Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 39. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}: القتيلُ مسلمٌ وقومُه كفّارٌ، {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}، ولا يُؤَدِّي إليهم الدية فيَتَقَوَّون بها عليكم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Eğer [öldürülen] size düşman bir topluluktan olup kendisi de mümin ise” kavli hakkında şöyle dedi: Öldürülen Müslümandır, kavmi ise kâfirdir; {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmek gerekir”, onlara karşı güçlenmesinler diye kendilerine diyet ödenmez.

وقال آخرون: بل عُنى به الرجلُ من أهلِ الحرب يَقْدَمُ دار الإسلام، فيُسْلِمُ، ثم يَرْجِعُ إلى دار الحرب، فإذا مرَّ بهم الجيشُ من أهلِ الإسلام هرَب قومُه، وأقام ذلك المسلمُ بينهم فيها، فيقْتُلُه المسلمون وهم يَحسَبونه كافرًا.

Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bununla, harp ehlinden olup İslâm diyarına gelerek Müslüman olan, sonra da harp diyarına geri dönen adam kastedilmiştir. İslâm ehlinden bir ordu onların yanına uğradığında kavmi kaçar, o Müslüman ise aralarında orada kalır; Müslümanlar da onu kâfir sanarak öldürürler .

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}: فهو المؤمنُ يكون في العدوِّ بين المشركين، يَسْمَعون بالسَّرِيَّة من أصحابِ محمدٍ ﷺ، فيَفرُّون ويَلبَثُ المؤمنُ فيُقْتَلُ، ففيه تحريرُ

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [nakletti]; {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer kendisi mümin olduğu hâlde size düşman bir topluluktan ise, mümin bir köle azat etmek gerekir” kavli hakkında [İbn Abbâs] şöyle dedi: O, müşriklerin arasında düşman [topluluğu] içinde bulunan mümin kimsedir. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir müfrezeyi [yakınlarında] duyarlar ve kaçarlar; mümin ise [orada] kalır ve öldürülür. İşte bundan dolayı [mümin bir]

رقبةٍ مؤمنةٍ .

köle azat etmek gerekir .

القولُ في تأويل قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}.

Allah -şânı yücedir- Teâlâ'nın: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir” kavlinin tevili hakkında [söz]:

قال أبو جعفر ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. أي : وإن كان القتيلُ الذي قتله المؤمنُ خطأ، {مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ} أيُّها المؤمنون، {وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. أي: عهدٌ وذمةٌ، وليسوا أهل حربٍ لكم، {فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ}. يقولُ: فعلى قاتله ديةٌ مسلَّمةٌ إلى أهلِه يَتَحَمَّلُها عاقلتُه، {وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} كفارةً لقتله.

Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: [Allah] -şânı yücedir- {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavliyle şunu kastetmektedir: Yani şayet müminin yanlışlıkla öldürdüğü maktul, ey müminler, {مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ} “aranızda bulunan bir topluluktan”, {وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “kendileriyle antlaşma”, yani ahit ve güvence bulunan ve size karşı harp ehli olmayan [bir topluluktan] ise, {فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ} “ailesine teslim edilecek bir diyet” [gerekir]. Şöyle buyuruyor: Katilinin üzerine, âkilesinin (akrabalarının) yükleneceği , maktulün ailesine teslim edilecek bir diyet ve öldürmesine kefaret olarak {وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “mümin bir köle azat etmek gerekir”.

ثم اخْتَلَف أهل التأويل في صفة هذا القَتيلِ الذي هو من قوم بيننا وبينهم ميثاقٌ، أهو مؤمنٌ أم كافرٌ؟ فقال بعضُهم: هو كافرٌ، إلا أنه لزمت قاتلَه ديتُه؛ لأن له ولقومِه عهدًا، فوجب أداءُ ديتِه إلى قومه للعهدِ الذي بينهم وبين المؤمنين، وأنها مالٌ مِن أموالهم، ولا يَحِلَّ للمؤمنين شيءٌ من أموالهم بغيرِ طِيبِ أنفسهم.

Sonra tevil ehli, aramızda antlaşma bulunan bir kavimden olan bu maktulün niteliği hakkında; mümin midir yoksa kâfir midir diye ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: O kâfirdir, ancak kendisinin ve kavminin bir ahdi olduğu için katiline diyeti lazım gelmiştir; dolayısıyla kendileriyle müminler arasındaki ahit sebebiyle ve bunun onların mallarından bir mal olması hasebiyle diyetinin kavmine ödenmesi vacip olmuştur . Müminlere ise onların mallarından hiçbir şey kendi rızaları olmaksızın helal olmaz.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. يقولُ: إذا كان كافرًا في ذمتكم فقتِل، فعلى قاتله الديةُ مُسَلَّمَةٌ إلى أهلِه وتحريرُ رقبةٍ

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise”. Şöyle der: Şayet sizin zimmetinizde olan bir kâfir olur da öldürülürse, katilinin üzerine ailesine teslim edilecek bir diyet ve bir köle azat etmek [gerekir].

مؤمنةٍ، أو صيام شهرين مُتَتابعَيْن .

mümin [bir köle] veya peş peşe iki ay oruç tutmak gerekir .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أيوبَ، قال: سَمِعْتُ الزهريَّ يقولُ: ديةُ الذميِّ ديةُ المسلمِ. قال: وكان يَتَأَوَّلُ: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ} .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan anlattı, dedi ki: ez-Zührî'nin şöyle dediğini işittim: Zımmînin diyeti Müslümanın diyetidir. Dedi ki: O, {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet [gerekir]” ayetini tevil ediyordu .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ إدريسَ، عن [عيسى بن أبي المغيرةِ] ، عن الشعبيِّ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. قال: مِن أهلِ العهدِ ، وليس بمؤمنٍ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. İdrîs, [Îsâ b. Ebi'l-Mugîre'den] , o da eş-Şa'bî'den O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Ahit ehlindendir ve mümin değildir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن مَهْدِيٍّ، عَن هُشَيْمٍ، عَن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}: وليس بمؤمن.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî, Huşeym'den, o Mugîre'den, o da İbrâhîm'den O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli hakkında anlattı: Mümin değildir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}: بقتْلِه، أي بالذي أصاب مِن أهل ذمتِه وعَهْدِهِ، {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ} الآية.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir”: Onu öldürmesi sebebiyle; yani zimmet ve ahit ehlinden isabet ettirdiği [öldürdüğü] kimse sebebiyle. {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ} “Fakat kim [bunu] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah...” ayetin sonuna kadar.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ}. يقولُ: فأدُّوا إليهم الديةَ بالميثاقِ. قال: وأهلُ الذمةِ يَدْخُلُون في هذا، {وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} الآية.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet [gerekir]” kavli hakkında şöyle dedi: Şöyle buyuruyor: Antlaşma sebebiyle onlara diyeti ödeyiniz. Dedi ki: Zimmet ehli de buna dahildir; {وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} “ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim de bulamazsa peş peşe iki ay oruç tutmalıdır...” ayet[in sonuna kadar].

وقال آخرون: بل هو مؤمنٌ، وعلى قاتلِه ديةٌ يُؤَدِّيها إلى قومِه مِن المشركين؛ لأنهم أهلُ ذمةٍ.

Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis o mümindir ve katiline, müşriklerden olan kavmine ödeyeceği bir diyet gerekir; çünkü onlar zimmet ehlidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغيرةً، عن إبراهيمَ: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ}. قال: هذا الرجلُ المسلمُ وقومُه مشركون لهم عقدٌ، فتكونُ ديتُه لقومِه، ومِيراثُه للمسلمين، ويَعْقِلُ عنه قومُه، ولهم دِيتُه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Bu, kendisi Müslüman olan, ahit sahibi kavmi ise müşrik olan adamdır; diyeti kavmine verilir, mirası Müslümanlara kalır; diyeti gerektiğinde kavmi onun adına diyet öder (âkile olur) ve onun diyeti de onlara aittir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: حدَّثنا ابن المُبارَكِ، عن هُشَيْمٍ، عن أبي إسحاقَ الكوفيِّ، عن جابرِ بن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. قال: وهو مؤمنٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Huşeym'den, o Ebû İshâk el-Kûfî'den, o da Câbir b. Zeyd'den O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli hakkında anlattı; dedi ki: O mümindir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن مَهْديٍّ، عن حمادِ بن سلمةَ، عن يونُسَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. قال: [كلُّهم مؤمنٌ].

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî, Hammâd b. Seleme'den, o Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli hakkında anlattı; dedi ki: [Onların hepsi mümindir].

وأولى القولين في ذلك بتأويلِ الآيةِ قولُ من قال: عنَى بذلك المقتولَ مِن أهلِ العهدِ؛ لأن الله أبْهَم ذلك، فقال: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. ولم يَقُلْ: وهو مؤمنٌ. كما قال في القتيل من المؤمنين وأهلِ الحربِ، [إذ عنى المؤمنين] : {وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. فكان في تركِه وصفَه بالإيمانِ الذي وصَف به القتيلَيْن الماضيَ ذكرُهما قبلُ، الدليلُ الواضحُ على صحةِ ما قلْنا في ذلك.

Bu hususta iki görüşten ayetin teviline en evlâ olanı; bununla ahit ehlinden olan maktulün kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. Zira Allah bunu mutlak/belirsiz bırakmış ve: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” buyurmuştur. Müminlerden ve harp ehlinden olan maktul hakkında [müminleri kastettiğinde] : {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “kendisi de mümin olduğu halde” dediği gibi [burada] “o mümin olduğu halde” dememiştir. Dolayısıyla daha önce zikri geçen iki maktulü nitelediği iman vasfıyla onu nitelemeyi terk etmesinde, bu hususta söylediğimiz şeyin doğruluğuna açık bir delil vardır.

فإن ظنّ ظانٌّ أن في قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ}. دليلًا على أنه مِن أهل الإيمانِ؛ لأن الديةَ عندَه لا تكونُ إلا لمؤمنٍ، فقد ظنَّ خطأً، وذلك أن ديةَ الذميِّ وأهلِ الإسلامِ سواءٌ؛ لإجماعِ جميعِهم على أن دِيَاتِ عبيدِهم الكفارِ وعبيدِ المؤمنين من أهلِ الإيمانِ سَواءٌ، فكذلك حكمُ دِياتِ أحْرارِهم سواءٌ. مع أن دياتِهم لو كانت على ما قال مَن خالَفَنا في ذلك، فجعَلها على النصفِ مِن دِياتِ أهلِ الإيمانِ، أو على الثلثِ، لم يَكُنْ في ذلك دليل على أن المعنيَّ بقولِه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. من أهلِ الإيمانِ؛ لأن ديةَ المؤمنةِ لا خلاف بين الجميع - إلا من لا يُعَدُّ خلافًا - أنها على النصفِ مِن ديةِ المؤمنِ، وذلك غيرُ مُخْرِجها مِن أن تكونَ ديةً ، فكذلك حكمُ دياتِ أهلِ الذمةِ، لو كانت مُقَصِّرةً عن دياتِ أهلِ الإيمانِ، لم يُخْرِجُها ذلك مِن أن تكونَ دياتٍ، فكيف والأمرُ في ذلك بخلافِه، ودياتُهم ودياتُ المؤمنين سَواءٌ.

Şayet bir kimse, Allah -şânı yücedir- Teâlâ'nın: {فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ} “ailesine teslim edilecek bir diyet [gerekir]” kavlinde, onun iman ehlinden olduğuna dair bir delil bulunduğunu zannederse -çünkü ona göre diyet ancak bir mümin için söz konusudur-, yanlış bir zanda bulunmuş olur. Zira zımmînin ve İslâm ehlinin diyeti eşittir; çünkü onların kâfir kölelerinin ve iman ehlinden olan müminlerin kölelerinin diyetlerinin eşit olduğu hususunda icma etmişlerdir, aynı şekilde hür olanlarının diyetlerinin hükmü de eşittir. Bununla birlikte, şayet onların diyetleri bu konuda bize muhalefet edenin söylediği gibi olup iman ehlinin diyetinin yarısı veya üçte biri miktarında kılınmış olsaydı bile, bunda O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavliyle kastedilenin iman ehlinden olduğuna dair bir delil olmazdı. Zira mümin kadının diyetinin -ihtilafı dikkate alınmayan kimseler hariç- herkesin ittifakıyla mümin erkeğin diyetinin yarısı olduğu konusunda ihtilaf yoktur ve bu durum onun bir diyet olmasına engel değildir; aynı şekilde zimmet ehlinin diyetlerinin hükmü de, şayet iman ehlinin diyetlerinden daha az olsaydı bile, bu durum onların diyet olmalarına engel teşkil etmezdi. Kaldı ki durum bunun aksinedir; onların diyetleri ile müminlerin diyetleri eşittir.

وأما الميثاقُ، فإنه العهدُ والذمةُ، وقد بيَّنا في غيرِ هذا الموضعِ أن

Mîsâk’a (الْمِيثَاق) gelince; şüphesiz o, ahit ve zimmettir. Biz bundan başka bir yerde...

ذلك كذلك، والأصلَ الذي منه أُخِذ، بما أَغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

ve türetildiği aslı bundan başka bir yerde, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أَسْبَاطُ، عن السُّديِّ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. يقولُ: عهدٌ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli hakkında anlattı; şöyle buyuruyor: Ahit .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن الزهريِّ في قولِه: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. قال: هو المُعاهَدةُ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: O muâhededir (antlaşmadır) .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو غَسَّانَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}: عهدٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Gassân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli hakkında anlattı: Ahit .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ مثلَه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o da İkrime'den benzerini anlattı.

فإن قال قائلٌ: وما صفةُ الخطأِ الذي إذا قتل المؤمنُ المؤمنَ أو المعاهَدَ لزِمَته ديتُه والكفارةُ؟

Şayet birisi: "Müminin bir mümini veya muâhedi (antlaşmalı gayrimüslimi) öldürdüğünde kendisine diyeti ve kefareti gerektiren hata[en öldürme]nin niteliği nedir?" derse;

قيل: هو ما قال النَّخَعيُّ في ذلك؛ وذلك ما حدَّثنا به ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا

Şöyle denir: Bu hususta [hata], en-Nehaî'nin söylediğidir. Bu da bize İbn Beşşâr'ın aktardığı şu rivayettir; dedi ki: Bize

عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ، قال: الخطأُ أن يُرِيدَ الشيءَ فيُصِيبَ غيرَه .

Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: Hata, [kişinin] bir şeyi kastederken başkasına isabet ettirmesidir .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا هُشَيْمٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: الخطأُ أن [يَرْمى الشيءَ فيُصِيبَ] إنسانًا، وهو لا يُرِيدُه، فهو خطأٌ، وهو على العاقِلةِ.

Bize Ebû Küreyb ve Ya'kûb b. İbrâhîm anlattılar, dediler ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: Hata, [bir şeye atıp da] onu kastetmediği halde bir insana isabet ettirmesidir; bu hatadır ve [diyeti] âkileye (katilin akrabalarına) aittir.

فإن قال قائلٌ : فما بالُ الديةِ الواجبةِ في ذلك؟

Şayet birisi : "Bu durumda vacip olan diyetin miktarı/durumu nedir?" derse;

قيل: أما في قتلِ المؤمنِ فمائةٌ من الإبلِ، إن كان من أهلِ الإبلِ، على عاقلةِ قاتلِه، لا خلافَ بينَ الجميعِ في ذلك، وإن كان في مَبْلَغِ [أسنانِها اختلافٌ بينَ] أهلِ العلمِ. فمنهم مَن يقولُ: هي أرباعٌ؛ خمسٌ وعشرون منها حِقَّةً ، وخمسٌ وعشرون منها (٣) جَذَعةً ، وخمسٌ وعشرون بَناتِ مَخَاضٍ ، وخمسٌ وعشرون بناتِ لبُونٍ .

Şöyle denilir: Müminin öldürülmesinde [diyet], eğer deve ehlinden ise katilinin âkilesi üzerine yüz devedir; bunda herkes arasında hiçbir ihtilaf yoktur, her ne kadar ilim ehli arasında [develerin yaşlarının] miktarı hususunda ihtilaf bulunsa da. Onlardan kimisi şöyle demektedir: O dörder [hisseye/yaş grubuna ayrılmış]tır; yirmi beşi hıkka (üç yaşını bitirmiş deve), yirmi beşi (٣) cezea (dört yaşını bitirmiş deve), yirmi beşi bint-i mehâz (bir yaşını bitirmiş dişi deve) ve yirmi beşi bint-i lebûn (iki yaşını bitirmiş dişi deve)dur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, ...'den anlattı:

منصور، عن إبراهيمَ، عن عليٍّ ﵁: في الخطأِ شِبْهِ العَمْدِ ثلاثٌ وثلاثون حِقَّةً، وثلاثٌ وثلاثون جَذَعةً، وأربعٌ وثلاثون ثَنِيَّةً إلى بازِلِ عامِها، وفي الخطأِ خمسٌ وعشرون حِقَّةً، وخمسٌ وعشرون جَذَعةً، وخمسٌ وعشرون بناتِ مَخاضٍ، وخمسٌ وعشرون بناتِ لَبُونٍ .

Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan anlattı: Kasıt benzeri (şibh-i amd) hatada otuz üç hıkka, otuz üç cezea, otuz dört seniyye (beş yaşını bitirmiş deve) ile o yılın bâzili (dokuz yaşına girip dişi çıkan deve); [tam] hatada ise yirmi beş hıkka, yirmi beş cezea, yirmi beş bint-i mehâz ve yirmi beş bint-i lebûn [gerekir] .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن فِراسٍ والشَّيْبانيِّ، عن الشعبيِّ، عن عليّ بن أبي طالبٍ بمثلِه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Firâs ve eş-Şeybânî'den, onlar eş-Şa'bî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن عاصمِ بن ضَمْرةَ، عن عليٍّ بنحوِه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Âsım b. Damre'den, o da Ali'den bunun bir benzerini anlattı .

حدَّثني واصلُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن أشعثَ بن سَوَّارٍ، عن الشعبيِّ، عن عليٍّ، أنه قال: في قتلِ الخطأِ الديةُ مائةٌ أرْباعًا. ثم ذكَر مثلَه.

Bana Vâsıl b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Eş'as b. Sevvâr'dan, o eş-Şa'bî'den, o da Ali'den onun şöyle dediğini anlattı: Hataen öldürmede diyet dörder [hisseli olmak üzere] yüz [deve]dir. Sonra benzerini zikretti.

وقال آخرون: هي أخماسٌ؛ عشرون حِقَّةً، وعشرون جَذَعةً، وعشرون بناتِ لَبونٍ، وعشرون بنو لَبُونٍ، وعشرون بناتِ مَخَاضٍ.

Diğerleri ise şöyle dedi: O beşer [hisse/yaş grubu]dur; yirmi hıkka, yirmi cezea, yirmi bint-i lebûn, yirmi ibn-i lebûn (iki yaşını bitirmiş erkek deve) ve yirmi bint-i mehâz.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن أبي

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd’den, o Katâde’den, o da Ebû...

مِجْلَزٍ، عن أبي عُبيدةَ، عن أبيه عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: في الخطأِ عشرون حِقَّةً، وعشرون جَذَعةً، وعشرون بناتِ لَبونٍ، وعشرون بنو لَبونٍ، وعشرون بناتِ مَخَاضٍ .

Miclez'den, o Ebû Ubeyde'den, o da babası Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; dedi ki: Hatada yirmi hıkka, yirmi cezea, yirmi bint-i lebûn, yirmi ibn-i lebûn ve yirmi bint-i mehâz [gerekir] .

وحدثني واصلُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن أشعثَ، عن عامرٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ: في قتلِ الخطأِ مائةٌ مِن الإبلِ أَحْمَاسًا؛ خُمْسٌ جِدَاعٌ، وخُمْسٌ حِقَاقٌ، وخُمْسٌ بناتُ لَبونٍ، وخُمْسٌ بناتُ مَخَاضٍ، وخُمْسٌ بنو مَخَاضٍ .

Bana Vâsıl b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Eş'as'tan, o Âmir'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı: Hataen öldürmede yüz deve beşer [hisseye ayrılmış olarak gerekir]; beşte biri cizâ' (cezealar), beşte biri hıkâk (hıkkalar), beşte biri bint-i lebûnlar, beşte biri bint-i mehâzlar ve beşte biri ibn-i mehâzlar .

حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبرَنا سليمانُ التَّيْميُّ، عن أبي مِجْلَزٍ، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: الديةُ أخْماسٌ؛ ديةُ الخطأِ؛ خُمْسٌ بناتُ مَخَاضٍ، وخُمْسٌ بنو مخاضٍ، وخُمْسٌ بناتُ لَبونٍ، وخُمْسٌ حِقاقٌ، وخُمْسٌ جِذاعٌ .

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Süleymân et-Teymî, Ebû Miclez'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan haber verdi; dedi ki: Diyet beşer [hisse]dir; hata diyeti; beşte biri bint-i mehâzlar, beşte biri ibn-i mehâzlar, beşte biri bint-i lebûnlar, beşte biri hıkkalar ve beşte biri cezealar .

واعْتَلَّ قائلو هذه المَقالةِ بحديثٍ حدَّثنا به أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا يحيى ابن أبي زائدةَ وأبو خالدٍ الأحمرُ، عن حجاجٍ، عن زيدِ بن جُبَيْرٍ، عن الخِشْفِ بن مالكٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، أن النبيَّ ﷺ قضَى في الديةِ في الخطأِ أخْماسًا. قال أبو هشامٍ: قال ابن أبي زائدةَ: عشرون حِقَّةً، وعشرون جذعةً، وعشرون ابنةَ

Bu görüşü savunanlar, bize Ebû Hişâm er-Rifâî'nin rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide ve Ebû Hâlid el-Ahmer, Haccâc'dan, o Zeyd b. Cübeyr'den, o el-Hışf b. Mâlik'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, hataen öldürme diyetinin beşer hisse [olarak ödenmesine] hükmetti. Ebû Hişâm dedi ki: İbn Ebî Zâide şöyle dedi: Yirmi hıkka, yirmi cezea ve yirmi bint-i

لَبونٍ، وعشرون ابنةَ مَخَاضٍ، وعشرون بنو مَخَاضٍ .

lebûn, yirmi bint-i mehâz ve yirmi ibn-i mehâz .

حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا يحيى، عن أبيه، عن أبي إسحاقَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ، أنه قضَى بذلك .

Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, babasından, o Ebû İshâk'tan, o Alkame'den, o da Abdullah'tan onun bununla hükmettiğini anlattı .

وقال آخَرون: هي أرْباعٌ، غير أنها ثلاثون حِقَّةً، وثلاثون بناتِ لَبونٍ، وعشرون بناتِ مَخَاضٍ، وعشرون بنو لَبونٍ ذكورٌ.

Diğerleri ise şöyle dedi: O dörder [hisse]dir; ancak otuz hıkka, otuz bint-i lebûn, yirmi bint-i mehâz ve yirmi erkek ibn-i lebûndur.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ بكرٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن عبدِ ربِّه، عن أبي عِياضٍ، عن عثمانَ وزيدِ بن ثابتٍ، قالا: في الخطأِ شِبْهِ العمدِ أربعون جَذَعَةً خَلِفَةً، وثلاثون حِقَّةً، وثلاثون بناتِ مَخَاضٍ، وفى الخطأِ ثلاثون حِقَّة، وثلاثون جَذَعةً، وعشرون بناتِ مَخَاضٍ، وعشرون بنو لَبونٍ

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Abdrabbih'ten, o Ebû İyâz'dan, o da Osman ile Zeyd b. Sâbit'ten anlattı; onlar şöyle dediler: Şibh-i amd (kasta benzer) hatada kırk hâmile cezea, otuz hıkka ve otuz bint-i mehâz; hata [ile öldürme]de ise otuz hıkka, otuz cezea, yirmi bint-i mehâz ve yirmi erkek ibn-i lebûn [gerekir].

ذُكورٌ .

[gerekir] .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ، عن سعيدِ بن المسيب، عن زيدِ بن ثابتٍ: في ديةِ الخطأِ ثلاثون حِقَّةً، وثلاثون بناتِ لَبونٍ، وعشرون بناتِ مَخَاضٍ، وعشرون بنو لَبونٍ ذكورٌ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Saîd'den, o Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Zeyd b. Sâbit'ten anlattı: Hata diyetinde otuz hıkka, otuz bint-i lebûn, yirmi bint-i mehâz ve yirmi erkek ibn-i lebûn [gerekir] .

حدَّثنا ابن بَشارٍ، قال: ثنا ابن عَثْمةَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ بَشيرٍ، عن قتادةَ، عن عبدِ ربِّه، عن أبي عِياضٍ، عن عثمانَ بن عفانَ ﵁، قال: وحدَّثنا سعيدُ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ، عن زيدِ بن ثابتٍ مثلَه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Asme anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Beşîr, Katâde'den, o Abdürabbih'ten, o Ebû İyâd'dan, o da Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan anlattı; [İbn Beşşâr] dedi ki: Ve bize Saîd, Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Zeyd b. Sâbit'ten benzerini anlattı.

والصوابُ مِن [ذلك عندَنا] أن الجميعَ مُجْمِعون على أن في قتلِ الخطأِ المَحْضِ على أهلِ الإبلِ مائةً من الإبلِ. ثم اخْتَلَفُوا في مَبالغِ أسْنانِها، وأجْمَعوا على أنه لا يُقْتَصَرُ بها في الذي وجَبَت له الأسنانُ عن أقلِّ ما ذكَرْنا مِن أسْنانِها التي حدَّها الذين ذكَرْنا اخْتِلافَهم فيها، وأنه لا يُجاوَزُ بها الذي وجَبَت عليه عن أعْلاها. وإذ كان ذلك من جميعهم إجْماعًا، فالواجبُ أَن يَكونَ مُجْزِئًا مَن لزِمَته ديةُ قتلٍ خطأ - أيُّ هذه الأسنانِ التي اخْتَلَف المُخْتلفون فيها أدَّاها إلى مَن وجَبَت له؛ لأن الله جلَّ ذكرُه لم يَحُدَّ ذلك بحدٍّ لا يُجاوِزُه ولا يُقصِّرُ عنه، ولا

Bu konuda bize göre doğru olan [görüş], herkesin, sırf hataen öldürmede deve ehline yüz deve [diyet gerekeceği] hususunda icmâ etmiş olduğudur. Sonra bu develerin yaş miktarlarında ihtilaf etmişler; ancak lehine bu yaş grupları vacip olan kişi için, ihtilaflarını zikrettiğimiz kimselerin belirlediği bu yaş gruplarının en aşağısından daha azıyla yetinilemeyeceği ve aleyhine [diyet] vacip olan kimsenin üzerine de en üst sınırının aşılamayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Bu durum hepsinin icmâsı olduğuna göre, hataen öldürme diyeti ödemesi gereken kimsenin, ihtilaf edenlerin hakkında farklı görüşler belirttiği bu yaş gruplarından hangisini lehine diyet vacip olan kişiye öderse ödesin geçerli olması gerekir. Zira zikri yüce olan Allah, bunu aşılmayacak ve altına düşülmeyecek kesin bir sınırla belirlememiştir; ne de...

رسولُه ﷺ، إلا ما ذكَرْتُ مِن إجماعِهم فيما أجْمَعوا عليه؛ لأنه ليس للإمامِ مُجاوَزةُ ذلك في الحكمِ بتقصيرٍ ولا زيادةٍ، وله التَّخَيُّرُ فيما بينَ ذلك بما رأَى الصَّلاحَ فيه للفريقيْن.

Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem [belirlemiştir]; üzerinde icmâ ettikleri husustaki icmâlarını zikrettiğim müstesna. Çünkü devlet başkanının hüküm verirken eksilterek veya artırarak bunu aşma yetkisi yoktur; her iki taraf için uygun gördüğü şekilde bunlar arasından seçim yapma hakkı vardır.

وإن كانت عاقِلةُ القاتلِ مِن أهلِ الذهبِ، فإن لورثةِ القتيلِ عليهم عندَنا ألفَ دينارٍ، وعليه علماءُ الأمصارِ.

Katilin âkilesi altın ehlinden ise, bize göre maktulün mirasçılarının onlar üzerinde bin dinar hakkı vardır ve beldelerin âlimleri de bu görüştedir.

وقال بعضُهم: ذلك تقويمٌ مِن عمرَ الإبلَ على أهلِ الذهبِ في عصرِه، فالواجبُ أن يُقَوَّمَ في كلِّ زمانٍ قيمتُها إذا عدِم الإبلَ عاقلةُ القاتلِ.

Onlardan bazıları ise şöyle demiştir: Bu, Ömer'in kendi asrında altın ehline develeri kıymetlendirmesidir ; dolayısıyla katilin âkilesi deveyi bulamadığı takdirde her dönemde onun kıymetinin takdir edilmesi gerekir.

واعْتَلُّوا [في ذلك] بما حدَّثنا ابن بَشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أيوبَ بن موسى، عن مكحولٍ، قال: كانت الديةُ تَرْتَفِعُ وتَنْخَفِضُ ، فتُوُفِّي رسولُ اللهِ ﷺ وهى ثمانمائةِ دينارٍ، فخشِي عمرُ مِن بعدِه، فجعَلها اثنى عشَرَ ألفَ درهمٍ أو ألفَ دينارٍ .

[Bu hususta] , İbn Beşşâr'ın bize anlattığı şu rivayeti delil getirdiler: Dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Eyyûb b. Mûsâ'dan, o Mekhûl'den anlattı; dedi ki: Diyet yükselip düşüyordu . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde o sekiz yüz dinardı. Ondan sonra Ömer [eksikliğinden] endişe etti ve onu on iki bin dirhem veya bin dinar yaptı .

وأما الذين أوْجَبوها في كلِّ زمانٍ على أهلِ الذهبِ ذهبًا ألفَ دينارٍ، فقالوا: ذلك فريضةٌ فرَضها اللهُ على لسانِ نبيِّه محمدٍ ﷺ، كما فرَض الإبلَ على أهلِ الإبلِ. قالوا: وفي إجماعِ علماءِ الأمْصارِ في كلِّ عصرٍ وزمانٍ، إلا مَن شَذَّ عنهم، على أنها لا تُزادُ على ألفِ دينارٍ، ولا تَنْقُصُ عنها - أوضحُ الدليلِ على أنها الواجبةُ على أهلِ الذهبِ، وجوبَ الإبلِ على أهلِ الإبلِ؛ لأنها لو كانت قيمةَ

Her dönemde altın ehline [diyeti] altın olarak bin dinar farz kılanlara gelince, onlar şöyle demişlerdir: Bu, Allah'ın, deve ehline deveyi farz kıldığı gibi Nebîsi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle farz kıldığı bir farzdır. Şöyle dediler: Her asır ve zamanda -aralarından şâz görüş belirtenler müstesna- beldelerin âlimlerinin bu miktarın bin dinarın üzerine çıkarılamayacağı ve ondan eksiltilemeyeceği hususundaki icmâı; deve ehline deve nasıl farz ise altın ehline de farz olanın bu olduğuna dair en açık delildir. Çünkü eğer bu,

المائة من الإبل لَاخْتَلَف ذلك بالزيادة والنقصان لتغير أسعار الإبل.

devenin kıymeti olsaydı, deve fiyatlarının değişmesi sebebiyle bu miktar artış ve azalışla değişirdi.

قال أبو جعفر ﵀: وهذا القول هو الحق في ذلك عندى ؛ لما ذكرنا من إجماع الحجة عليه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Bu hususta hüccet ehlinin zikrettiğimiz icmâından dolayı bana göre doğru olan görüş de budur.

وأما من الوَرِقِ على أهلِ الوَرِقِ عندنا، فاثنا عشر ألف درهم، وقد بينا العِلل في ذلك في كتابنا كتاب "لطيف القول في أحكام شرائع الإسلام".

Gümüş ehline gümüşten gereken [diyete] gelince, bize göre on iki bin dirhemdir; bu konudaki gerekçeleri "Latîfü'l-kavl fî ahkâmi şerâi'i'l-İslâm" adlı kitabımızda açıklamıştık.

وقال آخرون: إنما على أهلِ الوَرِقِ مِن الوَرِقِ عشرة آلاف درهم.

Diğerleri ise şöyle dedi: Gümüş ehline gümüşten gereken sadece on bin dirhemdir.

وأما ديةُ المُعاهَدِ الذي بيننا وبين قومه ميثاق، فإن أهل العلم اختلفوا في مبلغها؛ فقال بعضُهم: ديته ودية الحرّ المسلم سواء.

Bizimle kavmi arasında antlaşma bulunan muâhede gelince; ilim ehli onun [diyetinin] miktarında ihtilaf etmiştir. Bazıları: "Onun diyeti ile hür Müslümanın diyeti eşittir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا بشرٌ بن السِّريِّ، عن إبراهيم بن سعد، عن الزهري، أن أبا بكر وعثمان كانا يَجْعَلان دية اليهودي والنصراني إذا كانا مُعاهَدَيْن كدية المسلم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. es-Serî, İbrâhîm b. Sa'd'dan, o ez-Zührî'den anlattı ki; Ebû Bekir ve Osman, antlaşmalı (muâhed) oldukları takdirde Yahudi ve Hristiyan'ın diyetini Müslümanın diyeti gibi kabul ediyorlardı .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا بشرُ بنُ السَّرِيِّ، عن الدَّسْتُوائي، عن يحيى بن أبي كثير، عن الحكم بن عتيبة، أن ابن مسعودٍ كان يَجْعَلُ ديةَ أهل الكتاب إذا كانوا أهلَ ذمّةٍ، كدية المسلمين.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. es-Serî, ed-Destuvâî'den, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o el-Hakem b. Uteybe'den anlattı ki; İbn Mes'ûd, zimmî (antlaşmalı) oldukları takdirde Ehl-i kitabın diyetini Müslümanların diyeti gibi kabul ediyordu.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن حمادٍ، قال: سأَلَنى عبدُ الحميدِ عن ديةِ أهلِ الكتابِ، فأخْبَرْتُه أن إبراهيمَ قال: إن ديتَهم وديتَنا سَواءٌ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Hammâd'dan anlattı; dedi ki: Abdülhamîd bana Ehl-i kitabın diyetini sordu, ben de ona İbrâhîm'in: "Onların diyeti ile bizim diyetimiz eşittir" dediğini haber verdim .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو الوليدِ، قال: ثنا حمادٌ، عن إبراهيمَ، وداودَ، عن الشعبيِّ، أنهما قالا: ديةُ اليهوديِّ والنصرانيِّ والمجوسيِّ مثلُ ديةِ الحرِّ المسلمِ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, İbrâhîm'den; Dâvûd da eş-Şa'bî'den anlattı; ikisi şöyle demişlerdir: Yahudi, Hristiyan ve Mecûsî'nin diyeti, hür Müslümanın diyeti gibidir.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: كان يقالُ: ديةُ اليهوديِّ والنصرانيِّ والمجوسيِّ كديةِ المسلمِ إذا كانت له ذمةٌ.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mugīre'den, o İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: "Zimmet akdi bulunduğu takdirde Yahudi, Hristiyan ve Mecûsî'nin diyeti, Müslümanın diyeti gibidir" denilirdi.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُليةَ، قال: ثنا ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ وعطاءٍ، أنهما قالا: ديةُ المعاهَدِ ديةُ المسلمِ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid ve Atâ'dan anlattı; ikisi şöyle demişlerdir: Muâhedin diyeti Müslümanın diyetidir .

حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا بشرُ بن المُفَضَّلِ، قال: ثنا المَسْعوديُّ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ، أنه قال: ديةُ المسلمِ والمعاهَدِ سَواءٌ.

Bize Sevvâr b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, Hammâd'dan, o İbrâhîm'den onun şöyle dediğini anlattı: Müslümanın ve muâhedin diyeti eşittir.

حدَّثني يعقوبُ، قال: حدَّثنا ابن عُليةَ، عن أيوبَ، قال: سمِعتُ الزهريَّ يقولُ: ديةُ الذميِّ ديةُ المسلمِ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan anlattı; dedi ki: ez-Zührî'nin şöyle dediğini işittim: Zimmînin diyeti Müslümanın diyetidir .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، عن أشْعَثَ، عن عامرٍ، قال: ديةُ

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, Eş'as'tan, o Âmir'den anlattı; dedi ki: ... diyeti

الذميِّ مثلُ ديةِ المسلمِ .

Müslümanın diyeti gibidir .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، عن سعيدِ بن أبي عَروبةَ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Ebû Ma'şer'den, o İbrâhîm'den benzerini anlattı.

حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: [ديةُ اليهوديِّ والنصرانيِّ والمجوسيِّ من أهلِ العهدِ كديةِ المسلمِ] .

Bize Ebu's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: [Antlaşma ehlinden olan Yahudi, Hristiyan ve Mecûsî'nin diyeti Müslümanın diyeti gibidir] .

حدَّثنا عبدُ الحميد بنُ بَيانِ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ يزيدَ، عن إسماعيلَ، عن عامرٍ، وبلَغه أن الحسنَ كان يقولُ: ديةُ المجوسيِّ ثمانِمائةٍ، وديةُ اليهوديِّ والنصرانيِّ أربعةُ آلافٍ [أربعةُ آلافٍ] ، فقال: ديتُهم واحدةٌ.

Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil'den, o Âmir'den anlattı; ona Hasan'ın: "Mecûsî'nin diyeti sekiz yüz, Yahudi ve Hristiyan'ın diyeti dörder bindir [dörder bindir]" dediği ulaştı da şöyle dedi: Onların diyeti birdir (aynıdır).

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن قيسِ بن مسلمٍ، عن الشعبيِّ، قال: ديةُ المسلمِ والمعاهَدِ و كفارتُهما سَواءٌ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o eş-Şa'bî'den anlattı; dedi ki: Müslüman ile muâhedin diyeti ve keffâretleri birdir (aynıdır) .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: ديةُ المعاهَدِ والمسلمِ سواءٌ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: Muâhed ile Müslümanın diyeti birdir (eşittir) .

وقال آخَرون: بل ديتُه على النصفِ من ديةِ المسلمِ.

Diğerleri ise şöyle dedi: Aksine onun diyeti, Müslümanın diyetinin yarısı kadardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن المثنى، قال: حدَّثني عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عمرِو بن

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdülalâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Amr b.

شُعيبٍ في ديةِ اليهوديِّ والنصرانيِّ، قال: جعَلها عمرُ بنُ الخطابِ نصفَ ديةِ المسلمِ، و المجوسيَّ ثمانِمائةٍ فقلتُ لعمرِو بن شُعيبٍ: إن الحسنَ يقولُ: أربعةُ آلافٍ. [قال: كان ذلك قبلَ القيمةِ] . وقال: وإنما جعل ديةَ المجوسيِّ بمنزلةِ العبدِ.

Şuayb'dan Yahudi ve Hristiyan'ın diyeti hakkında anlattı; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb onu Müslümanın diyetinin yarısı, Mecûsî'ninkini ise sekiz yüz [dirhem] kıldı. Ben Amr b. Şuayb'a: "Hasan dört bin diyor" dedim. [Dedi ki: Bu, kıymet takdirinden önceydi] . Ve dedi ki: Mecûsî'nin diyetini köle mertebesinde kıldı.

حدَّثني أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ الأشْجَعيُّ، عن سفيانَ، عن أبي الزِّنادِ، عن عمرَ بن عبدِ العزيزِ، قال: ديةُ المعاهَدِ على النصفِ مِن ديةِ المسلمِ .

Bana Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah el-Eşcaî, Süfyân'dan, o Ebu'z-Zinâd'dan, o Ömer b. Abdilazîz'den anlattı; dedi ki: Muâhedin diyeti Müslümanın diyetinin yarısı kadardır .

وقال آخَرون: بل ديتُه على الثلثِ مِن ديةِ الحُرِّ المسلمِ.

Diğerleri ise şöyle dedi: Aksine onun diyeti, hür Müslümanın diyetinin üçte biri kadardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني واصلُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عَن مُطَرِّفٍ، عن أبي عثمانَ، قال - وكان قاضيًا لأهلِ مَرْوِ - قال: جعَل عمرُ ﵁ ديةَ اليهوديِّ والنصرانيِّ أربعةَ آلافٍ أربعةَ آلافٍ.

Bana Vâsıl b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Mutarrif'ten, o Ebû Osmân'dan -ki Merv halkının kadısı idi- anlattı; dedi ki: Ömer radıyallâhu anh Yahudi ve Hristiyan'ın diyetini dörder bin dörder bin kıldı.

حدَّثني عمارُ بنُ خالدٍ الواسطيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن الأعمشِ، عن ثابتٍ، عن سعيدِ بن المسيبِ، قال: قال عمرُ: ديةُ النصرانيِّ أربعةُ آلافٍ، والمجوسيِّ ثمانِمائةٍ.

Bana Ammâr b. Hâlid el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, A'meş'ten, o Sâbit'ten, o Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; dedi ki: Ömer şöyle dedi: Hristiyan'ın diyeti dört bin, Mecûsî'nin [diyeti ise] sekiz yüzdür.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن ثابتٍ، قال: سمِعْتُ سعيدَ بنَ المسيبِ يقولُ: قال عمرُ: ديةُ أهلِ الكتابِ أربعةُ آلافٍ، وديةُ المجوسيِّ ثمانِمائةٍ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Sâbit'ten anlattı; dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'in şöyle dediğini işittim: Ömer: "Ehl-i kitabın diyeti dört bin, Mecûsî'nin diyeti sekiz yüzdür" dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ثابتٍ، عن سعيدِ بن المسيبِ، أن عمرَ بنَ الخطابِ قال: فذكَر مثلَه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Sâbit'ten, o Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı ki; Ömer b. el-Hattâb dedi ki... ve benzerini zikretti .

[حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو الوليدِ، قال: حدَّثنا حمَّادُ بنُ سلمةَ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المُسَيَّبِ، وحُمَيْدٍ، عن الحسنِ، عن عمرَ مثلَه] .

[Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den; Humeyd de el-Hasan'dan, o da Ömer'den benzerini anlattı] .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ، عن أبي المليح، أن رجلًا مِن قومِه رَمَى يهوديًّا أو نصرانيًّا بسهمٍ فقتَله، فرُفِع ذلك إلى عمرَ بن الخطابِ، فأْغْرَمه ديتَه أربعةَ آلافٍ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, o Katâde'den, o Ebu'l-Melîh'ten anlattı ki: Kendi kavminden bir adam bir Yahudi'ye veya bir Hristiyan'a ok atıp onu öldürdü. Bu durum Ömer b. el-Hattâb'a intikal ettirildi, o da ona diyet olarak dört bin [dirhem] tazminat yükledi.

[حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن سعيدٍ] ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ، قال: قال عمرُ: ديةُ اليهوديِّ والنصرانيِّ أربعةُ آلافٍ أربعةُ آلافٍ .

[Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den anlattı] , o Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den; dedi ki: Ömer şöyle dedi: Yahudi ve Hristiyan'ın diyeti dörder bindir .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أَخْبَرَنا بعضُ أصحابِنا، عن سعيدِ بن المسيبِ، عن عمرَ مثلَه.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize bazı arkadaşlarımız, Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ömer'den [naklen] bunun benzerini haber verdi.

[أخبرَنا يعقوبُ] ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن ابن أبي ليلى، عن عطاءٍ، عن عمرَ مثلَه.

[Bize Ya'kūb haber verdi] , dedi ki: Bize Hüşeym, İbn Ebî Leylâ'dan, o Atâ'dan, o Ömer'den benzerini anlattı.