حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ}. يقولُ: رجعوا فدخلوا فيكم، {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ}. يقولُ: ضاقَت صدورُهم {أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ} .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şu ayet hakkında] anlattı: {أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} “Yahut göğüsleri daralmış olarak size gelenler”. Dedi ki: Dönüp aranıza girdiler. {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} “Göğüsleri daralmış”, yani {أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ} “Sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan” göğüsleri daraldı demektir.
وفى قوله: {أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ}. متروكٌ تُرك ذكرُه لدَلالةِ الكلامِ عليه؛ وذلك أن معناه: أو جاءوكم قد حصرَت صدورُهم. فتُرك ذكرُ "قد"؛ لأن من شأنِ العربِ فعلَ مثلِ ذلك، تقولُ: أتاني فلانٌ ذهَب عقلُه. بمعنى: قد ذهَب عقلُه. ومَسْموعٌ منهم: أَصْبَحْتُ نظَرْتُ إلى ذاتِ التَّنانير. بمعنى: قد نظَرْتُ. ولإضمارِ "قد" مع الماضي جاز وضْعُ الماضي من الأفعالِ في مواضعِ
Allah Teâlâ'nın: {أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} “Yahut göğüsleri daralmış olarak size gelenler” kavlinde, sözün akışının kendisine delalet etmesinden ötürü zikri terk edilmiş [hazfedilmiş bir edat] vardır. Bunun anlamı: 'Yahut göğüsleri kesinlikle daralmış olarak (kad hasirat sudûruhum) size gelenler' demektir. 'Kad' (قد) edatının zikri terk edilmiştir; zira böyle yapmak Arapların üslubundandır. Nitekim [Arap], 'قد ذهَب عقلُه' (aklı gitmiş olarak) manasında 'أتاني فلانٌ ذهَب عقلُه' (Falan bana aklı gitmiş olarak geldi) der. Yine onlardan: 'قد نظَرْتُ' (bakmış olarak) manasında 'أَصْبَحْتُ نظَرْتُ إلى ذاتِ التَّنانير' (Sabaha çıktığımda Zâtü't-Tenânîr'e baktım) sözü işitilmiştir. Mazi [fiil] ile birlikte 'kad' (قد) takdir edildiği için mazi fiillerin [hâl] mevkilerinde kullanılması caiz olmuştur.
الحال؛ لأنّ "قد" إذا دخَلَت معه أذنَته من الحالِ، وأَشْبَهَتْهُ الأسماء.
Çünkü "kad" (قد) onun başına geldiğinde onu hâl [zamanına] yaklaştırır ve onu isimlere benzetir .
وعلى هذه القراءةِ - أعنى: {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} قراءةُ القَرَأةِ في جميعِ الأمصارِ، وبها يُقْرَأُ لإجماع الحُجَّة عليها .
Bütün beldelerdeki kurrânın (kıraat âlimlerinin) kıraati bu kıraat -yani {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ}- üzeredir ve hüccet ehlinin üzerinde icma etmesi sebebiyle de bu şekilde okunur .
وقد ذُكر عن الحسن البصريِّ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (أو جاءُوكم حصِرَةً صدورُهم) . نصبًا [على الحال] . وهى صحيحةٌ في العربيةِ، فصيحةً، غيرَ أنها غيرُ جائزة القراءةُ عندى بها؛ لشُذوذها وخُروجِها من قراءةِ قَرَأَةِ أهل الإسلام.
Hasan-ı Basrî'den, bu kısmı [hâl olmak üzere] nasb ile (أو جاءُوكم حصِرَةً صدورُهم) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir . Bu Arapça açısından sahih ve fasih olmakla birlikte, şâz olması ve İslâm ehlinin kurrâsının kıraatinden çıkması sebebiyle bana göre onunla kıraat caiz değildir.
[حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: نا يونسُ بنُ محمدٍ، عن أبانٍ، عن قتادة: (أو جاءُوكم حَصِرَةً صُدورُهم): أي كارهةً صدُورُهم] .
[Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed, Ebân'dan, o da Katâde'den: (أو جاءُوكم حَصِرَةً صُدورُهم) kavli hakkında anlattı: Yani göğüsleri hoşnutsuz/isteksiz olduğu halde demektir] .
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤُه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا (٩٠)}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا (٩٠)} “Eğer Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı. Şayet sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onlara [saldırmanız] için size bir yol vermemiştir” kavlinin tevili hakkında:
قال أبو جعفر ﵀: يعنى جل ثناؤُه بقوله: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ}: ولو شاء الله تسلَّط هؤلاء الذين يَصلون إلى قوم بينكم وبينهم ميثاقٌ، فيَدْخُلون في جوارهم وذمَّتهم، والذين يَجِيئُونكم قد حصرَت
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Şânı yüce olan [Allah], {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ} “Eğer Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Şayet Allah dileseydi; aranızda bir antlaşma bulunan bir topluluğa varıp onların himayesine ve ahdine sığınan kimseler ile size gelenlerin -ki göğüsleri daralmış...
صدورُهم عن قتالِكم وقتال قومهم - عليكم أيُّها المؤمنون، فقاتَلوكم مع أعدائكم من المشركين، ولكنَّ الله تعالى ذكره كفَّهم عنكم. يقولُ جل ثناؤُه: فأطيعوا الذي أنعَم عليكم - بكفِّهم عنكم، مع سائر ما أنعَم به عليكم - فيما أمركم به من الكفِّ عنهم إذا وصلوا إلى قوم بينَكم وبينَهم ميثاقٌ، أو جاءُوكم حصرَت صدورُهم عن قتالِكم وقتالِ قومِهم. ثم قال جل ثناؤُه: {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ}. يقولُ: فإِن اعْتَزَلكم هؤلاء الذين أمَرْتُكم بالكفِّ عن قتالِهم من المنافقين، بدخولهم في أهل عهدكم، أو بمصيرهم إليكم حصِرةً صدورُهم عن قتالِكم وقتالِ قومِهم، {فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ}. يقولُ: وصالَحوكم. والسَّلَم هو الاستسلامُ. وإنما هذا مثلٌ، كما يقولُ الرجلُ للرجلٍ: أعطيتُك قيادى، وألقيتُ إليك خطامى إذا استسلم له وانقاد لأمره. فكذلك قولُه: {وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ}. إنما هو: والْقَوْا إليكم قيادهم فاسْتَسْلَموا لكم؛ صلحًا منهم لكم وسَلَمًا. ومِن السَّلَمِ قولُ الطِّرِمَّاح :
-sizinle ve kendi kavimleriyle savaşmaktan- göğüsleri daralmış olanları ey müminler, sizin üzerinize musallat ederdi de müşrik düşmanlarınızla birlikte sizinle savaşırlardı. Fakat zikri yüce olan Allah onları sizden uzak tuttu. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Size bahşettiği diğer bütün nimetlerle birlikte, onları sizden uzak tutmak suretiyle size lütufta bulunana; aranızda antlaşma bulunan bir kavme sığındıklarında yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralmış halde size geldiklerinde onlardan el çekmeniz hususunda emrettiği şeye itaat edin. Sonra şânı yüce olan [Allah]: {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ} “Şayet sizden uzak dururlar” buyurdu. Yani: Eğer kendileriyle savaşmaktan el çekmenizi emrettiğim münafıklardan olan bu kimseler; antlaşmalılarınıza katılarak yahut sizinle ve kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralmış olarak size gelmek suretiyle sizden uzak durur, {فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} “sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse”. Yani: Sizinle barış yaparlarsa. 'es-Selem' (السلم), teslim olmak/boyun eğmektir. Bu bir meseldir; nitekim bir kimse diğerine teslim olup emrine boyun eğdiğinde: 'Yularımı sana verdim ve dizginimi sana bıraktım' der. İşte O'nun: {وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} “size barış teklif ederlerse” kavli de böyledir; yani size boyun eğip teslim olurlar; bu da onların size barış ve teslimiyet göstermesidir. 'es-Selem' kelimesinin bu anlamda kullanımına et-Tırımmah'ın şu sözü örnektir :
وذاك أن تميمًا غادَرَت سَلَمًا … للأشد كلَّ حَصانٍ وَعْنَةِ اللَّبَدِ
"Bu şundandır ki Temîm kabilesi, yelesi gür ve sağlam olan [atların] hepsini el-Eşedd'e teslimiyetle bıraktı."
يعنى بقوله: سَلَمًا: اسْتِسْلامًا.
[Şair] "selemen" (سَلَمًا) sözüyle teslimiyeti kastetmektedir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Müfessirler de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع: {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ}. قال: الصلحُ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den nakletti: {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} “Eğer sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse”. [er-Rebî‘]: “Barış (sulh) demektir” dedi.
وأما قولُه: {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا}. فإنه يقولُ: إذا استسلم لكم هؤلاء المنافقون الذين وصف صفتَهم، صلحًا منهم لكم، {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا}. أي: فلم يَجْعَلِ اللهُ لكم على أنفسِهم وأموالِهم وذراريِّهم ونسائِهم طريقًا إلى قتلٍ أو غنيمةٍ أو سباءٍ، بإباحةٍ منه ذلك لكم ولا إذْنٍ، فلا تَعَرَّضُوا لهم في ذلك إلا بسبيل خيرٍ.
O'nun: {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا} “artık Allah onlara [saldırmanız] için size bir yol vermemiştir” kavline gelince; şüphesiz [Allah] şöyle buyurmaktadır: Vasfı anlatılan bu münafıklar bir barış olarak size teslim olduklarında; {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا} “artık Allah onlara [saldırmanız] için size bir yol vermemiştir”. Yani: Allah Kendi katından bir müsaade ve izin ile, onların canlarına, mallarına, çocuklarına ve kadınlarına öldürme, ganimet alma veya esir etme şeklinde bir yol tanımamıştır; bu hususta onlara hayır yolundan başka bir şekilde ilişmeyiniz .
ثم نسخ الله جل ثناؤُه جميع حكم هذه الآية والتي بعدها بقوله: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [التوبة: ٥].
Daha sonra şânı yüce olan Allah, bu ayetin ve sonrasındakinin bütün hükmünü şu kavliyle neshetti: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Haram aylar çıkınca artık o müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayın, onları kuşatın ve her gözetleme yerinde oturup onları gözetleyin. Şayet tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Tevbe: 5].
ذكرُ مَن قال في ذلك مثلَ الذي قلنا فيه
Bu konuda bizim söylediğimiz gibi söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسين، عن يزيد، عن عكرمة والحسن قالا: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٨٩) إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. إلى قوله: {وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا}. وقال في المُمْتَحَنَةِ: {لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}. وقال فيها: {إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ}. إلى: {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} [الممتحنة: ٩،٨]. فنسَخ هؤلاء الآياتِ الأربع في شأن المشركين، فقال: {بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ} [التوبة: ١، ٢]. فجعل لهم أربعة أشهرٍ يسيحون في الأرضِ، وأبطلَ ما كان قبلَ ذلك، وقال في التي تليها: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ}. ثم نسَخ واسْتَثنَى: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ} إلى قوله: {ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ} [التوبة: ٦].
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Hüseyn'den, [o] Yezîd'den, [o da] İkrime ve el-Hasen'den anlattı; onlar şöyle dediler: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٨٩) إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan hiçbir dost ve yardımcı edinmeyin. Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir topluluğa sığınanlar müstesna...” [kavlinden] O'nun: {وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “...işte onlar aleyhine [savaşmanız için] size apaçık bir yetki verdik” kavline kadar [olan ayetler]; Mümtehine [suresi]nde de şöyle buyurmuştur: {لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} “Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi ve onlara adaletli davranmanızı yasaklamaz. Şüphesiz Allah, adil davrananları sever.” Ve yine o [sure]de: {إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ} “Allah sizi ancak, din konusunda sizinle savaşan ve sizi yurtlarınızdan çıkaran kimselerden...” [kavlinden] {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “...işte zalimler onların ta kendileridir” [kavline kadar buyurmuştur]. İşte [Allah], müşrikler hakkındaki bu dört ayeti neshederek şöyle buyurdu: {بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ} “[Bu,] kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklere Allah ve Resûlü'nden bir ültimatomdur: Yeryüzünde dört ay daha dolaşın; bilin ki siz Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz ve Allah inkârcıları rezil rüsva edecektir.” Böylece onlara yeryüzünde dolaşmaları için dört ay [süre] tanıdı ve bundan önceki [hükümleri] iptal etti. Sonraki [ayette] ise şöyle buyurdu: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ} “Haram aylar çıkınca artık o müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayın, onları kuşatın ve onların bütün geçit yerlerini tutun.” Sonra [bu hükmü de] neshedip istisna getirdi: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ} “Fakat tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse...” [kavlinden] {ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ} “...sonra onu güven içinde olacağı yere ulaştır” kavline kadar.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبد الرزَّاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قتادة: {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ}. قال: نسخها قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den [şu ayet hakkında] haber verdi: {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ} “Şayet sizden uzak dururlarsa”. Dedi ki: Bunu O'nun: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” kavli neshetmiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا حجاجُ بنُ المِنْهال، قال: ثنا هَمَّامُ بنُ يحيى، قال: سمِعْتُ قتادة يقولُ في قوله: {إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. إلى قولِه: {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا}: ثم نَسَخ ذلك بعد في "براءة". وأمَر نبيَّه ﷺ أن يُقاتِل المشركين [حتى يشهدوا ألَّا إلهَ إلا الله، وأنّ محمدًا رسولُ الله، فقال]: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ} .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Katâde'nin: {إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Ancak aranızda antlaşma bulunan bir topluluğa sığınanlar müstesnadır” kavlinden {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا} “Allah da sizin için onların aleyhine bir yol kılmamıştır” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini işittim: Daha sonra bunu Berâe (Tevbe) [suresinde] neshetti ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, [Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik edinceye kadar] müşriklerle savaşmasını emrederek şöyle buyurdu: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayın, onları kuşatın ve onların bütün geçit yerlerini tutun”.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: هو {إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} الآية. قال: نُسِخ هذا كلُّه جميعٌ ، نسَخَه الجهادُ، ضُرِب لهم أَجَلٌ؛ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ، إمَّا أن يُسْلِموا، وإِمَّا أَن يَكونَ الجهادُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Ancak aranızda antlaşma bulunan bir topluluğa sığınanlar müstesnadır” ayeti hakkında şöyle dedi: Bunun hepsi tamamen neshedildi ; onu cihad neshetti. Onlara dört aylık bir mühlet verildi: Ya Müslüman olacaklar ya da cihad olacaktı.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا} “Sizden de emin olmak, kendi kavimlerinden de emin olmak isteyen başkalarını da bulacaksınız. Ne zaman fitneye (şirke) döndürülseler, onun içine baş aşağı atılırlar” kavlinin tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: وهؤلاء فريقٌ آخَرُ مِن المنُافِقِين كانوا يُظهرون الإسْلامَ لرسولِ اللهِ ﷺ وأصحابِه؛ ليَأمَنوا به عندَهم من القتلِ والسّباءِ وأخذِ الأمْوالِ، وهم كُفَّارٌ، يَعْلَمُ ذلك منهم قومُهم، إذا لَقُوهم كانوا معهم، وعبَدوا ما يَعْبُدُونه مِن دونِ اللهِ؛ ليَأمَنوهم على أنفسِهم وأموالِهم ونِسائِهم وذَرارِيِّهم، يَقولُ الله: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا}. يَعْنى: كُلَّما دَعاهم قومُهم إلى الشِّرْكِ باللَّهِ ارْتَدُّوا فصاروا مُشْرِكِين مثلَهم.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Bunlar münafıklardan bir başka fırkadır; öldürülmekten, esir edilmekten ve mallarının alınmasından onların yanında emin olmak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı Müslüman görünürlerdi. Oysa onlar kâfirdiler; kendi kavimleri de onların bu halini bilirdi. Onlarla karşılaştıklarında onlarla beraber olurlar, kendi canları, malları, kadınları ve çocukları hususunda onlardan emin olmak için onların Allah'tan başka taptıklarına taparlardı. Allah şöyle buyurmaktadır: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا} “Ne zaman fitneye döndürülseler, onun içine baş aşağı atılırlar”. Yani: Kavimleri onları Allah'a ortak koşmaya her çağırdığında dinden döner ve onlar gibi müşrik olurlardı.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الذين عُنُوا بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: هم ناسٌ كانوا مِن أهلِ مكةَ أسْلَمُوا على ما وصَفَهم الله به مِن التَّقِيَّةِ [وكانوا كُفَّارًا]؛ ليَأْمَنوا عندَ هؤلاء وهؤلاء.
Ehl-i tevil (tefsir ehli), bu ayette kastedilen kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Onlar Mekke halkından bir topluluktu; hem bunların yanında hem de şunların yanında güvende olmak için Allah'ın kendilerini nitelendirdiği şekliyle takıyye yoluyla Müslüman oldular [oysa kâfirdiler].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثني عيسى، وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال حدَّثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ}. قال: ناسٌ كانوا يَأْتُونَ النبيَّ ﷺ فيُسْلمون رياءً، فيَرْجِعون إلى قريشٍ، فيَرْتَكِسون في الأوثانِ، يَبْتَغون بذلك أن يَأْمَنوا هاهنا وهاهنا، فأُمِر بقتالِهم إن لم يَعْتَزِلوا ويُصْلِحوا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ anlattı. (Bir diğer rivayet zinciri) Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şu ayet hakkında] anlattı: {يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ} “Sizden de emin olmak, kendi kavimlerinden de emin olmak isterler”. Dedi ki: Bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip riyakârca Müslüman olan, Kureyş'e döndüklerinde ise putlara (şirke) geri dönen kimselerdi. Bununla hem şurada hem burada emniyette olmayı arzuluyorlardı. Bunun üzerine eğer uzak durup ıslah olmazlarsa onlarla savaşılması emredildi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا}. يقولُ: كُلَّما أرادوا أن يَخْرُجوا مِن فِتْنَةٍ أُرْكِسوا فيها، وذلك أن الرجلَ كان يُوجَدُ قد تَكلَّم بالإسْلام، فيُقَرَّبُ إلى العُودِ والحَجَرِ وإلى العَقْرَبِ والخُنْفَساءِ، فيَقولُ المُشْرِكون لذلك المُتَكَلِّم بالإسلامِ: قُلْ: هذا رَبَّى. للخُنْفَساءِ والعَقْرَبِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [şu ayet hakkında] anlattı: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا}. Şöyle demektedir: Ne zaman bir fitneden çıkmak isteseler, onun içine baş aşağı atılırlardı. Şöyle ki; adamın İslâm'ı ikrar ettiği görülür, bunun üzerine tahtaya, taşa , akrebe ve kınkanatlı böceğe yaklaştırılır; müşrikler de İslâm'ı ikrar eden o kimseye kınkanatlı böcek ve akrep hakkında : "'Bu benim Rabbimdir' de" derlerdi.
وقال آخَرون: بل هم قومٌ مِن أهلِ الشركِ، كانوا طلَبوا الأَمانَ مِن رسولِ الله ﷺ؛ ليَأمَنوا عندَه وعندَ أصحابِه وعندَ المشركين.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar, hem onun yanında ve ashabının yanında hem de müşriklerin yanında güvende olmak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den eman istemiş olan şirk ehlinden bir topluluktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ}: حَيٌّ كانوا بتِهامةَ، قالوا: يا نبيَّ الله، لا نُقاتِلُك ولا نُقاتِلُ قومَنا. وأرادوا أن يَأْمَنوا نبيَّ الله ﷺ ويأْمَنوا قومَهم، فأبَى الله عليهم ذلك، فقال الله: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا}. يَقولُ: كُلَّما عرَضَ لهم بَلاءٌ هلَكوا فيه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu kavli hakkında anlattı: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ} “Sizden de emin olmak, kendi kavimlerinden de emin olmak isteyen başkalarını da bulacaksınız”: Tihâme'de bir kabile vardı, onlar: "Ey Allah'ın Peygamberi! Biz ne seninle savaşırız ne de kendi kavmimizle savaşırız" dediler. Hem Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'den emin olmak hem de kendi kavimlerinden emin olmak istediler. Ancak Allah bunu onlardan kabul etmedi ve Allah şöyle buyurdu: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا} “Ne zaman fitneye döndürülseler, onun içine baş aşağı atılırlar”. Yani: Onlara ne zaman bir imtihan/bela arz olunsa, onun içinde helak olurlardı .
وقال آخَرون: نزَلَت هذه الآيةُ في نُعَيْمِ بن مسعودٍ الأشْجَعيِّ.
Başkaları da: Bu ayet Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî hakkında inmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: ثم ذكَر نُعَيْمَ بنَ مسعودٍ الأشْجَعيَّ، و كان يَأْمَنُ في المشركين والمسلمين، بنقلِ الحديثِ بين النبيِّ ﷺ والمشركين، فقال: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ}. يقولُ: إلى الشركِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Sonra Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî'yi zikretti; o , Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler arasında söz taşımak suretiyle hem müşriklerin hem de Müslümanların yanında güvende olurdu. Bunun üzerine: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ} buyurdu; yani: şirke .
وأما تأويلُ قولِه: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا}. فإنه كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا}. قال: كُلَّمَا ابْتُلُوا بها عَمُوا فيها.
O'nun: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا} “Her ne zaman fitneye sevk edildilerse, içine baş aşağı daldılar” kavlinin teviline gelince; bu, bana el-Müsennâ'nın anlattığı gibidir; dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den O'nun: {كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا} “Her ne zaman fitneye sevk edildilerse, içine baş aşağı daldılar” kavli hakkında rivayet ettiğine göredir; dedi ki: “Ne zaman onunla imtihan edildilerse, içinde körleştiler.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كُلَّما عرَض لهم بَلاءٌ هلَكوا فيه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Ne zaman onlara bir imtihan/bela arz olunsa, onun içinde helak olurlardı.
والقولُ في ذلك ما قد بيَّنْتُ قبلُ، وذلك أن الفِتنةَ في كلامِ العربِ الاخْتِبارُ، والإرْكاسَ الرُّجوعُ .
Bu konudaki doğru söz daha önce açıkladığım gibidir. Şöyle ki: Arapların kelamında fitne (الفتنة) imtihan/deneme, irkâs (الإركاس) ise geri döndürmektir .
فتأويلُ الكلامِ : كُلَّما رُدُّوا إلى الاخْتبارِ ليَرْجِعوا إلى الكفرِ والشركِ رجَعوا إليه.
Sözün tevili şöyledir: Küfre ve şirke geri dönsünler diye imtihana her döndürüldüklerinde, ona geri dönerlerdi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١)}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١)} “Eğer sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse, onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün. İşte onlara karşı size apaçık bir yetki verdik” kavlinin tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ} أَيُّها المُؤْمِنون، هؤلاء الذين يُرِيدون أن يَأْمَنوكم ويَأْمَنوا قومَهم، وهم كُلَّما دُعُوا إلى الشركِ أجابوا إليه، {وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ}. يقولُ: ولم يَسْتَسْلِموا لكم فيُعْطُوكم المقادَ ويُصالحوكم - كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ}. قال: الصُّلْحَ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Şirke her çağrıldıklarında ona icabet eden, hem sizden emin olmak hem de kendi kavimlerinden emin olmak isteyen bu kimseler {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ} “eğer sizden uzak durmaz”; {وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} “ve size barış teklif etmez” -yani: size teslim olup boyun eğmez ve sizinle sulh yapmazlarsa-; nitekim el-Müsennâ'nın bana anlattığı gibi; dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den anlattı: {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} ayeti hakkında dedi ki: "Sulhu [teklif etmezlerse]".
{وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ}. يقولُ: ويَكُفُّوا أيديَهم عن قتالِكم، {فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ}. يقولُ جل ثناؤُه: فإن لم يَفْعَلُوا
{وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ} “ve ellerini [sizden] çekmezlerse”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ve sizinle savaşmaktan ellerini çekmezlerse; {فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün”. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Eğer bunu yapmazlarsa
ذلك فخُذُوهم أين أصَبْتُموهم مِن الأرضِ ولقِيتُموهم فيها، فاقْتُلوهم، فإن دماءَهم لكم حينَئذٍ حَلالٌ، {وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا}. يقولُ جل ثناؤُه: وهؤلاء الذين يُرِيدون أن يَأْمَنوكم ويَأْمَنوا قومَهم، وهم على ما هم عليه مِن الكفرِ، إن لم يَعْتَزِلُوكم، ويُلْقُوا إليكم السَّلَم، ويَكُفُّوا أيديَهم، جعَلْنا لكم عليهم حُجَّةً في قتلِهم أينما لقِيتُموهم؛ لمُقامِهم على كفرِهم، وترْكِهم هِجْرةَ دارِ الشركِ، {مُبِينًا}. يعنى: أنها تَبِينُ عن استحقاقِهم ذلك [منكم، وإصابتِكم] الحقَّ في قتلِهم، وذلك قولُه: {سُلْطَانًا مُبِينًا}. والسُّلْطانُ هو الحجة.
yapmazlarsa , onları yeryüzünün neresinde ele geçirir ve neresinde onlarla karşılaşırsanız yakalayın ve öldürün; zira o takdirde onların kanları size helaldir. {وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “İşte onlara karşı size apaçık bir yetki verdik”. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İşte sizden de kendi kavimlerinden de emin olmak isteyen ve üzerlerindeki küfür üzere devam eden bu kimseler şayet sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini çekmezlerse; küfürleri üzere ısrar etmeleri ve şirk yurdunu terk edip hicret etmemeleri sebebiyle nerede karşılaşırsanız onları öldürmeniz hususunda size açık bir hüccet verdik . {مُبِينًا} “apaçık”; yani: onların bunu [sizden] hak ettiklerini ve onları öldürmekte hakka isabet ettiğinizi apaçık ortaya koyan bir hüccet verdik demektir; işte bu O'nun: {سُلْطَانًا مُبِينًا} “apaçık bir yetki/hüccet” kavlidir. Sultan (السلطان) ise hüccet/delil demektir.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا قَبيصةُ، قال: ثنا سفيانُ، عن رجلٍ، عن عكرمةَ، قال: ما كان في القرآنِ مِن سلطانٍ فهو حُجَّةٌ .
Nitekim el-Müsennâ'nın bana anlattığı gibi; dedi ki: Bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, bir adamdan, o da İkrime'den anlattı; dedi ki: Kur'an'da geçen her "sultan" (سلطان) kelimesi hüccettir .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {سُلْطَانًا مُبِينًا}: أمَّا السُّلْطانُ المبينُ فهو الحُجَّةُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {سُلْطَانًا مُبِينًا} “apaçık bir yetki” kavli hakkında anlattı: "Apaçık sultan" ise hüccettir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması dışında caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; ancak onların bağışlaması müstesnadır” kavlinin tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً}: وما أذِن الله لمؤمنٍ ولا أباح له أن يَقْتُلَ مُؤْمِنًا. يقولُ: ما كان ذلك له فيما جعَل له ربُّه وأذِن له فيه من الأشياءِ ألْبتةَ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Şânı yüce olan [Allah], {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması dışında caiz değildir” kavliyle şunu kastetmektedir: Allah bir mümine, bir mümini öldürmesi için ne izin vermiş ne de bunu ona helal kılmıştır. Şunu demektedir: Rabbi'nin onun için meşru kıldığı ve izin verdiği hususlar dahilinde böyle bir şey onun için asla söz konusu olamaz.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً}. يقولُ: ما كان له ذلك فيما أتاه مِن ربِّه مِن عَهْدِ اللَّهِ الذي عهِد إليه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması dışında caiz değildir”. Buyuruyor ki: Rabbi katından kendisine gelen ve O'nun kendisine emrettiği Allah'ın ahdi gereğince böyle bir şey onun için asla söz konusu olamaz .
وأما قولُه: {إِلَّا خَطَأً}. فإنه يقولُ جل ثناؤُه: إلا أن المؤمنَ قد يَقْتُلُ المُؤْمنَ خَطأً، وليس ذلك مما جعَل له ربُّه فأباحه له. وهذا من الاسْتِثْناء الذي تُسَمِّيه أهلُ العربيةِ الاسْتِثْناءَ المُنْقَطِعَ، كما قال جَرِيرُ بنُ عَطِيَّة :
O'nun: {إِلَّا خَطَأً} “hataen olması dışında” kavline gelince; şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ancak mümin, diğer bir mümini yanlışlıkla öldürebilir; fakat bu , Rabbi'nin onun için meşru kılıp helal ettiği şeylerden değildir. Bu, Arap dilcilerinin munkatı' istisna (kesintili istisna) olarak adlandırdığı türdendir; nitekim Cerîr b. Atiyye şöyle demiştir :
من البيضِ لم تَظْعَنْ بَعيدًا ولم تَطَأ … على الأرضِ إِلا [رَيْطَ بُرْدٍ] مُرحَّلٍ
Beyaz tenli kadınlardandır; ne uzaklara göç etmiş ne de yere basmıştır, nakışlı [cübbesinin eteğinden] başka…
يعنى: ولم تَطَأْ على الأرضِ إلا أن تَطَأَ [ذَيْلَ البُرْدِ] . وليس ذيلُ البُرْدِ مِن الأرض .
Yani: [Cübbesinin eteğine] basması dışında yere asla basmamıştır. Cübbenin eteği ise topraktan (yerden) değildir .
ثم أخْبَر جل ثناؤُه عبادَه بحُكْمِ مَن قتل مِن المؤمنين مؤمنًا خطأً، فقال: {وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}. يقولُ: فعليه تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مؤمنةٍ
Sonra övgüsü yüce olan [Allah], kullarına müminlerden bir mümini yanlışlıkla öldüren kimsenin hükmünü haber vererek şöyle buyurdu: {وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köleyi azat etmesi gerekir.” Buyuruyor ki: [Böyle birinin] mümin bir köleyi azat etmesi gerekir
في مالِه، {وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ}. تُؤَدِّيها عاقِلتُه {إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا}. يقول: إلا أن يَصَّدَّقَ أهلُ القتيلِ خَطأً على مَن لَزِمَته دِيَةُ قَتيلِهم، فيَعْفُوا عنه ويَتَجَاوَزوا عن [دِيَتِه، فتَسْقُطَ] عنه.
gerekir; {وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} “ve ailesine teslim edilecek bir diyet [ödemesi gerekir]; ancak onların bağışlaması müstesnadır”. [Diyeti] âkilesi öder. Buyuruyor ki: Yanlışlıkla öldürülen kimsenin ailesinin, maktullerinin diyeti kendisine lazım gelen kimseye sadaka kabilinden bağışta bulunması, yani onu affedip [diyetinden] vazgeçmeleri ve böylece diyetin ondan düşmesi müstesnadır.
ومَوْضِعُ {أَنْ} في قولهِ: {إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا}. نَصْبٌ؛ لأن معناه: فعليه ذلك إلا أن يَصَّدَّقوا.
{إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} “ancak onların bağışlaması müstesnadır” kavlindeki {أَنْ} edatının iraptaki yeri nasbdır; çünkü bunun anlamı şudur: Ancak bağışlamaları müstesna olmak üzere ona bu gereklidir.
وذُكِر أن هذه الآيةَ نزلَت في عياشِ بن أبى رَبيعةَ المَخْزوميِّ، وكان قد قتَل رجلًا مُسْلِمًا بعدَ إسْلامه، وهو لا يَعْلَمُ بإسلامِه.
Bu ayetin Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî hakkında indiği zikredilmiştir; kendisi Müslüman olduktan sonra, onun Müslüman olduğunu bilmeksizin Müslüman bir adamı öldürmüştü.
ذكرُ الآثار بذلك
Bu husustaki rivayetlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً}. قال: عَبَّاشُ بنُ أبى رَبيعَة قتَل رجلًا مؤمنًا كان يُعَذِّبُه مع أبى جهلٍ، وهو أخوه لأمِّه، فاتَّبَع النبيَّ ﷺ، وهو يَحْسَبُ أن ذلك الرجلَ كان كما هو، وكان عَيَّاشٌ هاجرَ إلى النبيِّ ﷺ مُؤْمنًا، فجاءه أبو جَهْلٍ وهو أخوه لأُمِّه، فقال: إِن أُمَّكَ تُناشِدُكَ رَحِمَها وحقَّها أن تَرْجِعَ إليها. وهى أسماءُ بنتُ مُخَرِّبَةَ، فأقْبَل معه، فربَطه أبو جهلٍ حتى قدِم مكةَ، فلمَّا رآه الكفارُ زادهم ذلك كفرًا وافْتِتانًا، وقالوا: إن أبا جهلٍ لَيَقْدِرُ
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- caiz değildir” ayeti hakkında rivayet etti. [Mücâhid] dedi ki: Ayyâş b. Ebî Rebîa, [daha önce] anne bir kardeşi olan Ebû Cehil ile birlikte kendisine işkence ettiği mümin bir adamı öldürmüştü. [Oysa o adam sonradan] Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olmuştu, Ayyâş ise o adamın eskisi gibi [kâfir] olduğunu sanıyordu. Ayyâş bir mümin olarak Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etmişti. Bunun üzerine anne bir kardeşi olan Ebû Cehil onun yanına gelip şöyle dedi: "Annen, akrabalık bağını ve üzerindeki hakkını öne sürerek yanına dönmeni istiyor." O [kadın], Esmâ bint Muharribe'dir. Bunun üzerine [Ayyâş] onunla birlikte yola koyuldu; fakat Ebû Cehil, Mekke'ye varıncaya kadar onu bağladı. Kâfirler onu görünce bu durum onların inkârını ve azgınlığını artırdı ve şöyle dediler: "Ebû Cehil,
مِن محمدٍ [على ما يَشاءُ] ، ويَأْخُذُ أصحابَه .
Muhammed'e karşı [dilediğini yapmaya] ve arkadaşlarını yakalamaya elbette muktedirdir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ بنحوِه، إلا أنه قال في حديثِه: فاتَّبع النبيَّ ﷺ ذلك الرجلُ، وعَيَّاشٌ يَحْسَبُه أنه كافرٌ كما هو، وكان عَيَّاشٌ هاجرَ إلى المدينةِ مؤمنًا، فجاءه أبو جهلٍ وهو أخوه لأُمِّه ، فقال: إن أُمَّك تَنْشُدُك برحِمِها وحقِّها إلا رجَعْتَ إليها. وقال أيضًا: يَأْخُذُ أصحابَه فيَرْبِطُهم.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı; ancak o, hadisinde şöyle dedi: O adam Peygamber'e ﷺ tâbi olmuştu, Ayyâş ise onu eskisi gibi kâfir sanıyordu. Ayyâş bir mümin olarak Medine'ye hicret etmişti. Anne bir kardeşi olan Ebû Cehil onun yanına geldi ve şöyle dedi: Annen, akrabalık bağını ve üzerindeki hakkını öne sürerek yanına dönmeni istiyor. Ayrıca şöyle dedi: Arkadaşlarını yakalayıp bağlıyor.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ بنحوِه. قال ابن جُرَيْجٍ، عن عكرمةَ: و كان الحارثُ بنُ يزيدَ بن أُنَيْسَة مِن بنى عامرِ بن لُؤَيٍّ يُعَذِّبُ عَيَّاشَ بنَ أبى ربيعةَ مع أبى جهلٍ، ثم خرَج الحارثُ بنُ يزيدَ مُهاجِرًا إلى النبيِّ ﷺ، فلقِيه عَيَّاشٌ بالحرَّةِ، فعلاه بالسيفِ حتى سكَت، وهو يَحْسَبُ أنه كافرٌ، ثم جاء إلى النبيِّ ﷺ فَأَخْبَرَه، ونزَلَت: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} الآية. فقرَأَها عليه، ثم قال له: "قُمْ فحَرِّرْ".
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı. İbn Cüreyc, İkrime'den nakletti [ki]: Ve Âmir b. Lüey oğullarından el-Hâris b. Yezîd b. Üneyse, Ebû Cehil ile birlikte Ayyâş b. Ebî Rebîa'ya işkence ediyordu. Sonra el-Hâris b. Yezîd, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etmek üzere yola çıktı. Ayyâş onunla Harre mevkiinde karşılaştı ve onu [hâlâ] kâfir zannederek kılıcıyla vurup hareketsiz kalıncaya (ölünceye) kadar üzerine çullandı. Sonra Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu ona haber verdi. Bunun üzerine: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması dışında caiz değildir” ayeti indi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] bu ayeti ona okudu, sonra da kendisine: «Kalk ve [bir köle] azat et!» buyurdu.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً}. قال: نزَلَت في عَيَّاشِ بن أبى رَبيعةَ المخَزْوميِّ، فكان أخًا لأبى جهلِ بن هشامٍ لأمِّه، وأنه أسْلَم وهاجَر مع المهاجِريِن الأوَّلِين قبلَ قدومِ رسول اللهِ ﷺ، فطلَبه أبو جهلٍ والحارثُ بنُ هشامٍ، وتَبعِهما رجلٌ مِن بنى عامرِ بن لؤَيٍّ، فأَتَوْه بالمدينةِ، وكان عَيَّاشٌ أَحَبَّ إخوتِه إلى أمِّه، فكلَّموه وقالوا: إن أمَّك قد حلَفَت أن لا يُظِلُّها بيتٌ حتى تَراك، وهى مُضْطَجعةٌ في الشمسِ، فأتِها فَلْتَنْظُرُ إليك ثم ارْجِعْ. وأَعْطَوْه مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لا يَهِيجونه حتى يَرْجِعَ إلى المدينةِ، فأعْطاه بعضُ أصحابِه بعيرًا له نَجيبًا، وقال: إن خِفْتَ منهم شيئًا فاقْعُدْ على النَّجيبِ. فلما أَخْرَجوه من المدينةِ أخَذوه فأَوْثَقوه، وجلَده العامريُّ، فحلَف ليَقْتُلَنَّ العامريَّ، فلم يَزَلْ مَحْبوسًا بمكةَ حتى خرَج عامَ الفتحِ، فاسْتَقْبَله العامريُّ وقد أسْلَمَ، ولا يَعْلَمُ عَيَّاشٌ بإسلامِه، فضرَبه فقتَلَه، فأنْزَل الله جل ثناؤُه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً}. يقولُ: وهو لا يَعْلَمُ أنه مُؤْمِنٌ، {وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} فيَتْرُكوا الدِّيَةَ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse...” [ayeti hakkında] anlattı; o şöyle demiştir: [Bu ayet] Mahzûmoğulları'ndan Ayyâş b. Ebî Rebîa hakkında indi. Kendisi Ebû Cehil b. Hişâm'ın anne bir kardeşiydi. Müslüman olmuş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'ye] gelmeden önce ilk muhacirler ile birlikte hicret etmişti. Ebû Cehil ile el-Hâris b. Hişâm onu aramak üzere yola çıktılar; Âmir b. Lüey oğullarından bir adam da onların peşine takıldı. Medine'de onun yanına geldiler. Ayyâş, kardeşleri arasında annesinin en çok sevdiği çocuğuydu. Onunla konuşup şöyle dediler: "Annen seni görünceye kadar hiçbir evin altına girmeyeceğine yemin etti; güneşin altında uzanıp yatmaktadır. Yanına gel, sana bir baksın, sonra geri dönersin." Medine'ye dönünceye kadar ona ilişmeyeceklerine dair Allah adına kesin söz verdiler. Arkadaşlarından biri de ona cins bir deve verip: "Şayet onlardan bir şey sezip korkarsan bu cins deveye bin!" dedi. Onu Medine'den çıkardıklarında yakalayıp bağladılar ve Âmirli olan adam onu kırbaçladı. Bunun üzerine [Ayyâş], o Âmirliyi mutlaka öldüreceğine yemin etti. Fetih yılına kadar Mekke'de hapis kaldı. [Mekke'den] çıktığında, Müslüman olmuş olan o Âmirli ile karşılaştı; fakat Ayyâş onun Müslüman olduğunu bilmiyordu. Ona vurup öldürdü. Bunun üzerine senâsı yüce olan Allah: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir” ayetini indirdi. Yani: Onun mümin olduğunu bilmemesi [durumunda]. {وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve bağışlamadıkları sürece ailesine teslim edilecek bir diyet [ödemesi gerekir]”; yani diyeti almaktan vazgeçmeleri müstesnadır.
وقال آخرون: بل نزَلَت هذه الآيةُ في أبى الدَّرداءِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet Ebû'd-Derdâ hakkında indi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} الآية كلّها. قال: [نزلت هذه] الآية في رجلٍ قتَله أبو الدَّرداءِ، [أُنْزِل هذا كلُّه فيه، كان] في سَرِيَّةٍ، فعدَل أبو الدرداءِ إلى شِعْبٍ يُرِيدُ حاجةً له، فوجَد رجلًا مِن القومِ في غنمٍ له، فحمَل عليه بالسيفِ، فقال: لا إلهَ إلا الله. فبَدر فضرَبه، ثم جاء بغنمهِ إلى القومِ، ثم وجَد في نفسِه شيئًا، فأتَى رسول الله ﷺ فذكَر ذلك له، فقال له رسولُ الله ﷺ: "ألا شقَقْتَ عن قلبهِ؟ " فقال: ما عسَيْتُ أن أَجِدَ، هل هو يا رسولَ الله إلا دمٌ أو ماءٌ؟ قال: "فقد أخْبَرَك بلسانِه فلم تُصَدِّقْه؟ " فقال: كيف بى يا رسولَ الله؟ قال: "فكيف بلا إلهَ إلا الله؟ " قال: فكيف بى يا رسولَ الله؟ قال: "فكيف بلا إلهَ إلا الله؟ ". حتى تمنَّيْتُ أن يَكونَ ذلك مُبْتَدَأَ إسْلامى. قال: فنزَل القرآنُ: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} حتى بلَغ {إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini -hata hali müstesna- öldürmesi söz konusu olamaz” ayetinin tamamı hakkında şöyle demiştir: [Bu] ayet, Ebû'd-Derdâ'nın öldürdüğü bir adam hakkında [inmiştir. Bütün bunlar onun hakkında indirilmiştir. Kendisi] bir seriyyedeydi. Ebû'd-Derdâ bir ihtiyacını gidermek için bir vadiye saptı ve o topluluktan koyunlarının başında duran bir adama rastladı. Kılıçla üzerine yürüyünce adam: "Lâ ilâhe illallâh" dedi. [Ebû'd-Derdâ] acele edip adama vurdu [ve onu öldürdü]. Sonra adamın koyunlarını birliğin yanına getirdi. Ardından içinde bir rahatsızlık duydu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Kalbini yarıp baksaydın ya!» buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü, orada kan veya sudan başka ne bulabilirdim ki?" dedi. Resûlullah: «O sana diliyle haber vermişti de sen onu tasdik etmedin mi?» buyurdu. [Ebû'd-Derdâ]: "Benim halim nice olur ey Allah'ın Resûlü?" deyince; Resûlullah: «Peki 'Lâ ilâhe illallâh' karşısında halin nice olur?» buyurdu. [Ebû'd-Derdâ]: "Benim halim nice olur ey Allah'ın Resûlü?" deyince; Resûlullah: «Peki 'Lâ ilâhe illallâh' karşısında halin nice olur?» buyurdu. [Ebû'd-Derdâ dedi ki:] Hatta o ânın, Müslümanlığımın başlangıcı olmasını temenni ettim. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini -hata hali müstesna- öldürmesi söz konusu olamaz” ayetinden {إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} “ancak [bağışlayıp] sadaka etmeleri müstesnadır” kısmına kadar olan Kur'an [bölümü] indi.
قال: إلا أن يَضعوها .
Dedi ki: Diyeti bağışlayıp düşürmeleri müstesnadır.
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يُقالَ: إن الله عرَّف عباده بهذه الآية ما على مَن قتَل مؤمنًا خطأً من كفَّارة وديةٍ، وجائزٌ أن تَكونَ الآيةُ هذه نزَلَت في عيَّاش بن أبى ربيعة وقَتيِله، وفى أبى الدرداءِ وصاحبِه، وأيُّ ذلك كان، فالذى عنَى الله [بهذه الآية] تعريفُ عباده ما ذكَرنا، وقد عرف ذلك [من عقل ذلك عنه من عباده كتابه وتنزيله] ، وغيرُ ضائِرِهم جهلُهم بمن نزَلَت فيه.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Şüphesiz Allah bu ayetle kullarına, bir mümini hataen öldüren kimsenin üzerine düşen kefaret ve diyeti bildirmiştir. Bu ayetin Ayyâş b. Ebî Rebîa ve maktulü hakkında inmiş olması da, Ebû'd-Derdâ ve arkadaşı hakkında inmiş olması da mümkündür. Hangisi olursa olsun, Allah'ın [bu ayetle] kastettiği şey, zikrettiğimiz üzere kullarına bu hükmü bildirmektir. [Kullarından O'nun kitabını ve indirdiğini idrak edenler] bunu anlamıştır ve ayetin kimin hakkında indiğini bilmemeleri onlara bir zarar vermez.
وأما الرقبةُ المؤمنةُ، فإن أهلَ العلمِ مُخْتَلِفون في صفتِه ؛ فقال بعضُهم: لا تكونُ الرقبةُ مؤمنةً حتى تكونَ قد اختارَت الإيمانَ بعد بلوغها وصلَّت وصامَت، ولا يَسْتَحِقُّ الطفلُ هذه الصفةَ.
Mümin köleye (er-rakabetü'l-mü'mine) gelince; ilim ehli onun niteliği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: Bir köle, büluğ çağına erdikten sonra imanı bizzat seçmedikçe, namaz kılıp oruç tutmadıkça mümin sayılmaz; çocuk ise bu vasfı hak etmez.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليةَ، عن أبي حَيَّانَ، قال: سأَلْتُ الشعبيَّ عن قوله: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}. قال: قد صلَّت وعرَفَت الإيمان.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Hayyân'dan anlattı; dedi ki: Şa'bî'ye O'nun: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmesi gerekir” kavlini sordum. Şöyle dedi: [O,] namaz kılmış ve imanı kavramış [kimsedir].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}: يعنى بالمؤمنة من قد عقَل الإيمان وصام وصلَّى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmesi gerekir” kavli hakkında anlattı: Mümin köle ile, imanı idrak etmiş , oruç tutmuş ve namaz kılmış kimseyi kastetmektedir .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: ما كان في القرآن من رقبةٍ مؤمنةٍ، فلا يُجزئُ إلا مَن صام وصلَّى، وما كان في القرآنِ من رقبةٍ ليست مؤمنةً، فالصبيُّ يُجزئُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', el-A'meş'ten, o da İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: Kur'an'da geçen her "mümin köle" ifadesinde ancak namaz kılıp oruç tutan kimse kâfi gelir ; Kur'an'da mümin kaydı bulunmayan köle ifadesinde ise çocuk da kâfi gelir .
حُدِّثْتُ عن يزيدَ بن هارونَ، عن هشام بن حسَّانَ، عن الحسن، قال: كلُّ شيءٍ في كتاب الله: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}، فمن صلَّى وصام وعقَل، وإذا قال: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ}. فما شاء .
Bana Yezîd b. Hârûn'dan, o Hişâm b. Hassân'dan, o da el-Hasan'dan rivayet edildi; dedi ki: Allah'ın Kitabı'nda geçen her {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmesi gerekir” ifadesi, namaz kılan, oruç tutan ve aklı eren kimsedir. {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “bir köle azat etmesi gerekir” buyurduğunda ise dilediğidir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: حدَّثنا عبدُ الرزاق، قال: أخْبرَنا الثوريُّ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: كلُّ شيءٍ في القرآن: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}. فالذى قد صلَّى، وما لم تَكُنْ مؤمنةً، فتحريرُ مَن لم يصلِّ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A'meş'ten, o da İbrâhîm'den haber verdi; dedi ki: Kur'an'da geçen her {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmesi gerekir” ifadesi namaz kılmış olan kimsedir; mümin kaydı bulunmayan yerler ise namaz kılmamış olanın azat edilmesidir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}: والرقبةُ المؤمنةُ عند قتادةَ من قد صلَّى، وكان يَكْرَهُ أن يُعْتَقَ في هذا الطفلُ الذي لم يُصلِّ، ولم يَبْلُغْ ذلك .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmesi gerekir”; Katâde'ye göre mümin köle, namaz kılmış olan kimsedir. O, bu kefarette henüz namaz kılmamış ve o çağa erişmemiş çocuğun azat edilmesini mekruh görürdü .
حدَّثنا يحيى بنُ طلحةَ اليَربوعيُّ، قال: ثنا فُضَيْلُ بنُ عِياضٍ، عن مُغيرةَ، عن
Bize Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mugîre'den,
إبراهيم في قوله: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}. قال: إذا عقل دينه .
o da İbrâhîm'den O'nun: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmesi gerekir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Dinini idrak ettiği zaman [geçerli olur] .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الرزاقِ، عن مَعمر، عن قَتادةَ، قال: في [حرفِ أُبيٍّ] : (فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ لَا يُجْزِئُ فيها صبيٌّ) .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı; dedi ki: [Übeyy'in kıraatinde] şöyledir: (فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ لَا يُجْزِئُ فيها صبيٌّ) (Mümin bir köle azat etmektir, bunda çocuk kâfi gelmez) .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى مُعاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}: يعنى بالمؤمنة مَن قد عقَل الإيمانَ وصام وصلَّى، فإن لم يجد رقبةً فصيامُ شهرَين مُتتابعين، وعليه ديةٌ مُسَلَّمَةٌ إلى أهلِه، إلا أن يُتَصَدَّقَ بها عليه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmesi gerekir”: Mümin köle ile, imanı kavramış, oruç tutmuş ve namaz kılmış kimseyi kastetmektedir. Şayet köle bulamazsa peş peşe iki ay oruç tutmalıdır; ayrıca maktulün ailesine teslim edilecek bir diyet de borcudur; ancak ailesinin bunu ona bağışlaması müstesnadır .
وقال آخرون: إذا كان مولودًا بين أبوين مسلمَين فهو مُؤمنٌ وإن كان طفلًا.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Müslüman bir anne babadan doğmuş ise çocuk olsa bile mümindir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن ابن جُريجٍ، عن عطاءٍ، قال: كلُّ رقبة وُلِدَت في الإسلام فهى تُجزِئُ (١).
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan anlattı; dedi ki: İslâm üzere doğan her köle [kefarette] kâfi gelir (١).
وأوْلَى [الأقوال في ذلك بالصواب] قولُ مَن قال: لا يُجْزِئُ في قتل الخطأَ من الرِّقاب إلا من قد آمَن، وهو يَعْقِلُ الإيمان من بالغ الرجال والنساء، إذا كان
Bu hususta [görüşlerin doğruya en yakın olanı]; 'Hataen öldürmede kölelerden yalnızca iman etmiş olan, erkek ve kadınların ergenliğe ermiş olanlarından olup imanın şuuruna varabilen kimse kâfi gelir; [bu da ancak] şu kimse olduğu takdirdedir ki:' diyen kimsenin görüşüdür:
ممَّن كان أبواه على ملَّةٍ من الملل سوى الإسلام ووُلد [بينهما وهما] كذلك، ثم لم يُسلِما ولا واحدٌ منهما حتى أُعتِق في كفَّارة الخطأ. فأما مَن وُلد بين أبوين مسلمين، فقد أجْمَع الجميعُ مِن أهل العلمِ أنه وإن لم يَبْلُغ حدَّ الاختيارِ والتمييز، ولم يُدْرِك الحلُم، فمحكومٌ له بحكم أهل الإيمان في المُوارثة، والصلاة عليه إن مات، وما يَجِبُ عليه إن جَنَى، ويَجِبُ له إن جُنى عليه، وفى المُناكحةِ، فإذ كان ذلك من جميعِهم إجماعًا، فواجبٌ أن يكونَ له من الحكم فيما يُجْزِئُ فيه من كفارة الخطأ إذا أُعتِق فيها، من حكم أهلِ الإيمان - مثلُ الذي له من حكم الإيمان في سائر المعانى التي [ذكرنا غيرها] . ومَن أَبَى ذلك عُكِس عليه الأمرُ فيه، ثم سُئِل الفرق بين ذلك من أصلٍ أو قياسٍ، فلن يقول في شيءٍ مِن ذلك قولًا إلا أُلْزِم في غيره مثله.
anne babası İslâm dışındaki dinlerden birine mensup olup kendisi de [onlar bu durumdayken aralarında] doğmuş olsun, sonra da hata kefareti olarak azat edilinceye kadar ne kendisi ne de anne babasından biri İslâm'a girmiş olmasın. Anne babası Müslüman olarak doğan kimseye gelince; ilim ehlinin tamamı icma etmiştir ki o kimse, temyiz ve irade çağına ulaşmamış, ergenliğe ermemiş olsa bile; mirasçılıkta, öldüğünde üzerine cenaze namazı kılınmasında, bir cinayet işlediğinde aleyhine gerekenlerde, kendisine karşı cinayet işlendiğinde lehine hak olanlarda ve evlilik hükümlerinde iman ehlinin hükmüne tâbidir. Mademki bu husus hepsinin icmaıyla sabittir; o halde hata kefaretinde azat edildiğinde geçerli olma hükmü bakımından da iman ehlinin hükmünden payı olması -tıpkı [zikrettiğimiz diğer] bütün konularda iman hükmünden payı olduğu gibi- vaciptir. Buna karşı çıkan kimseye bu durum aksiyle yöneltilir ve kendisine bir asıl veya kıyas yoluyla bunun arasındaki fark sorulur; o ise bu hususta ne söylerse söylesin, benzeri diğer konularda da aleyhine delil kılınır.
وأما الديةُ المُسَلَّمةُ إلى أهل القَتيلِ، فهى المدفوعةُ إليهم على ما وجَب لهم، مُوَفَّرةً غيرَ مُنتَقَصةٍ حقوقُ أهلها منها. وذُكر عن ابن عباسٍ أنه كان يقولُ: هي الموفرة.
Maktulün ailesine teslim edilecek diyete gelince; bu, hak sahiplerinin hakları eksiltilmeksizin , tastamam ve kendilerine vacip olduğu şekliyle ödenen diyettir. İbn Abbâs'tan onun: "O, tastamam verilendir" dediği rivayet edilmiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال ابن عباس قوله: (وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ). قال: موفَّرةٌ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs: (وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ) kavli hakkında: "Tastamam verilendir" dedi .
وأما قولُه: {إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا}. فإنه يَعْنى به: إلا أن يَتَصَدَّقوا بالدَّية على القاتلِ أو على عاقلتِه. فأُدغمت التاءُ من قوله: يَتَصَدَّقوا. في الصادِ، فصارتا صادًا
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} “Bağışlamaları müstesna” buyruğuna gelince; O, bununla [mirasçıların] diyeti katile yahut onun âkilesine bağışlamasını kastetmektedir. [Kelimenin aslı olan] 'yetasaddakû' (يَتَصَدَّقوا) ifadesindeki 'tâ' harfi 'sâd' harfine idğam edilmiş ve böylece ikisi [şeddeli] tek bir sâd
مُشَدَّدةً .
bir sâd (ص) harfi olmuştur .
وقد ذُكر أن ذلك في قراءةِ أُبيٍّ: (إلا أن يَتَصَدَّقوا).
Bunun Übeyy'in kıraatinde: (إلا أن يَتَصَدَّقوا) şeklinde olduğu da zikredilmiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا بكرُ بنُ الشَّرُودِ ، قال : في حرفِ أُبيٍّ: (إلا أنْ يَتَصَدَّقُوا) .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Bekr b. eş-Şerûd anlattı , dedi ki : Übeyy'in kıraatinde: (إلا أنْ يَتَصَدَّقُوا) şeklindedir .
القولُ في تأويل قولِه جلَّ ثناؤه: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise, o takdirde mümin bir köle azat etmek gerekir” kavlinin tevili hakkında:
قال أبو جعفر، ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقوله: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}: فإن كان هذا القتيلُ الذي قتَله المؤمنُ خطأً، {مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ}. يعنى: مِن عِدَادِ قومٍ هم أعداءٌ لكم في الدِّينِ مشركون، [قد ناصبوكم] الحربَ على خلافِكم على الإسلام، {وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}. يقولُ: فإذا قتَل المسلمُ خطأً رجلًا مِن عِداد المشركين، والمقتولُ مؤمنٌ، والقاتلُ يَحْسَبُ أنه على كفرِه، فعليه تحريرُ رقبةٍ مؤمنةٍ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Şânı yüce olan [Allah], {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise” kavliyle şunu kastetmektedir: Şayet müminin yanlışlıkla öldürdüğü bu maktul, {مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ} “size düşman bir topluluktan” ise; yani dinde size düşman olan , İslâm'a muhalefetiniz sebebiyle [size karşı] savaş açmış bulunan müşrik bir topluluğun mensubu ise, {وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “ve kendisi de mümin ise, o takdirde mümin bir köle azat etmek gerekir”. Buyuruyor ki: Müslüman bir kimse müşrikler arasında sayılan bir adamı yanlışlıkla öldürdüğünde, maktul mümin olduğu halde katil onun küfür üzere olduğunu sanıyorsa, katilin mümin bir köle azat etmesi gerekir.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: وإن كان المقتولُ من قومٍ هم عدوٌّ لكم، {وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. أي: بينَ أَظْهِرِكم لم يُهاجِرْ، فقتله مؤمنٌ، فلا دية عليه، وعليه تحريرُ رقبةٍ مؤمنةٍ.
Tevil ehli (müfessirler) bunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Şayet maktul size düşman olan bir kavimden olur da {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “kendisi de bir mümin ise” -yani aralarında [bulunup henüz] hicret etmemişse- ve onu bir mümin öldürürse, ona diyet gerekmez; [ancak] mümin bir köle azat etmesi gerekir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن سفيان، عن سماكٍ، عن عكرمةَ، والمغيرةِ، عن إبراهيمَ في قولِه: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. قالا : هو الرجلُ يُسْلِمُ في دار الحرب فيُقْتَلُ. فقالا : ليس فيه ديةٌ، وفيه الكفارة .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan, o Simâk'tan, o İkrime'den; ve Mugîre'den, o da İbrâhîm'den O'nun: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise” kavli hakkında anlattı. İkisi de şöyle dedi : Bu, harp diyarında Müslüman olup da öldürülen adamdır. İkisi de şöyle dedi : Bunda diyet yoktur, kefaret vardır .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قوله: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. قال: يعنى المقتولَ يكونُ مؤمنًا وقومُه كفارٌ. قال: فليس له ديةٌ، ولكن [تحريرُ رقبةٍ] مؤمنةٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o da İkrime'den O'nun: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Maktulün mümin, kavminin ise kâfir olmasını kastetmektedir. Dedi ki: Onun için diyet yoktur, lâkin mümin bir [köle azat etmek] gerekir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو غَسَّانَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سماكٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ قوله: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. قال: يكونُ الرجلُ مؤمنًا وقومُه كفارٌ، فلا ديةَ له، ولكن تحريرُ رقبةٍ مؤمنةٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Gassân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Adam mümin, kavmi ise kâfir olur; onun için diyet yoktur, ancak mümin bir köle azat etmek gerekir .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}: في دار الحرب،
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise”: Dârü'l-harpte,
يقولُ: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}. وليس له ديةٌ .
buyuruyor ki: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmek gerekir”; onun için diyet yoktur .
حدَّثنا بشرُ بن مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}: ولا ديةَ لأهلِه؛ من أجلِ أنهم كفارٌ، وليس بينهم وبين [نبيِّ الله ﷺ] - عهدٌ ولا ذِمَّةٌ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise, mümin bir köle azat etmek gerekir”: Ailesine diyet verilmez; zira onlar kâfirdirler, onlarla [Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem] arasında bir ahit ve güvence (zimmet) yoktur .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، قال: أخْبرَنا عطاءُ بنُ السائب، عن [أبى عياضٍ] أنه قال في قول الله جل ثناؤه: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} إلى آخر الآية. قال: كان الرجلُ يُسْلِمُ، ثم يَأْتى قومه، فيُقِيمُ فيهم وهم مُشْرِكون، فيمرُّ بهم الجيشُ لرسولِ الله ﷺ، فيُقْتَلُ فيمن يُقْتَلُ، فيُعْتِقُ قاتلُه رقبةً، ولا دية له .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, [Ebû İyâd'dan] Allah -şânı yücedir- Teâlâ'nın: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise” kavli hakkında ayetin sonuna kadar şöyle dediğini haber verdi: Adam Müslüman olur, sonra kavmine gelir ve onlar müşrik oldukları halde aralarında ikamet ederdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusu onların yanından geçerken, öldürülenler arasında o da öldürülürdü. Katili bir köle azat ederdi ve onun için diyet yoktu .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيم: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ}. قال: هذا إذا كان الرجلُ المسلمُ من قومٍ عدوٍّ و ليس لهم عهدٌ، فقُتِل خطأً، فإنما على من قتله تحريرُ رقبةٍ مؤمنة.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den nakletti: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise, bir köle azat etmek gerekir”. Dedi ki: Bu, Müslüman kişinin düşman ve aralarında bir antlaşma bulunmayan bir kavimden olması durumundadır; yanlışlıkla öldürüldüğünde onu öldüren kimseye yalnızca mümin bir köle azat etmek gerekir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. يقولُ: فإن كان في أهل الحرب وهو مؤمنٌ، فقتله خطأ، فعلى قاتلِه أن يُكَفَّرَ بتحرير رقبةٍ مؤمنةٍ، أو صيام شهرَين مُتتابعَين، ولا ديةً عليه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise” kavli hakkında anlattı; şöyle buyuruyor: Şayet harp ehli arasında bulunup kendisi de mümin ise ve [biri] onu yanlışlıkla öldürürse, katilinin mümin bir köle azat ederek veya peş peşe iki ay oruç tutarak kefaret ödemesi gerekir, üzerine diyet gerekmez .