Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 45. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخَبرَنا يزيدُ، قال: أخبَرنا جُوَيبرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ}. قال: يَيْجَعون كما تَيْجَعون.

Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan O'nun: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler” buyruğu hakkında rivayet etti; [Dahhâk] şöyle dedi: Sizin canınız yandığı gibi onların da canı yanmaktadır.

وقد ذكِر عن بعضِهم أنه كان يَتَأَوَّلُ قولَه: {وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ}: وتَخافون مِن اللهِ ما لا يَخافُون، مِن قولِ اللهِ: {قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ} [الجاثية: ١٤]. بمعنى: لا يَخافون أيامَ اللهِ. وغيرُ معروفٍ صرفُ الرجاءِ إلى معنى الخوفِ في كلامِ العربِ، إلا مع جَحْدٍ سابقٍ له، كما قال جلَّ ثناؤُه: {مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا} [نوح: ١٣] بمعنى: لا تَخافون للهِ عظمةً. كما قال الشاعرُ :

Onlardan bazılarından; O'nun: {وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} “Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz” buyruğunu, Allah'ın: {قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ} [el-Câsiye: 14] “İman edenlere söyle: Allah'ın günlerinden korkmayanları bağışlasınlar” buyruğundan hareketle “Allah'tan onların korkmadığı şeylerden korkuyorsunuz” şeklinde -yani Allah'ın [azap] günlerinden korkmuyorlar manasında- tevil ettiği zikredilmiştir . Ne var ki recâ (umut) kelimesinin korku manasına yönlendirilmesi, kendisinden önce bir olumsuzluk (cehd) bulunmadıkça Arap kelamında bilinen bir şey değildir; nitekim Allah Teâlâ: {مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا} [Nûh: 13] “Size ne oluyor ki Allah'ın büyüklüğünden korkmuyorsunuz?” yani Allah için bir azametten korkmuyorsunuz buyurmuştur. Nitekim şair de şöyle demiştir :

لا تَرْتجِي حينَ تُلاقي الذّائدا … أسَبْعَةً لاقَتْ معًا أم واحدا

Müdafaa edenle karşılaştığında aldırmaz [korkmaz], Yedi kişiyle mi karşılaştı hep birlikte, yoksa bir kişiyle mi?

وكما قال أبو ذؤيبٍ الهُذليُّ :

Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin de şöyle dediği gibi :

إذا لسَعَتْه النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها … وخالَفَها في بيتِ نُوبٍ عواسلِ

Arılar onu soktuğunda sokmalarına aldırmaz [korkmaz], Ve bal yapan arıların kovanında onlara karşı koyar .

وهى فيما بلغنا لغةٌ لأهلِ الحجازِ ، يَقُولونها بمعنى: ما أُبالى وما أَحْفِلُ.

Bize ulaştığına göre bu, Hicaz ehlinin bir lehçesidir ; bunu “aldırmıyorum, önemsemiyorum” (ما أُبالى وما أَحْفِلُ) anlamında söylerler.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤)} “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğunun tefsirine dair söz:

يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولم يَزَلِ اللهُ عليمًا بمصالحِ خلقِه، حكيمًا في تدبيرِه وتقديرِه، ومِن علمِه أيُّها المؤمنون بمصالحِكم؛ عرَّفكم - عندَ حُضورِ صلاتِكم

Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah, yaratıklarının maslahatlarını hakkıyla bilendir, tedbir ve takdirinde tam hüküm ve hikmet sahibidir. Ey müminler! Sizin maslahatlarınızı bilmesindendir ki namazınızın vakti geldiğinde...

وواجبِ فرضِ اللهِ عليكم وأنتم مواقفو عدوِّكم - ما يَكُونُ به وصولُكم إلى أداءِ فرضِ اللهِ عليكم والسلامةُ من عدوِّكم، ومن حكمتِه بصَّركم بما فيه تأييدُكم، وتوهينُ كيدِ عدوِّكم.

ve düşmanınızla karşı karşıya iken Allah'ın üzerinizdeki farzı vacip olduğunda, Allah'ın üzerinizdeki farzını eda etmeye ve düşmanınızdan selamet bulmaya sizi ulaştıracak yolu size bildirmiştir. Hikmetindendir ki sizin desteklenmenizi ve düşmanınızın tuzağının zayıflatılmasını sağlayacak hususlarda size basiret vermiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦)} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Hainlerin savunucusu olma! Ve Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunun tefsirine dair söz:

قال أبو جعفرٍ محمدُ بن جريرٍ، ﵀: يَعْنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ}: إنا أنزَلنا إليك يا محمدُ، {الْكِتَابَ}، يعنى: القرآنَ؛ {لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ}: لتَقْضِيَ بينَ الناسِ، فتَفْصِلَ بينَهم {بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ}، يعني: بما أنزَل اللهُ إليك مِن كتابِه، {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}. يقولُ: ولا تَكُنْ لمَن خان مسلمًا أو معاهِدًا في نفسِه أو مالِه {خَصِيمًا}: تخاصِمُ عنه ، وتَدْفَعُ عنه من طالبَه بحقِّه الذي خانه فيه،

Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh şöyle dedi: Allah Teâlâ {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Şüphesiz biz sana {الْكِتَابَ} “Kitab'ı” -yani Kur'an'ı- indirdik; {لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ} “insanlar arasında hükmedesin” -yani insanlar arasında hüküm verip aralarını ayırasın diye-, {بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” -yani Allah'ın Kitabından sana indirdiği şeyle-. {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Hainlerin savunucusu olma!” buyruğunda ise şöyle demektedir: Canında veya malında bir Müslümana yahut antlaşmalı birine hıyanet eden kimse için {خَصِيمًا} “savunucu” olma; onu müdafaa edip hıyanet ettiği hakkını talep eden kimseye karşı onu savunma!

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ}. [يقولُ: اسْتَغفرِ الله] يا محمدُ وسَلْه أن يَصْفَحَ لك عن عُقوبةِ ذنبِك في مخاصَمَتِك عن الخائنِ [مَن خان] مالًا لغيرِه. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}. يَقُولُ: إن الله لم يَزَلْ يَصْفَحُ عن ذُنوبِ عبادِه المؤمنين بتركِه عُقوبتهم عليها إذا اسْتَغْفَروه منها، رحيمًا بهم، فافْعَلْ ذلك أنت يا محمدُ، يَغْفِرِ اللهُ لك ما سلَف من خصومتِك عن هذا الخائنِ. وقد قيل: إن النبيَّ ﷺ لم يَكُنْ

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “Ve Allah'tan bağışlanma dile.” [Şöyle buyurmaktadır: Allah'tan bağışlanma dile] ey Muhammed ve başkasına ait bir malda hainlik eden kimseyi savunmandaki günahının cezasından seni bağışlamasını O'ndan iste. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir.” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, kendisinden bağışlanma dilediklerinde mümin kullarını cezalandırmaktan vazgeçerek günahlarını daima bağışlayandır, onlara karşı çok merhametlidir. Sen de öyle yap ey Muhammed, böylece Allah bu haini savunman konusunda geçmişte olanı senin için bağışlasın. Şöyle de denilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem henüz

خاصَم عن الخائنِ، ولكنه همَّ بذلك، فأمَره اللهُ بالاستغفارِ مما همَّ به مِن ذلك.

haini fiilen savunmamış , fakat buna niyetlenmişti; bunun üzerine Allah ona bu niyetinden dolayı bağışlanma dilemesini emretti.

وذُكِر أن الخائنين الذين عاتَب اللهُ جلَّ ثناؤُه نبيَّه ﷺ في خصومتِه عنهم بنو أُبَيْرِقٍ.

Allah Teâlâ'nın, haklarında Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i onları savunması hususunda azarladığı hainlerin Übeyrik oğulları (Benu Übeyrik) olduğu zikredilmiştir.

واختلَف أهلُ التأويلِ في خيانتِه التي كانت منه، فوصَفه اللهُ بها؛ فقال بعضُهم: كانت سرقةً سرَقها.

Tefsir ehli, Allah'ın kendisini onunla nitelediği bu şahsın işlediği hıyanet hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bu, onun yaptığı bir hırsızlıktı” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ}، إلى قولِه: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}: فيما بينَ ذلك، في [ابن أُبَيْرِقٍ] ودرعِه مِن حديدٍ التي سرَق، قال أصحابُه مِن المؤمنين للنبيِّ : اعْذُره في الناسِ بلسانِك، ورمَوا بالدرعِ رجلًا من يهودَ بريئًا .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin” buyruğundan, {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “Kim de bunu Allah'ın rızasını kazanmak için yaparsa” buyruğuna kadar olan ayetler hakkında rivayet etti: Bu ikisi arasındaki [ayetler], [İbn Übeyrik] ve onun çaldığı demir zırh hakkında [inmiştir]. Müminlerden olan arkadaşları Peygamber'e : “İnsanlar arasında onu dilinle temize çıkar/mazur göster” dediler ve zırhı suçsuz bir Yahudi adamın üzerine attılar .

[حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه] .

[Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti] .

حدَّثنا الحسنُ بنُ أحمدَ بن أبي شُعيبٍ أبو مسلمٍ الحرانيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سلمةَ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عاصمِ بن عمرَ بن قتادةَ، عن أبيه، عن جدِّه

Bize el-Hasen b. Ahmed b. Ebî Şu‘ayb Ebû Müslim el-Harrânî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Seleme rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Âsım b. Ömer b. Katâde'den, o babasından, o da dedesinden rivayet etti:

قتادةَ بن النعمانِ، قال: كان أهلُ بيتٍ منا يُقالُ لهم: بنو أُبَيرِقٍ؛ بِشَرٌ وبُشَيرٌ ومُبَشِّرٌ، وكان بُشَيرٌ رجلًا، منافقًا، وكان يَقُولُ الشعرَ يَهْجُو به أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ، ثم يَنْحُلُه بعضَ العربِ، ثم يَقُولُ: قال فلانٌ كذا، وقال فلانٌ كذا. فإذا سمِع أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ ذلك الشعرَ، قالوا: واللهِ ما يَقُولُ هذا الشعرَ إلا هذا الخبيثُ. فقال:

Katâde b. en-Nu'mân'dan rivayet etti; dedi ki: Bizden kendilerine Übeyrik oğulları (Benu Übeyrik) denen bir hane halkı vardı: Bişr, Büşeyr ve Mübeşşir. Büşeyr münafık bir adamdı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını hicveden şiirler söyler, sonra bunu bazı Araplara mal eder ve: “Filan şöyle dedi, filan böyle dedi” derdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı o şiiri işitince: “Vallahi bu şiiri ancak şu habis adam söylemiştir!” derlerdi. Bunun üzerine o şöyle dedi:

أوَ كلَّما قال الرجالُ قصيدةً … أضِمُوا وقالوا ابن الأُبَيرِقِ قالَهَا

Adamlar ne zaman bir kaside söyleseler, Öfkelenip : “Bunu İbnü'l-Übeyrik söyledi!” derler mi?

قال: وكانوا أهلَ بيتِ فاقةٍ وحاجةٍ في الجاهليةِ والإسلامِ، وكان الناسُ إنما طعامهم بالمدينةِ التمرُ والشعيرُ، وكان الرجلُ إذا كان له يَسَارٌ، فقدِمت ضافِطةٌ مِن الشامِ بالدَّرْمكِ، ابتاع الرجلُ منها فخصَّ به نفسَه، فأما العيالُ فإنما طعامُهم التمرُ والشعيرُ، فقدِمت ضافطةٌ مِن الشامِ، فابتاع عمى عمى رفاعةُ بنُ زِيدٍ حِملًا مِن الدرمكِ، فجعله في مَشْرُبةٍ له، وفى المَشْرُبةِ سلاحٌ له؛ دِرْعان وسَيْفاهما وما يُصْلِحُهما، فعُدِى عليه مِن تحتِ الليلِ فنُقِبت المَشْرُبةُ، وأُخِذ الطعامُ والسلاحُ،

[Katâde] dedi ki: Onlar Câhiliye döneminde de İslâm döneminde de fakirlik ve muhtaçlık içinde yaşayan bir hane halkı idi. Medine'de insanların yiyeceği yalnızca hurma ve arpadan ibaretti. Bir kimsenin hali vakti yerinde olduğunda, Şam'dan beyaz un getiren bir kervan geldiğinde kişi ondan satın alır ve onu kendisine ayırırdı; çoluk çocuğa gelince, onların yiyeceği ise sadece hurma ve arpa idi. Şam'dan bir kervan geldi; amcam Rifâa b. Zeyd beyaz undan bir yük satın alıp bunu kendine ait bir çatı odasına/kilere koydu. Odada amcamın silahı da vardı; iki zırh, iki kılıç ve bunlara ait diğer teçhizat. Gece vakti amcama baskın yapıldı, oda delindi, yiyecek ve silah alınıp götürüldü.

فلما أصبح أتانى عمى رفاعةُ، فقال: يا بنَ أخى، تَعْلَمُ أنه قد عُدِى علينا في ليلتِنا هذه، فنُقبت مَشْرُبَتُنا، فذُهِب بطعامِنا وسلاحِنا. قال: فتَحَسَّسْنا في الدارِ وسأَلنا، فقيل لنا: قد رَأَيْنا بنى أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدوا في هذه الليلةِ، ولا نَرَى فيما نراه إلا على بعضِ طعامِكم، قال: وقد كان بنو أُبَيرِقٍ قالوا - ونحن نَسْأَلُ في الدارِ -: واللهِ ما نَرَى صاحبَكم إلا لبيدَ بنَ سهلٍ، رجلٌ منا له صلاحٌ وإسلامٌ، فلما سمِع بذلك لبيدٌ اخْتَرَط سيفَه، ثم أتى بنى أُبَيْرِقٍ، فقال: واللهِ ليُخالِطَنّكم هذا السيفُ أو لتُبيِّنُنَّ هذه السرقةَ. قالوا: إليك عنا أيُّها الرجلُ، فواللهِ ما أنت بصاحبِها. فسألنا في الدارِ حتى لم نَشُكَّ أنهم أصحابُها. فقال عمى: يا بنَ أخي، لو أتيتَ رسولَ اللهِ ﷺ فذكَرتَ ذلك له. [قال قتادةُ: فأَتَيْتُ رسولَ اللهِ ﷺ فَذَكَرْتُ ذلك له]، فقُلْتُ: يا رسولَ اللهِ، إن أهلَ بيت منا أهلَ جفاءٍ، عمَدوا إلى عمِّى رفاعةَ بن زيدٍ فَنَقَبوا مَشْرُبَةً له، وأَخَذُوا سلاحَه وطعامَه، فَلْيَرُدُّوا علينا سلاحنا، فأما الطعامُ فلا حاجةَ لنا به. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "سَأَنْظُرُ في ذلك". فلما سمِع ذلك بنو أُبَيْرِقٍ أتَوا رجلًا منهم يُقالُ له: أَسَيرُ بنُ عُرْوةَ. فكلَّموه في ذلك، واجْتَمَع إليه ناسٌ مِن أهلِ الدارِ، فأتَوا رسولَ اللهِ ﷺ، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، إن قتادةَ بنَ النعمانِ وعمَّه عمَدوا إلى أهلِ بيتٍ منا أهلِ إسلامٍ وصلاحٍ، يَرْمونهم

Sabah olunca amcam Rifâa bana gelip: “Ey kardeşimin oğlu! Bilirsin ki bu gecemizde bize saldırıldı; kilerimiz delindi, yiyeceğimiz ve silahımız alınıp götürüldü.” dedi. [Katâde] dedi ki: Bunun üzerine mahallede araştırma yaptık ve sorduk. Bize: “Bu gece İbnü'l-Übeyrik oğullarının ateş yaktıklarını gördük; gördüğümüz kadarıyla bu ancak sizin yiyeceğinizin bir kısmı üzerinde [yakılmış bir ateşti].” denildi. [Katâde] dedi ki: Biz mahallede soruştururken Benî Übeyrik: “Vallahi hırsızınızın Lebîd b. Sehl'den başkası olmadığını düşünüyoruz.” demişlerdi. [Lebîd ise] bizden salah ve İslam sahibi bir adamdı. Lebîd bunu işitince kılıcını sıyırdı, ardından Benî Übeyrik'e gelip: “Vallahi ya bu kılıç size dokunacak (saplanacak) yahut bu hırsızlığı açıklığa kavuşturacaksınız!” dedi. Onlar: “Bizden uzak dur ey adam! Vallahi bu işin sahibi sen değilsin.” dediler. Mahallede soruşturmayı sürdürdük; öyle ki hırsızların onlar olduğundan şüphe duymaz olduk. Bunun üzerine amcam: “Ey kardeşimin oğlu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip bunu ona anlatsan.” dedi. [Katâde dedi ki: Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip bunu ona anlattım] ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Bizden kaba-saba bir hane halkı, amcam Rifâa b. Zeyd'i hedef alıp kilerini deldiler; silahını ve yiyeceğini aldılar. Silahımızı bize geri versinler; yiyeceğe gelince, bizim ona ihtiyacımız yoktur.” dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu konuyu inceleyeceğim.» buyurdu. Benî Übeyrik bunu işitince, içlerinden Üseyr b. Urve denilen bir adama geldiler ve bu hususta onunla konuştular. Mahalle halkından birtakım kimseler de onun yanına toplandı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! Katâde b. Nu'mân ve amcası, bizden İslam ve salah sahibi bir hane halkını hedef alıp onları...

بالسرقةِ عن غيرِ بينةٍ ولا ثَبَتٍ . قال قتادةُ: فأَتَيْتُ رسولَ اللهِ ﷺ فكلَّمْتُه ، فقال: "عمَدْتَ إلى أهلِ بيتٍ ذُكِر منهم إسلامٌ وصلاحٌ، تَرْمِيهم بالسَّرقةِ على غيرِ بينةٍ ولا ثَبَتٍ". قال: فرجَعت ولوَدِدْتُ أنى خرَجتُ مِن بعضِ مالي ولم أُكَلِّمْ رسولَ اللهِ ﷺ في ذلك، فأتَيْتُ عمِّى رِفاعةَ، فقال: يا بنَ أخي، ما صَنَعْتَ؟ فَأَخبَرتُه بما قال لى رسولُ اللهِ ﷺ، فقال: اللهُ المستعانُ. فلم نَلْبَثْ أن نزَل القرآنُ: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}؛ بنى أُبَيرِقٍ، {وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ}، أي مما قلتَ لقتادة ، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} أي: بني أَبَيرِقٍ {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ}، إلى قولِه: {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}، أي: إنهم إن يَسْتَغْفِرُوا الله يَغْفِرْ لهم. {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}: قولُهم للبيدٍ، {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ}، يَعْنى: أسيرًا وأصحابَه، {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} إلى قولِه: {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}.

hiçbir delil ve kesin kanıt olmaksızın hırsızlıkla itham ediyorlar . Katâde dedi ki: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onunla konuştum . Buyurdu ki: “Kendilerinden İslam ve salah zikredilen bir hane halkına kastettin de onları delilsiz ve kesin kanıtsız olarak hırsızlıkla mı itham ediyorsun?” Dedi ki: Geri döndüm ve malımın bir kısmından çıkmış olmayı, ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile bu hususta konuşmamış olmayı temenni ettim. Amcam Rifâa'ya geldim; bana: “Ey kardeşimin oğlu, ne yaptın?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana dediğini ona haber verdim; bunun üzerine: “Allah yardımcımız olsun” dedi. Çok geçmeden Kur'an indi: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Hainlerin savunucusu olma!” -yani Übeyrik oğullarının-; {وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “Ve Allah'tan bağışlanma dile” -yani Katâde'ye söylediğin sözden ötürü -; {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerine hıyanet edenleri savunma” -yani Übeyrik oğullarını-; {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ} “Şüphesiz Allah, çok hain ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez. İnsanlardan gizlenirler...” buyruğundan {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur” buyruğuna kadar -yani onlar şayet Allah'tan bağışlanma dilerlerse Allah onları bağışlar-; {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. Kim de bir hata veya günah kazanır, sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur” -bu, onların Lebîd'e dedikleri sözdür-; {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ} “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti bile” -yani Useyr ve arkadaşlarını kastetmektedir-; {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş...” buyruğundan {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz” buyruğuna kadar.

فلما نزل القرآنُ أُتِى رسولُ اللهِ ﷺ بالسلاحِ، فردَّه إلى رفاعةَ.

Kur'an inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e silah getirildi ve o da onu Rifâa'ya iade etti.

قال قتادةُ: فلما أتَيْتُ عمِّى بالسلاحِ وكان شيخًا قد عسَا في الجاهليةِ،

Katâde dedi ki: Amcama silahı getirdiğimde -ki o, Câhiliye döneminde iyice yaşlanmış bir ihtiyardı-,

وكُنتُ أرى إسلامَه مدخولًا ؛ فلما أتَيْتُه بالسلاحِ، قال: يا بنَ أخي، هو في سبيلِ اللهِ. قال: فعرَفت أن إسلامَه كان صحيحًا. فلما نزَل القرآنُ لحق بُشَيرٌ بالمشركين فنزَل على سُلافةَ بنتِ سعدِ بن شُهَيدٍ ، فأنزَل اللهُ فيه: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ}، إلى قولِه: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا}، فلما نزَل على سُلافةَ رماها حسانُ بنُ ثابتٍ بأبياتٍ مِن شعرٍ، فأَخَذَت رَحْلَه فوضَعَتْه على رأسها ثم خرجت به فرَمَتْ به في الأبطحِ، ثم قالت: أَهْدَيْتَ إليَّ شعرَ حسانَ، ما كنتَ تَأتينى بخيرٍ .

ve ben onun İslam'ında bir kusur/şüphe olduğunu sanıyordum; ona silahı getirdiğimde: “Ey kardeşimin oğlu, o Allah yolundadır” dedi. [Katâde] dedi ki: Böylece onun İslam'ının sahih olduğunu anladım. Kur'an indiğinde Büşeyr müşriklere katıldı ve Sa'd b. Şüheyd'in kızı Sulâfe'nin yanına indi. Bunun üzerine Allah onun hakkında: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimse...” buyruğundan {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür” buyruğuna kadar [olan ayetleri] indirdi. Büşeyr, Sulâfe'nin yanına inince Hassân b. Sâbit ona birkaç beyit şiirle hicvetti. Bunun üzerine kadın Büşeyr'in eşyasını alıp başına koydu, sonra onunla çıkıp Ebtah mevkiine fırlattı ve: “Bana Hassân'ın şiirini hediye ettin; sen bana hiçbir hayır getirmezdin zaten! ” dedi.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ}. يَقُولُ: بما أنزَل اللهُ عليك وبيَّن لك. {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}. فقرَأ إلى قولِه: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا}: ذُكِر لنا أن هؤلاء الآياتِ أُنزِلت في شأنِ طُعْمَةَ بن أُبَيْرقٍ، وفيما همَّ به نبيُّ اللهِ ﷺ من عُذْرِه، وبيَّن اللهُ شَأنَ طعمةَ بن أُبيرِقٍ، ووعَظ نبيَّه وحذَّره أن يَكُونَ للخائنين خصيمًا، وكان طُعْمَةُ بنُ أُبَيْرِقٍ رجلًا مِن الأنصارِ ثم أحدَ بني ظَفَرٍ، سرَق درعًا لعمِّه كانت وديعةً عندَه، ثم قذَفها على يهوديٍّ كان يَغْشاهم، يُقال له: زيدُ بنُ السمينِ. فجاء اليهوديُّ إلى نبيِّ اللهِ ﷺ

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] bildirdi: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin.” [Katâde] şöyle der: Yani Allah'ın sana indirdiği ve sana açıkladığı şey ile [hüküm veresin]. {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Hainlerin savunucusu olma!” [Katâde] ayeti {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا} “Şüphesiz Allah, çokça hainlik eden ve günaha dalan kimseyi sevmez” buyruğuna kadar okudu [ve şöyle dedi]: Bize aktarıldığına göre bu ayetler Tu‘me b. Übeyrık hakkında ve Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu mazur görmeye niyetlenmesi hususunda indirilmiştir. Allah, Tu‘me b. Übeyrık'ın durumunu açıklamış; Peygamberine öğüt verip onu hainlerin savunucusu olmaktan sakındırmıştır. Tu‘me b. Übeyrık, Ensâr'dan, Zafar oğullarına mensup bir adamdı. Kendisinde emanet bulunan amcasına ait bir zırhı çalmış, sonra da bu suçu yanlarına gidip gelen ve kendisine Zeyd b. es-Semîn denilen bir Yahudi'nin üzerine atmıştı. Bunun üzerine Yahudi, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip...

يهتِفُ، فلما رأى ذلك قومُه بنو ظَفَرٍ جاءوا إلى نبيِّ اللهِ ﷺ ليَعْذِروا صاحبَهم، وكان نبيُّ اللهِ ﷺ قد همَّ بعذرِه، حتى أنزَل اللهُ جل ثناؤه في شأنِه ما أَنْزَل؛ فقال: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ}، إلى قولِه: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}، يَعْنى بذلك قومَه. {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}، وكان طُعْمَةُ قد قذَف بها بريئًا، فلما بَيَّنَ اللهُ شَأنَ طُعْمَةَ، نافَق ولحِق بالمشركين بمكةَ، فأنزَل اللهُ في شأنِه: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} .

feryat etti. Kavmi Zafar oğulları bunu görünce arkadaşlarını mazur göstermek/savunmak üzere Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem de onu mazur görmeye niyetlenmişti; nihayet Allah Teâlâ onun hakkında indireceği ayetleri indirdi ve şöyle buyurdu: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerine hıyanet edenleri savunma” buyruğundan {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “İşte sizler dünya hayatında onları savundunuz; peki kıyamet günü onları Allah'a karşı kim savunacak?” buyruğuna kadar -bununla onun kavmini kastetmektedir-; {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Kim de bir hata veya günah kazanır, sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur”. Tu'me ise suçu suçsuz birinin üzerine atmıştı. Allah Tu'me'nin durumunu açıklığa kavuşturunca o nifaka saptı ve Mekke'deki müşriklere katıldı. Bunun üzerine Allah onun hakkında şu ayeti indirdi: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği o yolda bırakırız ve onu cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir varış yeridir!” .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}: وذلك أن نفرًا مِن الأنصارِ غَزَوا مع النبيِّ ﷺ في بعضِ غَزَواتِه، فسُرِقت درعٌ لأحدِهم، فأظنَّ بها رجلًا مِن الأنصارِ، فأتي صاحبُ الدِّرْعِ رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: إِن طُعْمَةَ بنَ أُبَيْرِقٍ سَرَق دِرْعِي، فأتى به رسولَ اللهِ ﷺ، فلما رأَى السارِقُ ذلك، عمَد إليها فألقاها في بيتِ رجلٍ بَرِئٍ، وقال لنفرٍ من عشيرتِه: إنى قد غيِّبتُ الدرعَ وألقيتُها في بيت فلانٍ، وستوجد عندَه. فانطَلَقوا إلى نبيِّ اللهِ ﷺ ليلًا، فقالوا: يا نبيِّ اللهِ، إن صاحبَنا برئٌ، وإن سارق الدرِع فلانٌ، وقد أحَطنا بذلك علمًا، فاعْذِرْ صاحبَنا على رُءوسِ

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; onun: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Hainlerin savunucusu olma!” ayeti hakkındaki sözü şöyledir: Bu durum, Ensâr'dan bir grubun gazvelerinden birinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa çıkmalarıyla meydana geldi. İçlerinden birine ait bir zırh çalındı; o da Ensâr'dan bir adamı bundan dolayı itham etti. Zırhın sahibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Tu'me b. Übeyrık zırhımı çaldı' dedi ve onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna getirdi. Hırsız bu durumu görünce, kasıtlı olarak zırhı alıp suçsuz bir adamın evine attı ve akrabasından bir gruba: 'Ben zırhı saklayıp falancanın evine attım, zırh onun yanında bulunacaktır' dedi. Bunun üzerine gece vakti Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip dediler ki: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Arkadaşımız suçsuzdur, zırhı çalan kişi falancadır; biz bu meseleyi etraflıca öğrenmiş bulunuyoruz. O hâlde insanların huzurunda arkadaşımızı

الناسِ وجادِلْ عنه، فإنه إلا يعْصِمْه اللهُ بك يَهْلِكُ. فقام رسولُ اللهِ ﷺ فبرَّأه وعذَره على رُءوسِ الناسِ، فأنزَل اللهُ: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} يَقُولُ: احْكُمْ بينَهم بما أنزَل اللهُ إليك في الكتابِ، {وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} الآية. ثم قال للذين أتَوا رسولَ اللهِ ﵊ ليلًا [يَسْتَخفون بالكذبِ] : {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ}، إلى قوله: {أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا}. يَعْنى الذين أَتَوا رسولَ اللهِ ﷺ [مُسْتَخفين يُجادلون عن الخائنِ. ثم قال: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}، يعني، الذين أَتَوا رسولَ اللهِ ﵇] مَسْتَخْفين بالكذبِ. ثم قال: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}. يَعْنى: السارقَ، والذين يُجادِلون عن السارقِ .

temize çıkar ve onu savun; zira eğer Allah onu senin vasıtanla korumazsa helak olur. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp insanların gözü önünde onu akladı ve mazur gösterdi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Hainlerin savunucusu olma!”; şöyle buyurmaktadır: İnsanlar arasında Allah'ın Kitap'ta sana indirdiği şekilde hükmet; {وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Ve Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerine hıyanet edenleri savunma” ayeti. Sonra geceleyin Resûlullah aleyhisselâm'a [yalanla gizlenerek] gelen kimseler hakkında şöyle buyurdu: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler...” buyruğundan {أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “yoksa onlara kim vekil olacak?” buyruğuna kadar. Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [gizlenerek gelip haini savunanları kastetmektedir. Sonra: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur” buyurdu; yani Resûlullah aleyhisselâm'a] yalanla gizlenerek gelenleri kastetmektedir. Sonra da şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Kim de bir hata veya günah kazanır, sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur”; hırsızı ve hırsızı savunanları kastetmektedir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} الآية. قال: كان رجلٌ سرَق درعًا مِن حديدٍ في زمانِ النبيِّ ﷺ وطرَحه على يهوديٍّ، فقال اليهوديُّ: واللهِ ما سرَقتُها يا أبا القاسمِ، ولكن طُرِحت عليَّ. وكان للرجلِ الذي سَرَق جيرانٌ يُبَرِّئونه ويَطْرَحونه على اليهوديِّ، ويَقُولون:

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Hainlerin savunucusu olma!” ayeti hakkında şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam demirden bir zırh çaldı ve onu bir Yahudinin [evine] attı. Bunun üzerine Yahudi: "Vallahi onu ben çalmadım ey Ebü'l-Kâsım, fakat o bana [tuzak olarak] atıldı!" dedi. Hırsızlık yapan adamın ise kendisini aklayan, suçu Yahudinin üzerine atan ve şöyle diyen komşuları vardı:

يا رسولَ اللهِ، إن هذا اليهوديَّ لخبيثٌ يَكْفُرُ باللهِ وبما جِئْت به. قال: حتى قال عليه النبيُّ ﷺ ببعضِ القولِ، فعاتَبه اللهُ ﷿ في ذلك، فقال: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} مما قلت لهذا اليهوديِّ، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}. ثم أقبل على جيرانِه فقال: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا}. قال: ثم عرض التوبة فقال: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ}: فما أدْخَلكم أنتم أيُّها الناسُ على خطيئةِ هذا تَكَلَّمون دونَه، {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} وإن كان مشركًا، {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}. [فقرَأ حتى بلَغ: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ}]، فقرَأ حتى بلَغ: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى}. قال: أبَى أن يَقْبَلَ التوبة التي عرَض اللهُ له، وخرَج إلى المشركين بمكةَ، فنقَب بيتًا ليَسْرِقَه، فهدَمه اللهُ عليه فقتَله، فذلك قولُ اللهِ ﷿: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى}. فقرَأ حتى بلَغ: {وَسَاءَتْ مَصِيرًا}. ويقالُ: هو طُعْمةُ بنُ أُبَيْرقٍ، وكان نازِلًا في بنى ظفَرٍ.

«Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz bu Yahudi pek habis bir kimsedir; Allah'ı ve senin getirdiklerini inkâr etmektedir» [diyorlardı]. [Ravi] dedi ki: Hatta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun aleyhine bazı sözler söyledi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah bu hususta onu uyardı ve şöyle buyurdu: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Hainlerin savunucusu olma! Ve Allah'tan bağışlanma dile!” -bu Yahudi'ye söylediklerinden dolayı- {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Sonra onun komşularına yönelerek şöyle buyurdu: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “İşte siz öyle kimselersiniz ki dünya hayatında onları savundunuz. Peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır?” [Ravi] dedi ki: Sonra [Allah Teâlâ] tevbeyi teklif ederek şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} “Kim bir kötülük yapar yahut kendine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. Kim de bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur.” -Ey insanlar! Bu adamın hatasına niçin müdahil olup da onu savunarak konuşuyorsunuz?- {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} -müşrik dahi olsa- {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam bir hüküm ve hikmet sahibidir. Kim bir hata veya günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.” [Sonra {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ} “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur” ayetine kadar okudu]; ardından {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan...” ayetine kadar okudu. [Ravi] dedi ki: O şahıs Allah'ın kendisine sunduğu tevbeyi kabul etmekten kaçındı ve Mekke'deki müşriklerin yanına kaçtı. Orada hırsızlık yapmak için bir evi delip [içeri girdi]; derken Allah [evi] üzerine yıktı da onu öldürdü. İşte aziz ve celil olan Allah'ın şu buyruğu bunun hakkındadır: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan...” [Ravi devamındaki] {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “...ve o ne kötü bir varış yeridir!” kısmına kadar okudu. Denildi ki: Bu adam Tu'me b. Übeyrık idi ve Benî Zafer arasında ikamet etmekteydi.

وقال آخرون: بل الخيانةُ التي وصَف اللهُ بها مَن وصَفه بها بقولِه: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}: جحودُه وديعةً كان أُودِعَها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Allah'ın: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Hainlerin savunucusu olma!” buyruğuyla nitelediği kimseye isnat ettiği hıyanet; kendisine bırakılan bir emaneti inkâr etmesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}. قال: أمَّا {بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ}، فما أوحَى إليك. قال: نزَلت في طُعْمَةَ بن أُبَيْرِقٍ، اسْتَودَعه رجلٌ مِن اليهود درعًا، فانطَلَق بها معه إلى دارِه، فحفَر لها اليهوديُّ ثم دفَنها، فخالَفه إليها طُعْمةُ، فاحتفَر عنها فأخَذها، فلما جاء اليهوديُّ يَطْلُبُ درعَه كابَره عنها، فانطلَق إلى ناسٍ من اليهودِ مِن عشيرتِه، فقال: انْطَلِقوا معى، فإنى أعرِفُ موضِعَ الدرعِ. فلما علم بهم طُعمةُ، أخَذ الدرعَ فألقاها في دارِ أبى مُلَيلٍ الأنصاريِّ، فلما جاءت اليهودُ تَطْلُبُ الدرعَ فلم تَقْدِرُ عليها، وقع به طُعمهُ وأناسٌ من قومِه فسبُّوه، قال: أتَّخَوِّنُونَني؟! فانطَلَقوا يَطْلُبونها في دارِه، فأشرَفوا على بيتِ أبي مُلَيلٍ، فإذا هم بالدرعِ، وقال طُعْمَةُ: أخذها أبو مُلَيلٍ. وجادَلت الأنصارُ دونَ طُعْمةَ، وقال لهم: انْطَلِقوا معى إلى رسولِ اللهِ ﷺ فقُولوا له يَنْضَحُ عنى ويُكَذِّبُ حجةَ اليهوديِّ، فإني إن أُكَذَّبْ كذَب على أهلِ المدينةِ اليهوديُّ، فأتاه أناسٌ مِن الأنصارِ فقالوا: يا رسولَ اللهِ، جادلْ عن طُعمةَ، وأكذِبِ اليهوديَّ. فهمَّ رسولُ اللهِ ﷺ أن يَفْعَلَ، فأنزل اللهُ عليه: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} مما أرَدْت، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا}. ثم ذكَر الأنصارَ ومُجادَلَتهم عنه، فقال: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ}. إلى: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}، ثم دعاهم إلى التوبةِ، فقال: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}. ثم ذكَر قولَه حينَ قال: أخذها أبو مُلَيلٍ. فقال: {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ}، {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}. ثم ذكر الأنصارَ وإتيانَها إياه أن يَنْضَحَ عن صاحبِهم، ويُجَادِلَ عنه، فقال: {لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ}. يَقُولُ: النبوَّةَ. ثم ذكَر مناجاتَهم فيما يُرِيدُون أن يُكَذِّبوا عن طُعْمَةً، فقال: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ}. فلما فضَح اللهُ طُعْمة بالمدينةِ بالقرآنِ، هرَب حتى أتَى مكةَ، فكفَر بعد إسلامِه، ونزَل على الحجاجِ بن عِلاطٍ السُّلَميِّ، فنقَب بيتَ الحجاجِ فأراد أن يَسْرِقَه، فسمِع الحجاجُ خَشْحَشةً في بيتِه، وقَعْقَعَةَ جلودٍ كانت عندَه، فنظَر فإذا هو بطُعْمَةَ، فقال: ضيفى وابنُ عمِّى وأَرَدْتَ أَن تَسْرِقَنى! فأخرَجه، فمات بحَرَّةِ بني سُلَيمٍ كافرًا، وأنزَل اللهُ فيه: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} إلى قولِه: {وَسَاءَتْ مَصِيرًا}.

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Şüphesiz insanlara Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmetmen için Kitab'ı sana hak ile indirdik; hainlerin savunucusu olma!” [âyeti hakkında] dedi ki: {بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” ifadesi; sana vahyettiği şeyle demektir. Dedi ki: Bu [ayet], Tu'me b. Übeyrık hakkında indi. Yahudilerden bir adam ona bir zırh emanet etmişti. [Tu'me] onunla beraber evine gitti. Yahudi [zırh] için [bir çukur] kazıp onu gömdü. Tu'me ise o gittikten sonra gizlice oraya gelip çukuru kazdı ve zırhı aldı. Yahudi gelip zırhını istediğinde, [Tu'me] ona karşı çıkarak [zırhı] inkâr etti. Bunun üzerine [Yahudi] aşiretinden bazı Yahudilerin yanına gidip: «Benimle gelin, çünkü ben zırhın yerini biliyorum» dedi. Tu'me onların durumunu öğrenince, zırhı alıp Ensârî Ebû Müleyl'in evine attı. Yahudiler gelip zırhı aradıkları halde onu bulamayınca, Tu'me ve kavminden bazı kimseler onun üzerine çullanıp ona hakaret ettiler. [Tu'me]: «Beni hırsızlıkla mı itham ediyorsunuz?!» dedi. [Bunun üzerine] onun evinde aramaya koyuldular; Ebû Müleyl'in evine baktıklarında zırhı orada buluverdiler. Tu'me: «Onu Ebû Müleyl aldı» dedi. Ensar Tu'me'yi savundu. [Tu'me] onlara dedi ki: «Benimle birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelin ve ona, beni savunmasını ve Yahudinin delilini yalanlamasını söyleyin; zira ben yalanlanırsam, Yahudi Medine ehline iftira etmiş olacaktır.» Bunun üzerine Ensardan bazı kimseler ona gelip: «Ey Allah'ın Resûlü, Tu'me'yi savun ve Yahudiyi yalanla!» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu yapmaya niyetlendi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şu âyetleri indirdi: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “...ve hainlerin savunucusu olma! Ve Allah'tan bağışlanma dile” —kastettiğin şeyden ötürü— {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Kendilerine hıyanet edenleri savunma; zira Allah, hainlikte ileri giden günahkârları sevmez.” Sonra Ensar'ı ve onların onu savunmasını zikrederek şöyle buyurdu: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kararlaştırıp kurarlarken O onların yanındaydı...” {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “İşte sizler dünya hayatında onları savunan kimselersiniz; peki kıyamet günü Allah'a karşı onları kim savunacak?” [âyetine kadar]. Sonra onları tevbeye davet ederek şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur.” Sonra [Tu'me'nin], «Onu Ebû Müleyl aldı» dediği andaki sözünü zikrederek şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur”, {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Kim bir hata veya günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.” Sonra Ensar'ı ve onların arkadaşlarını korumasını ve onu müdafaa etmesini istemek üzere ona gelmelerini zikrederek şöyle buyurdu: {لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti; oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiştir.” [Süddî] der ki: [Hikmetten kasıt] nübüvvettir. Sonra Tu'me adına [Yahudiyi] yalanlamak istedikleri konudaki gizli fısıldaşmalarını zikrederek şöyle buyurdu: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyiliği ya da insanların arasını düzeltmeyi emredeninki müstesnadır.” Allah Teâlâ Kur'an ile Medine'de Tu'me'yi rezil edip ifşa edince, o kaçıp nihayet Mekke'ye geldi ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldu. Haccâc b. İlât es-Sülemî'ye misafir oldu. Haccâc'ın evini delip onu soymak istedi. Haccâc evinde bir hışırtı ve yanında bulunan derilerin sesini işitti; bakınca bir de gördü ki o Tu'me'dir! Bunun üzerine: «Misafirim ve amcamın oğlusun, [buna rağmen] beni soymak mı istedin?!» dedi ve onu [evinden] kovup çıkardı. O da Benî Süleym Harresi'nde kâfir olarak öldü. Allah Teâlâ onun hakkında şu âyeti indirdi: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} “Kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi...” ayetinden {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “...ve ne kötü bir varış yeridir!” buyruğuna kadar .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عكرمةَ، قال: اسْتَوْدَع رجلٌ مِن الأنصارِ طُعْمَةَ بنَ أُبَيْرِقٍ مَشْرُبةً له فيها درعٌ، وخرَج فغاب، فلما قدِم الأنصاريُّ فتَح مَشْرُبتَه فلم يَجِدِ الدِّرْعَ، فسأَل عنها طُعْمَةَ بنَ أُبَيْرِقٍ، فرمَى بها رجلًا من اليهودِ، يقالُ له: زيدُ بنُ السمينِ. فتعلَّق صاحبُ الدرعِ بطُعْمَةَ في درعِه؛ فلما رَأى ذلك قومه أتَوُا النبيَّ ﷺ، فكلَّموه ليَدْرَأ عنه، فهمَّ بذلك، فأنزَل اللهُ ﵎: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ}. يَعْنِي: طُعمةَ بنَ أُبَيرِقٍ وقومَه، {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} له: محمدٌ ﷺ وقومُ طُعْمةَ. {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}: محمدٌ وطُعْمَةُ وقومُه، قال {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} الآية: طُعْمَةُ. {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا}، يعني: زيد بن السمين، {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}: طُعْمَةُ مِنْ أُبَيْرِقٍ. {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} - محمدٌ ﵇ {لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ}: قومُ طُعْمَةَ بن أُبَيْرِقٍ. {وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا}: محمدٌ. {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ}، حتى تَنْقَضِىَ الآيةُ: للناسِ عامةً . {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} الآية. قال: لما نزَل القرآنُ في طُعْمَةَ بن أُبَيْرِقٍ، لحِق بقُرَيشٍ ورجَع في دينِه، ثم عدَا على مَشْرُبةٍ للحجاجِ ابن عِلَاطٍ البَهْزِيِّ ثم السُّلَمِيِّ - حليفٌ لبنى عبدِ الدارِ فنَقَبها، فسقَط عليه حجرٌ فلَحِج ، فلمّا أصبَح أخرَجوه مِن مكةَ، فخرَج فلقِي رَكْبًا مِن بَهْراءَ مِن قُضاعةَ، فعرَض لهم، فقال: ابن سبيلٍ مُنْقَطَعٌ به. فحمَلوه حتى إذا جَنَّ عليه الليلُ عَدا عليهم فسرَقهم ثم انطلقَ، فرجَعوا في طلبِه فأدْرَكوه، فقذَفوه بالحجارةِ حتى مات.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den nakletti; dedi ki: Ensâr'dan bir adam, içinde bir zırh bulunan kendisine ait bir meşrübeyi (üst kat odasını) Tu'me b. Übeyrık'a emanet etti ve yola çıkıp [bir süre] gözden kayboldu. Ensârî [Medine'ye] döndüğünde meşrübesini açtı fakat zırhı bulamadı. Bunun üzerine onu Tu'me b. Übeyrık'a sordu; o da [hırsızlık suçunu] yahudilerden Zeyd b. es-Semîn denilen bir adama attı. Zırhın sahibi zırhı hususunda Tu'me'nin yakasına yapıştı. Kavmi bu durumu görünce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip [suçu] ondan savması için onunla konuştular; o da bunu yapmaya niyetlendi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle indirdi: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Şüphesiz ki biz sana Kitab’ı hak olarak indirdik; ta ki insanlar arasında Allah’ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma! Allah’tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Kendilerine hıyanet edenleri savunma!” Yani: Tu'me b. Übeyrık'ı ve kavmini [kastetmektedir]. {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “İşte siz öyle kimselersiniz ki dünya hayatında onları savundunuz. Peki, kıyamet gününde onları Allah’a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır?” [Hitap] ona, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Tu'me'nin kavminedir. {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmeder de sonra Allah’tan bağışlanma dilerse, Allah’ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur”: Muhammed, Tu'me ve kavmidir. {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur...” ayeti: Tu'me'dir. {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} “Kim bir hata veya günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” -yani Zeyd b. es-Semîn'i [kasteder]- {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur”: Tu'me b. Übeyrık'tır. {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} “Eğer Allah’ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı” -Muhammed aleyhisselâm [kastedilmektedir]- {لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ} “onlardan bir grup seni saptırmaya kesinlikle yeltenmişti. Hâlbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler”: Tu'me b. Übeyrık'ın kavmidir. {وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} “Allah sana Kitab’ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah’ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür”: Muhammed'dir. {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ} “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka veya bir iyilik emreden kimse müstesna...” ayetin sonuna kadar [olan kısım]: Genel olarak insanlar içindir . {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber’e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi...” ayeti. [İkrime] dedi ki: Tu'me b. Übeyrık hakkında Kur'an inince, Kureyş'e katılıp dininden döndü. Sonra Benî Abdiddâr'ın müttefiki olan el-Haccâc b. İlât el-Behzî es-Sülemî'ye ait bir meşrübeye saldırıp duvarını deldi; derken üzerine bir taş düştü ve sıkışıp kaldı . Sabah olunca onu Mekke'den çıkardılar. O da yola çıkıp Kudâa kabilesinin Behrâ kolundan bir kervanla karşılaştı ve onların karşısına çıkıp: “Yolda kalmış bir yolcuyum” dedi. Onu yanlarına alıp taşıdılar. Gece bastırınca [Tu'me] onlara saldırıp mallarını çaldı ve kaçtı. Onu aramak üzere peşine düştüler ve yakalayıp ölünceye kadar taşa tuttular.

قال ابن جريجٍ: فهذه الآياتُ كلُّها فيه نزَلت، إلى قولِه: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ}. أُنْزِلت في طُعْمَةَ بن أُبَيْرِقٍ، يَقُولون: إنه رَمَى بالدرعِ في دارِ أبى مُلَيلٍ بن عبدِ اللهِ الخزرجيِّ، فلما نزَل القرآنُ لحِق بقُرَيشٍ، فكان مِن أمرِه ما كان .

İbn Cüreyc dedi ki: İşte bu ayetlerin tamamı onun hakkında, {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğuna kadar [olan kısım], Tu'me b. Übeyrık hakkında indirilmiştir. Derler ki: O, zırhı Ebû Müleyl b. Abdillâh el-Hazrecî'nin evine atmıştı. Kur'an inince Kureyş'e katıldı ve başına gelenler geldi .

حُدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ يَقُولُ في قولِه: {لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ}. يَقُولُ: بما أَنْزَلَ اللهُ عليك وأَراكَه في كتابِه، ونزَلت هذه الآيةُ في رجلٍ مِن

Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı; dedi ki: ed-Dahhâk'ı, {لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmedesin diye” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “Allah'ın sana indirdiği ve Kitabı'nda sana gösterdiği şeyle [hükmedesin diye].” Bu ayet, [Ensâr'dan] bir adam hakkında inmiştir...

الأنصارِ اسْتُودِع درعًا فجحَد صاحبَها، فخوَّنه رجالٌ مِن أصحابِ نبيِّ اللهِ ﷺ، فغضِب له قومُه، وأتَوا نبيَّ اللهِ ﷺ، فقالوا: خوَّنوا صاحبَنا وهو أمينٌ سَلَّمٌ، فاعْذِرْه يا نبيَّ اللَّهِ وَازْجُرُ عنه. فقام نبيُّ اللهِ ﷺ ما فعذَره، وكذَّب. عنه، وهو يَرَى أنه برئٌ وأنه مكذوبٌ عليه، فأنْزَل اللهُ جل ثناؤُه بيانَ ذلك فقال: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ}، إلى قوله: {أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا}. فبَيَّن اللهُ جل ثناؤُه خيانتَه، فلحِق بالمشركين مِن أهلِ مكةَ، وارتدَّ عن الإسلامِ، فنزَل فيه: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} إلى قولِه: {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} .

kendisine bir zırh emanet edilmiş, o da sahibini inkâr etmişti. Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler onu hainlikle itham ettiler. Bunun üzerine kavmi onun adına öfkelendi ve Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Arkadaşımızı hainlikle itham ettiler; oysa o güvenilir ve dürüst bir kimsedir. Ey Allah'ın Nebîsi, onu mazur gör ve suçlamaları ondan defet” dediler. Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem de kalkıp onu mazur gördü ve onun aleyhindeki iddiaları yalanladı. Oysa o, adamın masum olduğunu ve ona iftira atıldığını düşünüyordu. Bunun üzerine şanı yüce olan Allah, bu durumun açıklamasını indirip şöyle buyurdu: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki, insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin” buyruğundan {أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “yahut kim onlara vekil olacak?” buyruğuna kadar. Şanı yüce olan Allah onun hıyanetini ortaya koydu; o da Mekkeli müşriklere katılıp İslam'dan irtidat etti. Bunun üzerine onun hakkında şu ayet indi: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimse...” buyruğundan {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “Orası ne kötü bir varış yeridir!” buyruğuna kadar.

قال أبو جعفرٍ: وأولى التأويلين في ذلك بما دلَّ عليه ظاهرُ الآيةِ قولُ مَن قال: كانت خيانتُه التي وصَفه اللهُ بها في هذه الآيةِ جحودَه ما أُودِع؛ لأن ذلك هو المعروفُ مِن معاني الخياناتِ في كلامِ العربِ، وتوجيهُ تأويلِ القرآنِ إلى الأشهرِ مِن معاني كلامِ العربِ - ما وُجِد إليه سبيلٌ - أولى مِن غيره.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda ayetin zahirinin delalet ettiği üzere iki yorumdan en evla olanı; Allah'ın bu ayette onu vasfettiği hıyanetinin, kendisine emanet edilen şeyi inkâr etmesi olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Çünkü Arapların kelamında hıyanet manalarından bilinen budur. Bir yol bulunduğu müddetçe Kur'an'ın tevilini Arapların kelamındaki en meşhur anlamlara yöneltmek diğerlerinden daha evladır.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧)} “Kendilerine hıyanet edenleri savunma! Şüphesiz Allah, hainliği âdet edinmiş günahkârları sevmez”.

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {وَلَا تُجَادِلْ} يا محمدُ فتُخاصِمْ {عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ}، يَعْنِي: يخوِّنون أنفسَهم؛ يَجْعَلُونَها خَوَنةً بخيانتِهم ما خانوا مِن أموالِ مَن خانوه مالَه، وهم بنو

Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- der ki: Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: {وَلَا تُجَادِلْ} “Savunma” [yani] ey Muhammed, {عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “kendilerine hıyanet edenleri” [müdafaa etmek üzere] hasımlaşma! [Ayetin] anlamı şudur: Kendilerini hain duruma düşürürler; malına hıyanet ettikleri kimselerin mallarından çaldıkları şey sebebiyle kendilerini hain kılarlar. Bunlar da Benû...

أُبَيْرِقٍ، يقول: لا تُخاصِمُ عنهم مَن طالَبَهم بحقوقِهم، وما خانوه فيه مِن أموالِهم، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا}، يَقولُ: إن الله لا يُحِبُّ مَن كان مِن صفتِه خيانةُ الناسِ في أموالِهم، وركوبُ الإثمِ في ذلك وغيرِه مما حرَّمه اللهُ عليه.

Übeyrık'tir. [Yani] onlardan haklarını ve mallarından çalınan şeyleri talep eden kimselere karşı onları savunma, [demektedir]. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا} “Şüphesiz Allah, hainliği âdet edinmiş günahkârları sevmez” buyruğuyla şöyle demektedir: Allah, sıfatı insanların mallarında onlara hıyanet etmek ve bunda yahut Allah'ın kendisine haram kıldığı başka şeylerde günaha dalmak olan kimseyi sevmez.

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وقد تقدَّم ذكرُ الروايةِ عنهم.

Bizim bu hususta söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir ve onlardan gelen rivayet daha önce zikredilmiştir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ}. قال: اخْتَان رجلٌ عمًّا له درعًا، فقذَف بها يهوديًّا كان يَغْشاهم، فجادَل عمُّ الرجلِ قومَه، فكان النبيُّ ﷺ عذَره، ثم لِحق بأرضِ الشركِ، فنزَلت فيه: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerine hıyanet edenleri savunma!” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Bir adam amcasının zırhına hıyanet etti ve suçu yanlarına girip çıkan bir Yahudinin üzerine attı. Adamın amcası kendi kavmini savundu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de onu mazur görmüştü. Sonra [hıyanet eden adam] şirk diyarına kaçtı; bunun üzerine onun hakkında şu ayet indi: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan kimse...” .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨)} “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O, razı olmadığı sözü geceleyin kurup tasarlarlarken onlarla beraberdir. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır”.

قال أبو جعفرٍ، ﵀: يَعْنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ}: يَسْتَخْفِى هؤلاء الذين يَخْتانُون أنفسَهم ما أتَوا من الخيانةِ وركِبوا مِن العارِ والمعصيةِ مِن الناسِ الذين لا يَقْدرون لهم على شيءٍ إلا ذكرَهم بقبيحِ ما أتَوا من فعلِهم، وشَنيعِ ما ركِبوا مِن جُزْمِهم إذا اطَّلعوا عليه، حياءً منهم وحذرًا مِن قبيحِ الأُحْدوثةِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Şânı yüce olan [Allah], {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan gizlenirler” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Kendilerine hıyanet eden bu kimseler; işledikleri hıyaneti ve bulaştıkları utanç ile günahı, -haberdar oldukları takdirde işledikleri çirkin fiilleri ve yüklendikleri kötü cürümleri dillerine dolamaktan başka kendilerine karşı ellerinden hiçbir şey gelmeyen insanlardan- onlardan utandıkları ve haklarında kötü söz söylenmesinden çekindikleri için gizlerler.

{وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} الذي هو مطَّلعٌ عليهم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن أعمالِهم، وبيَدِه العقابُ والنَّكالُ وتعجيلُ العذابِ، وهو أحقُّ أن يُسْتَحْيا منه مِن غيرِه، وأولى بأن يُعَظَّمَ؛ بأن لا يراهم حيثُ يَكْرَهون أن يَراهم أحدٌ مِن خلقِه، {وَهُوَ مَعَهُمْ}، يعنى: واللهُ شاهدُهم، {إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ}. يَقُولُ: حين يُسِرُّون ليلًا ما لا يَرْضى اللهُ مِن القولِ فيُغَيِّرونه عن وجهِه، ويَكْذِبون فيه. وقد بيَّنا معنى التَّثبيتِ في [غيرِ هذا الموضعِ ، وأنه كلُّ كلامٍ أو أمرٍ أُصلِح ليلًا. وقد حُكِى عن بعضِ الطائيِّين أن التَّبْيِيتَ في] لغتِهم التَّبْديلُ، وأنشدَ للأسودِ بن عامرِ بن جُوَينٍ الطائيِّ في معاتبةِ رجلٍ:

{وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan gizlenmezler”; Oysa O, onların üzerini gözetendir, amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz, ceza, ibretlik azap ve azabı çabuklaştırma O'nun elindedir. Kendisinden utanılmaya başkalarından daha layık olan ve yaratıklarından birinin kendilerini görmesini istemedikleri bir halde kendilerini görmemesiyle tazim edilmeye daha layık olan O'dur. {وَهُوَ مَعَهُمْ} yani Allah onların şahididir, {إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} “razı olmadığı sözü geceleyin kurup tasarlarlarken”. [Yani] geceleyin Allah'ın razı olmadığı sözü gizleyip onu asıl şeklinden saptırdıkları ve onda yalan söyledikleri vakit. Biz tebyît (تبييت) kelimesinin anlamını [başka bir yerde açıklamıştık; o, geceleyin düzene koyulan her söz veya iştir. Bazı Tâîlerden nakledildiğine göre tebyît onların] dilinde tebdîl (değiştirme) manasındadır. Nitekim el-Esved b. Âmir b. Cüveyn et-Tâî'nin bir adamı azarlarken söylediği şu beyit nakledilmiştir:

وبيَّتَّ قَوْلِيَ عبدَ المليـ … ــكِ قاتَلَك اللهُ عبدًا كَنودَا

Sözümü değiştirdin ey Abdülmelik , Allah canını alsın ey nankör kul!

بمعنى: بدَّلت قولى.

[Burada “beyyette kavlî”] “sözümü değiştirdin” anlamındadır.

ورُوِى عن أبي رزينٍ أنه كان يَقولُ في معنى قولِه: يُبَيِّتون: يُؤَلِّفون.

Ebû Rezîn'den ise onun {يُبَيِّتُونَ} kelimesinin anlamı hakkında: “Düzüp koşarlar (uydururlar)” dediği rivayet edilmiştir.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي رَزينٍ: {إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ}. قال: يُؤَلِّفون ما لا يَرْضَى مِن القولِ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o da Ebû Rezîn'den {إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} “O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin gizlice kurup tasarladıklarında...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: “Razı olmayacağı sözü düzüp koşarlar (uydururlar).”

حدَّثنا أحمدُ بنُ سنانٍ الواسطيُّ، قال: ثنا أبو يحيى الِحمانيُّ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن أبي رَزينٍ بنحوه .

Bize Ahmed b. Sinân el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Yahyâ el-Himmânî, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o da Ebû Rezîn'den benzerini anlattı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن الأعمشِ، عن أبي رَزينٍ مثلَه.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A'meş'ten, o da Ebû Rezîn'den aynısını haber verdi.

قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ شبيهُ المعنى بالذي قلناه، وذلك أن التأليفَ هو التسويةُ والتغييرُ عما هو به، وتحويلُه عن معناه إلى غيرِه.

Ebû Ca'fer der ki: Bu görüş, anlam bakımından bizim söylediğimize yakındır. Zira te'lif (düzüp koşma); bir şeyi düzenlemek , olduğu halden değiştirmek ve onu kendi manasından başka bir manaya çevirmektir.

وقد قيل: عنَى بقولِه: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ}. الرهطَ الذين مشَوا إلى رسولِ الله ﷺ في مسألةِ المدافعةِ عن ابن أُبَيْرِقٍ والجدالِ عنه، على ما قد ذكَرنا قبلُ فيما مضَى عن ابن عباسٍ وغيرِه. {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا}. يَعْنى جلَّ ثناؤه: وكان اللهُ بما يَعْمَلُ هؤلاء المُسْتَخْفُون مِن الناسِ فيما أَتَوا من جُرْمِهم، حياءً منهم مِن تَبْبِيتِهم ما لا يَرْضَى مِن القولِ وغيرِه مِن أفعالِهم. {مُحِيطًا}: مُحْصِيًا، لا يَخْفَى عليه شيءٌ منه، حافظًا لذلك عليهم، حتى يُجازِيَهم عليه جزاءَهم.

Şöyle de denilmiştir: Allah'ın {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler” buyruğuyla kastettiği kimseler; daha önce İbn Abbâs ve başkalarından aktardığımız üzere, İbn Übeyrık'i savunmak ve onun adına mücadele etmek hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen topluluktur. {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا} “Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır”; Şanı yüce olan Allah şunu kastetmektedir: Allah, insanlardan utandıkları için razı olunmayan sözü geceleyin kurup tasarlamaları ve bunun dışındaki fiilleri hususunda işledikleri suçları insanlardan gizleyen bu kimselerin yaptıklarını {مُحِيطًا} eksiksiz sayıp bilendir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz, cezalarını tam olarak kendilerine vermek üzere bunları onların aleyhine muhafaza edendir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (١٠٩)}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (١٠٩)} “İşte siz böylesiniz; dünya hayatında onları savundunuz. Peki, kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır?” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:

قال أبو جعفرٍ، ﵀: يَعْنى جل ثناؤُه بقولِه: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. ها أنتم الذين جادَلتم يا معشرَ مَن جادَل عن بنى أُبَيْرِقٍ في الحياةِ الدنيا - والهاءُ والميمُ في قولِه: {عَنْهُمْ} مِن ذكرِ الخائنين - {فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ}، يَقُولُ: فمَن ذا يُخاصِمُ الله عنهم {يَوْمَ الْقِيَامَةِ}، أي يومَ يَقُومُ الناسُ مِن قُبورِهم محشرِهم فيُدَافِعُ عنهم ما اللهُ فاعلٌ بهم ومعاقبُهم به؟ وإنما يَعْنى بذلك جل ثناؤه: أنكم أيُّها المدافِعون عن هؤلاء الخائنين أنفسَهم، وإن دافَعْتم عنهم في عاجلِ الدنيا، فإنهم سيَصِيرون في آجلِ الآخرةِ إلى مَن لا يُدافعُ عنهم عندَه أحدٌ فيما يَحِلُّ بهم مِن أليمِ العذابِ ونَكالِ العقابِ.

Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Şanı yüce olan Allah'ın {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İşte siz öyle kimselersiniz ki, dünya hayatında onları savundunuz” buyruğunun anlamı şudur: Ey dünya hayatında Benû Übeyrık'i savunan topluluk, işte siz onları savunanlarsınız! -{عَنْهُمْ} buyruğundaki hâ ve mîm zamiri hainleri işaret etmektedir-. {فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ} “Peki, onları Allah'a karşı kim savunacak?” [Yani] {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününde”, yani insanların mahşerleri için kabirlerinden kalkacağı gün, Allah'ın onlara yapacağı ve onları cezalandıracağı şeye karşı kim onları savunup Allah ile tartışabilir? Şanı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey bu kendilerine hıyanet edenleri savunanlar! Siz peşin olan dünyada onları savunsanız bile, onlar ertelenmiş olan ahirette, başlarına gelecek elem verici azap ve ibretlik ceza konusunda katında hiç kimsenin kendilerini savunamayacağı zata varacaklardır.

وأما قولُه: {أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا}. فإنه يَعْنى: ومَن ذا الذي يَكُونُ على هؤلاء الخائِنين وكيلًا يومَ القيامةِ، أي ومَن يَتَوَكَّلُ لهم في خصومةِ ربِّهم عنهم يومَ القيامةِ. وقد بيَّنَّا معنى الوكالةِ فيما مضَى ، وأنها القيامُ بأمرِ مَن توكَّلَ له.

{أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “yahut kim onlara vekil olacak?” buyruğuna gelince; bu, “Kıyamet gününde bu hainlerin üzerine kim vekil olacak, yani kıyamet gününde Rablerinin huzurundaki davalarında onlar adına kim vekâlet üstlenecek?” demektir. Biz daha önce vekâletin anlamını ve onun, adına vekâlet edilen kimsenin işini üstlenmek olduğunu açıklamıştık.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠)} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur”.

قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: يَعْنى بذلك جَلَّ ثناؤُه: ومَن يَعْمَلْ ذنبًا - وهو السوءُ - أو يَظْلِمْ نفسَه بإكسابِه إياها ما يَسْتَحِقُّ به عقوبةَ اللَّهِ، {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ}. يَقُولُ: ثم يَتُوبُ إلى اللهِ بإنابتِه مما عمِل مِن السوءِ وظلمِ نفسِه، ومراجعةِ ما يُحِبُّه اللهُ مِن الأعمالِ الصالحةِ التي تَمْحو ذنبَه وتُذْهِبُ جُرمَه،

Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- şöyle dedi: Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kim bir günah işlerse -ki bu kötülüktür- yahut Allah'ın cezasını hak edeceği şeyleri ona yükleyerek nefsine zulmeder de {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “sonra Allah'tan bağışlanma dilerse”; şöyle demektedir: Sonra işlediği kötülükten ve nefsine zulmetmekten vazgeçip O'na yönelerek ve günahını silip suçunu giderecek salih amellerden Allah'ın sevdiği şeylere dönerek Allah'a tövbe ederse,

{يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}. يَقُولُ: يَجِدِ الله ساتِرًا عليه ذنبَه بصفحِه له عن عقوبةِ جُرمِه، رحيمًا به.

{يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur”. Şöyle demektedir: Allah'ı, suçunun cezasını affederek günahını örten ve kendisine çok merhamet eden olarak bulur.

واختلَف أهلُ التأويلِ فيمن عُنِى بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها الذين وصفَهم اللهُ بالخيانة بقولِه: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ}.

Tefsir ehli bu ayetle kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bununla, Allah'ın: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerine hıyanet edenleri savunma!” buyruğuyla hainlikle vasfettiği kimseler kastedilmiştir.

وقال آخرون: عُنِى بها الذين كانوا يجادلون عن الخائنين الذين قال اللهُ لهم: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. وقد ذكَرنا قائلى القولَين كليهما فيما مضَى.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, Allah'ın kendilerine: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İşte siz öyle kimselersiniz ki, dünya hayatında onları savundunuz” dediği, hainleri savunan kimseler kastedilmiştir. Biz her iki görüşün sahiplerini de daha önce zikretmiştik.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا: أنه عُنِى بها كلُّ مَن عَمِل سُوءًا أو ظلَم نفسَه، وإن كانت نزَلت في أمرٍ الخائنين والمجادِلين عنهم، الذين ذكَر اللهُ أمرَهم في الآياتِ قبلَها.

Bize göre bu konudaki doğru görüş şudur: Bu ayet, her ne kadar Allah'ın bundan önceki ayetlerde durumlarını zikrettiği hainler ve onları savunanlar hakkında inmiş olsa da, kötülük işleyen yahut nefsine zulmeden herkesi kapsamaktadır.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehlinden bir grup da söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن شعبةَ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ، قال: قال عبدُ اللهِ: كانت بنو إسرائيلَ إذا أصاب أحدُهم ذنبًا أصبح قد كُتِب كفارةُ ذلك الذنبِ على بابِه، وإذا أصاب البولُ شيئًا منه قرَضه بالمقراضِ. فقال رجلٌ: لقد آتَى اللهُ بنى إسرائيلَ خيرًا. فقال عبدُ اللهِ: ما آتاكم اللهُ خيرٌ مما آتاهم؛ جعَل اللهُ الماءَ لكم طهورًا، وقال: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} [آل عمران: ١٣٥]. وقال: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} .

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu'be'den, o Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den anlattı; o dedi ki: Abdullâh [b. Mes'ûd] şöyle dedi: "İsrâiloğullarından birine bir günah isabet ettiğinde (biri bir günah işlediğinde), sabahleyin o günahın keffâreti kapısının üzerine yazılmış olurdu. Birinin [bedenine veya elbisesine] idrar isabet ettiğinde ise onu makasla kesip atardı." Bir adam: "Allah İsrâiloğullarına gerçekten büyük bir hayır vermiş!" dedi. Bunun üzerine Abdullâh: "Allah'ın size verdiği, onlara verdiğinden daha hayırlıdır; Allah suyu sizin için temizleyici kıldı ve şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} “Onlar, bir kötülük yaptıkları veya nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı anıp hemen günahları için bağışlanma dilerler...” [Âl-i İmrân: 135]. Ve şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhametli bulur.” ."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: ثنا ابن عونٍ، عن حبيبِ بن أبى ثابتٍ، قال: جاءت امرأةٌ إلى عبدِ اللَّهِ بن مُغَفَّلٍ ، فسألتْه عن امرأةٍ فجَرت فحَبِلت، فلما ولَدت قتَلت ولدَها، قال: فقال ابن مُغَفَّلٍ مالها! لها النارُ. فانصَرَفت وهى تَبْكى فدَعاها، قال: ثم قال: ما أرى أمرَك إلا أحدَ أمرين: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}. قال: فمسَحت عينَها ثم مضَت .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Habîb b. Ebî Sâbit'ten anlattı; o dedi ki: Bir kadın Abdullâh b. Muğaffel'e gelip zina edip hamile kalan, doğum yapınca da çocuğunu öldüren bir kadın hakkında sordu. Dedi ki: İbn Muğaffel : “Ona ne olmuş! Onun yeri ateştir!” dedi. Kadın ağlayarak dönüp gitti. Bunun üzerine onu geri çağırdı, dedi ki: Sonra şöyle dedi: “Senin durumunu şu iki şeyden biri olarak görüyorum: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur””. Dedi ki: [Kadın] gözyaşını sildi ve sonra çekip gitti .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسِ قولَه: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}. قال: أخبَر اللهُ عبادَه بحلمِه وعفوِه وكرَمِه، وسَعةِ رحمتِه ومغفرتِه، فمن أذنبَ ذنبًا - صغيرًا كان أو كبيرًا - {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}، ولو كانت ذنوبُه أعظمَ مِن السمواتِ والأرضِ والجبالِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} buyruğu hakkında şunu aktardı: “Allah kullarına hilmini, affını, keremini, rahmetinin ve mağfiretinin genişliğini haber vermiştir. Dolayısıyla kim -küçük olsun büyük olsun- bir günah işler de {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur”; günahları göklerden, yerden ve dağlardan daha büyük olsa bile!” .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١)} “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ومَن يأتِ ذنبًا على عمدٍ منه

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kim kasten bir günah işlerse...

له [ومعرفةٍ به] ، فإنما يَجْتَرِحُ وبالَ ذلك الذنبِ وضُرَّه وخِزْيَه وعارَه على نفسِه دونَ غيرِه مِن سائرِ خلقِ اللَّهِ. يَقُولُ: فلا تجادِلوا أيُّها الذين تجادِلون عن هؤلاء الخونةِ، فإنكم وإن كنتم لهم عشيرةً وقرابةً وجيرانًا براءُ مما أتَوه مِن الذنبِ ومِن التبِعةِ التي يُتْبَعون بها، فإنكم متى دافَعتم عنهم أو خاصَمتم بسببِهم كنتم مثلَهم، فلا تُدافعوا عنهم ولا تخاصِموا.

[ve bilerek] bir günah işlerse, o günahın vebalini, zararını, rüsvaylığını ve utancını Allah'ın diğer yaratıklarının değil, sadece kendi aleyhine kazanmış olur. Şöyle demektedir: Ey bu hainleri savunanlar, onları savunmayın! Zira siz onların aşireti, akrabası ve komşuları olsanız bile, onların işlediği günahtan ve peşlerine takılacak sorumluluktan uzaksınız. Onları savunduğunuz veya onlar adına davalaştığınız takdirde siz de onlar gibi olursunuz. Öyleyse onları savunmayın ve [onlar için] davalaşmayın!

وأما قولُه: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا}. فإنه يَعْنى: وكان اللهُ عالمًا بما تَفْعلون أيُّها المجادِلون عن الذين يَخْتانون أنفسَهم في جدالِكم عنهم وغيِر ذلك مِن أفعالِكم وأفعالِ غيرِكم، وهو يُحْصِيها عليكم وعليهم، حتى يجازِىَ جميعَكم بها {حَكِيمًا}. يقولُ: وهو حكيمٌ بسياستِكم وتدبيرِكم وتدبيرِ جميعِ خلقِه. وقيل: نزَلت هذه الآيةُ في بنى أُبَيْرِقٍ، وقد ذكَرنا مَن قال ذلك فيما مضَى قبلُ.

{وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğuna gelince; bu, “Ey kendilerine hıyanet edenleri savunanlar! Onları savunmanızdaki fiillerinizi, diğer fiillerinizi ve başkalarının fiillerini Allah bilmektedir. Hepinize karşılığını vermek üzere bunları sizin ve onların aleyhine sayıp kaydetmektedir. {حَكِيمًا} O, sizin idarenizde, tedbirinizde ve bütün yaratıklarının tedbirinde hikmet sahibidir” demektir. Bu ayetin Benû Übeyrık hakkında indiği söylenmiştir; bunu söyleyenleri daha önce zikretmiştik.

القولُ في تأويل قولِه جل ثناؤه: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢)} “Kim bir hata veya günah kazanır, sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur”.

قال أبو جعفر محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ومَن يَعْمَلْ خطيئةً، وهى الذنبُ، أو إثمًا، وهو ما لا يحلُّ مِن المعصيةِ.

Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh der ki: Şanı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Kim bir hata -ki o günahtır- yahut bir ism (günah) -ki o helal olmayan masiyettir- işlerse...

وإنما فرَّق بينَ الخطيئةِ والإثمِ؛ لأن الخطيئةَ قد تَكُونُ مِن قِبَلِ العمدِ وغيرِ العمدِ، والإثمُ لا يَكُونُ إلا مِن العمدِ، ففصَل جلَّ ثناؤُه لذلك بينَهما، فقال: ومَن يَأْتِ خَطيئةً على غيرِ عمدٍ منه لها، أو إثمًا على عمدٍ منه، {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا}. يَعْنى: ثم يُضيفُ [ما أتَى] مِن خطئِه أو إثمِه الذي تَعَمَّده بريئًا مما أضافه إليه، ونحَله إياه، {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}. يَقُولُ: فقد تَحمَّلَ بفعلِه ذلك فِرْيةً وكذبًا وإثمًا عظيمًا، يقولُ: وجُرْمًا عظيمًا على علمٍ منه وعَمْدٍ لما أتَى مِن معصيتِه وذنبِه.

Hata (hatîe) ile günah (ism) arasını ancak şu sebeple ayırmıştır: Çünkü hata bazen kasıtlı bazen de kasıtsız olabilir; günah ise sadece kasıtlı olandan meydana gelir. Bu sebeple şânı yüce olan [Allah] ikisinin arasını ayırıp şöyle buyurmuştur: Kim kasıtsız olarak bir hata veya kasten bir günah işler, {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} “sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa”. [Bununla] şunu kastetmektedir: Sonra işlediği hatasını veya kasten işlediği günahını, kendisine nispet ettiği ve isnat ettiği şeyden berî (uzak/suçsuz) olan bir kimseye atarsa [işlediği şeyi ona yüklerse], {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur”. Şöyle demektedir: Bu fiiliyle bir iftira, yalan ve büyük bir günah; yani işlediği masiyet ve günahı bilerek ve kasten yapması sebebiyle büyük bir cürüm yüklenmiş olur.

واختلَف أهلُ التأويلِ فيمن عنَى اللهُ بقولِه: {بَرِيئًا}. بعدَ إجماعِ جميعِهم على أن الذي رمَى البرئَ بالإثم الذي كان أتاه ابن أُبَيْرِقٍ: الذي وصَفنا شأنَه قبلُ؛ فقال بعضُهم: عَنى اللهُ ﷿ بالبرئِ رجلًا مِن المسلمين يُقال له: لبيدُ بنُ سهلٍ.

Tefsir ehli, suçsuz kimseye işlediği günahı atan şahsın -durumunu daha önce açıkladığımız- İbn Übeyrık olduğu hususundaki icmalarından sonra, Allah'ın: {بَرِيئًا} “suçsuz” buyruğuyla kimi kastettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Allah azze ve celle suçsuz [biri] ile Müslümanlardan Lebîd b. Sehl denilen bir adamı kastetmiştir.

وقال آخرون: بل عنَى به رجلًا مِن اليهودِ يُقال له: زيدُ بنُ السَّمِينِ. وقد ذكَرنا الروايةَ عمن قال ذلك فيما مضَى، وممن قال: كان يَهُوديًّا، ابن سيرينَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Yahudilerden Zeyd b. es-Semîn denilen bir adamı kastetmiştir. Bunu söyleyenlerden gelen rivayeti daha önce zikretmiştik; onun bir Yahudi olduğunu söyleyenlerden biri de İbn Sîrîn'dir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا غُنْدَرٌ، عن شعبةَ، عن خالدٍ الحذاءِ، عن ابن سيرينَ: {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا}، قال: يهوديًّا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Gunder, Şu'be'den, o Hâlid el-Hazzâ'dan, o da İbn Sîrîn'den nakletti: {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} “sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” [ayeti hakkında]; “bir Yahudiyi [kastetmiştir]” dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا بَدَلُ بنُ المُحبَّرِ، قال: ثنا شعبةُ، عن خالدٍ الحذَّاءِ، عن ابن سِيرينَ مثلَه .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Bedel b. el-Muhabber anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Hâlid el-Hazzâ'dan, o da İbn Sîrîn'den benzerini anlattı .

وقيل: {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا}، بمعنى: ثم يَرْمِ بالإثمِ الذي أتى هذا الخائنُ مَن هو برئٌ مما رمَاه به، فالهاءُ في قولِه {بِهِ} عائدةٌ على الإثمِ، ولو جُعِلت كنايةٌ مِن ذكرِ الإثمِ والخَطيئةِ كان جائزًا؛ لأن الأفعالَ وإن اختلَفت العباراتُ عنها فراجعةٌ إلى

Şöyle de denilmiştir: {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} “sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” ayetinin anlamı; sonra bu hainin işlediği günahı, isnat ettiği şeyden beri/suçsuz olan kimsenin üzerine atarsa, demektir. Dolayısıyla {بِهِ} “onu” kavlindeki zamir (hâ), günaha dönmektedir. Eğer hem günahın hem de hatanın zikrinden kinaye kılınsaydı yine caiz olurdu; çünkü fiiller, kendilerini ifade eden lafızlar farklı olsa da

معنى واحدٍ بأنها فعلٌ.

fiil olmaları bakımından tek bir anlama dönmektedir.

وأما قولُه: {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}. فإن معناه: فقد تَحمَّل هذا الذي رمَى بما أتى مِن المعصيةِ، وركِب مِن الإثمِ والخطيئةِ مَن هو برئٌ مما رماه به مِن ذلك {بُهْتَانًا} - وهو الفِرْيةُ والكَذِبُ - {وَإِثْمًا مُبِينًا}، يَعْنى: وِزرًا مبينًا، يعنى أنه يُبِينُ عن أمرِ مُتَحمِّله وجُرأتِه على ربِّه، وتَقَدُّمِه على خلافِه فيما نهاه عنه لمن يَعْرِفُ أمرَه.

Allah'ın: {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: İşlediği masiyeti ve irtikâp ettiği günah ile hatayı, bundan beri/suçsuz olan kimsenin üzerine atan bu kişi, {بُهْتَانًا} -ki bu, iftira ve yalandır- {وَإِثْمًا مُبِينًا} “ve apaçık bir günah”, yani apaçık bir vebal yüklenmiştir. Yani onun durumunu bilen kimseye karşı, bunu yüklenen kimsenin durumunu , Rabbine karşı cüretini ve O'nun yasakladığı şeylerde O'na muhalefet etmeye kalkışmasını açıkça ortaya koyan [bir vebal yüklenmiştir].

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣)} “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya kesinlikle yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyüktür.”

قال أبو جعفرٍ، ﵀: يَعْنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ}. ولولا أن الله تَفَضَّل عليك يا محمدُ فعصَمك بتوفيقِه وتِبيانِه لك أمرَ هذا الخائنِ، فكَفَفْتَ لذلك عن الجدالِ عنه، ومدافعةِ أهلِ الحقِّ عن حقِّهم قِبَلَه، {لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ}. يَقُولُ: لهمَّت فرقةٌ منهم، يَعْنى: مِن هؤلاءِ الذين يَخْتَانُون أنفسَهم {أَنْ يُضِلُّوكَ}. يَقُولُ: يُزِلُّوك عن طريقِ الحقِّ، وذلك لتلبِيسِهم أمرَ الخائنِ عليه ﷺ، وشَهادتِهم للخائنِ عندَه بأنه برئٌ مما ادُّعِى عليه، ومسألتِهم إياه أن يَعْذِرَه، ويَقُومَ بمعذِرتِه في أصحابِه، فقال اللهُ ﵎: وما يُضِلُّ هؤلاء الذين همُّوا بأن يُضِلوك عن الواجبِ مِن الحكمِ في أمرِ هذا الخائنِ درعَ جارِه، إلا أنفسَهم.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle der: Şânı yüce olan Allah'ın: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı” buyruğunun anlamı şudur: Ey Muhammed! Eğer Allah sana lütufta bulunup [özel] tevfikiyle ve bu hâinin durumunu sana açıklamasıyla seni korumamış olsaydı ve bu sebeple sen onu savunmaktan, hak sahiplerinin onun aleyhindeki haklarını savunmalarına engel olmaktan geri durmamış olsaydın; {لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ} “onlardan bir grup niyetlenmişti”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onlardan bir fırka -yani nefislerine hâinlik eden şu kimselerden [bir grup]- {أَنْ يُضِلُّوكَ} “seni saptırmaya [niyetlenmişti]”. Yani seni hak yoldan kaydırmaya [kalkışmışlardı]. Bu da hâinin durumunu ona (Peygamber'e) sallallâhu aleyhi ve sellem çarpıtarak aksettirmeleri, onun yanında hâinin kendisine isnat edilen suçtan beri olduğuna şahitlik etmeleri ve kendisinden, onu mazur görmesini ve ashabı arasında onun mazeretini savunmasını talep etmeleri sebebiyleydi. Bunun üzerine Allah -celle celâluhu- şöyle buyurdu: Komşusunun zırhına hâinlik eden bu hâinin durumu hakkındaki hükümde vacip olandan seni saptırmaya niyetlenen bu kimseler, yalnızca kendilerini saptırmaktadırlar.

فإن قال قائلٌ: وما كان وجهُ إضلالِهم أنفسَهم؟ قيل: وجهُ إضلالِهم أنفسَهم: أخذُهم بها في غيرِ ما أباح اللهُ لهم الأخذَ بها فيه مِن سُبُلِه، وذلك أن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه قد كان تَقَدَّم إليهم فيما تَقَدَّم في كتابِه على لسانِ رسولِه ﷺ إلى خلقِه، بالنهى عن التعاونِ على الإثمِ والعُدْوانِ، والأمرِ بالتعاونِ على الحقِّ، فكان مِن الواجبِ للهِ على من سعَى في أمرِ الخائنين الذين وصَف اللهُ أمرَهم بقولِه: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}، معاونةُ مَن ظلَموه دونَ مَن خاصَمهم إلى رسولِ اللهِ ﷺ في طلبِ حقِّه منهم، فكان سعيُهم في معونتِهم دونَ معونةِ مَن في ظلَموه، أخذًا منهم في غيرِ سبيلِ اللهِ، وذلك هو إضلالهُم أنفسَهم، الذي وصَفه اللهُ فقال: {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: وما يَضُرُّك هؤلاء الذين همُّوا بك أن يُزِلُّوك عن الحقِّ في أمرِ هذا الخائنِ مِن قومِه وعشيرتِه مِن شيءٍ؛ لأن الله مُثَبِّتُك ومسدِّدُك في أمورِك، ومبينٌ لك أمرَ مَن سعَوا في إضلالِك عن الحقِّ في أمرِه وأمرِهم، ففاضِحُه وإياهم.

Eğer birisi: "Onların kendilerini saptırmalarının mahiyeti neydi?" diyecek olursa, şöyle denilir: Kendilerini saptırmalarının mahiyeti, nefislerini Allah'ın kendilerine meşru kıldığı yolların dışına sevk etmeleridir. Şöyle ki, şanı yüce olan Allah, Kitabı'nda Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle kullarına daha önce bildirdiği hükümlerde günah ve düşmanlık üzere yardımlaşmayı yasaklamış, hak üzere yardımlaşmayı ise emretmiştir. Dolayısıyla Allah'ın, haklarında: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} buyurduğu o hainlerin işi için çaba gösteren kimseye farz kıldığı görev; onlardan hakkını talep etmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e davasını götüren kimsenin aleyhine değil, onların zulmettiği kimseye yardım etmesiydi. Onların, zulmettikleri kimseye yardım etmek yerine bu hainlere yardım etmeye çabalamaları, Allah'ın yolundan başka bir yola sapmaları demekti. İşte bu, Allah'ın nitelendirerek: {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ} “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler” buyurduğu, kendi nefislerini saptırmalarıdır. Şöyle demektedir: Bu hainin kavminden ve aşiretinden olup bu konuda seni haktan kaydırmaya yeltenen bu kimseler sana hiçbir şekilde zarar veremezler; çünkü Allah senin işlerinde seni sebatkâr kılmakta, muvaffak etmekte ve onun durumu ile kendi durumları hakkında seni haktan saptırmaya çalışan kimselerin durumunu sana açıklamakta, böylece onu da onları da rezil etmektedir.

وقولُه: {وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ}. يَقُولُ: ومِن فضلِ اللهِ عليك يا محمدُ مع سائرِ ما تَفَضَّل به عليك مِن نعمِه، أنه أنزَل عليك أيضًا الكتابَ، وهو القرآنُ الذي فيه تِبيانُ كلِّ شيءٍ وهدًى وموعظةٌ، و {وَالْحِكْمَةَ}، يَعْنى: وأنزل عليك مع الكتابِ الحكمةَ، وهى بيانُ ما كان في الكتابِ مجملًا ذكرُه، مِن حلالِه وحرامِه، وأمرِه ونهيِه وأحكامِه، ووعدِه ووعيدِه، {وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} مِن خبرِ الأوَّلين والآخرين، وما كان وما هو كائنٌ، فكل ذلك مِن فضلِ اللهِ عليك.

Allah'ın: {وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirdi” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana lütfettiği diğer nimetleriyle birlikte Allah'ın senin üzerindeki lütfundan biri de sana ayrıca Kitab'ı -ki o, içinde her şeyin açıklaması, bir hidayet ve bir öğüt bulunan Kur'an'dır- indirmiş olmasıdır. {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti [indirdi]” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Kitap ile birlikte sana hikmeti de indirdi; o da Kitap'ta helali ve haramı, emri ve yasağı, hükümleri, vaadi ve tehdidi kabilinden mücmel (özet) olarak zikredilen hususların açıklamasıdır. {وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} “Ve sana bilmediğin şeyleri öğretti” buyruğu ise; öncekilerin ve sonrakilerin haberlerinden, olmuş ve olacak şeylerden [bilmediklerini sana öğretti demektir]. Bütün bunlar Allah'ın senin üzerindeki lütfundandır.

[وقولُه: {وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا}. يقولُ: ولم يَزَلْ فضلُ اللَّهِ عليك] يا محمدُ مذ خلَقك، عظيمًا فاشْكُرْه على ما أوْلاك مِن إحسانِه إليك بالتمسُّكِ بطاعتِه، والمسارعةِ إلى رضاه ومحبتِه، ولزومِ العملِ بما أنْزَل إليك في كتابِه وحكمتِه، ومخالفةِ مَن حاول إضلالَك عن طريقِه ومنهاجِ دينِه، فإن اللَّهَ هو الذي يَتَولّاك بفضلِه ويَكْفِيك غائلةَ مَن أرادَك بسوءٍ وحاوَل صدَّك عن سبيلِه، كما كفاك أمرَ الطائفةِ التي همَّت أن تُضِلُّك عن سبيلِه في أمرِ هذا الخائنِ، ولا أحدَ مِن دونِه يُنْقِذُك مِن سوءٍ إن أراد بك، إن أنت خالَفتَه في شيءٍ مِن أمره ونهيِه، واتَّبَعْت هوَى مَن حاوَل صدَّك عن سبيلِه.

[Allah'ın: {وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} buyruğuna gelince; şöyle demektedir: Seni yarattığından beri Allah'ın senin üzerindeki lütfu] ey Muhammed, daima çok büyük olmuştur. O hâlde O'nun sana olan ihsanına karşı, O'na itaate sarılarak, rızasına ve sevgisine koşarak, Kitabı'nda ve hikmetinde sana indirdiği şeylerle amel etmeye devam ederek ve seni O'nun yolundan ve dininin yönteminden saptırmaya çalışan kimselere muhalefet ederek O'na şükret. Zira O'nun yolundan seni saptırmaya yeltenen o grubun şerrine karşı bu hain konusunda sana kâfi geldiği gibi, lütfuyla seni himaye edecek ve sana kötülük yapmak isteyip O'nun yolundan seni alıkoymaya çalışan kimselerin hilesine karşı sana yetecek olan ancak Allah'tır. Eğer sen O'nun emrinden ve yasağından bir şeyde O'na muhalefet eder ve seni O'nun yolundan alıkoymaya çalışanın hevasına uyarsan, O'nun senin için murat ettiği bir kötülükten seni O'ndan başka kurtaracak hiç kimse yoktur.

وهذه الآيةُ تَنْبِيهٌ مِن اللهِ ﷿ نبيَّه محمدًا ﷺ على موضعِ خَطئِه ، وتذكيرٌ منه له الواجبَ عليه مِن حقِّه.

Bu ayet, Allah azze ve celle'nin Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hata ettiği yeri bir uyarısı ve O'nun kendi hakkı olarak Resûlü'ne düşen görevi ona bir hatırlatmasıdır.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤)}.

Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤)} “Onların gizli konuşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka, bir iyilik yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna. Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla yaparsa, Biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ}. لا خيرَ في كثيرٍ مِن نجوى الناسِ جميعًا، {إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ}. والمعروفُ: هو كلُّ ما أمَر اللهُ به أو ندَب إليه مِن أعمالِ البرِّ والخيرِ، {أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ}: وهو الإصلاحُ بينَ المتبايِنَيْن أو المختصمَيْن بما أباح اللَّهُ الإصلاحَ بينَهما ليَتَراجَعا إلى ما فيه الأُلْفَةُ واجتماعُ الكلمةِ على ما أذِن اللهُ وأمَر به.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şanı yüce olan Allah, {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ} “Onların gizli konuşmalarının çoğunda hayır yoktur” buyruğuyla; insanların tamamının gizli konuşmalarının çoğunda hayır olmadığını kastetmektedir. {إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ} “ancak bir sadaka veya bir iyilik emreden kimse müstesna”. Ma'rûf (iyilik): Allah'ın emrettiği veya teşvik ettiği bütün iyilik ve hayır amelleridir. {أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} “yahut insanların arasını düzeltmeyi [emreden kimse müstesna]”: Bu da, Allah'ın izin verdiği ve emrettiği üzere aralarında ülfet ve birlik hasıl olsun diye, iki ayrı düşmüş veya çekişen tarafın arasını Allah'ın meşru kıldığı şekilde düzeltmektir.

ثم أخبَر جلَّ ثناؤُه بما وعَد مَن فعَل ذلك، فقال: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}. يَقُولُ: ومَن يَأْمُرْ بصدقةٍ أو معروفٍ مِن الأمرِ، أو يُصْلِحْ بينَ الناسِ {ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}، يَعْنى: طلبَ رَضا اللَّهِ بفعلِه ذلك، {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}. يَقُولُ: فسوف نُعْطِيه جزاءً لما فعل مِن ذلك أجْرًا عظيمًا، ولا حدَّ لمبلغِ ما سمَّى اللهُ عظيمًا يَعْلَمُه سواه.

Sonra şânı yüce olan [Allah], bunu yapan kimseye vadettiği mükâfatı haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “Her kim bunu Allah'ın rızasını arayarak yaparsa, biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz.” Şöyle buyurmaktadır: Her kim bir sadaka veya [yapılması gereken] bir iyilik emrederse yahut {ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın rızasını arayarak” -yani bu fiiliyle Allah'ın rızasını talep ederek- insanların arasını düzeltirse, {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz.” Şöyle buyurmaktadır: Yaptığı bu amele karşılık olarak ona büyük bir mükâfat (ecir) vereceğiz. Allah'ın 'büyük' diye isimlendirdiği şeyin eriştiği büyüklüğün O'ndan başka kimsenin bilemeyeceği bir sınırı yoktur.

واختلَف أهلُ العربيةِ في مَعْنَى قولِه: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: معنى ذلك: لا خيرَ في كثيرٍ من نجواهم إلا في نجوى مَن أمَر بصدقةٍ، كأنه عطَف بـ"مَن" على "الهاءِ والميمِ" التي في {نَجْوَاهُمْ}. وذلك خطأٌ عندَ أهلِ العربيةِ؛ لأن "إلا" لا تُعْطَفُ على "الهاءِ والميمِ" في مثلِ هذا الموضعِ مِن أجلِ أنه لم يَنَلْه الجحدُ.

Arap dili âlimleri, Allah'ın: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} buyruğunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Sadaka emreden kimsenin gizli konuşması müstesna, onların gizli konuşmalarının çoğunda hayır yoktur" demektir. Sanki [burada müellif] "من" (men) kelimesini {نَجْوَاهُمْ} lafzındaki "hâ ve mîm" (onlar) zamirine atfetmiş gibidir. Bu ise Arap dili ehline göre hatalıdır; çünkü bu gibi bir yerde olumsuzluk (cahd) zamire ulaşmadığından ötürü "إلا" (illâ) edatı "hâ ve mîm" zamirine atfedilemez.

وقال بعضُ نحوييِّ الكوفةِ: قد تَكُونُ "من" في موضعِ خفضٍ ونصبٍ. أما الخفضُ فعلى قولِك: لا خيرَ في كثيرٍ مِن نجواهم إلا فيمن أمَر بصدقةٍ. فتَكُونُ النَّجْوى على هذا التأويلِ: هم الرجالُ المناجُون، كما قال جلَّ ثناؤه: {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ} [المجادلة: ٧]. وكما قال {وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} [الإسراء: ٤٧]. وأما النصبُ، فعلى أن تَجْعَل النجوى فعلًا فيَكُونَ نصبًا؛ لأنه حينَئذٍ يَكُونُ استثناءً منقطعًا؛ لأن "مَن" خلافُ "النجوى"، فيَكُونُ

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: [Buradaki] "men" (مَنْ) lafzı cer ve nasb konumunda olabilir. Cer konumunda olması, senin: "Sadaka emreden kimse müstesna, onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur" (لا خيرَ في كثيرٍ مِن نجواهم إلا فيمن أمَر بصدقةٍ) demen gibidir. Bu yoruma göre "en-Necvâ" (النَّجْوى); övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ} [Mücâdele, 7] “Üç kişinin gizli bir fısıldaşması olmaz ki dördüncüleri O olmasın” ve {وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} [İsrâ, 47] “Hani onlar fısıldaşırlarken” buyurduğu gibi, fısıldaşan/gizli konuşan adamlar demektir. Nasb konumunda olması ise, necvâyı bir fiil [yani masdar] kabul etmenle nasb olmasıdır; zira bu durumda [istisna] munkatı‘ bir istisna olur. Çünkü "men" (مَنْ) lafzı "en-Necvâ"nın türünden farklıdır; böylece bu,

ذلك نظيرَ قولِ الشاعرِ .

bu, şairin şu sözünün benzeri olur :

… ... … ... … ... … وَما بالرَّبْعِ مِن أحدِ

… ... … ... … ... … Ve konak yerinde hiç kimse yok,

إلا أَوَارِيَّ لأْيًا ما أُبَيِّنُها … ..................

Güçlükle seçebildiğim kazık yerleri müstesna … ..................

وقد يَحْتَمِلُ ["مَن" على] هذا التأويلِ أن يَكُونَ رفعًا، كما قال الشاعرُ :

Bu yoruma göre şairin şu sözünde olduğu gibi ["men" lafzının] ref konumunda olması da muhtemeldir :