir sevap umar ne de bir cezadan korkar.

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، وحدَّثني المثنى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ}. إلى قوله: {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}: ما بينَ ذلك في المنافقين .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ} “İçinizden öyleleri vardır ki, kesinlikle ağırdan alır” kavlinden {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz” kavline kadar olan kısım hakkında nakletti: 'Bu ikisi arasındaki ayetler münafıklar hakkındadır' dedi .

حدَّثنا [بشرُ بنُ معاذٍ] ، قال: ثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ}: عن الجهادِ والغزوِ في سبيلِ اللهِ، {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا}. قال: هذا قولُ مكذِّبٍ .

Bize [Bişr b. Muâz] anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ}: Allah yolunda cihattan ve savaştan [ağırdan alır]. {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا}: [Katâde] dedi ki: 'Bu, [hakkı] yalanlayan birinin sözüdür' .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: المنافقُ يُبَطِّئُ المسلمين عن الجهادِ في سبيلِ اللهِ، قال اللهُ: {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ}. قال: بقتلِ العدوِّ مِن المسلمين. {قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا}. قال: هذا قولُ الشامتِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Münafık, Müslümanları Allah yolunda cihattan alıkoyup ağırdan aldırır. Allah Teâlâ: {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “Eğer başınıza bir musibet gelirse” buyurmuştur. [İbn Cüreyc] dedi ki: [Yani] düşmanın Müslümanlardan [bazılarını] öldürmesiyle [bir musibet gelirse]. {قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا} “'Aralarında bulunmadığım için Allah bana lütufta bulundu' der”. [İbn Cüreyc] dedi ki: Bu, [Müslümanların felaketine] sevinen (şâmit) birinin sözüdür.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ}. قال: هزيمةٌ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “Eğer başınıza bir musibet gelirse” kavli hakkında: 'Bir hezimet' dedi.

ودخَلتِ اللامُ في قوله: {لَمَنْ}. وفتِحت؛ لأنها اللامُ التي تَدْخُلُ توكيدًا للخبرِ مع "إنّ"، كقولِ القائلِ: إِنَّ في الدارِ لمن يُكْرِمُك. وأما اللامُ الثانيةُ التي في {لَيُبَطِّئَنَّ} فدخَلت الجوابِ القَسَمِ، كأن معنى الكلامِ: وإن منكم أيُّها القومُ لمن واللهِ ليُبَطِّئَنَّ.

{لَمَنْ} kelimesindeki lâm harfi, "inne" (إنّ) ile birlikte haberi pekiştirmek (tekit) için dâhil olan lâm olduğu için gelmiş ve fethalı kılınmıştır; nitekim bir kimsenin: "İnne fi'd-dâri le-men yükrimuke" (Şüphesiz evde sana ikram edecek kimse vardır) demesi gibidir. {لَيُبَطِّئَنَّ} kelimesindeki ikinci lâm ise kasem cevabı olarak dâhil olmuştur; sanki cümlenin anlamı şöyledir: 'Ey topluluk! İçinizden öyleleri vardır ki, Allah'a andolsun kesinlikle ağırdan alır.'

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣)}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣)} “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: 'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!'” kavlinin tefsiri.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَقُولُ جلَّ ثناؤُه: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ}. ولئِنْ أظْفَرَكم اللهُ بعدوِّكم، فأصَبْتم منهم غَنيمةً، {لَيَقُولَنَّ}. هذا المُبَطِّئُ المسلمين عن الجهادِ معكم في سبيلِ اللهِ، [مِن المنافقين] - {كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} -: {يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ}؛ بما أُصِيبُ معهم مِن الغنيمةِ، {فَوْزًا عَظِيمًا}.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] (rahimehullâh) dedi ki: Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ} “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse”; eğer Allah sizi düşmanınıza karşı muzaffer kılar da onlardan bir ganimet elde ederseniz , {لَيَقُولَنَّ} “mutlaka şöyle der”; Müslümanları sizinle birlikte Allah yolunda cihattan geri bırakan bu [münafık] kimse - {كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} “sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” -: {يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ} “'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da kazansaydım'”; onlarla birlikte elde edeceğim ganimet sebebiyle, {فَوْزًا عَظِيمًا} “büyük bir başarı”.

وهذا خبرٌ مِن الله تعالى ذكرُه عن هؤلاء المنافقين أن شُهودَهم الحربَ مع المسلمين - إن شهِدوها - لطلبِ الغنيمةِ، وإن تَخَلَّفوا عنها فللشكِّ الذي

Bu, zikri yüce olan Allah'tan, şu münafıklar hakkında; onların Müslümanlarla birlikte savaşa katılmalarının -şayet katılırlarsa- ganimet elde etmek için olduğunu, savaştan geri kalmalarının ise şüpheden ötürü olduğunu...

في قلوبِهم، وأنهم لا يَرْجون بحضورِها ثوابًا، ولا يَخافون بالتخلف عنها مِن اللهِ عقابًا.

kalplerindeki şüpheden dolayı olduğunu; savaşa katılmakla bir sevap ummadıklarını ve savaştan geri kalmakla da Allah'tan bir cezadan korkmadıklarını bildiren bir haberidir.

وكان قتادةُ وابنُ جريجٍ يقولان: إنما قال من قال مِن المنافقين، إذا كان الظَّفَرُ للمسلمين: يا ليتنى كنتُ معهم. حَسَدًا منهم لهم.

Katâde ve İbn Cüreyc şöyle derlerdi: Zafer Müslümanların olduğunda münafıklardan 'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım' diyen kimse, bunu sadece onlara duyduğu hasetten ötürü söylemiştir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا}. قال: قولُ حاسدٍ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا} “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: 'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!'” kavli hakkında nakletti; [Katâde]: 'Bu, haset eden birinin sözüdür' dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ، قولَه: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ}. قال: ظُهورُ المسلمين على عدوِّهم، فأصابوا الغنيمةَ؛ ليقولَنّ: {يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا}. قال: قولُ الحاسدِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, O'nun: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ} “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse” kavli hakkında şöyle dedi: 'Müslümanların düşmanlarına galip gelmesi ve ganimet elde etmeleridir; mutlaka: {يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا} “Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!” diyecektir.' [İbn Cüreyc]: 'Bu, haset edenin sözüdür' dedi .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤)}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤)} “O hâlde, dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz” kavlinin tefsiri.

قال أبو جعفرٍ ﵀: وهذا حضٌّ مِن اللهِ جل ثناؤه المؤمنين على جهاد عدوِّه مِن أهلِ الكفرِ به على أحايينِهم - غالبين كانوا أو مَغْلُوبين -، والتهاونِ

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Bu, şânı yüce olan Allah'ın müminleri, -ister galip ister mağlup olsunlar- her hâlükârda Kendisini inkâr eden düşmanlarıyla cihada ve

بأحوالِ المنافقين في جهادِ مَن جاهدوا من المشركين؛ وقَع جهادُهم [أعداءَ اللهِ وأعداءَهم بالمسرَّةِ فيهم أو بالمَساءةِ؛ لأنّهم في جهادِهم] إياهم - مغلوبِين كانوا أو غالِبين - بمنزلةٍ مِن اللهِ رفيعةٍ.

münafıkların durumlarına aldırış etmemeye teşvik etmesidir; [Allah'ın ve kendilerinin düşmanlarına karşı] cihatları [onları sevindirici veya üzücü olsun fark etmez; çünkü onlara karşı cihat etmelerinde] - mağlup da olsalar galip de olsalar - Allah katında yüce bir mertebededirler.

يَقُول اللهُ جلَّ ثناؤُه لهم: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يَعْنى: في دينِ اللهِ والدعاءِ إليه، والدخولِ فيما أمَر به أهلَ الكفرِ به. {الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ}. يَعْنى: الذين يبيعون حياتَهم الدنيا بثوابِ الآخرةِ، وما وعَد اللهُ أهلَ طاعتِه فيها. وبيعُهم إياها بها: إنفاقُهم أموالَهم في طلبِ رضا اللهِ؛ بجهادِ مَن أمر بجهادِهم مِن أعدائِه وأعداءِ دينِه، وبذلُهم مُهَجَهم له في ذلك، ثم أخبَر جلَّ ثناؤُه بما لهم في ذلك إذا فعَلوه، فقال: {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}. يَقُولُ: ومَن يُقاتِلْ في طلبِ إقامةِ دينِ اللهِ، وإعلاءِ كلمةِ اللهِ أعداءَ اللهِ، {فَلْيُقَاتِلْ}. يَقُولُ: فيَقْتُلُه أَعداءُ اللهِ أو يَغْلِبْهم، فيَظْفَرُ بهم {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}. يَقُولُ: فسوف نُعطيه في الآخرةِ ثوابًا وأجرًا عظيمًا. وليس لما سمَّى اللهُ: "عظيمًا". مقدارٌ يَعْرِفُ مَبْلَغَه عبادُ اللهِ، وقد دلَّلنا فيما مضى على أن الأغلبَ على معنى "شَرَيت" في كلامِ

Şanı yüce olan Allah onlara şöyle buyurmaktadır: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda savaşsın”. Yani; Allah'ın dininde, O'na davet yolunda ve O'nu inkâr eden küfür ehlinin Allah'ın emrettiği dine girmesi uğrunda [savaşsın]. {الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ} “Dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar”. Yani; dünya hayatlarını, ahiretin sevabı ve Allah'ın orada Kendisine itaat eden kimselere vadettiği mükâfatlar karşılığında satanlar [savaşsın]. Onların dünya hayatını ahiret karşılığında satmaları; O'nun düşmanlarından ve dininin düşmanlarından cihat edilmesini emrettiği kimselere karşı cihat etmek suretiyle Allah'ın rızasını arama yolunda mallarını infak etmeleri ve bu uğurda O'nun için canlarını feda etmeleridir. Sonra şanı yüce olan [Allah], bunu yaptıkları takdirde kendileri için ne olduğunu haber verip şöyle buyurdu: {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür yahut galip gelirse, Biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz”. Şöyle buyurmaktadır: Kim Allah'ın dinini ikâme etmek ve Allah'ın kelimesini yüceltmek gayesiyle Allah'ın düşmanlarıyla savaşır da - {فَلْيُقَاتِلْ} - Allah'ın düşmanları onu öldürür yahut o, onlara galip gelip zafer kazanırsa; {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} buyurur ki: Ahirette Biz ona büyük bir sevap ve mükâfat vereceğiz. Allah'ın "büyük" diye nitelediği mükâfatın, Allah'ın kullarınca bilinebilecek bir sınırı ve miktarı yoktur. Biz daha önce, Arap kelamında şereytü (شَرَيت) lafzının baskın manasının

العرب: "بِعْت" بما أغنى .

yeterli açıklamalarla delillendirip izah etmiştik .

وقد حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن مفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ}. يَقُولُ: يَبِيعون الحياةَ الدنيا بالآخرةِ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ} “O hâlde, dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar” kavli hakkında nakletti; [es-Süddî]: 'Dünya hayatını ahiret karşılığında satarlar' dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ}: يَشْرِى: يَبيعُ، ويَشْرِى: يَأْخُذُ، فَأَخبَر أَنّ الحمقى باعوا [الآخرةَ بالدنيا] .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ} “dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar” kavli hakkında şöyle dedi: 'Yeşrî (يَشْرِى): satar demektir; yeşrî (يَشْرِى): alır demektir. Böylece ahmakların [ahireti dünyayla] sattıklarını haber vermiştir ' .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥)}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥)} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve: 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize katından bir koruyucu ver ve bize katından bir yardımcı ver' diyen zayıf bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?” kavlinin tefsiri.

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وما لكم أيُّها المؤمنون لا تُقاتِلون في سبيل اللهِ، وفى {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ}. يَقُولُ: وعن المستَضْعَفين منكم مِن الرجالِ والنساء والوِلدان؛ فأما {مِنَ الرِّجَالِ} فإنهم كانوا قد أسلَموا بمكةَ فغَلبتهم عشائرُهم على أنفسهم بالقَهْرِ لهم، وآذَوهم ونالوهم بالعذابِ والمكارِه في أبدانِهم؛ ليَفْتِنُوهم عن دينِهم، فحض اللهُ المؤمنين على استِنْقاذِهم من أيدى مَن قد غلَبَهم على أنفسهم مِن الكفارِ، فقال لهم: وما شأنُكم لا تقاتِلون في سبيلِ اللهِ، وعن مستَضْعَفى أهلِ

Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Size ne oluyor da Allah yolunda ve {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ} “zayıf düşürülmüşler” [uğrunda] savaşmıyorsunuz? Şöyle buyurmaktadır: [Size ne oluyor da] sizden zayıf düşürülmüş erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda [savaşmıyorsunuz]? {مِنَ الرِّجَالِ} “erkeklerden” [olanlara] gelince; onlar Mekke'de Müslüman olmuşlardı da aşiretleri onlara zorbalıkla galebe çalmış, onları dinlerinden döndürmek için eziyet etmiş ve bedenlerine işkence ve kötülükler reva görmüşlerdi. Bunun üzerine Allah, müminleri, kendilerine galebe çalan kâfirlerin ellerinden onları kurtarmaya teşvik ederek onlara şöyle buyurdu: Size ne oluyor da Allah yolunda ve ... ehlinizin zayıf düşürülmüşleri uğrunda savaşmıyorsunuz?

دينِكم وملَّتِكم الذين استضَعَفَهم الكفارُ، فاستذَلُّوهم ابتغاءَ فتنتِهم وصَدِّهم عن دينِهم من الرجالِ والنساءِ والولدانِ - جمعُ وَلَدٍ: وهم الصِّبيانُ - {الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا}. يَعْنى بذلك أن هؤلاء المستَضْعَفين مِن الرجالِ والنساءِ والوِلدانِ يقولون في دعائِهم ربَّهم، بأن يُنْجِيَهم مِن فتنةِ من قد استضْعَفَهم من المشركين: يا ربَّنا، أخرِجْنا من هذه القريةِ. والعربُ تسمى كلَّ مدينةٍ قريةً. {الظَّالِمِ أَهْلُهَا}. يعنى: التي قد ظلمتنا وأنفسها أهلُها، وهى في هذا الموضعِ - فيما فسَّر أهلُ التأويلِ - مكةُ.

din ve millet ehlinizden, kâfirlerin zayıf görüp dinlerinden döndürmek ve alıkoymak maksadıyla zelil kıldıkları zayıf düşürülmüş erkekler, kadınlar ve çocuklar - [vildân], veledin (وَلَد) çoğuludur ki onlar küçük çocuklardır - uğrunda savaşmıyorsunuz? {الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “onlar ki: 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar' derler”. Bununla kastı şudur: Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan olan bu zayıf düşürülmüşler, müşriklerden kendilerini zayıf bırakanların fitnesinden kurtarması için Rablerine yaptıkları dualarında şöyle derler: Ey Rabbimiz! Bizi bu şehirden çıkar. Araplar her şehre "karye" (قرية) derler. {الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “halkı zalim olan”; yani: Halkı bize ve kendilerine zulmetmiş olan [şehir]. Tefsir ehlinin açıkladığına göre buradaki karye (şehir) Mekke'dir.

وخُفِض {الظَّالِمِ}؛ لأنه مِن صفةِ الأهلِ، وقد عادَت الهاءُ والألفُ اللتان فيه على القرية، وكذلك تَفْعَلُ العربُ: إذا تَقَدَّمت صفةُ الاسمِ الذي معه كنايةٌ لاسمٍ قبلَها، أتبعتْ إعرابَها إعرابَ الاسمِ الذي قبلَها، كأنها صفةٌ له، فتَقُولُ: مرَرْتُ بالرجلِ الكريمِ أبوه. {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا}. يعنى أنهم يَقُولون أيضًا ذلك في دعائِهم: يا ربَّنا، واجْعَلْ لنا مِن عندِك وليًّا، يَلِى أمرَنا بالكفايةِ مما نحن فيه مِن فتنةِ أهلِ الكفرِ بك {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا}. يعنى: ويَقُولون: واجْعَلْ لَنَا مِن عِندِكَ مَن يَنْصُرُنا على مَن ظلَمَنا من أهلِ هذه القريةِ الظالمِ أهلُها بصدِّهم إيانا عن سبيلِك، حتى تُظْفِرَنا بهم وتُعلى دينَك.

{الظَّالِمِ} kelimesi mecrûr kılınmıştır; çünkü o, "ehil" (أهل) kelimesinin sıfatıdır ve kendisindeki "hâ" ve "elif" zamirleri de karyeye dönmektedir. Araplar şöyle yaparlar: Beraberinde kendisinden önceki bir ismin zamiri bulunan bir ismin sıfatı öne geçtiğinde, onun irabını sanki onun bir sıfatıymış gibi kendisinden önceki ismin irabına tabi kılarlar ve: "Merartü bi'r-raculi'l-kerîmi ebûhu" (Babası cömert olan adama uğradım) derler. {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا} “bize katından bir koruyucu ver”; yani dualarında şöyle de demektedirler: Ey Rabbimiz! Bize Kendi katından, Senin dinini inkâr edenlerin içinde bulunduğumuz fitnesine karşı bize yeterek işlerimizi üstlenecek bir veli/koruyucu ver. {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا} “ve bize katından bir yardımcı ver”; yani şöyle demektedirler: Bizi Senin yolundan alıkoyarak bize zulmeden, halkı zalim olan bu şehrin ahalisine karşı Sen bizi onlara muzaffer kılıncaya ve dinini yüceltinceye kadar bize katından bir yardımcı ver.

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد في قولِ اللهِ جل ثناؤه: {مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا}. قال: أمَر المؤمنين أن يُقاتِلوا عن مستضعفي المؤمنين كانوا بمكةَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şanı yüce olan Allah'ın: {مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar' diyen erkekler, kadınlar ve çocuklar” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: 'Müminlere, Mekke'de bulunan zayıf düşürülmüş müminler uğrunda savaşmalarını emretti' dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا}: مكةُ، أُمِر المؤمنون أن يُقاتِلوا عن [مستَضْعَفين مؤمنين] كانوا بمكةَ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar' diyen zayıf bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar”; Mekke'dir; müminlere Mekke'deki [zayıf düşürülmüş müminler] uğrunda savaşmaları emredildi.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} يقولُ: وما لكم لا تقاتلون في سبيلِ اللهِ وفى المستَضْعَفِين. فأما القريةُ: فمكةُ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve: 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar' diyen zayıf bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?”; şöyle buyurmaktadır: Size ne oluyor da Allah yolunda ve zayıf düşürülmüşler uğrunda savaşmıyorsunuz? Karyeye gelince: O Mekke'dir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن عثمان

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbn el-Mübârek, Osmân...

ابن عطاءٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ} قال: وفى المستَضْعَفِين .

o da babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve zayıf bırakılmışlar uğrunda savaşmıyorsunuz?” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: 'Ve zayıf bırakılmışlar uğrunda [demektir]' dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: أخبَرني عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ، أنه سمِع محمدَ بنَ مسلمِ بن شهابٍ يَقُولُ: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ}. قال: في سبيلِ اللهِ، وفى سبيلِ المستَضْعَفين .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Muhammed b. Müslim b. Şihâb'ın: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve zayıf bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?” [ayeti hakkında]: 'Allah yolunda ve zayıf bırakılmışlar yolunda [demektir]' dediğini haber verdi .

حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: حدَّثنا معمرٌ، عن الحسنِ وقتادةَ في قولِه: {أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} قالا: خرَج رجلٌ من القريةِ الظالمةِ إلى القريةِ الصالحةِ، فأَدْرَكَه الموتُ في الطريقِ، فناء بصدرِه إلى القريةِ الصالحةِ، [قالا: فمَا تلافاه إلا ذلك]، فاحْتَجَّتْ فيه ملائكةُ الرحمةِ وملائكةُ العذابٍ، فأُمِروا أن يُقَدِّروا أقربَ القريتَين إليه، فوجَدوه أقربَ إلى القريةِ الصالحةِ بشبرٍ، وقال بعضُهم: قرَّب اللهُ إليه القريةَ الصالحةَ، فتَوَفَّتْه ملائكةُ الرحمةِ.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasen ve Katâde'den O'nun: {أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar” kavli hakkında nakletti; ikisi şöyle dediler: Bir adam zalim şehirden salih şehre doğru yola çıktı. Yolda ölüm kendisini yakaladı, o da göğsüyle salih şehre doğru yöneldi/uzandı. [İkisi dediler ki: Onu kurtaran da ancak bu oldu]. Bunun üzerine rahmet melekleri ile azap melekleri onun hakkında çekişti/tartıştı. Kendilerine iki şehirden hangisine daha yakın olduğunu ölçmeleri emredildi; neticede onu salih şehre bir karış daha yakın buldular. Bazıları da: “Allah salih şehri ona yaklaştırdı ve onun ruhunu rahmet melekleri kabzetti” dediler.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ}: هم أناسٌ مسلمون كانوا بمكةَ لا يَسْتَطِيعون أن يخرُجُوا منها فيُهاجِروا ، فعذَرهم اللهُ، [فهم أولئك] . قولُه: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا}: فهى مكةُ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ} “Ve zayıf bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar” kavli hakkında nakletti: Onlar Mekke'de bulunup oradan çıkıp hicret etmeye güç yetiremeyen birtakım Müslüman kimselerdi . Allah onları mazur gördü; [işte onlar bunlardır] . O'nun: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar” kavline gelince: O Mekke'dir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا}. قال: وما لكم لا تَفْعَلون؛ تُقاتِلون، [وهؤلاء] الضعفاءُ المساكينُ يَدْعُون الله بأن يُخْرِجَهم من هذه القريةِ الظالم أهلُها، وهم ليس لهم قوةٌ، فما لكم لا تُقاتِلون حتى يُسَلِّمَ اللهُ هؤلاء ودينَهم، قال: والقريةُ الظالمُ أهلُها: مكةُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve: 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar' diyen zayıf bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dedi: [Bu] zayıf ve düşkün kimseler , Allah'a kendilerini halkı zalim olan bu şehirden çıkarması için dua edip dururken ve kendilerinin hiçbir güçleri yokken, size ne oluyor da [bunu] yapmıyor, savaşmıyorsunuz? Allah bunları ve dinlerini esenliğe çıkarıncaya kadar ne diye savaşmıyorsunuz? Dedi ki: Halkı zalim olan şehir Mekke'dir .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا (٧٦)}.

Cenâb-ı Hakk'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O hâlde şeytanın dostlarıyla savaşın; şüphesiz ki şeytanın hilesi zayıftır” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى تعالى ذكرُه بذلك: الذين صدَّقوا الله ورسولَه، وأيْقَنوا بمَوْعودِ اللهِ لأهلِ الإيمانِ به {يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يَقُولُ: في طاعةِ اللهِ ومِنهاجِ دينِه وشريعتِه التي شرَعها لعبادِه، {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ}. يَقُولُ: والذين جحَدوا وَحدانيةَ اللهِ، وكذَّبوا رسولَه وما جاءهم به مِن عندِ ربِّهم، {يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ}. يَعْنى: في طاعةِ الشيطانِ وطريقِه ومنهاجِه الذي شرَعه لأوليائِه مِن أهلِ الكفرِ به. يقولُ اللهُ جل ثناؤه مُقوِّيًا عزْمَ المؤمنين به مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، ومُحرِّضَهم على أعدائِه وأعداءِ دينِه مِن أهلِ الشركِ: {فَقَاتِلُوا} أيُّها المؤمنون {أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ}. يَعْنى بذلك: الذين يَتَولُّونه، ويُطِيعون أمرَه في خلافِ طاعةِ اللهِ، والتكذيبِ به، ويَنْصُرُونه {إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا}. يَعْنى بكيدِه: ما كاد به المؤمنين مِن تحزيبِه أولياءَه مِن الكفارِ باللهِ على رسولِه وأوليائِه مِن أهلِ الإيمانِ به. يقولُ: فلا تهابُوا أولياءَ الشيطانِ، فإنما هم حِزْبُه، وأنصارُه، وحزبُ الشيطانِ أهلُ وَهَنٍ وضَعْفِ. وإنما وصَفهم اللهُ جلَّ ثناؤُه بالضعفِ؛ لأنهم لا يُقاتلِون رجاءَ ثوابٍ، ولا يَتْرُكُون القتالَ خوفَ عقابٍ، وإنما يُقَاتِلون حمِيَّةً أو حسَدًا للمؤمنين على ما آتاهم اللهُ مِن فضلِه، والمؤمنون يُقاتِلُ مَن قاتَل منهم رجاءَ العظيمِ مِن ثوابِ اللهِ، ويَتْرُكُ القتالَ - إن تَرَكَه - على خوفٍ مِن وعيدِ اللهِ في تَرْكِه، فهو يُقاتِلُ على بصيرةٍ بما له عندَ اللهِ إن قُتِل، وبما له من الغنيمةِ والظَّفَرِ إن سَلِم، والكافرُ يُقاتِلُ على حَذَرٍ مِن القَتْلِ،

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Şanı yüce olan [Allah] bununla; Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, Allah'ın Kendisine iman edenlere yönelik vadine kesin olarak inanan kimselerin {يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda savaşırlar” [hükmünü] kastetmektedir. [Yani] O'na itaatte, dininin yolunda ve kulları için koyduğu şeriatı uğrunda [savaşırlar], der. {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ} “İnkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar.” [Yani] Allah'ın birliğini inkâr eden, O'nun Resûlü'nü ve Rableri katından getirdiklerini yalanlayanlar {يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ} “tâğût yolunda savaşırlar”, der. Bunun anlamı: Şeytana itaatte, onun yolunda ve O'nu inkâr eden dostları için belirlediği metot uğrunda [savaşırlar demektir]. Şanı yüce olan Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kendisine iman edenlerin azmini kuvvetlendirerek ve onları, müşriklerden oluşan Kendisinin ve dininin düşmanlarına karşı teşvik ederek şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! {فَقَاتِلُوا} “O hâlde savaşın” {أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ} “şeytanın dostlarıyla!” Bununla; şeytanı veli edinen, Allah'a itaatin hilafına ve O'nu yalanlama hususunda onun emrine boyun eğen ve ona yardım eden kimseleri kastetmektedir. {إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} “Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır.” [Allah], onun hilesi ile; Allah'ı inkâr eden dostlarını, O'nun Resûlü'ne ve O'na iman ehlinden olan dostlarına karşı fırkalar hâlinde toplayarak müminlere kurduğu tuzağı kastetmektedir. [Allah] buyuruyor ki: Şeytanın dostlarından korkmayın; zira onlar ancak onun fırkası ve yardımcılarıdır. Şeytanın fırkası ise gevşeklik ve zayıflık ehlidir. Şanı yüce olan Allah onları sırf şu sebepten dolayı zayıflıkla nitelemiştir: Çünkü onlar ne bir sevap umuduyla savaşırlar, ne de bir cezadan korktukları için savaşı terk ederler. Onlar sadece taassup yüzünden yahut Allah'ın lütfundan müminlere verdiklerine duydukları hasetten dolayı savaşırlar. Müminlerden savaşan kimse ise Allah'ın büyük mükâfatını umarak savaşır; savaşı terk edecek olursa da bunu terk etmeye dair Allah'ın tehdidinden korktuğu için terk eder. Dolayısıyla o, öldürüldüğü takdirde Allah katında kendisi için ne olduğunu, sağ kaldığı takdirde de elde edeceği ganimet ve zaferi bilerek tam bir basiret üzere savaşır. Kâfir ise öldürülme endişesiyle,

وإياسٍ مِن مَعادٍ، فهو ذو ضَعْفٍ وخَوْفٍ.

ve ahiretten ümidini kesmiş olarak savaşır; dolayısıyla o, zayıflık ve korku sahibidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın, zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkmaya başladılar ve: 'Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!' dediler.”

ذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت في قومٍ مِن أصحابِ رسولِ الله ﷺ كانو قد آمَنوا به وصدَّقوه قبلَ أن يُفْرَضَ عليهم الجهادُ ، وقد فُرِض عليهم الصلاةُ والزكاةُ، وكانوا يَسْأَلُون الله أن يَفْرِضَ عليهم القتالَ، فلما فُرض عليهم القتالُ شَقَّ عليهم ذلك، وقالوا ما أخبَر اللهُ عنهم في كتابِه.

Bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler hakkında indiği zikredilmiştir . Onlar, üzerlerine cihat farz kılınmadan önce O'na iman edip O'nu tasdik etmişlerdi; kendilerine namaz ve zekât farz kılınmıştı ve onlar Allah'tan üzerlerine savaşın farz kılınmasını istiyorlardı. Üzerlerine savaş farz kılınınca bu onlara ağır geldi ve Allah'ın Kitabı'nda kendilerinden haber verdiği şeyleri söylediler.

فتأويلُ قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ}: ألم تَرَ بقلبِك يا محمدُ، فتَعْلَمَ، إلى الذين قيل لهم مِن أصحابِك حين سأَلوك أن تَسْأَلَ ربَّك أن يَفْرِضَ عليهم القتال: كُفُّوا أيديَكم؛ فأمْسِكُوها عن قتالِ المشركين وحربِهم، {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. يَقُولُ: وأدُّوا الصلاةَ التي فرَضها اللهُ بحدودِها، {وَآتُوا الزَّكَاةَ}. يَقُولُ: وأعطُوا الزكاةَ أهلَها الذين جعَلها اللهُ لهم مِن أموالِكم تطهيرًا لأبدانكم وأموالِكم، كرِهوا ما أُمِروا به مِن كفِّ الأيدى عن قتالِ المشركين، وشَقَّ ذلك عليهم، {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ}. يَقُولُ: فلما فُرض عليهم القتالُ

Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ} “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin' denilenleri görmedin mi?” kavlinin tefsiri [şöyledir]: [Ey Muhammed!] Ashabından sana gelip üzerlerine savaşı farz kılması için Rabbine dua etmeni istediklerinde kendilerine: "Ellerinizi [savaştan] çekin; müşriklerle savaşmaktan ve onlarla çatışmaktan ellerinizi tutun" denilen kimseleri kalbinle görüp bilmedin mi? {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın”; [yani] Allah'ın farz kıldığı namazı bütün şart ve rükünleriyle eda edin, buyurmaktadır. {وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Zekâtı verin”; [yani] bedenleriniz ve mallarınız için bir arınma olmak üzere, mallarınızdan Allah'ın kendilerine hak kıldığı kimselere zekâtı verin, buyurmaktadır. Onlar müşriklerle savaşmaktan el çekmekle emrolunmalarından hoşlanmadılar ve bu durum onlara ağır geldi. {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ} “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca”; [yani] üzerlerine savaş farz kılındığı zaman, buyurmaktadır.

الذي كانوا سألوا أن يُفْرَضَ عليهم {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ}، يَعْنى: جماعةٌ منهم، {يَخْشَوْنَ النَّاسَ}. يَقُولُ: يَخافون الناسَ أن يُقاتِلوهم، {كَخَشْيَةِ اللَّهِ}. [كخوفِهم الله] {أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} أو أشدَّ خوفًا. {وَقَالُوا} جَزَعًا مِن القتالِ الذي فرَض اللهُ عليهم: {لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ}: لم فرَضْتَ علينا القتالَ؟ رُكونًا منهم إلى الدنيا، وإيثارًا للدَّعَةِ فيها [والخَفض، على] مكروهِ لقاءِ العدوِّ، ومشقَّةِ حربِهم وقتالِهم. {لَوْلَا أَخَّرْتَنَا}: يخبِرُ عنهم أنهم قالوا: هلَّا أخَّرْتَنا {إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} يَعْنى: إلى أن يَمُوتوا على فُرُشِهم وفي منازِلِهم.

kendilerine farz kılınmasını istedikleri [savaş gelip çatınca], {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “içlerinden bir grup”, yani onlardan bir topluluk, {يَخْشَوْنَ النَّاسَ} “insanlardan korkarlar”; [yani] kendileriyle savaşacaklar diye insanlardan korkarlar buyurmaktadır, {كَخَشْيَةِ اللَّهِ} “Allah'tan korkar gibi”; [yani Allah'tan korktukları gibi] , {أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} “hatta daha şiddetli bir korkuyla”; yahut daha şiddetli bir korkuyla. {وَقَالُوا} “Ve dediler ki”; Allah'ın üzerlerine farz kıldığı savaştan dehşete kapılarak: {لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} “Üzerimize savaşı niçin farz kıldın?”; dünyaya meyletmelerinden, düşmanla karşılaşmanın ve onlarla çarpışıp savaşmanın zorluğunun hoşnutsuzluğuna karşı dünyadaki rahatı [ve refahı] tercih etmelerinden ötürü [böyle dediler]. {لَوْلَا أَخَّرْتَنَا} “Bizi erteleseydin ya!”; onların : 'Bizi erteleseydin ya' dediklerini haber vermektedir, {إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “yakın bir süreye kadar”; yani yataklarında ve evlerinde ölünceye kadar.

وبنحوِ الذي قُلْنا في أنّ هذه الآيةَ نزَلت فيه، قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu ayetin kimin hakkında indiğine dair bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ الآثارِ بذلك، والروايةِ عمَّن قاله

Bu Konudaki Rivayetlerin ve Bunu Söyleyenlerden Gelen Naklin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ عليٍّ بن الحسن بن شقيقٍ، قال: سمعت أبي، قال: أخبرَنا الحسين بنُ واقدٍ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، أن عبدَ الرحمنِ بنَ عوف وأصحابًا له، أتَوا النبيَّ ﷺ فقالوا: يا رسولَ اللهِ، كنا في عزٍّ ونحن مشركون، فلما آمَنّا صِرْنا أذلةً. فقال: "إنّى أُمِرْتُ بالعَفوِ فلا تقاتِلوا". فلما حوَّله اللهُ إلى المدينةِ أُمِر بالقتالِ فكَفُّوا، فأنْزَل اللهُ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ} الآية.

Bize Muhammed b. Alî b. el-Hasen b. Şakîk anlattı, dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Bize el-Huseyn b. Vâkıd, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Abdurrahman b. Avf ve beraberindeki bazı kimseler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz müşrik iken güçlü ve izzetli bir hâldeydik; iman edince zelil kimseler olduk” dediler. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Şüphesiz ben affetmekle emrolundum, dolayısıyla savaşmayın» buyurdu. Allah onu Medine'ye yönlendirince (hicret edince) savaşmakla emrolundu, bu defa [savaştan] geri durdular. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ} “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin' denilenleri görmedin mi?” ayetini indirdi.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عكرمةَ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ}: عن الناسِ، {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ}: نزلت في أناسٍ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ. قال ابن جريجٍ: وقولُه: {وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ}. قال: إلى أن يموتَ موتًا هو الأجلُ القريبُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den nakletti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ} “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin' denilenleri görmedin mi?”; insanlardan [çekin], {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup...”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler hakkında inmiştir. İbn Cüreyc dedi ki: O'nun: {وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “Ve: 'Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!' dediler” kavli hakkında; [İkrime]: 'Ölümle ölünceye kadar; yakın süre odur ' dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. فقرَأ حتى بلغَ: {إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} أناسٌ مِن أصحاب رسولِ اللهِ ﷺ وهو يومَئذٍ بمكةَ قبلَ الهجرة - تَسَرَّعوا إلى القتالِ [وسارعوا إليه] ، فقالوا لنبيِّ اللهِ ﷺ: ذَرْنا تَتَّخِذْ مَعاوِلَ فتُقاتِل بها المشركين بمكةَ، فنهاهم النبيُّ، ﵇، عن ذلك، قال: " [لَمْ أومَرْ] بذلك". فلما كانَت الهجرةُ وأمِر بالقتالِ، كرِه القومُ ذلك، فصنعوا فيه ما تَسْمَعون، فقال اللهُ ﵎: {مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin, namazı kılın' denilenleri görmedin mi?” kavli hakkında nakletti; {إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “yakın bir süreye kadar” kısmına varıncaya kadar okudu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler -ki O o gün hicretten önce Mekke'de idi- savaşa koştular [ve ona acele ettiler] . Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bizi bırak da kazmalar edinip onlarla Mekke'de müşriklerle savaşalım' dediler. Peygamber aleyhisselâm onları bundan nehyetti ve: '[Ben bununla emrolunmadım]' dedi. Hicret gerçekleşip savaş emredilince o topluluk bundan hoşlanmadı ve hakkında işittiğiniz şeyleri yaptılar. Bunun üzerine Allah celle celâlühû: {مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا} “Dünya metaı azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez” buyurdu.

حدَّثنا محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} قال: هم قومٌ أسلَموا قبل أن يُفْرَضَ عليهم القتالُ، ولم يَكُنْ عليهم إلا الصلاةُ

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin, namazı kılın ve zekâtı verin' denilenleri görmedin mi?” [ayeti hakkında] dedi ki: Onlar, kendilerine savaş farz kılınmadan önce İslâm'a giren bir topluluktu ve üzerlerine namazdan başka [bir şey] farz kılınmamıştı

والزكاةُ، فسأَلوا الله أَن يُفْرَضَ عليهم القتالُ، [{فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ] إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ}، وهو الموتُ، قال اللهُ: {مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} .

ve zekât farzdı; Allah'tan kendilerine savaşın farz kılınmasını istediler. [{فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ] إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “[Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca] bir de baktın ki içlerinden bir grup, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkuyorlar ve: 'Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!' dediler”; o da ölümdür. Allah şöyle buyurdu: {مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} “Dünya metaı azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır”.

وقال آخرون: بل نزَلت هذه الآيةُ وآياتٌ بعدَها في اليهودِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, bu ayet ve bundan sonraki ayetler Yahudiler hakkında inmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} إلى قولِه: {لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا}: ما بينَ ذلك في اليهودِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin, namazı kılın, zekâtı verin' denilenleri görmedin mi?” kavlinden {لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا} “pek azınız müstesna şeytana uyardınız” kavline kadar; bunların arasındaki kısım Yahudiler hakkındadır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ} إلى قولِه: {لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ}: نهَى اللهُ ﵎ هذه الأمةَ أن يَصْنَعوا صنيعَهم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “Üzerlerine savaş farz kılınınca bir de baktın ki içlerinden bir grup...” kavlinden {لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} “Üzerimize savaşı niçin farz kıldın?” kavline kadar olan kısım hakkında; Allah celle celâlühû bu ümmeti onların yaptığını yapmaktan nehyetmiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧)} “De ki: 'Dünya metaı azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.'”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بقولِه جل ثناؤه: {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ}: قُلْ يا محمدُ لهؤلاء القومِ الذين قالوا: {رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} عيشُكم في الدنيا و تَمَتُّعُكم بها قليلٌ؛ لأنها فانيةٌ وما فيها فانٍ، {وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ}. يَعْنى: ونعيمُ الآخرةِ خيرٌ؛ لأنها باقيةٌ، ونعيمُها باقٍ دائمٌ. وإنما قيل: {وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ}. ومعنى الكلامِ ما وصَفتُ مِن أَنه مَعنِيٌّ به نعيمُها؛ لِدلالةِ ذكرِ الآخرةِ بالذي ذُكِرَت به، على المعنى المرادِ منه، {لِمَنِ اتَّقَى}. يَعْنى: لمن اتقى الله بأداء فرائضِه، واجتنابِ معاصِيه، فأطاعه في كلِّ ذلك، {وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا}. يَعْنى: ولا يَنْقُصَنَّكم اللهُ مِن أجورِ أعمالِكم فتيلًا، وقد بيَّنَّا معنى الفَتيلِ فيما مضَى بما أغْنى عن إعادتِه ههنا.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şanı yüce olan Allah'ın {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ} “De ki: 'Dünya metaı azdır...'” buyruğu şu anlama gelir: Ey Muhammed! {رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir vakte kadar erteleseydin ya!” diyen şu kavme de ki: Sizin dünyadaki hayatınız ve ondan yararlanıp zevk sürmeniz azdır; zira o fanidir ve içindeki her şey yok olucudur. {وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ} “...Ahiret ise daha hayırlıdır...” [kavli] ise ahiret nimeti daha hayırlıdır demektir; zira ahiret bakidir, nimeti de kalıcı ve süreklidir. Burada sadece {وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ} “...Ahiret ise daha hayırlıdır...” buyrulmuştur; kelamın manası ise nitelediğim üzere onun nimetinin kastedilmiş olmasıdır. Zira ahiretin zikrediliş biçimi, murat edilen anlama delalet etmektedir. {لِمَنِ اتَّقَى} “...sakınan kimse için...” [kavli]; farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak Allah'tan sakınan ve bütün bunlarda O'na itaat eden kimse için demektir. {وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا} “...ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.” [kavli] ise; Allah amellerinizin karşılığını bir hurma çekirdeği lifi (fetîl) kadar bile eksiltmeyecektir demektir. Fetîl (فَتِيل) kelimesinin anlamını daha önce burada tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde bulunsanız bile ölüm sizi yakalar.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى جلَّ ثناؤُه: حيثما تَكُونُوا يَنَلْكم الموتُ فتَمُوتوا، ولو كنتم في بروجٍ مشيَّدةٍ، يَقُولُ: فلا تَجْزَعُوا مِن الموتِ، ولا تَهْرُبُوا مِن القتالِ وتَضْعُفوا عن لقاءِ عدوِّكم؛ حذَرًا على أنفسِكم مِن القتلِ والموتِ، فإن الموتَ بإزائِكم أينَ كنتم وواصِلٌ إلى أنفُسِكم حيثُ كنتم، ولو تحصَّنتم منه بالحصونِ المنيعةِ.

Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Şanı yüce olan Allah şunu kastetmektedir: Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır ve ölürsünüz, isterse sağlam kalelerde olun! Şöyle buyurmaktadır: Kendiniz hakkında öldürülme ve ölüm korkusundan ötürü ölümden dehşete düşmeyin, savaştan kaçmayın ve düşmanınızla karşılaşmaktan geri durup gevşeklik göstermeyin; çünkü ölüm nerede olursanız olun karşınızdadır ve nerede bulunursanız bulunun, aşılmaz kalelerle kendinizi korumaya alsanız dahi canlarınıza ulaşacaktır.

واختلفَ أهلُ التأويلِ في معنى قولِه. {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ}؛ فقالَ بعضُهم: يَعْنى قُصورًا محصَّنةً.

Tefsir ehli, O'nun: {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Sağlam kalelerde bulunsanız bile” kavlinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazıları: 'Müstahkem şatolar/köşkler demektir' demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ}. يَقُولُ: في قصورٍ محصَّنةٍ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Sağlam kalelerde bulunsanız bile”. [Katâde] şöyle demektedir: Müstahkem köşklerde/şatolarda.

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا أبو همامٍ، قال: ثنا كثِيرٌ أبو الفضلِ، عن مجاهدٍ، قال: كان فيمن كان قبلَكم امرأةٌ، وكان لها أجيرٌ، فولَدت جاريةً فقالت لأجيرِها: اقْتَبِسْ لنا نارًا. فخرَج فوجَد بالبابِ رجلًا، فقال له الرجلُ: ما ولَدتْ هذه المرأةُ؟ قال: جاريةً. قال: أمَا إنَّ هذه الجاريةَ لا تَموتُ حتى تَبْغِى بمائةٍ، ويتَزَوَّجَها أجيرُها، ويَكُونَ موتُها بالعنكَبوتِ. قال: فقال الأجيرُ في نفسِه: فأنا أريدُ هذه بعدَ أن تَفْجُرَ بمائةٍ! لأقتُلنَّها. فأخَذ شَفْرةً فدخَل فشَقَّ بطنَ الصبيَّةِ [وخرَج على وجهِه، وركِب البحرَ، وخِيط بطنُ الصبيَّةِ] وعُولِجَت فبَرِئت، فشبَّت، وكانت تَبْغِى، فأتَتْ ساحلًا مِن سواحلِ البحرِ، فأقامَت عليه تَبْغِى، ولِبث الرجلُ ما شاء اللهُ، ثم قدِم ذلك الساحلَ ومعه مالٌ كثيرٌ، فقال لامرأةِ مِن أهلِ الساحلِ: ابْغينى امرأةً مِن أجملِ امرأةٍ في القريةِ أَتَزَوَّجُها. فقالت: هاهنا امرأةٌ مِن أجملِ الناسِ، ولكنَّها تَبْغِى. قال: ائْتِينى بها. فأتَتْها فقالت: قدِم رجلٌ له مالٌ كثيرٌ، وقد قال لى كذا، فقلتُ له كذا. فقالت: إني قد ترَكتُ البغاءَ، ولكن إن أراد تزوَّجتُه. قال: فتزَوَّجها، فوقَعت منه موقِعًا، فبينا هو يومًا عندَها، إذ أخبَرها بأمره، فقالت: أنا تلك الجاريةُ - وأرَته الشقَّ في بطنِها - وقد كنتُ أبْغِى، فما أَدْرِى بمائة أو أقل أو أكثر. قال: فإنه قال لى: يَكُونُ موتُها بعنكبوتٍ. قال: فبَنَى

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Müemmel b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hemmâm anlattı, dedi ki: Bize Kesîr Ebü'l-Fadl, Mücâhid'den naklen anlattı: [Mücâhid] dedi ki: Sizden öncekiler arasında bir kadın vardı ve onun bir işçisi bulunmaktaydı. Kadın bir kız çocuğu dünyaya getirdi ve işçisine: "Bizim için bir ateş koru getir" dedi. Adam dışarı çıktı ve kapıda bir adam gördü. O adam ona: "Bu kadın ne doğurdu?" diye sordu. O da: "Bir kız çocuğu" dedi. Adam: "Haberin olsun ki bu kız çocuğu, yüz kişiyle zina etmedikçe, onunla işçisi evlenmedikçe ve ölümü de bir örümcek yüzünden olmadıkça ölmeyecektir" dedi. [Mücâhid] dedi ki: İşçi kendi kendine: "Ben bu [kızı] yüz kişiyle zina ettikten sonra mı [nikâhıma] isteyeceğim! Onu mutlaka öldüreceğim" dedi. Bir bıçak aldı, içeri girdi ve kız çocuğunun karnını yardı [ve başını alıp gitti, denize açıldı. Kız çocuğunun karnı dikildi] ve tedavi edilip iyileşti. Büyüyüp yetişti ve fuhuş yapıyordu. Deniz sahillerinden bir sahile geldi ve orada fuhuş yaparak ikamet etti. Adam da Allah'ın dilediği kadar bir süre kaldı; sonra yanında çokça mal ile o sahile geldi ve sahil halkından bir kadına: "Bana köydeki kadınların en güzelinden bir kadın bul da onunla evleneyim" dedi. Kadın: "Burada insanların en güzellerinden bir kadın var, ancak o zina yapıyor" dedi. Adam: "Onu bana getir" dedi. Kadın o [kıza] varıp: "Yanında çokça mal bulunan bir adam geldi, bana şöyle şöyle dedi, ben de ona böyle böyle dedim" dedi. Kız: "Ben artık zinayı bıraktım; fakat isterse onunla evlenirim" dedi. [Mücâhid] dedi ki: Adam onunla evlendi ve kadın onun gönlünde çok müstesna bir yer edindi. Günlerden bir gün adam kadının yanındayken ona başından geçenleri anlattı. Kadın: "İşte o kız çocuğu benim! -ve karnındaki yarık izini ona gösterdi- Ben zina yapıyordum; fakat yüz kişiyle mi daha az mı daha çok mu [olduğunu] bilmiyorum" dedi. Adam: "Fakat o [kapıdaki adam] bana, onun ölümünün bir örümcek yüzünden olacağını söylemişti" dedi. [Mücâhid] dedi ki: [Adam]...

لها بُرْجًا بالصحراءِ وشيَّدَه، فبينا هما . يومًا في ذلك البرجِ، إذا عَنْكَبُوتٌ في السقفِ [فقال: هذا عَنْكبوتٌ] . فقالت: هذا يَقْتُلُنى؟! لا يَقْتُلُه أحدٌ غيرى. فحرَّكتْه فسقَط فأتَتْه فوضَعت إبهامَ رجلِها عليه فشَدَخَتْه، وساح سمُّه بينَ ظُفْرِها واللحمِ، فاسودَّتْ رِجْلُها فماتت، فنزَلت هذه الآيةُ: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} .

onun için çölde yüksek ve sağlam bir kule inşa ettirdi. Günlerden bir gün onlar o kuledeyken tavanda bir örümcek belirdi [adam: 'İşte bu bir örümcektir' dedi] . Kadın: 'Beni bu mu öldürecekmiş?! Onu benden başkası öldürmeyecek' dedi. Onu kımıldattı , örümcek yere düştü; kadın yanına varıp ayak başparmağını üzerine basarak onu ezdi. Zehri tırnağı ile eti arasına sızdı, ayağı karardı ve kadın öldü. Bunun üzerine şu ayet indi: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde bulunsanız bile ölüm sizi yakalar.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ}. قال: قصورٍ مُشَيَّدةٍ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Sağlam kalelerde bulunsanız bile”; [İbn Cüreyc]: 'Yüksek ve sağlam yapılmış şatolar/köşkler [demektir]' dedi.

وقال آخرون: عنى بذلك قصورًا بأعيانِها في السماءِ.

Başkaları ise: Bununla gökteki bizzat belirli köşkler kastedilmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدٌ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ}. وهى قصورٌ بيضٌ في السماءِ الدنيا مَبْنِيةٌ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde bulunsanız bile ölüm sizi yakalar.”; onlar dünya semasında inşa edilmiş beyaz köşklerdir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ في قولِه: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ}. يَقُولُ: ولو كنتُم في قصورٍ في السماءِ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den O'nun: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde bulunsanız bile ölüm sizi yakalar.” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Gökteki köşklerde bulunsanız bile .

واختلَف أهلُ العربيةِ في معنى المُشَيَّدةِ؛ فقال بعضُ أهلِ البصرةِ منهم: المُشَيَّدةُ: المطوَّلةُ . قال: وأما المَشِيدُ بالتخفيفِ، فإنه المزيَّنُ.

Arap dili âlimleri el-müşeyyede (المُشَيَّدة) kelimesinin anlamında ihtilaf etmişlerdir; Basra ehlinden bazıları şöyle demiştir: el-Müşeyyede (المُشَيَّدة), yükseltilmiş demektir. Şeddeli olmadan el-meşîd (المَشِيد) ise süslenmiş olandır, dedi.

وقال آخرون منهم نحو ذلك القولِ، غيرَ أنه قال: المَشيدُ بالتخفيفِ، المعمُولُ بالشِّيدِ، والشِّيدُ الجِصُّ.

Onlardan başkaları da buna benzer bir söz söylediler, şu kadar var ki o: Şeddesiz olarak el-meşîd (المَشِيد), şîd (kireç/alçı) ile yapılan demektir; şîd (الشِّيد) ise kireçtir/alçıdır, dedi.

وقال بعضُ أهلِ الكوفةِ: والمشيَّدُ والمَشِيدُ أصلُهما واحدٌ، غيرَ أن ما شُدِّد منه فإنما شُدِّد لتفرُّقِ الفعلِ فيه في جمعٍ، مثلَ قولِهم: هذه ثيابٌ مُصَبَّغَةٌ . وغنَمٌ مُذبَّحَةٌ، فشدَّد؛ لأنها جمعٌ يُفرَّقُ فيها الفعلُ، فكذلك مِثْلُه "قصورٌ مُشيدةٌ"؛ لأن القصورَ [الكثيرةَ يوجدُ] فيها التَّشْيِيدُ، ولذلك قيل: {بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ}. ومنه قولُه: {وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ} [يوسف: ٢٣]. وكما يُقالُ: كَسَّرتُ العُودَ. إذا جعلتَه قِطَعًا؛ قطعةً بعدَ قطعةٍ. وقد يَجُوزُ في ذلك التخفيفُ.

Kûfe ehlinden bazıları ise şöyle dedi: el-Müşeyyed ile el-meşîd'in aslı birdir; ancak bundan şeddeli kılınan kelime, tıpkı onların: 'Bunlar boyanmış elbiselerdir (ثيابٌ مُصَبَّغَةٌ) ' ve 'Boğazlanmış koyunlardır (غنَمٌ مُذبَّحَةٌ)' demeleri gibi, ancak çoğul içinde fiilin dağılmasından dolayı şeddeli yapılmıştır. Şeddelenmiştir çünkü çoğuldur ve fiil onda dağılmıştır. İşte bunun gibi 'Yükseltilmiş köşkler (قصورٌ مُشيدةٌ)' de böyledir; zira [çok sayıdaki] köşklerde [yükseltme/inşa] bulunur. Bundan dolayı: {بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “sağlam/yüksek kuleler” denilmiştir. Nitekim: {وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ} [Yûsuf: 23] “Kapıları sımsıkı kapattı” kavli de böyledir. Tıpkı bir kimsenin sopayı parça parça, peş peşe parçalara ayırdığında 'Sopayı kırdım geçirdim (كَسَّرتُ العُودَ)' demesi gibi. Bunda şeddesiz okuyuş da caizdir.

فإذا أُفْرِد من ذلك الواحدُ، فكان الفعلُ يَتَردُّدُ فيه، ويَكْثُرُ تردُّدُه في جمعٍ منه جاز التشديدُ عندَهم والتخفيفُ، فيقالُ منه: هذا ثوبٌ مُخَرَّقٌ، وجلدٌ مُقَطَّعٌ؛ لتردُّدِ الفعلِ فيه وكثرتِه بالقَطعْ والخَرْقِ. فإن كان الفعلُ لا يَكْثُرُ فيه ولا يَتَرَدَّدُ لم يُجيزُوه إلا بالتخفيفِ، وذلك نحوُ قولِهم: رأيتُ كبشًا مَذْبوحًا. فلا يُجِيزُون فيه

Bundan tekil olan ele alındığında, şayet fiil onda tekrarlanıyor ve onun cüzlerinde/kısımlarında çokça vuku buluyorsa, onlara göre hem şeddeli hem de şeddesiz okunması caizdir. Bundan dolayı, kesme ve yırtma fiilinin onda tekrarlanması ve çokluğu sebebiyle: 'Bu, parça parça yırtılmış bir elbisedir (هذا ثوبٌ مُخَرَّقٌ)' ve 'Parça parça kesilmiş bir deridir (جلدٌ مُقَطَّعٌ)' denilir. Şayet fiil onda çoğalmıyor ve tekrarlanmıyorsa, onu ancak şeddesiz olarak caiz görürler; bu da onların: 'Boğazlanmış bir koç gördüm (رأيتُ كبشًا مَذْبوحًا)' sözü gibidir. Onda [şeddeli olarak]

مذبَّحًا؛ لأن الذبحَ لا يَتَرَدَّدُ فيه تردُّدَ التَّخَرُّقِ في الثوبِ، وقالوا: فلهذا قيل: قصرٌ مشِيدٌ؛ لأنه واحدٌ، فجُعِل بمنزلةِ قولِهم: كبشٌ مذبوحٌ . قالوا: وجائزٌ في القصرِ أن يُقالَ: قصرٌ مُشَيَّدٌ. بالتشديدِ؛ لتردُّدِ البناءِ فيه [والتَّشْيِيدِ، ولا] يَجُوزُ ذلك في كبشٍ مذبوحٍ؛ لما ذكَرْنا .

şeddeli olarak (مذبَّحًا) demeyi caiz görmezler; zira boğazlama fiili, elbisedeki yırtılmanın tekrarlanması gibi onda tekrarlanmaz. Dediler ki: İşte bundan dolayı tekil olduğu için 'Yüksek/kireçli köşk (قصرٌ مشِيدٌ)' denilmiştir ve bu, onların: 'Kesilmiş koç (كبشٌ مذبوحٌ)' sözü mesabesinde kılınmıştır. Dediler ki: Köşkte, yapının onda tekrarlanması [ve yükseltilmesi] sebebiyle şeddeli olarak 'Yükseltilmiş köşk (قصرٌ مُشَيَّدٌ)' denmesi de caizdir; zikrettiğimiz sebepten ötürü kesilmiş koç hakkında ise bu caiz olmaz .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} “Kendilerine bir iyilik dokunsa: 'Bu Allah'tandır' derler; kendilerine bir kötülük dokunsa: 'Bu senin yüzündendir' derler.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}. وإن يَنَلْهُم رَخاءٌ وظَفَرٌ وفَتْحٌ ويُصيبوا غَنيمةً يَقُولوا {هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}. يَعْنى: مِن قِبَلِ اللهِ ومِن تقديرِه، {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ}. يَقُولُ: وإن تَنَلْهم شدَّةٌ مِن عيشٍ وهزيمةٍ مِن عدوٍّ وجِراحٍ وألمٍ يَقُولوا: يا محمدُ: {هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} لخطَئِك التدبيرَ. وإنما هذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن الذين [قال لنبيِّه ﷺ] : {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ}.

Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Şanı yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Kendilerine bir iyilik dokunsa: 'Bu Allah'tandır' derler” kavlinden kastı şudur: Şayet onlara bir bolluk, zafer ve fetih ulaşır ve ganimet elde ederlerse {هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Bu Allah'tandır” derler; yani Allah katındandır ve O'nun takdiriyledir. {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “Kendilerine bir kötülük dokunsa”; [yani] şayet onlara geçim sıkıntısı, düşmandan gelen bir yenilgi, yaralanmalar ve acı isabet ederse: 'Ey Muhammed! {هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} “Bu senin yüzündendir”; senin idaredeki hatan sebebiyledir' derler buyurmaktadır. Bu, şanı yüce olan Allah'ın, [Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e haklarında] : {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ} “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin' denilenleri görmedin mi?” [diye buyurduğu] kimselerden verdiği bir haberdir.

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ وابنُ أبي جعفرٍ

Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd ve İbn Ebî Ca'fer anlattı.