Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 41. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

السُّدِّيِّ: (يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبتُم فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَينُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلقَى إِليكم السَّلم لَسْتَ مؤمنًا تَبتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنتُم مِن قَبلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيكُم فَتَبَيَّنُوا): بعَث رسولُ اللهِ ﵇ سَرِيَّةً عليها أسامةُ بنُ زيدٍ إلى بنى ضَمْرَةَ، فَلَقُوا رجلًا منهم يُدْعَى مِرْداسَ بنَ نَهِيكٍ معَه غُنَيْمَةٌ له وجملٌ أحمرُ، فلمَّا رآهم أوَى إلى كهفِ جبلٍ، واتَّبعه أسامةُ، فلمَّا بلَغ مرداسٌ الكهفَ وضَع فيه غنمَه، ثم أقبل إليهم فقال: السلامُ عليكم، أشْهَدُ أن لا إلهَ إلا اللهُ وأن محمدًا رسولُ اللهِ، فشدَّ عليه أسامةُ فقتَله مِن أجلِ جملِه وغُنَيمتِه، وكان النبيُّ ﷺ إذا بعَث أسامةَ أحبَّ أن يُثْنَى عليه خيرًا، ويَسْأَلُ عنه أصحابَه، فلمَّا رجَعوا لم يَسْأَلهم عنه، فجعَل القومُ يُحَدِّثون النبيَّ ﷺ ويقولون: يا رسولَ اللهِ، لو رأيت أسامةَ ولَقِيه رجلٌ، فقال الرجلُ: لا إله إلا الله محمدٌ رسولُ اللهِ، فشدَّ عليه فقتله؟ وهو معرضٌ عنهم، فلمَّا أكْثَروا عليه، رفَع رأسه إلى أسامةَ فقال: "كيف أنت ولا إلهَ إلا اللهُ؟ " فقال: يا رسولَ اللهِ، إنما قالها مُتَعَوِّذًا، تَعَوّذ بها. فقال له رسول اللهِ ﷺ: "هلا شقَقْتَ عن قلبِه فنظَرتَ إليه؟ " قال: يا رسولَ اللهِ، إنما قلبُه بَضْعَةٌ مِن جسدِه، فأَنْزَلَ اللهُ خبر هذا، وأخبره إنما قتَله مِن أجلِ جملِه وغنمِه، فذلك حين يقولُ: {تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. فلمَّا بلغ {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ}. يقولُ تاب اللهُ عليكم، فحلَف أسامةُ أن لا يُقاتِلَ رجلًا يقولُ: لا إله إلا اللهُ. بعدَ ذلك الرجلِ، وما لقِى مِن رسولِ اللهِ ﷺ.

es-Süddî'den: {يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبتُم فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَينُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلقَى إِليكم السَّلم لَسْتَ مؤمنًا تَبتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنتُم مِن قَبلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيكُم فَتَبَيَّنُوا} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın ve size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak: 'Sen mümin değilsin' demeyin! Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Daha önce siz de öyle idiniz de Allah size lütufta bulundu; şu halde iyice araştırıp anlayın!” [ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, başında Üsâme b. Zeyd'in bulunduğu bir müfrezeyi Benî Damre'ye gönderdi. [Müfrezedekiler] onlardan, yanında küçük bir koyun sürüsü ile kızıl bir devesi bulunan Mirdâs b. Nehîk adında bir adamla karşılaştılar. [Adam] onları görünce bir dağ mağarasına sığındı, Üsâme de onun peşinden gitti. Mirdâs mağaraya varınca koyunlarını oraya koydu, sonra da onlara yönelip: 'es-Selâmu aleyküm, eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve enne Muhammeden resûlullâh' dedi. Üsâme ise onun üzerine hücum edip devesi ve küçük koyun sürüsü uğruna onu öldürdü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Üsâme'yi bir yere gönderdiğinde onun hayırla övülmesini sever ve arkadaşlarına onu sorardı. Döndüklerinde ise onlara onu sormadı. Bunun üzerine oradakiler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlatmaya başlayıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, Üsâme'yi bir görseydin! Onunla bir adam karşılaştı da adam: 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh' dedi; [fakat Üsâme] onun üzerine hücum edip onu öldürdü!' diyorlardı. [Resûlullah] ise onlardan yüz çeviriyordu. Üzerine çok varınca başını Üsâme'ye doğru kaldırıp: «'Lâ ilâhe illallâh' [kıyamet günü senin karşına çıktığında] sen ne yapacaksın?» buyurdu. [Üsâme]: 'Ey Allah'ın Resûlü, o bunu sadece [canını] kurtarmak için söyledi, ona sığındı' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Kalbini yarıp da baktın mı?» buyurdu. [Üsâme]: 'Ey Allah'ın Resûlü, onun kalbi bedeninden bir et parçasından ibarettir' dedi. Bunun üzerine Allah bunun haberini indirdi ve [Peygamber'e] onu yalnızca devesi ve koyunları uğruna öldürdüğünü bildirdi. {تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak” buyurduğu yer işte budur. {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Allah size lütufta bulundu” kısmına gelince; [Cenâb-ı Hak], Allah sizin tövbenizi kabul etti buyurmaktadır. Üsâme, o adamdan sonra ve Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gördüğü bu muameleden sonra 'Lâ ilâhe illallâh' diyen hiçbir adamla asla savaşmayacağına yemin etti.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا). قال: بلغني أن رجلًا من المسلمين أغار على رجلٍ من المشركين، فحمَل عليه، فقال له المشركُ: إنى مسلمٌ ، لا إلهَ إلا اللهُ. فقتَله المسلمُ بعد أن قالها، فبلَغ ذلك النبيَّ ﷺ، فقال للذى قتَله: "أقتَلْتَه وقد قال: لا إله إلا اللهُ؟ ". فقال - وهو يَعْتَذِرُ -: يا نبيَّ اللهِ إنما قالها مُتَعَوِّذًا وليس كذلك. فقال النبيُّ ﷺ: "فَهَلَّا شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ؟ ". ثم مات قاتلُ الرجلِ فقُبِر، فلفَظته الأرضُ، فذُكِر ذلك للنبيِّ ﵇، فأمَرهم أن يَقْبُروه، ثم لفَظته الأرضُ، حتى فُعِل به ذلك ثلاثَ مرَّاتٍ، فقال النبيُّ ﷺ: "إن الأرْضَ أبت أن تَقْبَلَه فَأَلْقُوه في غارِ مِن الغِيرانِ". قال مَعْمَرٌ: و قال بعضُهم: "إن الأرضَ تَقْبَلُ مَن هو شرٌّ منه، ولكن الله جعَله لكم عبرةً ".

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: “Size selam verene: 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayeti hakkındaki sözünü nakletti; dedi ki: Bana ulaştığına göre Müslümanlardan bir adam müşriklerden bir adama baskın yaptı ve ona saldırdı. Müşrik ona: "Ben Müslümanım , lâ ilâhe illallâh" dedi. Müslüman bunu söylemesinden sonra onu öldürdü. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onu öldüren kimseye: "O 'lâ ilâhe illallâh' dediği hâlde onu öldürdün mü?" buyurdu. O da -özür beyan ederek -: "Ey Allah'ın Peygamberi! O bunu sadece [canını] kurtarmak için söyledi, aslında öyle değildi" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kalbini yarıp baktın mı?" buyurdu. Sonra adamın katili öldü ve gömüldü; ancak toprak onu dışarı attı. Bu durum Peygamber aleyhisselâm'a anlatılınca onu [tekrar] gömmelerini emretti; sonra toprak onu yine dışarı attı. Bu işlem ona üç defa yapıldı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz toprak onu kabul etmeye yanaşmadı; onu mağaralardan bir mağaraya atın" buyurdu. Ma'mer dedi ki: Bazıları da şöyle demiştir: "Toprak ondan daha şerli olanı bile kabul eder; fakat Allah onu size bir ibret kıldı ."

حدَّثنا محمدُ بن بشَّارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ: أن قومًا مِن المسلمين لقُوا رجلًا مِن المشركين في غُنَيْمَةٍ فقال: السلامُ عليكم، إنى مؤمنٌ. فظنُّوا أنه يَتَعوَّذُ بذلك، فقتَلوه، وأخَذوا غُنَيْمَتَه، قال: فأنْزَل اللهُ جل ثناؤُه: (ولَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الحَيَاةِ الدُّنْيا): تلك الغُنَيْمَةَ {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا}.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan nakletti: Müslümanlardan bir topluluk, yanında küçük bir davar sürüsü bulunan müşriklerden bir adamla karşılaştı. Adam: "es-Selâmu aleyküm, ben müminim" dedi. Onlar ise adamın bu yolla [canını] kurtarmaya çalıştığını zannederek onu öldürdüler ve davarlarını aldılar. [Mesrûk] dedi ki: Bunun üzerine senâsı yüce olan Allah: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak: 'Sen mümin değilsin' demeyin” -ki bundan kasıt o davarlardır- {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا} “Önceden siz de böyleydiniz de Allah size lütufta bulundu; öyleyse iyice araştırıp anlayın” [ayetini] indirdi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حبيبَ بن أبي عَمْرَةَ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا}. قال: خرَج المقدادُ بنُ الأسودِ في سريَّةٍ بعَثه رسولُ اللهِ ﷺ، قال: فمرُّوا برجلٍ في غُنَيْمَةٍ له، فقال: إنى مسلمٌ. فقتله المقدادُ ، فنزَلت هذه الآيةُ: (ولَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا، تَبْتَغُونَ عَرَضَ الحيَاةِ الدُّنْيَا). قال: الغُنَيْمَةَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Amre'den, o Saîd b. Cübeyr'in: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın...” ayeti hakkındaki sözünü anlattı; dedi ki: Mikdâd b. el-Esved, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği bir seriyye içinde çıktı. Dedi ki: Koyunları olan bir adamın yanından geçtiler. Adam: "Ben Müslümanım" dedi. Mikdâd onu öldürdü . Bunun üzerine: “Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak: 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayeti indi. [Saîd] dedi ki: [Dünya menfaatinden kasıt] küçük koyun sürüsüdür .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، نزَل ذلك في رجلٍ قتَله أبو الدرداءِ، فذكَر من قصَّةِ أبي الدرداءِ نحوَ القصةِ التي ذُكِرت عن أسامةَ بن زيدٍ، وقد ذكَرت ذلك في تأويلِ قولِه: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً}. ثم قال في الخبرِ: ونزَل القرآنُ: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً}. فقرَأ حتى بلَغ: {لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}؛ [غنمَه التي كانت عرضَ الحياةِ الدنيا {فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ}. خيرٌ من تلك الغنمِ] ، إلى قولهِ: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Bu [ayet], Ebû'd-Derdâ'nın öldürdüğü bir adam hakkında indi. Ebû'd-Derdâ'nın kıssasından, Üsâme b. Zeyd hakkında zikredilen kıssanın benzerini zikretti. Ben bunu {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir” ayetinin tevilinde zikretmiştim. Sonra rivayette dedi ki: Kur'an'dan: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir” ayeti indi. [İbn Zeyd] okudu ve nihayet: {لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “...Sen mümin değilsin, dünya hayatının geçici menfaatini arzuluyorsunuz”; [dünya hayatının geçici menfaati olan koyunlarını; {فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ} “Oysa Allah katında pek çok ganimetler vardır”, o koyunlardan daha hayırlı olan ganimetler] , {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” ayetine kadar ulaştı.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا} “Size selam verene: 'Sen mümin değilsin' demeyin” [ayeti] hakkındaki [sözünü anlattı]:

[تبتغون عرضَ الحياة الدنيا)] قال: راعى غنمٍ، لقِيه نفرٌ من المؤمنين، فقتَلوه وأخَذوا ما معَه، ولم يَقْبَلوا منه: السلامُ عليكم، فإنى مؤمنٌ .

[تبتغون عرضَ الحياة الدنيا)] } “Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak: 'Sen mümin değilsin' demeyin” dedi ki: Bir koyun çobanıydı; müminlerden bir grup onunla karşılaştı. Onu öldürdüler ve yanındakileri aldılar; onun: "es-Selâmu aleyküm, ben müminim" demesini kabul etmediler .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليّ بن أبي طلحةَ عن ابن عباسٍ قولَه: (وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا). قال: حرَّم اللهُ على المؤمنين أن يقولوا لمن شهِد أن لا إلهَ إلا اللهُ: لستَ مؤمنًا. كما حرَّم عليهم الميتةَ، فهو آمنٌ على مالِه ودمِه، فلا تَرُدُّوا عليه قولَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: “Size selam verene: 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayeti hakkındaki sözünü anlattı; dedi ki: Allah müminlere leş yemeyi haram kıldığı gibi, lâ ilâhe illallâh'a şehadet eden kimseye: 'Sen mümin değilsin' demeyi de haram kılmıştır. Artık o, malı ve kanı konusunda emniyettedir; onun bu sözünü reddetmeyin .

واخْتَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {فَتَبَيَّنُوا}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قَرَأَةِ المكيِّين والمدنيِّين وبعضُ الكوفيِّين والبصريِّين: {فَتَبَيَّنُوا}. بالياءِ والنونِ مِن التبيُّنِ ، بمعنى: التأنِّي والنظرِ والكشفِ عنه حتى يَضِحَ، وقرَأ ذلك عظمُ قَرَأَةِ الكوفيين: (فتَثَبَّتُوا) بمعنى التثبُّتِ الذي هو خلافُ العَجَلةِ.

Kıraat âlimleri: {فَتَبَيَّنُوا} “İyice araştırıp anlayın” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Mekkeli ve Medineli kurrânın geneli ile bazı Kûfeliler ve Basralılar bunu, [durum] iyice açığa çıkıncaya kadar acele etmeyip teenniyle hareket etmek, bakıp araştırmak anlamında "tebeyyün" kökünden yâ ve nûn ile {فَتَبَيَّنُوا} şeklinde okumuşlardır. Kûfeli kurrânın çoğunluğu ise acele etmenin zıddı olan "tesebbüt" (sağlamlaştırmak/iyice tahkik etmek) anlamında (فتَثَبَّتُوا) şeklinde okumuşlardır.

والقولُ عندنا في ذلك أنهما قراءتان معروفتان مستفيضتان في قَرَأَةِ المسلمين بمعنًى واحدٍ وإن اخْتَلَفت بهما الألفاظُ؛ لأن المتثبِّتَ مُتَبَيِّنٌ، والمُتبيِّنَ متثبِّتٌ، فبأيِّ القراءتين قرَأ القارئ فمصيبٌ صوابَ القراءةِ في ذلك.

Bize göre bu husustaki doğru görüş şudur: Bunlar, lafızları farklı olsa da aynı anlama gelen, Müslüman kurrâ arasında meşhur ve yaygın iki kıraattir. Çünkü tahkik eden (mütesebbit) iyice araştıran (mütebeyyin) demektir; iyice araştıran da tahkik eden demektir. Dolayısıyla okuyan kişi bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun, bu konuda doğru kıraate isabet etmiş olur.

واخْتَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ}؛ فقرَأ

Kıraat âlimleri: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ} “Size selâm verene [mümin değilsin] demeyin” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle ki;

ذلك عامَّةُ قَرَأَةِ المكيين والمدنيين والكوفيين: (السَّلَمَ) [بفتحِ السينِ واللامِ] بغيرِ ألفٍ ، بمعنى الاستسلامِ، وقرَأه بعضُ الكوفيين والبصريين (السلامَ) بالألفِ، بمعنى التحيَّةِ .

Mekkeli, Medineli ve Kûfeli kurrânın geneli bunu teslimiyet anlamında elifsiz olarak [sîn ve lâm'ın fethasıyla] (السَّلَمَ) şeklinde okumuştur. Bazı Kûfeliler ve Basralılar ise selamlaşma anlamında elif ile (السلامَ) şeklinde okumuşlardır .

والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندنا : (لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ). بمعنى: مَن اسْتَسلم لكم مُذْعِنًا للهِ بالتوحيدِ مُقِرًّا لكم بملَّتِكم.

Bize göre bu hususta kıraatlerin doğru olanı : tevhid ile Allah'a boyun eğerek ve dininizi kabul ederek size teslim olan kimse anlamında (لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ) şeklindeki okuyuştur.

وإنما اخْتَرنا ذلك؛ لاختلافِ الرواية في ذلك؛ فمن راوٍ روَى أنه اسْتَسلم بأن شهِد شهادةَ الحقِّ وقال: إنى مسلمٌ. ومِن راوٍ روَى أنه قال: السلامُ عليكم. فحيَّاهم تحيةَ الإسلامِ، ومن راوٍ روى أنه كان [مسلمًا بإسلامٍ] قد تقدَّم منه قبلَ قتِلهم إيَّاه، وكلُّ هذه المعانى يَجْمَعُها السَّلَمُ؛ لأن المسلمَ مستسلِمٌ، والمحيِّىَ بتحيةِ الإسلامِ مستسلمٌ، والمتشهِّدَ شهادةَ الحقِّ مستسلمٌ لأهلِ الإسلامِ، فمعنى السَّلَمِ جامعٌ جميعَ المعانى التي رُوِيت في أمرِ المقتولِ الذي نزَلت في شأنِه هذه الآيةُ، وليس ذلك في السلامِ؛ لأن السلامَ لا وجهَ له في هذا الموضعِ إلا التحيةُ، فلذلك وصَفنا السَّلَمَ بالصوابِ.

Bu tercihi yapmamızın sebebi, bu husustaki rivayetlerin farklılığıdır. Zira kimi râvi, onun hak şehadeti getirip: "Ben Müslümanım" diyerek teslim olduğunu rivayet etmiş; kimi râvi: "es-Selâmu aleyküm" diyerek onları İslam selamıyla selamladığını rivayet etmiş; kimi râvi de onun, kendisini öldürmelerinden önce gerçekleşmiş bir [İslam ile Müslüman] olduğunu rivayet etmiştir. Bütün bu anlamları "es-selem" (السَّلَم) kelimesi kendinde toplar. Çünkü Müslüman olan kişi teslim olmuştur; İslam selamıyla selam veren kişi teslim olmuştur; hak şehadeti getiren kişi de İslam ehline teslim olmuştur. Dolayısıyla "es-selem" kelimesinin anlamı, hakkında bu ayetin indiği maktulün durumu ile ilgili rivayet edilen bütün anlamları kapsamaktadır. "es-Selâm" (السلام) kelimesinde ise bu durum yoktur; zira bu makamda "es-selâm"ın selamlaşmaktan başka bir vechi yoktur. İşte bu sebeple biz "es-selem" okuyuşunu doğru olarak nitelendirdik.

واخْتَلف أهلُ التأويل في تأويل قولِه: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ}؛ فقال بعضُهم: معناه: كما كان هذا الذي قتلتموه بعد ما ألْقَى [السَّلَمَ إليكم]

Te’vil ehli, O’nun: { كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce siz de öyleydiniz” kavlinin te’vilinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun manası; [size teslimiyeti] arz ettikten sonra öldürdüğünüz bu kimsenin...

مُسْتَخْفِيًا في قومه بدينِه؛ خوفًا على نفسِه منهم ، كنتم أنتم مستخفِينَ بأديانِكم من قومِكم؛ حذَرًا على أنفسِكم منهم، فمنَّ اللهُ عليكم.

kendilerinden canı için korktuğundan ötürü kavmi içinde dinini gizlediği gibi; siz de kavminizden canlarınız için endişe ederek dinlerinizi onlardan gizliyordunuz; sonra Allah size lütufta bulundu, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu görüşü savunanların zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: حدَّثنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرَنا ابن جُريجٍ، قال: أخبرني عبدُ اللهِ بنُ كَثِيرٍ، عن سعيدٍ بن جُبيرٍ في قوله: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ}. قال: كذلك كنتم من قبلُ تَسْتَخْفُون بإيمانكم كما اسْتَخفى هذا الراعي بإيمانِه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Saîd b. Cübeyr'in: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ} “Önceden siz de böyleydiniz” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: "Önceden siz de bu çobanın imanını gizlediği gibi imanınızı gizliyordunuz ."

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن حبيب بن أبي عَمْرَةَ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ}: تَكْتُمون إيمانَكم في المشركينَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Amre'den, o Saîd b. Cübeyr'den [nakletti]: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ} “Önceden siz de böyleydiniz”; [yani] müşriklerin arasında imanınızı gizliyordunuz .

وقال آخرون: معنى ذلك: كما كان هذا الذي قتلتموه بعدَ ما ألْقَى إليكم السَّلَمَ كافرًا كنتم كفَّارًا، فهداه اللهُ كما هداكم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Size teslim olduğunu bildirdikten sonra öldürdüğünüz bu kişinin daha önce kâfir olduğu gibi siz de kâfirdiniz; sonra Allah sizi hidayete erdirdiği gibi onu da hidayete erdirdi , demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu görüşü savunanların zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه:

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında şöyle dedi:

{كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ}: كفَّارًا مثلَه {فَتَبَيَّنُوا}.

{كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Önceden siz de böyleydiniz de Allah size lütufta bulundu”; [yani] onun gibi kâfirdiniz; {فَتَبَيَّنُوا} “öyleyse iyice araştırıp anlayın”.

وأَوْلى هذين القولينِ بتأويلِ الآيةِ القولُ الأوّلُ، وهو قولُ مَن قال: كذلك كنتُم من قبلُ تُخْفُون إيمانكم في قومِكم مِن المشركينَ، وأنتم مقيمون بينَ أظهرِهم، كما كان هذا الذي قتلتموه مقيمًا بينَ أظهرِ قومِه مِن المشركين، مستخفيًا بدينه منهم.

Bu iki görüşten ayetin teviline en layık olanı birinci görüştür. O da: "Öldürdüğünüz bu kimsenin müşrik kavminin arasında yaşayıp dinini onlardan gizlediği gibi, siz de daha önce aralarında ikamet ederken müşrik kavminizden imanınızı gizliyordunuz" diyenin görüşüdür.

وإنما قلنا: هذا التأويلُ أَوْلَى بالصواب؛ لأن الله إنما عاتب الذين قتَلوه مِن أهلِ الإيمان بعدَ إلقائِه إليهم السَّلَمَ، ولم يُقَدْ به قاتلوه لِلَّبْسِ الذي كان دخَل في أمرِه على قاتليه بمُقامِه بين أظهرِ قومِه مِن المشركين، وظنِّهم أنه ألقى السَّلَمَ إلى المؤمنين تعوُّذًا منهم، ولم يُعاتِبْهم على قتلِهم إيَّاه مشركًا، فيقالُ: كما كان كافرًا كنتُم كفَّارًا، بل لا وجه لذلك؛ لأن الله جل ثناؤُه لم يُعاتِبْ أحدًا مِن خلقِه على قتلِ محاربٍ للهِ ولرسولِه مِن أهلِ الشركِ بعدَ إذنِه له بقتلِه.

Bu tevilin gerçeğe daha layık olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah, iman ehlinden olan kimseleri ancak o kişi teslimiyetini bildirdikten sonra onu öldürdükleri için azarlamıştır. Onu öldürenlerin müşrik kavminin arasında ikamet etmesi sebebiyle durumunun katillerine kapalı gelmesi ve teslimiyetini müminlere sırf onlardan korunmak amacıyla gösterdiğini sanmaları yüzünden onu öldürenlere kısas uygulanmamıştır. Onu kâfir olarak öldürdükleri için azarlamamıştır ki "O nasıl kâfir idiyse siz de kâfirdiniz" densin. Bilakis bunun hiçbir tutar yanı yoktur; zira Allah -senâsı yücedir- şirk ehlinden Allah ve Resûlüne karşı savaşan bir kimseyi, öldürülmesine izin verdikten sonra öldürdüğü için yarattıklarından hiçbirini azarlamamıştır.

واختلف أيضًا أهل التأويلِ في تأويلِ قولِه: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: فمَنَّ اللهُ عليكم بإظهارِ دينِه، وإعزازِ أهلِه، حتى أظهروا الإسلامَ بعدَ ما كانوا يَكْتُمونه مِن أهلِ الشركِ.

Tevil ehli: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Allah size lütufta bulundu” sözünün tevilinde de ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: Allah, dinini üstün kılarak ve ehlini aziz ederek size lütufta bulundu; öyle ki şirk ehlinden gizledikleri İslam'ı nihayet açıkça ilan ettiler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu görüşü savunanların zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حبيبِ بن أبي عَمْرَةَ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ}: فأظْهَر الإسلامَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Amre'den, o Saîd b. Cübeyr'den [nakletti]: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Allah size lütufta bulundu”; yani İslam'ı açığa çıkardı .

وقال آخَرون: معنى ذلك: فمنَّ اللهُ عليكم، أيها القاتلون الذي ألقى إليكم

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Ey [size] barış [selamı] vereni

السَّلَمَ طَلَبَ عَرَضِ الحياةِ الدنيا بالتوبةِ مِن قتلِكم إيَّاه.

öldürenler! Onu öldürmenizden ötürü [size] tevbe nasip etmekle Allah size lütufta bulundu.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bu görüşü savunanların zikri:

حدَّثنا محمدُ بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ}. يقولُ: تاب اللهُ عليكم .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [nakletti]: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Allah size lütufta bulundu”; yani Allah tevbenizi kabul etti , demektedir.

وأَوْلى التأويلين في ذلك بالصوابِ، التأويلُ الذي ذكَرْنا عن سعيدِ بن جُبيرٍ؛ لما ذكَرْنا مِن الدلالةِ على أن معنى قولِه: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ}. ما وصَفْنا مِن قبلُ، فالواجبُ أن يكونَ عَقِيبَ ذلك: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ}. برفعِ ما كنتم فيه مِن الخوفِ مِن أعدائِكم عنكم بإظهارِ دينِه، وإعزازِ أهله، حتى أمْكَنكم إظهارُ ما كنتم تَسْتَخْفُون به، مِن توحيدِه وعبادتِه، حذارًا مِن أهلِ الشركِ.

Bu hususta iki tevilden gerçeğe en layık olanı, Saîd b. Cübeyr'den zikrettiğimiz tevildir. Çünkü daha önce {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ} “Önceden siz de böyleydiniz” sözünün anlamının açıkladığımız üzere olduğuna delil getirmiştik. Dolayısıyla bunun ardından gelen: {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Allah size lütufta bulundu” ifadesinin de dinini üstün kılıp ehlini aziz ederek, şirk ehlinden çekinerek gizlediğiniz tevhidi ve kulluğu açığa vurmanızı mümkün kılmak suretiyle düşmanlarınızdan duyduğunuz korkuyu üzerinizden kaldırması [anlamında] olması zorunludur.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ}.

Allah -senâsı yücedir-in şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlar ile mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz.”

قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ}: لا يَعْتَدِلُ المتخلِّفون عن الجهادِ في سبيلِ اللهِ من أهلِ الإيمانِ باللهِ وبرسولِه، المُؤْثِرون الدَّعَةَ والخَفْضَ والقعودَ في منازلِهم، على مقاساةِ حُزُونةِ الأسفارِ، والسيرِ في الأرضِ، ومشقَّةِ ملاقاةِ أعداءِ اللهِ بجهادِهم في ذاتِ اللهِ، وقتالِهم في طاعةِ اللهِ، إلا أهلُ العذرِ منهم بذَهَابِ أبصارهم، وغير

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: [Allah] -senâsı yücedir- {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ} “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlar ile cihad edenler bir olmaz” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerden olup da yolculukların meşakkatine, yeryüzünde sefer etmeye, Allah rızası doğrultusunda cihad edip Allah'a itaat uğrunda savaşarak Allah'ın düşmanlarıyla karşılaşmanın zorluğuna göğüs germeye bedel rahatlığı, refahı ve evlerinde oturmayı yeğleyerek Allah yolunda cihaddan geri kalan kimseler -içlerinden gözlerini kaybetmiş özür sahipleri ve

ذلك مِن أهلِ العللِ التي لا سبيلَ لأهلها - للضررِ الذي بهم - إلى قتالِهم وجهادِهم في سبيلِ اللهِ، والمجاهدون في سبيلِ اللهِ، ومنهاجِ دينِه؛ لتكونَ كلمةُ اللهِ هي العليا، المستفرِغون طاقتَهم في قتالِ أعداءِ اللهِ وأعداءِ دينِه بأموالهم، إنفاقًا لها فيما أوْهَن كيدَ أعداء أهل الإيمان باللهِ وبأنفسِهم، مباشرةً بها قتالَهم، بما تكونُ به كلمةُ اللهِ العاليةَ، وكلمةُ الذين كفَروا السافلةَ.

bunun gibi sahip oldukları mazeret ve sakatlık sebebiyle Allah yolunda savaşıp cihad etmeye imkân bulamayan kimseler müstesnadır. Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye O'nun yolunda ve dininin rehberliğinde cihad edenler; Allah'a iman edenlerin düşmanlarının hilesini zayıflatacak hususlara harcayarak mallarıyla, Allah'ın kelimesinin en yüce ve inkâr edenlerin kelimesinin en alçak olması için bizzat onlarla savaşarak canlarıyla Allah'ın düşmanlarına ve dininin düşmanlarına karşı savaşta var güçlerini harcayanlar da [onlarla bir olmaz].

واخْتَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} فقرَأ ذلك عامَّةُ قَرَأَةِ أهلِ المدينةِ ومكةَ والشامِ (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) نصبًا ، بمعنى: إلا أولى الضررِ. وقرَأ ذلك عامَّةُ قَرَأَةِ أهل العراقِ والكوفةِ والبصرةِ: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} برفعِ "غير" على مذهبِ النعتِ للقاعدين .

Kıraat âlimleri: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} “Özür sahibi olanlar dışında” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine, Mekke ve Şam ehli kurrâsının geneli bunu, "özür sahipleri müstesna" anlamında nasb ile (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) şeklinde okumuştur . Irak, Kûfe ve Basra ehli kurrâsının geneli ise "oturanlar" (el-kāidûn) kelimesinin sıfatı kabul ederek "gayr" kelimesinin ref'iyle {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} şeklinde okumuştur .

والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندَنا: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ). بنصبِ "غير"؛ لأن الأخبارَ متظاهرةٌ بأن قولَه: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ). نزَل بعدَ قولِه: (لا يَسْتَوِى القَاعِدُونَ مِنَ المُؤمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ). استثناءً مِن قوله: لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمُجاهِدُونَ.

Bize göre bu hususta kıraatin doğrusu, "gayr" kelimesinin nasbı ile (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) şeklindedir. Çünkü rivayetler, (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) ifadesinin: (لا يَسْتَوِى القَاعِدُونَ مِنَ المُؤمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ) buyruğundan sonra, "لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمُجاهِدُونَ" sözünden bir istisna olarak indiğinde birbiri ardınca gelip ittifak etmiştir.

ذكرُ الأخبارِ الواردةِ بذلك

Buna dair varid olan rivayetlerin zikri:

حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ الجَهَضَمِيُّ، قال: ثنا المُعْتَمِرُ بن سليمان، عن أبيه، عن أبي

Bize Nasr b. Alî el-Cehdamî anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân babasından, o da Ebû...

إسحاقَ، عن البراءِ، أن رسولَ الله ﷺ قال: "ائتونى بالكتفِ واللوحِ، فكتب: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمجاهِدُونَ) وعمرُو بنُ أُمِّ مكتومٍ خلفَ ظهرِه، فقال: هل لى مِن رخصةٍ يا رسولَ اللهِ؟ فنزَلت (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) " .

İshâk'tan, o el-Berâ'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bana kürek kemiğini ve levhayı getirin" buyurdu ve: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمجاهِدُونَ) kısmını yazdırdı. Amr b. Ümmi Mektûm onun arkasındaydı ve: "Ey Allah'ın Resûlü, benim için bir ruhsat var mı?" dedi. Bunun üzerine: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) kısmı indi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ، قال: لمَّا نزَلت: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. جاء ابن أُمٍّ مكتومٍ وكان أعمَى، فقال: يا رسول اللهِ، كيف وأنا أعمى؟ فما برِح حتى نزَلت: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan nakletti; dedi ki: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” ayeti inince, âmâ olan İbn Ümmi Mektûm geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, ben âmâ iken [durumum] nasıl olacak?" dedi. Daha o oradan ayrılmamıştı ki: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) “Özür sahibi olanlar dışında” indi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ بن عازبٍ في قولِه: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} قال: لمَّا نزَلت جاء عمرُو بنُ أُمِّ مكتومٍ إلى النبيِّ ﵇، وكان ضريرَ البصرِ، فقال: يا رسولَ اللهِ، ما تَأْمُرُني، فإنى ضريرُ البصرِ، فأنْزَل اللهُ هذه الآيةَ، فقال: "ائتوني بالكتف والدواةِ، أو اللوحِ وَالدواةِ" .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o el-Berâ b. Âzib'in: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlar bir olmaz” ayeti hakkındaki sözünü anlattı; dedi ki: Bu ayet indiğinde Amr b. Ümmi Mektûm Peygamber aleyhisselâm'a geldi; gözleri görmüyordu. "Ey Allah'ın Resûlü! Bana ne emredersin? Çünkü benim gözlerim görmüyor" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. [Peygamber]: "Bana kürek kemiğini ve hokkayı yahut levha ile hokkayı getirin" buyurdu .

حدَّثني [إسماعيلُ بنُ إسرائيلَ السلالُ الرَّمْليُّ]، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ محمدِ

Bana [İsmâîl b. İsrâîl es-Sellâl er-Remlî] anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed

ابن المغيرةِ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ أنه قال: لمَّا نزَلت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. كلَّمه ابن أُمِّ مكتومٍ، فأُنْزِلت (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) .

İbnü'l-Mugîre'den nakletti, dedi ki: Bize Mis'ar, Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan nakletti; o şöyle dedi: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” ayeti inince İbn Ümmi Mektûm Peygamber ile konuştu, bunun üzerine: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) “Özür sahibi olanlar dışında” indirildi.

حدَّثنا محمدُ بن المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ أنه سمِع البراءَ يقولُ في هذه الآيةِ: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ) : فأمَر رسولُ اللهِ ﷺ زيدًا، فجاء بكتفٍ فكتَبها، قال: فشكا إليه ابن أُمِّ مكتومٍ ضرارتَه ، فنزَلت: (لَّا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ) .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan nakletti; o el-Berâ'yı bu ayet hakkında şöyle derken işitmiştir: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ) [ayeti inince] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'e emretti; o da bir kürek kemiği getirip bunu yazdı. [Ravi] dedi ki: İbn Ümmi Mektûm ona özrünü/körlüğünü şikâyet etti; bunun üzerine: (لَّا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ) kısmı indi.

قال شعبةُ: وأخبرنى سعدُ بنُ إبراهيمَ، عن أبيه، عن رجلٍ، عن زيدٍ في هذه الآيةِ: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ} مثلَ حديثِ البَرَاءِ.

Şu'be dedi ki: Bana Sa'd b. İbrâhîm, babasından, o bir adamdan, o da Zeyd'den bu ayet: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ} “Oturanlar bir olmaz” hakkında el-Berâ'nın hadisinin benzerini haber verdi.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سليمانَ، عن أبي سِنَانٍ الشَّيبانيِّ، عن أبى إسحاقَ، عن زيد بن أَرْقَمَ، قال: لَمَّا نزَلتْ: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ). جاء ابن أمِّ مكتومٍ، فقال: يا رسولَ اللهِ،

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Süleymân, Ebû Sinân eş-Şeybânî'den, o Ebû İshâk'tan, o Zeyd b. Erkam'dan nakletti; [Zeyd] dedi ki: { لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Müminlerden [özürsüz olarak] oturanlar ile Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” [ayeti] inince İbn Ümmi Mektûm geldi ve: “Ey Allah'ın Resûlü!” dedi.

مالى من رخصةٍ؟ فقال : لا. قال ابن أُمِّ مكتومٍ: اللهمَّ، إنى ضريرٌ فرَخِّصْ لى، فأَنْزل اللهُ: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ)، فأمَر رسولُ اللهِ ﷺ فكتَبها، يعنى: الكاتبَ .

Benim için bir ruhsat yok mu?" dedi. [Allah Resûlü]: "Hayır" buyurdu . İbn Ümmi Mektûm: "Allahım! Şüphesiz ben âmâyım, bana ruhsat tanı!" dedi. Bunun üzerine Allah: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) kısmını indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de emretti ve o -yani kâtip- onu yazdı .

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن بَزِيعٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، عن عبدِ الرحمنِ بن إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن سهلِ بن سعدٍ ، قال: رأيتُ مروانَ بنَ الحكمِ جالسًا، فجئتُ حتى جلَستُ إليه، فحدَّثنا أن زيدَ بنَ ثابتٍ حدَّثه "أن رسولَ الله ﷺ أملَى عليه: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ والمجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ). قال: فجاء ابن أُمِّ مكتومٍ وهو يُمْلِيها عليَّ، فقال: يا رسولَ اللهِ، لو أستطيعُ الجهادَ لجاهدْتُ، قال: فأَنزل اللهُ عليه وفخذُه على فخذِي، فثقُلت [حتى ظنَنْتُ أن سترضُّ] فخذى، ثم سُرِّى عنه، فقال: (غَيْرَ أُوْلِى الضَّرَرِ) .

Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' ve Ya'kūb b. İbrâhîm anlattılar, dediler ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal, Abdurrahman b. İshâk'tan, o ez-Zührî'den, o Sehl b. Sa'd'dan nakletti; [Sehl] dedi ki: Mervân b. el-Hakem'i otururken gördüm, varıp yanına oturdum. Bize, Zeyd b. Sâbit'in kendisine şöyle anlattığını nakletti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ والمجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ) [ayetini] yazdırdı . [Zeyd] dedi ki: O bunu bana yazdırırken İbn Ümmi Mektûm geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, cihada güç yetirebilseydim mutlaka cihad ederdim' dedi. [Zeyd] dedi ki: Allah onun uyluğu benim uyluğumun üzerindeyken ona vahiy indirdi; öyle ağırlaştı ki [neredeyse uyluğumu ezeceğini sandım] . Sonra üzerinden bu hal kalktı ve: (غَيْرَ أُوْلِى الضَّرَرِ) buyurdu."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ...'den haber verdi:

الزُّهْريِّ، عن قبيصَةَ بن ذُؤَيْبٍ، عن زيدِ بن ثابتٍ، قال: "كنتُ أَكْتُبُ لرسولِ اللهِ ﷺ، فقال: "اكْتُبْ: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيل اللهِ) ". فجاء عبدُ اللهِ بنُ أُمِّ مكتومٍ، فقال: يا رسولَ اللهِ، إني أُحِبُّ الجهادَ في سبيلِ اللهِ، ولكنَّ بى مِن الزَّمانةِ ما قد تَرَى، قد ذهب بصَرِى، قال زيدٌ: فثقُلت فَخِذُ رسولِ اللهِ ﵇ على فخذى حتى خشِيتُ أن تَرُضَّها، ثم قال: "اكْتُبُ: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) ".

ez-Zührî'den, o Kabîsa b. Züeyb'den, o Zeyd b. Sâbit'ten haber verdi; [Zeyd] dedi ki: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için yazıyordum. 'Yaz: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيل اللهِ)' buyurdu. Derken Abdullah b. Ümmi Mektûm geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben Allah yolunda cihad etmeyi çok arzu ederim; fakat gördüğün gibi bende kötürümlük/özür var, gözlerim görmüyor' dedi. Zeyd dedi ki: Resûlullah aleyhisselâm'ın uyluğu benim uyluğumun üzerinde öyle ağırlaştı ki onu ezeceğinden korktum. Sonra: 'Yaz: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) ' buyurdu."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابن جُريجٍ، قال: أخبرني عبدُ الكريمِ أن مِقْسمًا مولى عبدِ اللهِ بن الحارثِ أَخْبَرَه أن ابنَ عباسٍ أخْبَره، قال: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. عن بدرٍ والخارجون إلى بدرٍ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana Abdülkerîm, Abdullah b. el-Hâris'in azatlısı Mıksem'in kendisine haber verdiğini söyledi; ona da İbn Abbâs haber verip şöyle demiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” ayeti Bedir'den geri kalanlar ile Bedir'e çıkanlar hakkındadır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجَّاجٌ [عن ابن جريجٍ]، قال: أخبرني عبدُ الكريمِ أنه سمع مِقْسَمًا يُحَدِّثُ عن ابن عباسٍ، أنه سمِعه يقولُ: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. عن بدرٍ والخارجون إلى بدرٍ. لمَّا [نزَل غزو بدرٍ]، قال عبدُ اللهِ بنُ أُمِّ مكتومٍ وأبو أحمدَ بنُ جحشِ بن قيسٍ الأسديُّ: يا رسولَ اللهِ،

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc [İbn Cüreyc'den] anlattı, dedi ki: Bana Abdülkerîm, kendisinin Mıksem'i İbn Abbâs'tan naklederken işittiğini haber verdi; o [Mıksem], İbn Abbâs'ı şöyle derken işitmiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” [ayeti], Bedir'den [cihada çıkmayıp] oturanlar ile Bedir'e çıkanlar [hakkındadır]. [Bedir gazvesi(nin hükmü) indiğinde] Abdullah b. Ümmi Mektûm ve Ebû Ahmed b. Cahş b. Kays el-Esedî: "Ey Allah'ın Resûlü!

إنَّا أعميان، فهل لنا رخصةٌ؟ فنزَلت: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} .

Bizler iki âmâyız, bizim için bir ruhsat var mı?" dediler . Bunun üzerine: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara derece bakımından üstün kılmıştır” ayeti indi.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} فسمع بذلك عبدُ اللهِ بنُ أُمِّ مكتومٍ الأعمى، فأتى رسول اللهِ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللهِ، قد أمرك اللهُ في الجهادِ ما قد علِمْتَ وأنا رجلٌ ضريرُ البصرِ لا أستطيعُ الجهادَ، فهل لى مِن رُخصةٍ عندَ اللهِ إِن قعَدْتُ؟ فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: "ما أُمِرْتُ في شأنِك بشيءٍ ولا أَدْرِى هل يَكُونُ لك ولأصحابِك من رُخصةٍ؟ ". فقال ابن أُمٍّ مكتومٍ: اللهمَّ إنى أَنْشُدُكَ بَصَرِى! فَأَنْزَل الله بعد ذلك على رسوله ﷺ، فقال: {لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. إلى قولِه: {عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} “Müminlerden oturanlar ile mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” ayeti indiğinde bunu âmâ olan Abdullah b. Ümmi Mektûm işitti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, bildiğin gibi Allah sana cihad konusunda emirde bulundu ; ben ise gözleri görmeyen bir adamım, cihada güç yetiremiyorum. Eğer oturup [gitmezsem] Allah katında benim için bir ruhsat var mıdır?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Senin durumun hakkında bana bir şey emrolunmadı ve seninle arkadaşların için bir ruhsat olup olmayacağını da bilmiyorum" buyurdu. Bunun üzerine İbn Ümmi Mektûm: "Allahım! Gözlerim hususunda Sana yalvarıyorum!" dedi. Bundan sonra Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirip şöyle buyurdu: {لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla, Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” ayetinden {عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} “...oturanlara derece bakımından...” sözüne kadar indirdi.

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ، قال: نزَلت: (لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ) فقال رجلٌ أعمى: يا نبيَّ اللهِ، فأنا أُحِبُّ الجهادَ ولا أَسْتَطِيعُ أَن أُجَاهِدَ، فنزَلَت: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o da Saîd'den anlattı; dedi ki: {لا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ والمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ} “Müminlerden oturanlar ile Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” ayeti indiğinde âmâ bir adam: "Ey Allah'ın Peygamberi! Ben cihadı seviyorum fakat cihad etmeye güç yetiremiyorum" dedi. Bunun üzerine: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} “Özür sahibi olanlar müstesna” kısmı indi .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمِ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: حدَّثنا حُصينٌ، عن عبدِ اللهِ بن شدَّادٍ، قال: لمَّا نزَلت هذه الآيةُ في الجهادِ: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} قال عبدُ اللهِ بنُ أُمِّ مكتومٍ: يا رسولَ اللهِ، إنى ضريرٌ كما تَرَى، فنزَلت: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Abdullah b. Şeddâd'dan anlattı, dedi ki: Cihad hakkında şu ayet indiğinde: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz”, Abdullah b. Ümmi Mektûm: "Ey Allah'ın Resûlü, gördüğün gibi ben âmâyım" dedi. Bunun üzerine: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} “Özür sahibi olanlar dışında” indi.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. ثم عذَر اللهُ أهلَ العُذْرِ مِن الناسِ، فقال: (غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ). كان منهم ابن أُمِّ مكتومٍ، {وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz”. Sonra Allah insanlardan mazeret sahiplerini mazur saydı ve: (غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ) buyurdu. İbn Ümmi Mektûm da onlardandı. {وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} “Mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler de [bir olmaz]” .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: (لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) إلى قولِه: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى}: لمَّا ذُكِر فضلُ المجاهدين، قال ابن أُمِّ مكتومٍ: يا رسولَ اللهِ، إنى أعمى ما أُطِيقُ الجهادَ. فأنْزَل اللهُ فيه: (غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ).

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” ayetinden {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” sözüne kadar [olan kısım hakkında nakletti; es-Süddî] şöyle dedi: Mücahidlerin fazileti zikredilince, İbn Ümmi Mektûm: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben âmâyım, cihada güç yetiremem” dedi. Bunun üzerine Allah onun hakkında: {غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ} “Özür sahipleri müstesna” [kısmını] indirdi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا [محمدُ بنُ عبدِ اللهِ] النُّفَيْليُّ، قال: ثنا زهيرُ بنُ معاويةَ، قال: ثنا أبو إسحاقَ، عن البراءِ، قال: كنتُ عندَ رسولِ اللهِ ﷺ، فقال لي: "ادْعُ لى زيدًا وقُلْ له: ائْتِ ". أو: "يَجِيءُ بالكَتِفِ والدواةِ". أو "اللوحِ والدواةِ". الشكُّ من زُهيرٍ "اكْتُبْ: (لَا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ وَالمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) ". فقال ابن أمِّ مكتومٍ: يا رسولَ اللهِ، إن بعينيَّ ضررًا. فنزَلت قبلَ أن يَبْرَحَ: (غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ) .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize [Muhammed b. Abdillâh] en-Nüfeylî anlattı, dedi ki: Bize Züheyr b. Muâviye anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshâk, el-Berâ'dan anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım, bana: "Bana Zeyd'i çağır ve ona 'Gel' de " -yahut: "Kürek kemiği ve hokka ile gelsin" veya "Levha ve hokka ile [gelsin]" (şüphe Züheyr'dendir)- "Yaz: (لَا يَسْتَوِي القَاعِدُونَ مِنَ المُؤْمِنِينَ وَالمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ)" buyurdu. Bunun üzerine İbn Ümmi Mektûm: "Ey Allah'ın Resûlü, benim gözlerimde engel/özür var" dedi. Daha o oradan ayrılmadan: (غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ) indi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ رجاءٍ البصريُّ ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ بنحوهِ، إلا أنه قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ادعُ لى زيدًا، وَلْيَجِئْ معه بكَتِفٍ ودَوَاةٍ، أو لوحٍ ودَوَاةٍ" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Recâ el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan bunun bir benzerini nakletti; ancak o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bana Zeyd'i çağır, yanında bir kürek kemiği ve hokka yahut bir levha ve hokka ile gelsin " buyurdu .

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا [عُبيدُ اللهِ] بنُ موسى، عن إسرائيلَ، عن زِيادِ بن فيَّاضٍ، عن أبي عبدِ الرحمنِ، قال: لمَّا نزَلت: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ}، قال عمرُو بن أمِّ مكتومٍ: يا ربِّ ابْتَليتنى فكيف أَصْنَعُ؟ قال: فنزَلت: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ).

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize [Ubeydullâh] b. Mûsâ, İsrâîl'den, o Ziyâd b. Feyyâd'dan, o Ebû Abdirrahmân'dan anlattı; dedi ki: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ} “[Müminlerden] oturanlar bir olmaz” [ayeti] indiğinde Amr b. Ümmü Mektûm: “Ey Rabbim! Beni [gözlerimi alarak] imtihan ettin, peki ben ne yapayım?” dedi. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) [özür sahibi olanlar müstesna] [kısmı] indi.

[حدَّثنا سعيدُ بن الربيعِ المرائيُّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، قال: قال زيدُ بن ثابتٍ، كنتُ عندَ النبيِّ ﷺ أكْتُبُ ما يُمْلى عليَّ - قال سعيدٌ: قال سفيانُ: وكان أهلُ المدينةِ يُسَمُّونه كاتب الوحي - قال: وفَخِذه على فخذى، قال: فنزلت: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. اعترض ابن أُمِّ مكتومٍ، فقال النبيُّ ﷺ: " (غيرَ أولى الضررِ) ". فثقُلت فخذُه على فخذى حتى كادت أن تُحْطَمَ] .

[Bize Saîd b. er-Rebî' el-Mürâî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den nakletti; dedi ki: Zeyd b. Sâbit şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım, bana yazdırdığı şeyleri yazıyordum -Saîd dedi ki: Süfyân şöyle dedi: Medineliler ona vahiy kâtibi derlerdi- [Zeyd] dedi ki: Onun uyluğu benim uyluğumun üzerindeydi. Dedi ki: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” ayeti indi. İbn Ümmi Mektûm itiraz edip [durumunu] arz etti; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "(غيرَ أولى الضررِ)" buyurdu. Onun uyluğu benim uyluğumun üzerinde öyle ağırlaştı ki neredeyse kırılacaktı] .

وكان ابن عباسٍ يقولُ في معنى: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) نحوًا مما قلنا.

İbn Abbâs da: (غيرَ أُولى الضَّرَرِ) ifadesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir şey söylüyordu.

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ عن ابن عباسٍ قولَه: (غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ). قال: أهلُ الضررِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: (غَيْرَ أُوْلِي الضَّرَرِ) sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Özür sahipleri ".

[حدَّثنا ابن سنانٍ البزارُ، قال: حدَّثنا إسحاقُ بن إدريسَ، قال: حدَّثنا عبدُ الواحد بنُ زيادٍ، قال: حدَّثنا عاصمُ بن كليبٍ الجَرْميُّ، حدَّثني أبي، أن خالي الفَلَتانَ بنَ عاصمٍ حدَّثه، قال: كُنَّا قعودًا عندَ النبيِّ ﷺ فأنزل اللهُ، وكان إذا أُنْزِل عليه دام بصرُه مفتوحةً عيناه وفرَّغ سمعَه وبصرَه لمَا يأتيه من اللهِ. قال: وكُنَّا نَعْرِفُ ذلك في وجهِه. قال: فلمَّا فرَغ قال للكاتب: "اكْتُبْ: (لا يَسْتَوِى القَاعِدُونَ مِنَ المُؤمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ) ". إلى آخرِ الآيةِ. قال: فقام الأعمى فقال: يا رسولَ اللهِ، ما ذنبُنا؟ فأنزل اللهُ على رسولِه ﵇، فقلتُ للأعمى: إنه يُنْزَلُ عليه. قال: فخاف أن يكون فيه شيءٌ. قال:]

[Bize İbn Sinân el-Bezzâr anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Âsım b. Küleyb el-Cermî anlattı, [dedi ki:] Bana babam, dayısı el-Feletân b. Âsım'ın kendisine şöyle anlattığını nakletti: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk; derken Allah [vahiy] indirdi. Kendisine [vahiy] indirildiğinde gözleri açık olarak bakışı dikilir/sabit kalır, işitmesini ve görmesini Allah'tan kendisine gelene teksif ederdi. Dedi ki: Biz bunu onun yüzünden anlardık. Dedi ki: [Vahiy hali] bitince kâtibe: "Yaz: {لا يَسْتَوِى القَاعِدُونَ مِنَ المُؤمِنِينَ والمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} “Müminlerden oturanlar ile Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz” -ayetin sonuna kadar-" buyurdu. Dedi ki: Bunun üzerine âmâ [biri] ayağa kalktı ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bizim günahımız nedir?" dedi. Bunun üzerine Allah, Resûlü'ne aleyhisselâm [tekrar vahiy] indirdi. Ben âmâya: "Ona vahiy indiriliyor" dedim. Dedi ki: [Âmâ], kendisi hakkında [olumsuz] bir şey olmasından korktu. Dedi ki:]

[فبقِى قائمًا مكانَه يقولُ: أتوبُ إلى اللهِ! حتى فرَغ رسولُ اللهِ ﷺ فقال للكاتبِ: "اكتُبْ: (غَيْرَ أُولى الضَّرَرِ) "] .

[Olduğu yerde ayakta durup: 'Allah'a tövbe ederim!' deyip durdu; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy halini tamamladı ve kâtibe: "Yaz: (غَيْرَ أُولى الضَّرَرِ)" buyurdu] .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً}.

Celle senâuhu'nun şu sözünün teviline dair görüş: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara bir derece üstün kılmıştır”.

قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى بقولِه جلّ ثناؤُه: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً}: فضَّل اللهُ المجاهدين بأموالِهم وأنفسِهم على القاعدين من أُولى الضررِ درجةً واحدةً، يعنى فضيلةً واحدةً، وذلك بفضلِ جهادِه بنفسه، فأمَّا فيما سوى ذلك فهما مستويان.

Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Celle senâuhu: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara bir derece üstün kılmıştır” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri, özür sahibi olup oturanlara karşı bir derece -yani bir fazilet- üstün kılmıştır; bu da onun bizzat kendisiyle cihad etmesinin fazileti sebebiyledir. Bunun dışındaki şeylerde ise bu ikisi eşittir.

كما حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرَنا ابن المُباركِ، أنه سمِع ابن جُريجٍ يقولُ: في: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً}. قال: على أهلِ الضررِ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi; o İbn Cüreyc'in: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara bir derece üstün kılmıştır” ayeti hakkında: "Özür sahiplerine karşı " dediğini işitmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥)}.

Celle senâuhu'nun şu sözünün teviline dair görüş: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥)} “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir. Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır”.

قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى جلّ ثناؤُه بقولِه: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى}: وعَد اللهُ الكلَّ من المجاهدين بأموالِهم وأنفسِهم، والقاعدين مِن أُولى الضررِ

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Celle senâuhu {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerin ve özür sahibi olarak oturanların hepsine vaatte bulunmuştur

الحسنى. ويعنى جل ثناؤُه بالحسنى: الجنةَ.

en güzel olanı vadetmiştir. Celle senâuhu "el-hüsnâ" (en güzel olan) ile cenneti kastetmektedir.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى}. وهى الجنةُ، واللَّهُ يُؤْتى كلَّ ذى فضلٍ فضلَه .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir”. O cennettir ve Allah her fazilet sahibine faziletini verir .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: الحسنى الجنةُ.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: "el-Hüsnâ" cennettir.

وأمَّا قولُه: {وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}. فإنه يعنى: وفضَّل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسِهم على القاعدين مِن غيرِ أولى الضررِ أجرًا عظيمًا.

{وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} “Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır” buyruğuna gelince; bununla şunu kastetmektedir: Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri, özür sahibi olmaksızın oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır.

كما حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) دَرَجَاتٍ مِنْهُ}. قال: على القاعدين مِن المؤمنين غيرِ أولى الضررِ .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) دَرَجَاتٍ مِنْهُ} “Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir mükâfatla; kendisinden derecelerle üstün kılmıştır” [ayeti hakkında]: "Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlara karşı " dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦)}.

Şu ayetin teviline dair görüş: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦)} “Kendisinden dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmet [vermiştir]. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.

قال أبو جعفر، ﵀: يعنى جل ثناؤه بقوله: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ}: فضائل منه ومنازل من منازلِ الكرامةِ.

Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Celle senâuhu: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ} “Kendisinden dereceler” buyruğuyla; O'ndan faziletler ve ikram mertebelerinden mertebeler kastetmektedir.

واختلف أهل التأويلِ في معنى الدرجات التي قال اللهُ ﷿: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ}؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنا به بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً}: كان يقالُ: الإسلام درجةٌ،

Ehl-i tevil, Allah Azze ve Celle'nin: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ} “Kendisinden dereceler” buyruğundaki derecelerin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı, Bişr b. Muâz'ın bize naklettiği şu rivayeti ileri sürmüştür; dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] anlattı: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً} “Kendisinden dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmet” [ayeti hakkında]: “İslam bir derecedir...” denilirdi.

[والهجرةُ في الإسلامِ] درجةٌ، والجهادُ في الهجرة درجةٌ، والقتلُ في الجهادِ درجةٌ .

[İslam uğruna hicret] bir derecedir, hicret uğruna cihad bir derecedir ve cihad uğruna öldürülmek bir derecedir .

وقال آخَرون بما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: سألتُ ابن زيدٍ، عن قولِ اللهِ جل ثناؤُه: {وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) دَرَجَاتٍ مِنْهُ}. قال: الدرجاتُ: هي السبع التي ذكَرها الله في سورةِ "براءة": {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ} [التوبة: ١٢٠] فقرَأَ حتى بلغ: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [التوبة: ١٢١]. قال: هذه السبعُ الدرجاتِ. قال: وكان أوَّلَ شيءٍ، فكانت درجةُ الجهادِ مجملَةً، فكان الذي جاهد بمالِه له اسمٌ في هذه، فلمَّا جاءت هذه الدرجاتُ [والتفضيلُ] أُخْرِج منها، ولم يكن له منها إلا النفقةُ. ثم قرَأ: {لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ}. وقال: ليس هذا لصاحبِ النفقةِ. ثم قرَأ: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً}. قال: وهذه نفقةُ القاعدِ .

Başkaları ise Yûnus'un bana anlattığı şu rivayeti ileri sürmüştür; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'e Allah Celle senâuhu'nun: {وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) دَرَجَاتٍ مِنْهُ} “Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir mükâfatla; kendisinden derecelerle üstün kılmıştır” buyruğunu sordum. Dedi ki: Dereceler, Allah'ın "Berâe" (Tevbe) Suresi'nde zikrettiği şu yedi [haslet]tir: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ} [et-Tevbe: 120]. {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [et-Tevbe: 121] ayetine kadar okudu. Dedi ki: İşte bunlar o yedi derecedir. Dedi ki: Bu ilk durum idi; cihadın derecesi mücmeldi. Malıyla cihad eden kimsenin de bunda bir payı vardı. Bu dereceler [ve üstün kılma] gelince, o bundan çıkarıldı ve onun için infaktan başka bir şey kalmadı. Sonra: {لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ} “...onlara bir susuzluk ve bir yorgunluk isabet etmez...” ayetini okudu ve: Bu sadece infak eden kimse için değildir, dedi. Sonra: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً} “...bir infakta bulunmazlar ki...” ayetini okudu ve: Bu da oturanın infakıdır, dedi .

وقال آخَرون: عُنى بذلك درجاتُ الجنةِ.

Başkaları ise: Bununla cennet dereceleri kastedilmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا على بن الحسنِ الأَزْديُّ، قال: ثنا الأَشْجَعيُّ، عن سفيانَ، عن هشامِ بن

Bize Ali b. el-Hasen el-Ezdî rivayet edip dedi ki: Bize el-Eşcaî, Süfyân'dan, o Hişâm b.

حسَّانَ، عن جَبَلَةَ بن سُحَيمٍ ، عن ابن مُحَيْرِيزٍ في قولِه: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً}. إلى قولِه: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ} قال: الدرجاتُ سبعون درجةً، ما بينَ الدرجتين حُضُرُ الفرسِ الجوادِ المُضَمَّر سبعين سنةً .

Hassân'dan, o Cebele b. Sühaym'dan , o İbn Muhayrîz'den nakletti; {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} ayetinden {دَرَجَاتٍ مِنْهُ} sözüne kadar olan kısım hakkında dedi ki: "Dereceler yetmiş derecedir; iki derece arası, antrenmanlı soylu bir atın koşusuyla yetmiş yıldır ".

وأَوْلَى التأويلاتِ بتأويلِ قولِه: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ}. أن يكون معنيًّا به درجاتُ الجنةِ، كما قال ابن مُحَيْرِيزٍ؛ لأن قولَه تعالى ذكرُه: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ}. ترجمةٌ وبيانٌ عن قولِه: {أَجْرًا عَظِيمًا}. ومعلومٌ أن الأجرَ إنما هو الثوابُ والجزاءُ، وإذا كان ذلك كذلك، و كانت الدرجاتُ والمغفرةُ والرحمةُ ترجمةً عنه، كان معلومًا أن (٥) لا وجهَ لقولِ مَن وجَّه معنى قولِه: {دَرَجَاتٍ}. إلى الأعمالِ وزيادتِها على أعمالِ القاعدين عن الجهادِ كما قال قتادةُ أو ابن زيدٍ.

{دَرَجَاتٍ مِنْهُ} “Kendisinden dereceler” buyruğunun tevili hususunda tevillerin en evlâ olanı; İbn Muhayrîz'in dediği gibi, bununla cennet derecelerinin kastedilmiş olmasıdır. Çünkü Teâlâ zikruhû'nun: {دَرَجَاتٍ مِنْهُ} buyruğu, O'nun: {أَجْرًا عَظِيمًا} “Büyük bir mükâfat” buyruğunun bir açıklaması ve beyanıdır. Bilinmektedir ki ecir ancak sevap ve mükâfattır. Durum böyle olunca ve dereceler, mağfiret ile rahmet de onun açıklaması olunca, Katâde veya İbn Zeyd'in dediği gibi {دَرَجَاتٍ} buyruğunun anlamını amellere ve cihaddan geri durup oturanların amellerine olan fazlalığına yönlendiren kimsenin sözünün bir geçerliliği olmadığı (٥) anlaşılmış olur .

وإذا كان ذلك كذلك، وكان الصحيحَ من تأويل ذلك ما ذكَرْنا، فبيِّنٌ أن معنى الكلامِ: وفضَّل اللهُ المجاهدين في سبيلِ اللهِ على القاعدين من غيرِ أُولى الضَّرَرِ أجرًا عظيمًا، وثوابًا جزيلًا، وهو درجاتٌ أعطاهموها في الآخرةِ من درجاتِ الجنةِ،

Durum böyle olunca ve bu [ayetin] teviline dair doğru olan görüş zikrettiğimiz gibi olunca açıktır ki sözün anlamı şöyledir: Allah, Kendi yolunda cihad edenleri, mazeret sahibi olmayan oturanlara karşı büyük bir ecir ve bol bir mükâfat ile üstün kılmıştır. Bu [ecir ve mükâfat] da ahirette onlara verdiği cennet derecelerinden birtakım derecelerdir;

رفَعهم بها على القاعدين بما أَبْلَوْا في ذاتِ اللهِ، {وَمَغْفِرَةً}، يقولُ: وصفَح لهم عن ذنوبهم، فتفضَّل عليهم بتركِ عقوبتِهم عليها، {وَرَحْمَةً}. يقولُ: ورأفةً بهم، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}. يقولُ: ولم يزل الله غفورًا لذنوب عباده المؤمنين، يصفحُ لهم عن العقوبة عليها، رحيمًا بهم، بتفضُّله عليهم بنعمه، مع خلافِهم أمرَه ونهيه، وركوبِهم معاصيَه.

Allah uğrunda katlandıkları meşakkatler sebebiyle onları bu derecelerle oturanların üstüne yükseltmiştir. {وَمَغْفِرَةً} buyurur; yani: Onların günahlarını affetmiş, onlara bu günahlar sebebiyle ceza vermeyi terk ederek lütufta bulunmuştur. {وَرَحْمَةً} buyurur; yani: Onlara şefkat etmiştir. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} buyurur; yani: Allah, emir ve yasağına muhalefet edip günahları işlemelerine rağmen, mümin kullarının günahlarını daima çok bağışlayan, onlara ceza vermekten vazgeçen ve onlara nimetleriyle lütufta bulunarak çok merhamet edendir.

القولُ في تأويل قوله جل ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا (٩٨) فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩)}.

Celle senâuhu'nun şu sözünün teviline dair görüş: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا (٩٨) فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩)} “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne haldeydiniz?' derler. Onlar: 'Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik' derler. [Melekler de]: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?' derler. İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! Ancak çaresiz kalan, hiçbir yola güç yetiremeyen ve bir yol bulamayan erkekler, kadınlar ve çocuklar müstesnadır. İşte bunları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır”.

قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ}: إن الذين تَقْبِضُ أرواحَهم الملائكةُ، {ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ}. يعني: مُكْسِبِي أنفسِهم غضبَ الله وسخطَه. وقد بيَّنَّا معنى الظلمِ فيما مضَى قبلُ، {قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ}. يقولُ: قالت الملائكةُ لهم: فيمَ كنتم؟ في أيِّ شيءٍ كنتم من دينكم؟ {قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ}. يعنى: قال الذين توفَّاهم الملائكةُ ظالمى أنفسِهم: كنَّا مستضعَفين في الأرض، يَسْتَضْعِفُنا أهلُ الشرك بالله في أرضِنا وبلادِنا، بكثرة عَددِهم وقوَّتِهم فيَمْنَعونا من الإيمان بالله، واتباع نبيِّه ﵇. معذرةٌ ضعيفةٌ، وحُجَّةٌ واهيةٌ، {قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا}. [يعنى قالت لهم الملائكةُ الذين يتوفَّوْنهم: {أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا}]. يقولُ: فتَخْرُجوا من أرضِكم ودُورِكم، وتُفارِقوا من يَمْنَعُكم بها مِن الإيمان بالله، واتباعِ

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Celle senâuhu'nun {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Meleklerin canlarını aldıkları kimseler” sözüyle kastettiği: Muhakkak ki meleklerin ruhlarını kabzettiği kimselerdir. {ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} “Kendilerine zulmederlerken” [ifadesiyle] yani: Nefislerine Allah'ın gazap ve öfkesini kazandıran kimseler [kastedilir]. Zulmün anlamını daha önce açıklamıştık. {قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ} “[Melekler] ‘Ne işte idiniz?’ derler” buyurur; yani: Melekler onlara: “Siz ne işte idiniz? Dininiz hususunda hangi hâl üzereydiniz?” derler. {قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ} “Onlar: ‘Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış (çaresiz) kimselerdik’ derler” buyurur; yani: Meleklerin kendilerine zulmederlerken canlarını aldığı kimseler şöyle derler: “Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik; Allah'a şirk koşanlar sayılarının çokluğu ve güçleri sebebiyle kendi toprağımızda ve beldemizde bizi zayıf düşürüyor, böylece bizi Allah'a iman etmekten ve O'nun Peygamberi'ne -aleyhisselâm- tâbi olmaktan alıkoyuyorlardı.” [Bu,] zayıf bir mazeret ve çürük bir delildir. {قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} “[Melekler:] ‘Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?’ derler”. [Yani onların canlarını alan melekler onlara şöyle derler: “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?”]. [Allah Teâlâ] buyurur ki: Kendi toprağınızdan ve evlerinizden çıkıp, orada sizi Allah'a iman etmekten ve [O'nun Resûlü'ne] tâbi olmaktan alıkoyan kimselerden...

رسوله ﷺ إلى الأرض التي يَمْنَعُكم أهلُها من سلطانِ أهلِ الشركِ بالله، فتُوَحِّدوا الله فيها فتَعْبُدُوه، وتَتَّبِعُوا نبيَّه ﷺ، يقولُ الله جل ثناؤُه: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ}: أي فهؤلاء الذين وصَفتُ لكم صفتَهم، الذين تَوفَّاهُم الملائكةُ ظالمي أنفسِهم، {مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ}. يقولُ: مصيرُهم في الآخرة جهنمُ، وهى مسكنُهم، {وَسَاءَتْ مَصِيرًا}. يعنى: وساءت جهنمُ لأهلِها الذين صاروا إليها مصيرًا ومسكنًا ومأوًى.

O'nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olmaktan alıkoyan kimselerden ayrılarak, ahalisi sizi Allah'a şirk koşanların hâkimiyetinden koruyacak olan bir diyara hicret etseydiniz de, orada Allah'ı birleyip O'na ibadet etseydiniz ve O'nun Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olsaydınız ya! Allah Celle senâuhu şöyle buyurur: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “İşte onların barınağı cehennemdir”: Yani işte size vasıflarını anlattığım, meleklerin kendilerine zulmeder halde canlarını aldığı bu kimselerin; {مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “Barınağı cehennemdir”; yani onların ahiretteki varış yeri cehennemdir ve orası onların meskenidir. {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “O ne kötü bir varış yeridir!”; yani cehennem, oraya varan ehli için ne kötü bir varış yeri, mesken ve barınaktır!

ثم اسْتَثْنى جل ثناؤُه المستضعَفين الذين اسْتَضعفهم المشركون من الرجال والنساء والولدان؛ وهم العَجَزةُ عن الهجرة بالعُسْرَةِ وقلَّة الحيلة وسوءِ البصرِ والمعرفةِ بالطريق من أرضِهم، أرض الشركِ إلى أرض الإسلام من القوم الذين أخْبَر جل ثناؤُه أن مأواهم جهنمُ، أن تكونَ جهنمُ مأواهم، للعذرِ الذي هم فيه، على ما بيَّنه تعالى ذكرُه.

Sonra Celle senâuhu, zikri yüce olan [Allah]'ın açıkladığı üzere, içinde bulundukları mazeret sebebiyle cehennemin onların barınağı olmasından; barınaklarının cehennem olduğunu haber verdiği o topluluktan, müşriklerin zayıf düşürdüğü erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan olan müstaz'afları -ki bunlar zorluk, çaresizlik, görme zayıflığı ve yolu bilmeme sebebiyle kendi yurtları olan şirk yurdundan İslam yurduna hicret etmekten âciz olanlardır- istisna etti.

ونصَب (المستضعَفِينَ) على الاستثناءِ مِن الهاء والميم اللتين في قوله: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ}. يقولُ الله جل ثناؤُه: {فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ}. يعني: هؤلاء المستضعَفينَ، يقولُ: لعلَّ الله أن يَعْفُو عنهم للعذر الذي هم فيه وهم مؤمنون، فَيَتَفَضَّلَ عليهم بالصفح عنهم في تركهم الهجرة؛ إذ لم يَتْرُكوها اختيارًا، ولا إيثارًا منهم لدار الكفر على دار الإسلام، ولكن للعجز الذي هم فيه عن النُّقْلَةِ عنها، {وَكَانَ اللَّهُ [عَفُوًّا غَفُورًا]}. يقولُ: ولم يَزَلِ اللهُ {عَفُوًّا}. يعني: ذا صفحٍ بفضلِه عن ذنوبِ عباده، بتركه العقوبةَ عليها، {غَفُورًا}: ساترًا عليهم ذنوبَهم بعفوِه لهم عنها.

[Celle senâuhu], {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “İşte onların barınağı cehennemdir” ayetindeki 'he' ve 'mim' harflerinden [oluşan zamirden] istisna kıldığı için (el-Müstaz'afîn) kelimesini mansub yapmıştır. Allah Celle senâuhu şöyle buyurur: {فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ} “İşte Allah'ın onları affetmesi umulur”. Yani bu zayıf bırakılanları [kastederek] şöyle buyurur: Mümin oldukları halde içinde bulundukları mazeret sebebiyle, hicreti terk etmelerinden ötürü Allah'ın onları lütfuyla bağışlayıp affetmesi umulur. Zira onlar [hicreti], kendi tercihleriyle yahut küfür yurdunu İslam yurduna üstün tuttukları için değil; sadece oradan göç etmekten âciz oldukları için terk etmişlerdir. {وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا} “Ve Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır”. Şöyle buyurur: Allah, kullarına ceza vermekten vazgeçerek lütfuyla onların günahlarını affedici olarak daima {عَفُوًّا} “çok affedici” olagelmiştir; {غَفُورًا} “çok bağışlayıcıdır” ise, onları affetmesiyle günahlarını örtendir.

وذُكِر أن هاتينِ الآيتينِ والتي بعدَهما نزَلت في أقوامٍ من أهلِ مكة كانوا قد أسْلَموا وآمنوا بالله وبرسولِه، وتخلَّفوا عن الهجرة مع رسول الله ﷺ حين هاجر، وعُرِض بعضُهم على الفتنة فافْتَتن، وشهِد معَ المشركين حربَ المسلمين، فأبى الله قبولَ معذرتهم التي اعْتَذروا بها، التي بيَّنها في قوله خبرًا عنهم: {قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ}.

Bu iki ayet ile onlardan sonra gelen ayetin, Mekke ehlinden Müslüman olup Allah'a ve Resûlü'ne iman eden, ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde onunla birlikte hicret etmekten geri kalan, bazısı fitneye maruz kalıp fitneye düşen ve müşriklerle birlikte Müslümanlara karşı savaşa katılan birtakım topluluklar hakkında indiği zikredilmiştir. Allah, onlardan haber vererek: {قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ} “'Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik' dediler” buyruğunda açıkladığı ileri sürdükleri mazeretlerini kabul etmemiştir.

ذكرُ الأخبار الواردة بصحةِ ما ذكَرْنا مِن نزولِ الآيةِ في الذين ذكَرْنا أنها نزَلت فيهم

Ayetin, haklarında indiğini belirttiğimiz kimseler hakkında indiğine dair zikrettiğimiz görüşün doğruluğu hususunda gelen rivayetlerin zikri

حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، قال: ثنا أَشْعَثُ، عن عكرمةَ: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ}. قال: كان ناسٌ مِن أهل مكة أسْلَموا، فمَن مات منهم بها هلك، قال الله: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ}. إلى قوله: {عَفُوًّا غَفُورًا}. قال ابن عباسٍ: فأنا منهم وأُمِّى منهم. قال عكرمةُ: وكان العباسُ منهم .

Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl anlattı, dedi ki: Bize Eş'as, İkrime'den: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} “Şüphesiz meleklerin kendilerine zulmederlerken canlarını aldığı kimseler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Mekke ehlinden birtakım insanlar Müslüman olmuştu; onlardan kim orada ölürse helak olurdu. Allah: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ} “İşte onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir! Ancak erkeklerden, kadınlardan zayıf bırakılanlar müstesna” buyruğundan {عَفُوًّا غَفُورًا} “Çok affedici, çok bağışlayıcıdır” buyruğuna kadar indirdi. İbn Abbâs: “Ben de onlardandım, annem de onlardandı” dedi. İkrime: “Abbâs da onlardandı” dedi .

حدَّثنا أحمدُ بنُ منصورٍ الرَّماديُّ، قال: ثنا أبو أحمد الزُّبَيْريُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ شَريكٍ، عن عَمْرِو بن دينارٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ، قال: كان قومٌ مِن أهل مكةَ أسْلَموا، وكانوا يَسْتَخْفُونَ بالإسلام، فأَخْرَجهم المشركون يوم بدر معهم، فأُصيب بعضُهم، فقال المسلمون: كان أصحابُنا هؤلاء مسلمين وأُكرِهوا. فاسْتَغْفَروا لهم، فنزلت: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ} إلى آخرِ الآية، قال: فكُتب إلى مَن بقى بمكة من المسلمين بهذه الآيةِ ، لا عذرَ لهم. قال: فخرَجوا، فلحِقهم المشركون، فأَعْطَوهم الفتنة، فنزلت فيهم هذه الآية: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ}. [العنكبوت: ١٠] إلى آخر الآية، فكتَب المسلمون إليهم بذلك، فخرجوا وأيِسوا من كلِّ خيرٍ، ثم نزلت فيهم: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [النحل: ١١٠]. فكتَبوا إليهم بذلك: إن الله قد جعل لكم مخرجًا، فخرَجوا، فأدْرَكهم المشركون، فقاتَلوهم حتى نجا مَن نجا، وقُتِل مَن قُتِل .

Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Şerîk, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Mekke ehlinden birtakım kimseler Müslüman olmuştu ve İslamlarını gizliyorlardı. Müşrikler Bedir günü onları kendileriyle birlikte [savaşa] çıkardılar ve onlardan bazısı vuruldu (öldürüldü). Bunun üzerine Müslümanlar: "Şu arkadaşlarımız Müslümandı ve [savaşa] zorlandılar" dediler ve onlar için bağışlanma dilediler. Bunun üzerine: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ} “Şüphesiz meleklerin kendilerine zulmederlerken canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne halde idiniz?' dediler...” ayetin sonuna kadar indi. Dedi ki: Bunun üzerine Mekke'de kalan Müslümanlara bu ayet [yazılıp gönderildi ve] kendileri için bir mazeret bulunmadığı [bildirildi]. Dedi ki: Bunun üzerine [yola] çıktılar; müşrikler onlara yetişti ve onları fitneye düşürdü (dinden dönmeye zorladı). Onlar hakkında şu ayet indi: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ} “İnsanlardan kimi de vardır ki 'Allah'a inandık' der; fakat Allah uğrunda bir eziyete uğratıldığı zaman...” [el-Ankebût 10] ayetin sonuna kadar. Müslümanlar bunu onlara yazdılar. Onlar da çıktılar ve her türlü hayırdan ümit kestiler. Sonra onlar hakkında: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından da cihad edip sabreden kimselerin [yanındadır]. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [en-Nahl 110] ayeti indi. Bunun üzerine onlara: 'Şüphesiz Allah size bir çıkış yolu kılmıştır' diye yazdılar. Onlar da [yola] çıktılar; müşrikler onlara yetişti. Onlarla savaştılar; nihayet kurtulan kurtuldu, öldürülen de öldürüldü .

حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني حَيْوَةُ أو ابن لهيعةَ - الشكُّ مِن يونسَ - عن أبي الأسود، أنه سمِع مولى ابن عباسٍ يقولُ عن ابن عباسٍ: إن ناسًا مسلمين كانوا مع المشركين يُكثِّرون سوادَ المشركين على النبيِّ ﷺ، فيأتى السهمُ يُرْمَى، فيُصِيبُ أحدهم فيَقْتُلُه، أو يُضْرَبُ فيُقْتَلُ، فأنزل اللهُ فيهم: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ}. حتى بلغ: {فَتُهَاجِرُوا فِيهَا}.

Bana Yûnus b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Hayve veya İbn Lehîa -şüphe Yûnus'tandır- Ebu'l-Esved'den haber verdi; o, İbn Abbâs'ın azatlısını İbn Abbâs'tan [şöyle] derken işitmiştir: Müslümanlardan birtakım kimseler müşriklerle beraber bulunuyor, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı müşriklerin kalabalığını artırıyorlardı. [Savaşta] atılan bir ok gelip onlardan birine isabet ediyor ve onu öldürüyor ya da [kılıçla] vurulup öldürülüyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} “Şüphesiz meleklerin kendilerine zulmederlerken canlarını aldığı kimseler...” [ayetini] {فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} “...hicret etseydiniz ya!” kısmına kadar indirdi.