حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا سُفيانُ، عن منصورٍ، عن عمرَ بن الخطابِ مثل ذلك.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Ömer b. el-Hattâb'dan bunun bir benzerini anlattı.
وقال آخرون: بل كلُّ طائفةٍ من الطائفتَين تَقْضِى صلاتَها، على ما أمكَنها، مِن غير تضييعٍ [منهم بعضها].
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis iki gruptan her biri, [kendilerinden bir kısmı onu] zayi etmeksizin imkân bulduğu şekilde namazını kaza eder.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن يونسَ بن عُبَيدٍ، عن الحسن، أن أبا موسى الأشعريَّ صَلَّى بأصحابه صلاة الخوف بأَصْبَهانَ إذ غَزاها. قال: فصلَّى بطائفةٍ من القوم ركعةً، وطائفةٌ تَحرُسُ ، فنَكَص هؤلاء الذين صلَّى بهم ركعة، [وخلفهم الآخرون، فقاموا مقامهم، فصلَّى بهم ركعة] ، ثم سلَّم، فقامت كلُّ طائفة فصلَّت ركعةً .
Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus b. Ubeyd'den, o el-Hasan'dan anlattı: Ebû Mûsâ el-Eş'arî İsfahan'a gazaya gittiğinde ashabına korku namazı kıldırdı. Dedi ki: Cemaatten bir gruba bir rekat kıldırdı, bir grup da nöbet tutuyordu . Kendileriyle bir rekat kıldığı bu kimseler geri çekildiler, [diğerleri onların arkasından gelip yerlerine durdular; onlara bir rekat kıldırdı] , sonra selam verdi. Bunun üzerine her grup kalkıp birer rekat kıldı .
حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى القَزَّازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: حدَّثنا يونسُ، عن الحسن، عن أبي موسى بنحوه .
Bize İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan, o Ebû Mûsâ'dan benzerini anlattı .
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا مُعاذُ بن هشامٍ، قال: ثنى أبى، عن قتادة، عن أبي العالية ويونس بن جُبيرٍ، قالا: صَلَّى أبو موسى الأشعريُّ [بأصحابه من الذين بأصبهان]، وما بهم يومئذٍ خوفٌ، ولكنه أحبَّ أن يُعَلِّمَهم صلاتهم، فصفَّهم صفَّين، صفًّا خلفَه، وصفًّا مُواجهة العدوِّ، مُقبلين على عدوِّهم، فصلى بالذين يلُونه
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o Ebü'l-Âliye ve Yûnus b. Cübeyr'den anlattı; bu ikisi şöyle dediler: Ebû Mûsâ el-Eş'arî, [İsfahan'dakilerden olan ashabına] namaz kıldırdı. O gün onların üzerinde herhangi bir korku yoktu; lâkin onlara [korku] namazlarını öğretmek istedi. Bu sebeple onları iki saf yaptı: Bir saf arkasında, bir saf da düşmanın karşısında, düşmanlarına yönelmiş vaziyetteydi. Kendisine yakın olanlara [namazı] kıldırdı...
ركعةً، ثم ذهبوا إلى مصافِّ أصحابهم، وجاء أولئك فصَفَّهم خلفَه، فصَلَّى بهم ركعةً ثم سلَّم، فقَضَى هؤلاء ركعةً وهؤلاء ركعةً، ثم سلَّم بعضُهم على بعضٍ، فكانت للإمام ركعتين في جماعةٍ، ولهم ركعةً ركعةً .
bir rekat kıldırdı, sonra onlar arkadaşlarının saflarına gittiler. Ötekiler gelip onları arkasında saf yaptı; onlara bir rekat kıldırdı, sonra selam verdi. Bunlar bir rekat, şunlar da bir rekat kaza ettiler, sonra birbirlerine selam verdiler. Böylece imam için cemaat halinde iki rekat , onlar için de birer rekat olmuş oldu.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن أبي العالية، عن أبي موسى مثله .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, o Katâde'den, o Ebü'l-Âliye'den, o Ebû Mûsâ'dan aynısını anlattı .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، [عن أيوب] ، عن نافعٍ، عن ابن عمر، أنه قال في صلاة الخوف: يُصَلِّي بطائفةٍ من القومِ ركعةً، وطائفةٌ تَحرُسُ، ثم ينطلقُ هؤلاء الذين صَلَّى بهم ركعةٌ حتى يَقُوموا مَقامَ أصحابهم، ثم يَجِئُ أولئك فيُصَلِّي بهم ركعةً، ثم يُسَلِّمُ فتقومُ كلُّ طائفةٍ فتُصَلِّى ركعةً.
Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye [Eyyûb'dan] , o Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı; o korku namazı hakkında şöyle demiştir: Cemaatten bir gruba bir rekat kıldırır, bir grup da nöbet tutar. Sonra kendileriyle bir rekat kıldığı bu kimseler gidip arkadaşlarının yerinde dururlar. Sonra ötekiler gelir; onlara bir rekat kıldırır, sonra selam verir. Her iki grup da kalkıp birer rekat kılar .
حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ، عن نافعٍ، عن ابن عمر بنحوه.
Bize Nasr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Nâfi'den, o İbn Ömer'den benzerini anlattı.
حدَّثني عِمْرانُ بنُ بَكَّارٍ الكَلاعِيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ صالحٍ، قال: ثنا ابن عَيَّاشٍ، قال: ثنا عُبَيدُ اللَّهِ، عن نافعٍ، عن ابن عمر، عن رسول الله ﷺ أنه صلَّى صلاة الخوفِ، فذكر نحوه.
Bana İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize İbn Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun korku namazı kıldırdığını anlattı; sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا سعيدٌ بنُ يحيى الأُمويُّ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا ابن جريجٍ، قال: أخبرني الزُّهْرِيُّ، عن سالمٍ، عن ابن عمر، أنه كان يُحدِّثُ أَنه صَلَّى مع رسولِ الله ﷺ، ثم ذكر نحوه .
Bize Saîd b. Yahyâ el-Emevî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Bana ez-Zührî, Sâlim'den, o İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldığını anlattığını haber verdi; sonra bunun benzerini zikretti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدَّثنا [ابن عبد الأعلى] ، عن مَعْمَرٍ، عن الزُّهريِّ، عن سالمٍ، عن ابن عمر، عن النبيِّ ﷺ بنحوه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [İbn Abdila'lâ] , Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Sâlim'den, o İbn Ömer'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عبدِ اللهِ بن نافعٍ، عن نافعٍ، عن ابن عمر، قال: قال النبيُّ ﷺ في صلاة الخوف: "يَقُومُ الأميرُ وطائفةٌ مِن الناسِ، فيسْجُدُون سَجْدةً واحدةً، وتَكُونُ طائفةٌ منهم بينهم وبين العدوِّ". ثم ذكر نحوه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Abdullah b. Nâfi'den, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem korku namazı hakkında şöyle buyurdu: "Emir ve insanlardan bir grup dikilir, bir tek secde yaparlar; onlardan bir grup da kendileriyle düşman arasında bulunur." Sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا محمدُ بنُ هارون الحربيُّ، قال: ثنا أبو المُغيرةِ الحِمْصِيُّ، قال: ثنا الأَوْزاعِيُّ، عن أيوب بن موسى، عن نافعٍ، عن ابن عمر، أن النبيَّ ﷺ صلَّى صلاة الخوف بإحدى الطائفتين ركعةً، ثم ذكر نحوه .
Bize Muhammed b. Hârûn el-Harbî anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre el-Hımsî anlattı, dedi ki: Bize el-Evzâî, Eyyûb b. Mûsâ'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki gruptan birine korku namazını bir rekat kıldırdı; sonra benzerini zikretti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam,
أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ}. إلى قوله: {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ}. فإنه كانت تأخُذُ طائفةٌ منهم السلاح، فيُقبِلون على العدوِّ، والطائفةُ الأخرى يُصَلُّون مع الإمام ركعةً، ثم يأخُذُون أسلحتهم، فىستقبلون العدوَّ، ويَرْجِعُ أصحابُهم فيُصَلُّون مع الإمام ركعةً، فيكونُ للإمام ركعتان ولسائرِ الناس ركعةٌ واحدةً، ثم يَقْضُون ركعةً أخرى، وهذا تَمامُ الصلاةِ .
babasından, o İbn Abbâs'tan {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman...” kavlinden {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “seninle beraber namaz kılsınlar” kavline kadar olan kısım hakkında anlattı: Onlardan bir grup silahı alıp düşmana yönelirdi. Diğer grup ise imam ile birlikte bir rekat namaz kılardı . Sonra silahlarını alıp düşmanı karşılarlardı; arkadaşları da dönüp imam ile birlikte bir rekat kılarlardı. Böylece imam için iki rekat, diğer insanlar için birer rekat olurdu; sonra bir rekat daha kaza ederlerdi; namazın tamamı buydu .
وقال آخرون: بل نَزَلَت هذه الآيةُ في صلاة الخوف، والعدوُّ يومَئِذٍ في ظَهْرِ القبلة بين المسلمين وبينَ القبلةِ، فكانت الصلاةُ التي صَلَّى بهم يومئذٍ النبيُّ ﷺ صلاة الخوف، إذ كان العدوُّ بين الإمامِ وبينَ القبلةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu ayet korku namazı hakkında indiğinde, o gün düşman kıble yönünde, Müslümanlar ile kıble arasında bulunuyordu. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in o gün onlara kıldırdığı namaz, düşmanın imam ile kıble arasında bulunduğu sıradaki korku namazıydı.
ذكرُ الآثار المنقولة بذلك
Bununla ilgili nakledilen rivayetlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنى يونسُ بنُ بُكَيرٍ، عن النَّضْرِ أبى عمر، عن عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: خَرج رسولُ اللهِ ﷺ في غَزاةٍ، فَلَقِى المشركين بِعُسْفانَ، فلما صَلَّى الظهر فرأوه يَركَعُ ويَسجُدُ هو وأصحابهُ، قال بعضُهم لبعضٍ يومئذٍ: كان فُرصةً لكم، لو أغَرْتُم عليهم ما علموا بكم حتى تُواقِعوهم. قال قائلٌ منهم: فإن لهم صلاةً أخرى هي أحبُّ إليهم من أهليهم وأموالهم، فاستعدُّوا حتى تُغيروا عليهم فيها. فأنزل الله على نبيِّه، ﵊: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ}. إلى آخرِ الآية، وأعْلَمَه ما ائتَمَر به المشركون. فلمَّا صَلَّى رسولُ الله ﷺ العصر، وكانوا قُبالَتَه في القبلة، فجَعَل المسلمين خلفه صفَّين، فكَبَّر
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, en-Nadr Ebû Ömer'den, [o] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıktı ve Usfân'da müşriklerle karşılaştı. Öğle namazını kıldırdığında, onun ve ashabının rükû ve secde ettiğini görünce o gün birbirlerine şöyle dediler: "Bu sizin için bir fırsattı; şayet üzerlerine baskın yapsaydınız, siz hücum edinceye kadar farkınıza varamazlardı." İçlerinden biri şöyle dedi: "Şüphesiz onların, kendilerine ailelerinden ve mallarından daha sevimli olan başka bir namazı daha vardır. O namazda üzerlerine ansızın baskın yapmak üzere hazırlanın!" Bunun üzerine Allah, Peygamberi'ne -aleyhisselâm-: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} “Onların arasında bulunup da kendilerine namaz kıldırdığın zaman...” ayetini sonuna kadar indirdi ve müşriklerin aralarında ne planladıklarını ona bildirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikindi namazını kıldırdığı vakit -müşrikler de kıble cihetinde tam karşısındaydılar- Müslümanları arkasında iki saf yaptı ve tekbir getirdi
رسولُ اللهِ ﷺ، وكَبَّروا جميعًا، ثم ركَع وركَعوا معه جميعًا، فلما سَجَد سَجَد معه الصَّفُّ الذين يَلُونه، وقام الصَّفُّ الذين خلفَهم مُقبِلِين على العدوٍّ، فلمَّا فَرَغ رسولُ اللهِ ﷺ مِن سجودِه وقام، سَجَد الصَّفُّ الثاني ثم قاموا، وتأخَّر الذين يَلُون رسولَ اللهِ ﷺ وتقدَّم الآخرون، فكانوا يَلُون رسولَ اللهِ ﷺ، فلما ركَع ركَعوا معه جميعًا، ثم رفَع فرفَعوا معه، ثم سجَد فسجَد معه الذين يَلُونه، وقام الصَّفُّ الثاني مُقْبِلِين على العدوِّ، فلما فَرَغ رسولُ اللهِ ﷺ مِن سجودِه، وقعَد الذين يَلُونه سجَد الصَّفُّ المُؤخَّرُ، ثم قعَدوا، فتَشَهِّدوا مع رسولِ اللهِ ﷺ جميعًا، فلما سَلَّم رسولُ اللهِ ﷺ سلّم عليهم جميعًا، فلما نَظَر إليهم المشركون يَسجُدُ بعضُهم ويقومُ بعضٌ ينظُرُ إليهم، قالوا: لقد أُخْبِروا بما أرَدْنا .
onlar da hep birlikte tekbir getirdiler. Sonra rükûa vardı, onlar da onunla birlikte hep beraber rükûa vardılar. Secdeye vardığında, kendisine bitişik olan saf onunla birlikte secdeye vardı; arkalarındaki saf ise düşmana yönelmiş vaziyette ayakta durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secdesini bitirip ayağa kalkınca ikinci saf secde etti, sonra ayağa kalktılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bitişiğinde olanlar geriye çekildi, diğerleri öne geçti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bitişiğinde oldular. Rükûa vardığında hepsi birden onunla birlikte rükûa vardılar; sonra doğruldu, onlar da onunla birlikte doğruldular. Sonra secde etti, kendisine bitişik olanlar onunla birlikte secde ettiler; ikinci saf ise düşmana yönelmiş vaziyette ayakta durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secdesini bitirip kendisine bitişik olanlar oturduğunda, arkadaki saf secde etti; sonra onlar da oturdular ve hep birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile teşehhüt ettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdiğinde onların hepsine birden selam verdi. Müşrikler onlara bakıp bir kısmının secde ettiğini, bir kısmının da ayakta durup kendilerine baktığını görünce: 'İstediğimiz şey kendilerine haber verilmiş!' dediler .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا الحَكَمُ بنُ بَشيرٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ ذَرٍّ، قال: ثنى مجاهدٌ، قال: كان النبيُّ ﷺ بعُسْفانَ والمشركون بضَجْنانَ بالماءِ الذي يَلى مكةَ، فلما صلَّى النبيُّ ﷺ الظهرَ، فرَأَوه سَجَد وسجَد الناسُ، قالوا: إذا صَلَّى صلاةً بعد هذه أَغَرْنا عليه. فحَذَّره الُله ذلك، فقام النبيُّ ﷺ في الصلاةِ، فكبَّر وكبَّر الناسُ معه، فذكَر نحوَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Zerr anlattı, dedi ki: Bana Mücâhid anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Usfân'da idi, müşrikler de Mekke tarafındaki suda, Dacnân'da idiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazını kılıp secde ettiğini ve insanların da secde ettiğini gördüklerinde: 'Bundan sonra bir namaz kıldığında üzerine baskın yapalım' dediler. Allah onu bu hususta uyardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaza durdu; tekbir getirdi, insanlar da onunla birlikte tekbir getirdiler, diyerek bunun benzerini zikretti .
حدثني عِمْرانُ بنُ بَكَّارٍ الكَلاعيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ صالحٍ، قال: ثنا ابن عَيَّاشٍ، قال: أخبرَني عُبَيدُ اللهِ بنُ عمرَ، عن أبي الزُّبَيرِ، عن جابرِ بن عبدِ اللهِ،
Bana İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize İbn Ayyâş anlattı, dedi ki: Bana Ubeydullâh b. Ömer, Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi:
قال: كنتُ مع رسولِ اللهِ ﷺ، فَلَقِينا المشركين بنَخْلٍ ، فكانوا بينَنا وبينَ القبلةِ، فلما حَضَرَت صلاةُ الظهرِ، صلَّى بنا رسولُ اللهِ ﷺ ونحن جميعٌ، فلما فَرَغنا تَذامَر المشركون، فقالوا: لو كُنَّا حمَلنا عليهم وهم يُصَلُّون! فقال بعضُهم: فإن لهم صلاةً ينتَظرُونها تأتى الآنَ، هي أحبُّ إليهم مِن أبنائِهم، فإذا صَلوا فمِيلوا عليهم. قال: فجاء جبريلُ إلى رسولِ اللهِ ﷺ بالخبرِ، وعَلَّمه كيف يُصَلِّي، فلما حَضَرَت العصرُ، قام نبيُّ اللهِ ﷺ مما يَلى العدوَّ، وقُمْنا خلفَه صَفَّين، فكَبَّر رسولُ اللهِ ﷺ وكبَّرنا جميعًا، ثم ذكَر نحوَه .
Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile berabeydim; Nahl'de müşriklerle karşılaştık, onlar bizimle kıble arasındaydılar. Öğle namazı vakti girdiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hepimiz bir arada iken bize namaz kıldırdı. Namazı bitirdiğimizde müşrikler birbirlerini kınayarak dediler ki: 'Keşke onlar namaz kılıyorlarken üzerlerine hücum etseydik!' İçlerinden biri dedi ki: 'Onların bekledikleri ve şimdi gelecek olan bir namazları vardır ki, onlara öz çocuklarından daha sevimlidir; namaz kıldıklarında üzerlerine çullanın.' Dedi ki: Cibrîl haberi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdi ve ona nasıl namaz kıldıracağını öğretti. İkindi vakti gelince Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem düşman tarafında durdu, biz de arkasında iki saf olduk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir getirdi, hepimiz de tekbir getirdik; sonra bunun benzerini zikretti .
حدَّثني محمدُ بنُ مَعْمَرٍ، قال: ثنا حَمَّادُ بنُ مَسْعَدةَ، عن هشامِ بن أبى عبدِ اللهِ، عن أبي الزُّبَيرِ، عن جابرِ بن عبدِ اللهِ، عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِه .
Bana Muhammed b. Ma'mer anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Mes'ade, Hişâm b. Ebî Abdillâh'tan, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir b. Abdillâh'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı .
حدَّثنا مُؤَمَّلُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ، عن هشامٍ، عن أبي الزُّبَيرِ، عن جابرٍ، قال: كُنَّا مع رسولِ اللهِ ﷺ، فذكَر نحوَه (٤).
Bize Müemmel b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. İbrâhim, Hişâm'dan, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, diyerek bunun benzerini zikretti (٤).
[حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ عبدِ الصَّمَدِ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن أبي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ، قال: كُنَّا مع رسولِ اللهِ ﷺ بعُسْفانَ، فصلَّى بنا رسولُ اللهِ ﷺ صلاةَ الظهرِ، وعلى المشركين خالدُ بنُ الوليدِ. فقال المشركون: لقد أصَبْنا منهم غرَّةً، ولقد أصَبْنا منهم غَفْلَةً. فأنزَل]
[Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Abdisssamed, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o Ebû Ayyâş ez-Zürakî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Usfân'daydık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize öğle namazını kıldırdı; müşriklerin başında ise Hâlid b. el-Velîd vardı. Müşrikler: «Gerçekten de onlardan bir fırsat yakaladık, muhakkak ki onlardan bir gaflet ânı bulduk» dediler. Bunun üzerine indirdi]
[اللهُ صلاةَ الخوفِ بينَ الظهرِ والعصرِ، فصَلَّى بنا رسولُ اللهِ ﷺ صلاةَ العصرِ؛ صَفَّنا فرقتَين؛ فرقةً تُصَلِّى مع النبيِّ ﷺ، وفرقةً تصلِّى خلفَهم يحرسونهم، ثم كبَّر فكبَّروا جميعًا وركَعوا جميعًا، ثم سجَد الذين يَلُون رسولَ اللهِ ﷺ، ثم قام، فتقدَّم الآخرون فسجَدوا، ثم قامَ فركَع بهم جميعًا، ثم سجَد الذين يَلُونه ثم تأخَّر هؤلاء، فقاموا في مَصافِّ أصحابِهم، ثم تَقَدَّم الآخرون فسجَدوا، ثم سلَّم عليهم. فكانت لكلَّهم ركعتَين مع إمامِهم. وصَلَّى مرةً أخرى في أرضِ بنى سُلَيمٍ] .
[Allah Teâlâ öğle ile ikindi arasında korku namazını indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize ikindi namazını kıldırdı; bizi iki fırka halinde saf yaptı : Bir fırka Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile namaz kılıyor, bir fırka da arkalarında namaz kılıp onları koruyordu. Sonra tekbir getirdi; hepsi birden tekbir getirdiler ve hep birlikte rükûa vardılar. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bitişik olanlar secde ettiler; sonra o kalktı, diğerleri öne geçip secde ettiler. Sonra kalktı, hepsiyle birlikte rükûa vardı. Sonra kendisine bitişik olanlar secde ettiler, sonra bunlar geriye çekilip arkadaşlarının saflarında durdular. Sonra diğerleri öne geçip secde ettiler, sonra onlara selam verdi. Böylece imamlarıyla birlikte hepsinin ikişer rekatı oldu. Bir başka sefer de Benî Süleym yurdunda namaz kıldırdı] .
قال أبو جعفرٍ: فتأويلُ الآيةِ، على قولِ هؤلاء الذين قالوا هذه المقالةَ، ورَوَوا هذه الروايةَ: {وَإِذَا كُنْتَ} يا محمدُ {فِيهِمْ} يعني: في أصحابِك خائفًا {فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} يعنى: ممن دخَل معك في صلاتِك. {فَإِذَا سَجَدُوا} يقولُ: فإذا سجَدَت هذه الطائفةُ بسُجُودِك، ورَفَعَت رءوسَها مِن سجودِها {فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ}. يقولُ: فليَصِرْ مَن خلفَك خلفَ الطائفةِ التي حرَسَتْك وإياهم إذا سَجَدتَ بهم وسَجَدوا معك {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} يعنى الطائفةَ الحارسةَ التي صَلَّت معه، غيرَ أنها لم تَسجُدْ بسُجُودِه. فمعنى قولِه: {لَمْ يُصَلُّوا} - على مَذْهبِ هؤلاء -: لم
Ebû Ca'fer der ki: Bu sözü söyleyip bu rivayeti aktaranların görüşüne göre ayetin tefsiri şöyledir: {وَإِذَا كُنْتَ} “Bulunduğun vakit” -ey Muhammed- {فِيهِمْ} “Aralarında”, yani korku halindeyken ashabının arasında, {فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} “Onlara namazı kıldırdığında, içlerinden bir grup seninle beraber [namaza] dursun”, yani seninle birlikte namazına dahil olan kimselerden [bir grup]. {فَإِذَا سَجَدُوا} “Secde ettiklerinde”; buyuruyor ki: Bu grup senin secdenle secde edip başlarını secdeden kaldırdıklarında, {فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} “Arkanıza geçsinler”. Buyuruyor ki: Sen onlara namaz kıldırıp onlar da seninle birlikte secde ettiklerinde, arkanda olan kimseler seni ve onları korumuş olan grubun arkasına geçsin. {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} “Henüz namaz kılmamış olan diğer grup da gelsin”; yani Peygamber ile birlikte namaz kılmış, ancak onun secdesiyle secde etmemiş olan koruyucu grubu kastetmektedir. Bu kimselerin görüşüne göre O'nun {لَمْ يُصَلُّوا} “Namaz kılmamış” sözünün anlamı şudur: [Senin secdenle] henüz
يسجُدوا بسُجُودِك. {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ}. يقولُ: فليسجُدُوا بسُجُودِك إذا سَجَدْتَ، ويَحرُسُك وإياهم الذين سَجَدوا بسُجُودِك في الركعةِ الأُولى {وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ}. يعنى الحارسةَ.
Senin secdenle secde etmemişlerdir demektir. {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “Seninle beraber namaz kılsınlar”; buyuruyor ki: Sen secde ettiğinde onlar da senin secdenle secde etsinler; ilk rekatta senin secdenle secde etmiş olanlar da seni ve onları korusunlar. {وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ} “Tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar”; yani koruma görevini yapanlar.
وأَوْلى الأقوالِ التي ذكَرناها بتأويلِ الآية قولُ مَن قال: معنى ذلك فإذا سَجَدَت الطائفةُ التي قامَت معك في صلاتِها {فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ}. يعني: مِن خلفِك وخلف مَن يَدخُلُ في صلاتك ممن لم يُصَلِّ معك الركعة الأُولى [بإزاء العدوِّ، بعد فَراغِها مِن بَقِيَّةِ صلاتِها. {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى} وهى الطائفةُ التي كانت بإزاءِ العدوِّ {لَمْ يُصَلُّوا}. يقولُ: لم يُصَلُّوا معك الركعةَ الأولى] . {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ}. يقولُ: فليصَلُّوا معك الركعةَ التي بَقِيَت عليك، {وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ} [من عدوِّهم] {وَأَسْلِحَتَهُمْ} لقتالِ عدوِّهم، بعدَ ما يفرَغون مِن صلاتِهم.
Ayetin tefsirinde zikrettiğimiz görüşlerin en isabetlisi, şöyle diyen kimsenin kavlidir: Bunun manası; seninle birlikte namaza duran grup secdesini yaptığında, {فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} “Arkanıza geçsinler”, yani: Senin arkanda ve seninle ilk rekatı kılmamış olup namazına girecek olan kimselerin arkasında, [namazlarının geri kalanını bitirdikten sonra düşman karşısında dursunlar. {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى} “Diğer bir grup da gelsin”; o da düşman karşısında olan gruptur, {لَمْ يُصَلُّوا} “Namaz kılmamış olanlar”; buyuruyor ki: Seninle ilk rekatı kılmamış olanlar] . {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “Seninle beraber namaz kılsınlar”; buyuruyor ki: Senin üzerinde kalmış olan rekatı seninle beraber kılsınlar. Namazlarını bitirdikten sonra düşmanlarıyla savaşmak için [düşmanlarına karşı] {وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ} “Tedbirlerini” {وَأَسْلِحَتَهُمْ} “ve silahlarını alsınlar”.
وذلك نظيرُ الخبرِ الذي رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ، أنه فعله يومَ ذاتِ الرِّقاعِ، والخبرِ الذي رَوَى سهلُ بن أبي حَثْمةَ .
Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zâtü'r-Rikâ' gününde yaptığı rivayet edilen haberin ve Sehl b. Ebî Hasme'nin rivayet ettiği haberin bir benzeridir .
وإنما قُلنا ذلك أولى بتأويلِ الآيةِ؛ لأن الله جل ثناؤُه قال: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ}. وقد دلَّلنا على أن إقامتَها إتمامُها بركوعِها وسجودِها، ودلَّلنا مع ذلك على أن قولَه: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا}. إنما هو إذنٌ بالقَصْرِ مِن ركوعِها وسجودِها في حالِ شدةِ الخوفِ.
Bunun ayetin tefsirinde en isabetli [görüş] olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Celle Senâuhû: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} “Onların aralarında bulunup da kendilerine namaz kıldırdığın zaman” buyurmuştur. Biz [daha önce] namazı ikame etmenin onu rükû ve secdeleriyle tam kılmak olduğuna delil getirdik. Bununla birlikte O'nun: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Kâfirlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız namazı kısaltmanızdan dolayı size bir günah yoktur” kavlinin ise ancak şiddetli korku halinde onun rükû ve secdelerinden kısaltmaya yönelik bir izin olduğuna delil getirdik.
فإذ صَحَّ ذلك، كان بَيِّنًا أن لا وجهَ لتأويلِ مَن تأوَّل ذلك: أن الطائفةَ الأولى إذا سَجَدَت مع الإمامِ، فقد انقَضَتْ صلاتُها؛ لقولِه: {فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} لاحتمالِ ذلك مِن المعانى ما ذكرتُ قبلُ، ولأنه لا دلالةَ في الآيةِ على أن القَصْرَ الذي ذُكِر في الآيةِ التي قبلَها، عُنِى به القَصْرُ مِن عددِ الركعاتِ.
Bu sabit olunca, birinci grubun imamla birlikte secde ettiğinde namazının bittiğine dair yapılan yorumun —O'nun {فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} “Secde ettiklerinde arkanıza geçsinler” kavlinden ötürü— geçerli bir yönü olmadığı açıkça ortaya çıkar ; çünkü bu ifade daha önce zikrettiğim manaları taşımaktadır ve ayette, bundan önceki ayette zikredilen kısaltmadan kastın rekat sayısının kısaltılması olduğuna dair bir delil bulunmamaktadır.
وإذ كان لا وجهَ لذلك، فقولُ مَن قال: أُريدَ بذلك [التقدمُ والتأخُّرُ] في الصلاةِ على نحوِ صلاةِ النبيِّ ﷺ بعُسْفانَ، أبعدُ؛ وذلك أن الله جلّ ثناؤُه يقولُ: {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ}. وكلتا الطائفتَين قد كانت صَلَّت مع النبيِّ ﷺ ركعتَه الأُولى في صلاتِه بعُسْفانَ. ومُحالٌ أن تكونَ التي صَلَّت معه هي التي لم تُصَلِّ معه.
Bunun geçerli bir yönü olmayınca, bundan kastın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Usfân'daki namazı gibi namazda [öne geçmek ve arkaya çekilmek] olduğunu söyleyen kimsenin sözü büsbütün uzaktır. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “Namaz kılmamış olan diğer bir grup gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar”. Halbuki her iki grup da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Usfân'daki namazında onunla birlikte ilk rekatı kılmıştı. Onunla birlikte kılmış olanın, onunla birlikte kılmamış olan kimse olması ise imkânsızdır.
فإن ظَنَّ ظَانٌّ أنه أُرِيدَ بقولِه: {لَمْ يُصَلُّوا}. لم يَسْجُدُوا؛ فإن ذلك غيرُ الظاهرِ المفهومِ مِن معاني الصلاةِ، [وإنما تُوَجَّهُ معاني كلامِ اللهِ جلّ ثناؤُه إلى الأظْهرِ والأشْهرِ مِن وجوهِها ] ، ما لم يَمنَعْ من ذلك ما يجبُ التسليمُ له.
Eğer biri O'nun {لَمْ يُصَلُّوا} “Namaz kılmamış olanlar” buyruğu ile 'secde etmemiş olanlar'ın kastedildiğini zannederse; bu, namaz kelimesinin manalarından anlaşılan zahirî anlam değildir. [Allah Teâlâ'nın kelamının manaları, teslim olunması zorunlu olan bir delil buna engel olmadıkça, ancak onun vecihlerinden en zahir ve en meşhur olanına hamledilir] .
وإذ كان ذلك كذلك، ولم يكنْ في الآيةِ أمرٌ مِن اللهِ جل ثناؤُه الطائفةَ الأُولى بتَأْخيرِ قَضاءِ ما بَقِى عليها مِن صلاتِها إلى فراغِ الإمامِ مِن بَقِيَّةِ صلاتِه، ولا على المسلمين الذين بإزاءِ العدوِّ في اشتغالِها بقَضاءِ ذلك ضَرَرٌ، لم يكنْ لأمرِها بتَأْخيرِ ذلك وانصرافِها قبلَ قضاءِ باقي صلاتِها عن مَوْضِعِها معنًى.
Durum böyle olunca, ayette Allah Teâlâ tarafından birinci gruba namazlarından geriye kalanı kaza etmeyi imamın namazının kalan kısmını bitirmesine kadar ertelemelerine dair bir emir bulunmadığına ve onların bunu kaza etmekle meşgul olmalarında düşman karşısında bulunan Müslümanlar için bir zarar da söz konusu olmadığına göre; onlara bunu ertelemelerini ve namazlarının kalanını kaza etmeden önce bulundukları yerden ayrılmalarını emretmenin bir anlamı olmazdı.
غيرَ أن الأمرَ وإن كان كذلك، فإنَّا نَرى أن مَن [صلّاها مِن الأئمةِ] ، فوافَقَت صلاتُه بعضَ الوجوهِ التي ذكَرناها عن رسولِ اللهِ ﷺ أَنه صَلَّاها، فصَلاتُه مُجْزِئَةٌ عنه تامةٌ؛ لصحةِ الأخبارِ بكلِّ ذلك عن رسولِ اللهِ ﷺ، وأنه مِن الأمورِ التي عَلَّم رسولُ اللهِ ﷺ أمتَه، ثم أباح لهم العملَ بأيِّ ذلك شاءوا.
Ancak durum böyle olmakla birlikte biz görüyoruz ki, [imamlardan] kim bu namazı kıldırır da namazı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıldırdığına dair zikrettiğimiz vecihlerden birine uyarsa, namazı onun adına geçerli ve tamdır. Zira bütün bunlara dair rivayetler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak gelmiştir ve bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine öğrettiği, ardından diledikleriyle amel etmeyi onlara mubah kıldığı hususlardandır.
وأما قولُه جل ثناؤه: {وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ}. فإنه يعنى: تَمَنَّى الذين كفَروا باللَّهِ {لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ}. يقولُ: لو تَشْتَغِلون بصَلاتِكم عن أسلحتِكم التي تُقاتِلونهم بها، وعن أمتعتكم التي بها بلاغُكم في أسْفارِكم، فتَسْهَون عنها {فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً}. يقولُ: فيَحْمِلون عليكم وأنتم مَشاغِيلُ بصلاتِكم عن أسلحتِكم [وأَمتعتِكم حملةً واحدةً، فيُصِيبون منكم غِرَّةً بذلك، فيَقْتُلونكم ويَسْتَبِيحون عَسْكرَكم] .
Allah Teâlâ'nın: {وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ} buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Allah'ı inkâr eden kâfirler {لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ} “silahlarınızdan ve eşyanızdan bir gafil olsanız” diye temenni ettiler. Şöyle buyurmaktadır: Keşke onlarla savaştığınız silahlarınızdan ve yolculuklarınızda size yetecek eşyalarınızdan namazınız sebebiyle meşgul olup onları unutsanız da {فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً} “size ani bir baskın yapsalar”. Şöyle buyurmaktadır: Sizler namazınızla meşgul olup silahlarınızdan [ve eşyalarınızdan habersizken üzerinize tek bir hamleyle saldırsalar, böylece sizden bir gaflet anı yakalayıp sizi öldürseler ve karargâhınızı yağmalasalar] .
يقولُ جل ثناؤُه: فلا تَفْعَلوا ذلك بعدَ هذا، فتَشْتَغِلوا جميعُكم بصَلاتِكم إذا حَضَرَتكم صلاتُكم وأنتم مُواقفو العدوَّ، فتُمَكِّنوا عدوَّكم مِن أنفسِكم وأسلحتِكم وأمتعتِكم، ولكن أَقِيموا الصلاةَ على ما بَيَّنتُ لكم، وخُذُوا مِن عدوِّكم حِذْرَكم وأسلحتَكم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bundan sonra böyle yapmayın; düşmanla karşı karşıya bulunduğunuz sırada namaz vaktiniz geldiğinde hepiniz birden namazınızla meşgul olup düşmanınıza kendinize, silahlarınıza ve eşyalarınıza karşı fırsat vermeyin. Bilakis namazı size açıkladığım şekilde ikame edin, düşmanınıza karşı tedbirinizi ve silahlarınızı alın.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢)} “Eğer size yağmurdan bir eziyet dokunursa veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanızda sizin için bir günah yoktur. Tedbirinizi de alın. Şüphesiz Allah, kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} ولا حَرَج عليكم ولا إثمَ {إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ}. يقولُ: إن نالَكم أذىً مِن مطرٍ تُمطَرُونه وأنتم مُواقِفو عدوِّكم {أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. يقولُ: أو كنتم جَرْحَى أو أَعِلَّاءَ {أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ}. إن ضَعُفْتُم عن حَمْلِها، ولكن إن وضَعْتم أسلحتَكم مِن أَذَى مطرٍ أو مرضٍ، فخُذوا مِن عدوِّكم {حِذْرَكُمْ}. يقولُ: احتَرِسوا منهم أن يَمِيلوا عليكم وأنتم عنهم غافِلون غارُّون. {إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا}، يعنى بذلك: أعدَّ لهم عذابًا مُذِلًّا يَبْقَون فيه أبدًا، لا يَخرُجون منه، وذلك هو عذابُ جهنمَ.
Ebû Cafer [et-Taberî] rahimehullâh şöyle dedi: Allah Teâlâ {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “üzerinize bir günah yoktur” buyruğuyla; size bir zorluk ve günah yoktur, {إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ} “eğer size yağmurdan bir eziyet dokunursa” buyruğuyla da; düşmanınızın karşısında bulunduğunuz sırada yağan yağmurdan dolayı size bir eziyet dokunursa, {أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “veya hasta olursanız” buyruğuyla; yahut yaralı veya rahatsız olursanız, onları taşımaktan aciz kaldığınız takdirde {أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ} “silahlarınızı bırakmanızda” [bir günah yoktur] demek istemektedir. Fakat yağmurun eziyeti veya hastalık sebebiyle silahlarınızı bırakırsanız , düşmanınıza karşı {حِذْرَكُمْ} “tedbirinizi” alın. Şöyle buyurmaktadır: Siz onlardan habersiz ve gafil bir durumdayken üzerinize saldırmalarından sakının. {إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” buyruğu ile de; onlar için içinde ebediyen kalacakları, oradan asla çıkamayacakları alçaltıcı bir azap hazırlamıştır, ki o da cehennem azabıdır, demek istemektedir.
وقد ذُكِر أن قولَه: {أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى}. نزَل في عبدِ الرحمنِ بن عوفٍ، وكان جريحًا.
{أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “veya hasta olursanız” buyruğunun, yaralı olan Abdurrahman b. Avf hakkında indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حَجَّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: أَخبَرَني يَعْلَى بن مسلمٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى}: عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ، كان جريحًا .
Bize Abbâs b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Ya'lâ b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer size yağmurdan bir eziyet dokunursa veya hasta olursanız” ayeti hakkında şöyle haber verdi: Abdurrahman b. Avf yaralıydı .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}.
Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Namazı bitirdiğinizde; ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere [yatar]ken Allah'ı zikredin. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın.” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جل ثناؤُه: فإذا فَرَغتم أيُّها المؤمنون من صلاتِكم - وأنتم مُواقِفو عدوِّكم - التي بَيَّنَّاها لكم، فاذكُروا الله على كلِّ أحوالِكم، قيامًا وقعودًا ومُضْطَجِعِين على جُنُوبِكم، بالتعظيمِ له والدعاءِ لأنفسِكم بالظَّفَرِ على عدوِّكم، لعل الله أن يُظْفِرَكم بهم ويَنْصُرَكم عليهم. وذلك نظيرُ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [الأنفال: ٤٥].
Ebû Cafer [et-Taberî] rahimehullâh şöyle dedi: Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Düşmanınızın karşısındayken size açıkladığımız namazınızı tamamlayıp bitirdiğiniz vakit; her hâlinizde, ayakta, otururken ve yanlarınız üzere yatarken, O'nu yücelterek ve düşmanınıza karşı zafer kazanmak için kendinize dua ederek Allah'ı zikredin; ola ki Allah sizi onlara galip getirir ve onlara karşı size yardım eder. Bu, O'nun şu buyruğunun bir benzeridir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [el-Enfâl: 45] “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça anın ki kurtuluşa eresiniz”.
وكما حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} . يقولُ: لا يَفرِضُ اللهُ على عبادِه فريضةً، إلا جعَل لها حدًّا معلومًا، ثم عَذَر أَهلَها في حالِ عُذْرٍ غَيرَ الذِّكْرِ، فإن الله لم يَجْعَلْ له جَدًّا يُنتهى إليه، ولم يَعذِرُ أحدًا في تَرْكِه إلا مغلوبًا على عقلِه، فقال: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ}. بالليلِ والنهارِ، في البرِّ والبحرِ، وفى السَّفَرِ والحَضَرِ، والغِنى والفقرِ، والسَّقَمِ والصحةِ، والسَّرِّ والعلانيةِ، وعلى كلِّ حالٍ .
Nitekim bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun {وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} “Allah'ı çokça anın” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Allah kullarına zikir dışında farz kıldığı her bir farz için mutlaka bilinen bir sınır koymuş, sonra da mazeret hâlinde ehlinin mazeretini kabul etmiştir. Ancak Allah zikir için nihayete erecek bir sınır koymamış ve aklını yitirmiş kimse müstesna, onu terk etme hususunda hiç kimseyi mazur görmemiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} “Ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı anın”; geceleyin ve gündüzün, karada ve denizde, yolculukta ve ikamet hâlinde, zenginlikte ve fakirlikte, hastalıkta ve sağlıkta, gizlide ve açıkta, velhasıl her durumda [O'nu anın] .
وأمَّا قولُه: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. فإن أهلَ التأويلِ اختَلفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معنى قولِه: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ}، فإذا اسْتَقْرَرْتُم في أوطانِكم، وأقَمْتم في أمصارِكم {فَأَقِيمُوا}. يعنى: فأتِمُّوا الصَّلاةَ التي أُذِن لكم بقَصْرِها في حالِ خَوْفِكم في سَفَرِكم، وضَرْبِكم في الأرضِ.
O'nun: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Güvene kavuştuğunuzda namazı dosdoğru kılın.” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” buyruğunun anlamı; vatanlarınıza yerleşip şehirlerinizde ikamet ettiğiniz vakit {فَأَقِيمُوا} “[namazı dosdoğru] kılın” demektir. Yani: Yolculuğunuzda ve yeryüzünde sefere çıktığınızda korku hâlindeyken kısaltmanıza izin verilmiş olan namazı tam kılın, [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ}. قال: الخروجُ مِن دارِ السفرِ إلى دارِ الإقامةِ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den O'nun {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: Yolculuk yurdundan ikamet yurduna çıkmaktır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ}. يقولُ: فإذا اطمأننتُم في أمصارِكم فأتِمُّوا الصلاةَ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Şehirlerinizde yerleşip sükûnete erdiğiniz zaman namazı tam kılın .
وقال آخرون: معنى ذلك، فإذا اسْتَقرَرْتُم [بزوالِ الخوفِ من عدوِّكم وحدوثِ الأمنِ لكم] ، {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. أي: فأتِمُّوا حدودَها بركوعِها وسجودِها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; [düşman korkunuzun ortadan kalkması ve emniyete kavuşmanızla] sükûnet bulduğunuzda {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “namazı dosdoğru kılın”, yani rükû ve secdeleriyle onun sınırlarını tam olarak yerine getirin demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدُيِّ: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ}. قال: فإذا اطْمَأَنَتْتُم بعدَ الخوفِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” buyruğu hakkında şöyle dedi: Korkudan sonra sükûnet bulduğunuzda .
وحدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. قال: فإذا اطمأنَنْتُم فصَلُّوا الصلاةَ، لا تُصَلِّها راكبًا ولا ماشيًا ولا قاعدًا .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın” buyruğu hakkında şöyle dedi: Sükûnete erdiğinizde namazı [tam] kılın; onu binek üstünde, yürüyerek yahut oturarak kılmayın .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana...
المثنى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ جميعًا، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. قال: أَتِمُّوها .
el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: Onu tam kılın .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى التأويلَين بتأويلِ الآيةِ، تأويلُ مَن تأوَّله: فإذا زالَ خوفُكم مِن عدوِّكم وأَمِنْتم أيُّها المؤمنون واطْمَأنَّت نفوسُكم بالأمنِ {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. فأَتِمُّوها بحُدودِها المفروضةِ عليكم، غيرَ قاصِرِيها عن شيءٍ مِن حُدودِها.
Ebû Cafer dedi ki: Ayetin tefsirinde iki yorumdan en evlâ olanı, onu şöyle yorumlayanın görüşüdür: Düşmanınızdan olan korkunuz kalkıp da ey müminler, emniyete erdiğiniz ve nefisleriniz emniyetle sükûn bulduğu zaman {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “namazı dosdoğru kılın”, yani üzerinize farz kılınan sınırlarıyla, onun sınırlarından hiçbirini eksiltmeksizin onu tam kılın.
وإنما قُلنا ذلك أَوْلى التأويلَين بالآيةِ؛ لأن الله تعالى ذكرُه عَرَّف عبادَه المؤمنين الواجبَ عليهم مِن فَرْضِ صلاتِهم بهاتَين الآيتين في حالَين:
Bunun ayete dair en evlâ yorum olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ, mümin kullarına bu iki ayette iki durumda farz namazlarının üzerlerine vacip olan şeklini bildirmiştir:
إحداهما: حالُ شدةِ خوفٍ، أُذِن لهم فيها بقصْرِ الصلاةِ، على ما بَيَّنتُ مِن قَصْرِ حُدودِها عن التمامِ.
Bu durumlardan biri: Şiddetli korku hâlidir ki, onda daha önce açıkladığım üzere sınırlarının tamlığından kısaltılarak namazın kısaltılmasına izin verilmiştir.
والأُخْرى: حالُ غيرِ شدةِ الخوفِ، أمَرهم فيها بإقامةِ حدودِها وإتمامِها، على ما وَصَفه لهم جلّ ثناؤه مِن مُعاقبةِ بعضِهم بعضًا في الصلاةِ خلفَ أئمتِهم، وحِراسةِ بعضِهم بعضًا مِن عدوِّهم، وهي حالةٌ لا قَصْرَ فيها؛ لأنه يقولُ جلّ ثناؤه لنبيِّه ﷺ في هذه الحالِ: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} فمعلومٌ بذلك أن قولَه: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. إنما هو: فإذا اطْمأننتُم مِن الحالِ التي لم تكونوا مُقِيمِين فيها صلاتَكم، فأَقِيموها. وتلك حالةُ شدةِ الخوفِ؛ لأنه قد أمرهم بإقامتها في غيرِ حالِ شدةِ الخوفِ بقولِه: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ}. الآية.
Diğeri ise: Şiddetli korkunun bulunmadığı hâldir ki, onda Allah Teâlâ'nın kendilerine vasfettiği şekilde imamlarının arkasında nöbetleşe namaz kılmaları ve birbirlerini düşmandan korumaları suretiyle namazın sınırlarını ikame etmelerini ve onu tam kılmalarını emretmiştir. Bu ise içinde kısaltma bulunmayan bir durumdur; zira Allah Teâlâ bu durumda Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} “İçlerinde bulunup da onlara namaz kıldırdığın zaman...”. Böylece açıkça anlaşılmaktadır ki, O'nun {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın” buyruğu ancak şudur: Namazınızı [tam olarak] ikame edemediğiniz o durumdan çıkıp sükûnete kavuştuğunuzda onu dosdoğru kılın. Bu durum da şiddetli korku hâlidir; çünkü O, şiddetli korkunun dışındaki hâlde {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} ayetiyle namazı dosdoğru kılmalarını zaten emretmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣)} “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” buyruğunun tefsirine dair açıklama:
قال أبو جعفرٍ، ﵀: اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: إن الصلاةَ كانت على المؤمنين فريضةً مَفْروضةً.
Ebû Cafer [et-Taberî] rahimehullâh şöyle dedi: Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı, şüphesiz namaz müminler üzerine farz kılınmış bir farizadır demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السَّائبِ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، [عن فُضَيلِ] بن مرزوقٍ، عن عطيةَ العَوْفِيِّ في قولِه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: [فريضةً مفروضةً] .
Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl, [Fudayl b.] Merzûk'tan, o da Atıyye el-Avfî'den O'nun {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Farz kılınmış bir farizadır] .
[حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني [معاويةُ، عن] عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} يعني: مَفْروضًا] .
[Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana [Muâviye,] Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} hakkında rivayet etti; yani: Farz kılınmıştır] .
[حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: مفروضًا] . الموقوتُ: المفروضُ .
[Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} buyruğu hakkında: Farz kılınmıştır, dedi] . Mevkût: Farz kılınmış olandır .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [şundan] rivayet etti:
السُّدِّيِّ، قال: أما كتابًا مَوْقوتًا، فمفروضًا .
es-Süddî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Kitâben mevkûtâ ifadesine gelince; farz kılınmış demektir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سُفيانُ، عن لَيْثٍ، عن مُجاهدٍ: {كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: مَفروضًا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den {كِتَابًا مَوْقُوتًا} hakkında şöyle rivayet etti: Farz kılınmış demektir .
وقال آخرون: معنى ذلك: إن الصلاة كانت على المؤمنين فرضًا واجبًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; şüphesiz namaz müminler üzerine vacip bir farzdır demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابْنُ عُلَيَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: كتابا واجبًا .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasen'den O'nun {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Vacip bir farzdır .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، وحدَّثني المثنى: قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ جميعًا، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: واجبًا .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan anlattı. Bana yine el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {كِتَابًا مَوْقُوتًا} hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: Vacip olandır .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن مَعْمَرِ بن سامٍ، عن أبي جعفر في قوله: {كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: مَوْجوبًا.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Ma'mer b. Sâm'dan, o da Ebû Ca'fer'den O'nun {كِتَابًا مَوْقُوتًا} “vakitleri belirlenmiş bir farz” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Vacip kılınmıştır.
حدَّثني محمد بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}: والموقوتُ الواجبُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Mevkût, vacip olandır .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: أخبرَنا أبو نُعَيمٍ، قال: أخبرَنا مَعْمَرُ بنُ يحيى، قال: سَمِعتُ أبا جعفرٍ يقولُ : {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: وجوبُها.
Bana Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer b. Yahyâ haber verip dedi ki: Ebû Cafer'in {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Onun vücubudur (farz oluşudur).
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إن الصلاة كانت على المؤمنين كتابًا مَوْقوتًا، مُنَجَّمًا يُؤَدُّونها في أَنْجمِها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri taksit taksit belirlenmiş ve her bir taksidini kendi vaktinde eda ettikleri bir farzdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}. قال: قال ابن مسعودٍ: إن للصلاةِ وقتًا كوقتِ الحجِّ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} buyruğu hakkında şöyle haber verdi: İbn Mes'ûd şöyle dedi: Şüphesiz namazın da haccın vakti gibi belirli bir vakti vardır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن زيد بن أسلم في قولِه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} قال: مُنْجَّمًا، كلما مضَى نَجمٌ جاء نجمٌ آخرُ. يقولُ: كلما مضَى وقتٌ جاء وقتٌ آخرُ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, [o da] Zeyd b. Eslem'den O'nun {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farz kılınmıştır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Vakit vakit belirlenmiştir (müneccemen); bir vakit/dönem geçtikçe diğeri gelir.” Yani: Her bir vakit geçtikçe bir diğer vakit gelir, demektedir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن زيدِ بنِ أسلمَ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Cafer er-Râzî'den, o da Zeyd b. Eslem'den aynısını rivayet etti.
وهذه الأقوالُ قريبٌ معنى بعضِها مِن بعضٍ؛ لأن ما كان مفروضًا فواجبٌ، وما كان واجبًا أداؤُه في وقت بعدَ وقتٍ فمنجَّمٌ .
Bu görüşlerin manaları birbirine yakındır; çünkü farz kılınan şey vaciptir, vakit vakit eda edilmesi vacip olan şey de vakitlere bağlanmış (müneccem) demektir .
غيرَ أن أولى المعانى بتأويلِ الكلمةِ قولُ من قال: إن الصلاةَ كانت على المؤمنين فرضًا منجَّمًا؛ لأن المَوُقوتَ إنما هو مفعولٌ مِن قول القائلِ: وقَّت اللهُ عليك فرضَه، فهو يَقِتُه. ففرضُه عليك مَوْقوتٌ. إذا أخبَر أنه جعَل له وقتًا يَجِبُ عليك أداؤُه، فكذلك معنى قولِه: {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} إنما هو كانت على المؤمنين فرضًا، وقَّت لهم وقتَ وُجوبِ أدائه، فبيَّن ذلك لهم.
Ne var ki bu kelimenin tefsirinde manaların en evlâ olanı: Şüphesiz namaz müminler üzerine vakitlere bağlanmış bir farzdır diyen kimsenin sözüdür. Zira el-mevkût (الموقوت), bir kimsenin “Allah farzını sana vakitlendirdi, o da onu vakitlendiriyor; dolayısıyla O'nun farzı senin üzerine vakitlendirilmiştir (mevkûttur)” sözündeki mef'ûl (ismi meful) kalıbıdır. Bu ifade, Allah'ın o farz için senin eda etmen vacip olan bir vakit kıldığını haber verdiğinde kullanılır. Aynı şekilde O'nun {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} buyruğunun anlamı da; o, müminler üzerine bir farzdı; Allah onlar için onun edasının vacip olduğu vakti belirlemiş ve bunu kendilerine açıklamıştır demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz” buyruğunun tefsirine dair söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَلَا تَهِنُوا}. ولا تَضْعُفوا. مِن قولهم: وهَن فلانٌ في هذا الأمرِ يَهِنُ وَهْنًا ووُهُونا.
Ebû Cafer [et-Taberî] rahimehullâh şöyle dedi: Allah Teâlâ {وَلَا تَهِنُوا} “gevşeklik göstermeyin” buyruğuyla; gevşemeyin, zayıflık göstermeyin demek istemektedir. Bu, Arapların: “Filan kişi bu işte gevşedi, gevşer, gevşemek” (وَهَن فلانٌ في هذا الأمرِ يَهِنُ وَهْنًا ووُهُونا) sözünden gelmektedir.
وقوله: {فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ}. يعنى: في التماسِ القومِ وطلبِهم، والقومُ هم أعداءُ اللهِ جل ثناؤه وأعداءُ المؤمنين مِن أهلِ الشركِ باللهِ، {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ}. يقولُ: إن تَكُونوا أيُّها المؤمنون تَيْجَعون مما يَنالُكم من الجراحِ منهم في الدنيا، {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ}، يقولُ: فإن المشركين يَيْجَعون مما يَنالُهم منكم مِن الجِراحِ والأذى، مثلَ ما تَيْجَعون أنتم مِن جِراحِهم وأذاهم فيها.
Allah Teâlâ'nın: {فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} “O topluluğu takip etmekte” buyruğu; o kavmi aramak ve onların peşine düşmek [anlamına gelir]. O topluluk ise Allah'a şirk koşanlardan oluşan, Allah Teâlâ'nın ve müminlerin düşmanlarıdır. {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız” buyruğu [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Eğer siz dünyada onlardan size isabet eden yaralardan ötürü acı çekiyorsanız, {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} “şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar”; [yani] şüphesiz müşrikler de bu [dünya]da sizden kendilerine isabet eden yara ve eziyetlerden ötürü, tıpkı sizin onların yaralarından ve eziyetlerinden ötürü acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler.
{وَتَرْجُونَ} أنتم أيها المؤمِنون {مِنَ اللَّهِ} مِن الثوابِ على ما يَنالُكم منهم {مَا لَا يَرْجُونَ} هم على ما يَنالُهم منكم، يقولُ: فأنتم إن كنتم موقنين مِن ثوابِ اللهِ لكم على ما يُصيبُكم منهم بما هم به مكذِّبون، أولى وأحرى أن تَصْبِروا على حربِهم وقتالِهم منهم على قتالِكم وحربِكم، وأن تَجِدُّوا في طلبِهم وابتغائِهم لقتالِهم على ما يَهِنون هم فيه ولا يَجِدُّون، فكيف على [ما جَدُّوا] فيه ولم يهِنوا؟
Ey müminler! Siz {وَتَرْجُونَ} “umuyorsunuz”, {مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan” -onlardan size isabet eden şeylere karşılık sevap- {مَا لَا يَرْجُونَ} “onların ummadığı şeyleri” -sizden onlara isabet eden şeylere karşılık-. Şöyle buyurmaktadır: Sizler, onların yalanlamakta olduğu hususta onlardan size isabet eden şeylere karşılık Allah'ın size vereceği sevaba kesin olarak inanıyorsanız, onların sizinle savaşmasına ve çarpışmasına sabretmelerinden ziyade sizin onların savaşına ve onlarla çarpışmaya sabretmeniz ve onların gevşeklik gösterip gayret etmedikleri hususlarda onlarla savaşmak için onları arayıp takip etmekte gayret göstermeniz daha evlâ ve daha lâyıktır; nitekim [gayret gösterip] gevşemedikleri hususta nasıl [gayret göstermezsiniz]?
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} منهم ، {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ}، يَقُولُ: لا تَضْعُفُوا في طلبِ القومِ، فإنكم إن تَكُونوا تَيْجَعُون، فإنهم يَيْجَعون كما تَيْجَعون، {وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ} مِن الأجرِ والثوابِ {مَا لَا يَرْجُونَ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız” -onlardan dolayı- , {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} “şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar”; şöyle demektedir: O topluluğu aramakta gevşemeyin. Şayet siz acı çekiyorsanız, onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. {وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ} “Üstelik siz Allah'tan” ecir ve sevap namına “umuyorsunuz”, {مَا لَا يَرْجُونَ} “onların ummadığı şeyleri” .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدَّيِّ: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ}. قال: لا تَضْعُفوا في طلبِ القومِ، فإن تَكُونوا تَيْجَعون مِن
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar”. [Süddî] dedi ki: O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin; şayet siz ...-den dolayı acı çekiyorsanız
الجِراحاتِ، فإنهم يَيْجَعون كما تَيْجعون .
yaralardan dolayı [acı çekiyorsanız], şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ}: لا تَضْعُفوا.
Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin”: Zayıflık göstermeyin, [gevşemeyin].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع قولَه: {وَلَا تَهِنُوا}. [يَقُولُ: لا تَضْعُفوا .
Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {وَلَا تَهِنُوا} “Gevşeklik göstermeyin” buyruğu hakkında rivayet etti: [Şöyle demektedir: Zayıflık göstermeyin .
حدَّثني يونس، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَلَا تَهِنُوا] فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ}. يَقُولُ: لا تَضْعُفوا عن ابتغائِهم . {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} القتالَ، {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} وهذا قبلَ أن تُصِيبَهم الجِراحُ، إن كنتم تَكْرَهون القتالَ وتَأْلَمونه، {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ}. يَقُولُ: فلا تَضْعُفوا في ابتغائِهم لمكانِ القتالِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا تَهِنُوا] فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onları aramaktan/takip etmekten geri durup zayıflık göstermeyin . {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız” -savaştan ötürü-, {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} “şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar”; bu, onlara yaralar isabet etmeden öncedir. Şayet siz savaştan hoşlanmıyor ve ondan ötürü acı duyuyorsanız, {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} “şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz”. Şöyle demektedir: Savaştan dolayı onları takip etmekte gevşeklik göstermeyin.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ}: تَوْجَعون .
Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız” buyruğu hakkında rivayet etti: Acı çekiyorsanız .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ}. قال: تَوْجَعون لما يُصِيبُكم منهم، فإنهم يَوْجَعون كما تَوْجَعون، {وَتَرْجُونَ} أنتم مِن الثوابِ فيما يُصِيبُكُم {مَا لَا يَرْجُونَ}.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten [şöyle] rivayet etti: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız” [buyruğu hakkında] dedi ki: Onlardan size isabet eden şeylerden ötürü acı duyuyorsunuz; şüphesiz onlar da sizin acı duyduğunuz gibi acı çekmektedirler. {وَتَرْجُونَ} “Ve umuyorsunuz” siz, başınıza gelenler karşılığında sevap olarak {مَا لَا يَرْجُونَ} “onların ummadıkları şeyleri”.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: لما كان قتالُ أُحُدٍ، وأصاب المسلمين ما أصابَ، صعِد النبيُّ ﷺ الله الجبلَ، فجاء أبو سفيانَ فقال: يا محمدُ، [يا محمدُ] ، [ألا تَخرجُ ألا تَخرجُ] ، الحربُ سجالٌ، يومٌ لنا ويومٌ لكم. فقال رسولُ الله ﷺ لأصحابه: "أجِيبُوهُ". فقالوا: لا سَواءَ [لا سواءَ] ، قتلانا في الجنةِ، وقتلاكم في النارِ. فقال أبو سفيانَ: عُزَّى لنا ولا عُزَّى لكم. فقال رسولُ الله ﷺ: " [قُولوا له] : اللهُ مَوْلانا ولا مَوْلى لكم". قال أبو سفيانَ: اعْلُ هُبَلُ، اعْلُ هُبَلُ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "قُولوا : اللهُ أعلَى وأجلُّ". فقال أبو سفيانَ: موعِدُنا وموعِدُكم بدرٌ الصغرى. ونام المسلمون وبهم الكُلومُ، قال عكرمةُ: وفيها أُنزِلت: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ (*) وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} [آل عمران: ١٤٠]، وفيهم أُنْزِلت: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} .
Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Uhud savaşı olup da Müslümanlara isabet eden şeyler isabet edince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dağa çıktı. Ebû Süfyân gelip dedi ki: Ey Muhammed! [Ey Muhammed!] [Çıkmaz mısın, çıkmaz mısın?] Savaş nöbetleşedir; bir gün bizim, bir gün sizindir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: “Ona cevap verin” buyurdu. Onlar da: Eşit değiliz, [eşit değiliz] ; bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz cehennemdedir! dediler. Ebû Süfyân: Bizim Uzzâ'mız var, sizin Uzzâ'nız yok, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “[Ona deyin ki] : Allah bizim Mevlâmızdır, sizin ise mevlânız yoktur!” buyurdu. Ebû Süfyân: Yücel ey Hübel, yücel ey Hübel! dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Deyin ki : Allah en yücedir ve en uludur!” buyurdu. Ebû Süfyân: Bizimle sizin buluşma vaktimiz Küçük Bedir olsun, dedi. Müslümanlar yaralı oldukları halde uyudular. İkrime dedi ki: Bu hususta: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} [Âl-i İmrân: 140] “Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz” ayeti indirilmiştir; onlar hakkında da: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” ayeti indirilmiştir.