حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: دين الله.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...Allah'ın yarattığını değiştirecekler” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Allah'ın dinidir” dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بن عبد الملك، عن عثمان بن الأسود، عن القاسم بن أبي بَزَّةَ في قوله: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: دينَ اللهِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Abdilmelik, Osmân b. el-Esved'den, o da el-Kâsım b. Ebî Bezze'den: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...Allah'ın yarattığını değiştirecekler” buyruğu hakkında nakletti; o: “Allah'ın dinini” dedi.
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن مفضلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: أما خلق الله فدينُ الله .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” [ayeti hakkında]; “Allah'ın yaratmasına gelince, o Allah'ın dinidir ” dedi.
حُدِّثت عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمان، قال: سمعت الضحاكَ يَقُولُ في قوله: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: دين الله، وهو قولُ اللهِ: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [الروم: ٣٠]. يَقُولُ: لدينِ اللهِ .
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...Allah'ın yarattığını değiştirecekler” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “Allah'ın dinidir; bu, Allah'ın: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} ‘Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata [sarıl]. Allah'ın yaratmasında hiçbir değiştirme yoktur’ [er-Rûm: 30] buyruğudur; ‘Allah'ın dininde’ demektir .”
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: سمعت ابن زيدٍ يَقُولُ في قوله: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: دين الله. وقرأ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ}. قال: لدينِ اللهِ.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'i: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” buyruğu hakkında: “Allah'ın dini” derken işittim. O: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın yaratmasında hiçbir değiştirme yoktur” ayetini okudu ve: “Allah'ın dininde [değiştirme yoktur]” dedi.
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى بن سعيدٍ، قال: ثنا سفيان، قال: ثنا قيس بن مسلمٍ، عن إبراهيمَ: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}، قال: دين الله .
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Kays b. Müslim, İbrâhîm'den nakletti: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler”, [İbrâhîm]: “Allah'ın dini ” dedi.
حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا معاذ بن معاذٍ، قال: ثنا عمرانُ بنُ حُدَيرٍ، عن عيسى بن هلالٍ، قال: كتب كثيرٌ مولى ابن سَمُرةَ إلى الضحاك بن مزاحمٍ يَسْأَله عن قوله:
Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Hudeyr, Îsâ b. Hilâl'den nakletti, dedi ki: İbn Semure'nin azatlısı Kesîr, Dahhâk b. Müzâhim'e [mektup] yazıp O'nun şu buyruğunu sordu:
{وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. فكتب أنه دين الله.
{وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler”. [Dahhâk] mektubunda onun Allah'ın dini olduğunu yazdı.
وقال آخرون: معنى ذلك: ولآمُرنَّهم فليُغَيِّرُنَّ خلق الله بالوَشْم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onlara mutlaka emredeceğim de dövme ile Allah'ın yarattığını değiştirecekler, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبد الرحمن بنُ مَهْدِيٍّ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمة، عن يونس، عن الحسن في قوله: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: الوَشْمُ .
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” buyruğu hakkında nakletti; o: “Dövmedir ” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا [يزيد، عن نوح بن قيسٍ] ، عن خالد بن قيسٍ، عن الحسنِ: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: الوَشْمُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Yezîd, Nûh b. Kays'tan] , o Hâlid b. Kays'tan, o da el-Hasan'dan nakletti: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...Allah'ın yarattığını değiştirecekler” [ayeti hakkında]; “Dövmedir” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثني هُشَيمٌ، قال: أخبرنا يونس بن عبيدٍ أو غيره، عن الحسنِ: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}. قال: الوَشْمُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ubeyd veya bir başkası el-Hasan'dan naklen haber verdi: {فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...Allah'ın yarattığını değiştirecekler” [ayeti hakkında]; “Dövmedir” dedi.
حدَّثنا أحمد بن حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا أبو هلال الراسبيُّ، قال: سأل رجلٌ الحسنَ: ما تقول في امرأةٍ قَشرت وجهَها ؟ قال: ما لها لعنها الله، غيَّرت خلق اللهِ!
Bize Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl er-Râsibî anlattı, dedi ki: Bir adam el-Hasan'a: “Yüzünü soyan (pürüzsüzleştiren) kadın hakkında ne dersin ?” diye sordu. O da: “Ona ne oluyor, Allah ona lanet etsin; Allah'ın yarattığını değiştirmiştir!” dedi.
حدَّثني أبو السائب، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن إبراهيم، قال: قال عبد الله: لعن الله المُتَفَلِّجات والمُتَنمِّصات والمُتوشِّماتِ المُغيِّراتِ خَلْقَ
Bana Ebü’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o İbrâhîm’den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah [b. Mes‘ûd] dedi ki: “Allah; [güzellik için] dişlerinin arasını ayıran, yüzündeki tüyleri yolan ve dövme yaptıran, [Allah'ın] yarattığını değiştiren...”
الله .
değiştirenlere lanet etmiştir .”
حدَّثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن إبراهيم، عن علقمة، عن عبد اللهِ، قال: لعن اللهُ الواشراتِ والمُسْتَوشِماتِ والمتنمِّصات والمُتفلِّجات للحسن، المغيِّرات خلق الله .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: “Allah; [dişlerini] törpülettiren , dövme yaptıran, kaşlarını aldıran ve güzellik için dişlerinin arasını açtıran, Allah'ın yarattığını değiştiren kadınlara lanet etmiştir .”
حدَّثني ابن المثنى، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبة، عن منصور، عن إبراهيم، عن علقمة، عن عبد الله، قال: لعن الله المتنمِّصات والمتفلِّجات. قال شعبة: وأحسبُه قال: المغيِّرات خلق الله .
Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: “Allah, kaşlarını aldıran ve [dişlerinin] arasını açtıran kadınlara lanet etmiştir.” Şu'be dedi ki: Sanırım o: “Allah'ın yarattığını değiştirenleri” de söyledi .
قال أبو جعفر: وأولى الأقوال بالصواب في تأويل ذلك قولُ مَن قال: معناه: ولأمُرنَّهم فَلَيغَيِّرُنَّ دينَ اللهِ. وذلك لدلالة الآية الأخرى على أن ذلك معناه، وهى قوله: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} [الروم: ٣٠]. وإذا كان ذلك معناه دخل في ذلك فعلُ كلِّ ما نهى اللهُ عنه من خصاءِ ما لا يَجُوزُ خِصاؤُه، ووَشْمِ ما نهى عن وشمه ووشره، وغير ذلك من المعاصى، ودخل فيه تَرْكُ كلِّ ما أمر الله جلَّ ثناؤه به؛ لأنَّ الشيطان لا شكَّ أنه يَدْعو إلى جميع معاصى الله، ويَنْهَى عن جميع طاعتِه، فذلك معنى أمره نصيبه المفروض من عباد الله، بتغيير ما خلق اللهُ مِن دينه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu [ayetin] tevilinde isabete en yakın olan görüş, bunun anlamının: “Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın dinini değiştirecekler” olduğunu söyleyenin görüşüdür. Zira başka bir ayetin delaleti de mananın bu şekilde olduğunu göstermektedir ki o da O'nun şu buyruğudur: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} [er-Rûm: 30] “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata [sarılın]. Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur.” Manası bu şekilde olunca; kısırlaştırılması caiz olmayan şeyleri kısırlaştırmak, dövme yapılması ve törpülenmesi yasaklanan şeylere dövme yapmak ve [dişleri] törpülemek gibi Allah'ın yasakladığı her fiili işlemek ve bunlardan başka diğer günahlar bunun kapsamına girdiği gibi; şânı yüce olan Allah'ın emrettiği her şeyi terk etmek de bunun kapsamına girer. Çünkü hiç şüphesiz şeytan, Allah'a isyan sayılan bütün günahlara çağırır ve O'na yapılacak her türlü itaati de yasaklar. İşte şeytanın, Allah'ın kullarından belirlenmiş payına, Allah'ın [fıtratlarında] var ettiği dinini değiştirmelerini emretmesinin manası budur.
فلا معنى لتوجيه من وجَّه قوله: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ}، إلى أنه وعْدُ الآمر بتغيير بعض ما نهى الله عنه دونَ بعضٍ، أو بعض ما أمر به دونَ بعضٍ. فإن كان الذي وجَّه معنى ذلك إلى الخصاء والوَشْم دونَ غيرِه، إنما فعل ذلك؛ لأن معناه كان عنده أنه عنى تغيير الأجسام، فإنَّ في قوله جلَّ ثناؤه إخبارًا عن قيل الشيطان: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} ما يُنبئ أن معنى ذلك على غير ما ذهب إليه؛ لأن تبتيك آذانِ الأنعام من تغيير خلق الله الذي هو أجسامٌ، وقد مضى الخبرُ عنه أنه وَعْدُ الآمر بتغيير خلقِ اللهِ مِن الأجسام مفسَّرًا، فلا وجهَ لإعادة الخبر عنه به مُجملًا، إذ كان الفصيح من كلام العرب أن يُتَرْجَمَ عن المجمل من الكلام بالمفسَّرِ، وبالخاصِّ عن العامِّ، دونَ الترجمة عن المفسَّرِ بالمجمل، وبالعامِّ عن الخاصِّ. وتوجيه كتاب الله إلى الأفصح من الكلام أولى من توجيهه إلى غيره ما وُجِدَ إليه سبيلٌ.
Dolayısıyla O'nun: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “...onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” buyruğunu; emredenin [şeytanın], Allah'ın yasakladığı veya emrettiği şeylerin bir kısmını değil diğer bir kısmını değiştirmeyi vaat etmesi şeklinde yorumlayan kimsenin tevilinin bir manası yoktur. Eğer bunun anlamını başka şeylere değil de sırf kısırlaştırma ve dövmeye hamleden kimse, bu anlamın kendi nezdinde bedenlerin/fiziki yapının değiştirilmesi kastedildiği zannıyla böyle yaptıysa; şânı yüce olan Allah'ın, şeytanın sözünü haber veren: {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} “...onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar” buyruğunda, bu mananın onun gittiği görüşten farklı olduğuna dair işaret vardır. Zira hayvanların kulaklarının yarılması, Allah'ın yaratışından olan bedenlerin/fiziki yapının değiştirilmesindendir. Nitekim emredenin [şeytanın], Allah'ın yarattığı bedenleri/fiziki yapıyı değiştirmeyi vaat ettiği haberi açıkça geçmişti. Artık bundan sonra onun mücmel (özet) olarak tekrar haber verilmesinin bir anlamı yoktur. Çünkü Arap kelâmının fasih olanında mücmel söz müfesser (açıklanmış) olanla, genel olan da özel olanla açıklanır; yoksa müfesser olan mücmel ile, özel olan da genel ile açıklanmaz. Bir yol bulunduğu sürece Allah'ın Kitabı'nı kelâmın en fasih olanına hamletmek, başkasına hamletmekten daha evladır.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (١٢٠)}
Şânı yüce olan Allah'ın: {وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (١٢٠)} “Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, muhakkak apaçık bir ziyana uğramıştır. (119) [Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (120)” buyruğunun tevili hakkında söz
قال أبو جعفرٍ ﵀: وهذا خبرٌ من الله جلَّ ثناؤه عن حال نصيب الشيطانِ المفروض الذين شاقُّوا الله ورسوله من بعد ما تبيَّن لهم الهدى، يقولُ الله: ومَن يتَّبع الشيطان فيُطِعْه في معصية الله وخلافِ أمره، ويُواله فيَتَّخِذه وليًّا لنفسه ونصيرًا دونَ اللهِ، {فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا} يَقُولُ: فقد هلك هلاكًا، وبخس نفسه حظَّها فَأَوْبَقَها بَخْسًا مبينًا يبيِّن عن عطَبِه وهلاكه؛ لأن الشيطان لا تملكُ له نصرًا من دونِ اللهِ، إذا عاقبه على معصيته إياه وخلافه أمره، بل يَخْذُلُه عند
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Bu, kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelen, şeytanın belirlenmiş payının durumu hakkında Allah -senâsı yücedir- tarafından verilmiş bir haberdir. Allah şöyle buyurmaktadır: Kim şeytana uyup Allah'a isyan ve O'nun emrine muhalefet hususunda ona itaat ederse, onu dost edinip Allah'ı bırakarak kendisi için bir veli ve yardımcı kılarsa; {فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا} “muhakkak apaçık bir ziyana uğramıştır”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kesinlikle [büyük bir] helak ile helak olmuş, nefsini nasibinden mahrum bırakarak onun perişanlığına ve helakine delalet eden apaçık bir eksiltmeyle onu felakete sürüklemiştir. Zira Allah, kendisine isyan etmesi ve emrine muhalefet etmesi sebebiyle ona ceza verdiğinde, şeytan Allah'ı bırakıp onun için hiçbir yardıma malik olamaz; bilakis...
حاجته إليه، وإنما حاله معه ما دام حيًّا مُمهَلًا بالعقوبة، كما وصفه الله جلَّ ثناؤه بقوله: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا}. يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يَعِدُ الشيطان المريدُ أولياءه الذين هم نصيبُه المفروض أن يَكُونَ لهم نصيرًا ممن أرادهم بسوء، وظهيرًا لهم عليه، يمنَعُهم منه، ويدافع عنهم، ويُمنِّيهم الظُّفَرَ على من حاول مكروههم والفَلْجَ عليهم، ثم قال: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا}. يَقُولُ: وما يَعِدُ الشيطانُ أولياءه الذين اتَّخَذوه وليًّا مِن دونِ اللهِ إِلا غُرُورًا، يَعْنى: إلا باطلًا، وإنما جعَل عِدَتَه إياهم ما وعدهم غُرورًا؛ لأنهم كانوا يحسبون أنهم في اتخاذهم إياه وليًّا على حقيقةٍ من عِداته الكاذبة وأمانيه الباطلة، حتى إذا حَصْحَصَ الحقُّ وصاروا إلى الحاجة إليه، قال لهم عدوُّ الله: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ} [إبراهيم: ٢٢]. وكما قال للمشركين ببدر وقد زيَّن لهم أعمالهم: {لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ}. وحَصْحَصَ الحقُّ وَعَاينَ جِدَّ الْأَمْر وَنُزُولَ عَذابِ اللهِ بِحزْبِهِ {نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ} [الأنفال: ٤٨]. فصارت عِداتُه - عدوَّ اللهِ - إياهم عندَ حاجتهم إليه غُرورًا {كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} [النور: ٣٩].
...[çünkü şeytan, kulun] kendisine muhtaç olduğu anda [onu yüzüstü bırakır]. Onunla olan hâli, ancak [kul] hayatta olduğu ve cezası ertelendiği müddetçe geçerlidir; nitekim şânı yüce olan Allah, onun durumunu şöyle vasfetmektedir: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez.” Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: İsyankâr şeytan, kendi belirli payı olan dostlarına, kendilerine kötülük yapmak isteyen kimselere karşı yardımcı ve onlara arka çıkıcı olacağını, onları koruyup savunacağını vaat eder; kendilerine kötülük tasarlayan kimselere karşı zafer ve üstünlük elde edecekleri kuruntusunu verir. Ardından şöyle buyurmuştur: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} “Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez.” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Şeytan, Allah'ı bırakıp da kendisini velî edinen dostlarına bâtıldan başka bir şey vaat etmez. [Allah'ın], onun onlara yaptığı vaadi aldatma (gurûr) olarak nitelemesinin sebebi; onların kendisini velî edinmekle onun yalan vaatleri ve bâtıl kuruntularından kaynaklanan bir gerçeklik üzerinde bulunduklarını sanmalarıdır. Nihayet hak açığa çıkıp da ona muhtaç olduklarında, Allah'ın düşmanı onlara şöyle demiştir: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ} “Şüphesiz ki Allah size hak olanı vaat etti. Ben de size vaat ettim fakat sözümden caydım. Benim sizin üzerinizde, sizi çağırmamdan ve sizin de bana icabet etmenizden başka hiçbir hükümranlığım yoktu. Öyleyse beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı inkâr etmiştim.” [İbrâhîm: 22]. Nitekim Bedir'de müşriklerin amellerini kendilerine süslü gösterip: {لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ} “Bugün insanlardan size galip gelecek hiç kimse yoktur ve şüphesiz ben de sizin yanınızdayım (himayecinizim). Fakat iki topluluk birbirini görünce...” dediğinde; hak açığa çıkıp işin ciddiyetini ve kendi fırkasına Allah'ın azabının indiğini bizzat müşahede edince: {نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “...iki topuğu üstünde geri dönüp: 'Doğrusu ben sizden uzağım; muhakkak ki ben sizin görmediğinizi görüyorum, şüphesiz ben Allah'tan korkarım. Allah, cezası pek çetin olandır' dedi.” [el-Enfâl: 48]. Böylece Allah'ın düşmanının onlara olan vaatleri, kendisine en muhtaç oldukları anda bir aldatma, {كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} “düzlükteki serap gibi oldu ki, susayan kimse onu su sanır; nihayet oraya vardığında hiçbir şey bulamaz ve yanında Allah'ı bulur; O da hesabını tastamam görür” [en-Nûr: 39] hâline gelmiştir.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١)}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١)} “İşte onların barınağı cehennemdir ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (121)” buyruğunun tevili hakkında söz
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤه بقوله: {أُولَئِكَ}. هؤلاء الذين اتَّخَذُوا الشيطان وليًّا مِن دونِ اللهِ {مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} يَعْنى: مصيرُهم الذي يصيرون إليه جهنم: {وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا}. يَقُولُ: لا يَجِدُون عن جهنم - إذا صيَّرهم اللهُ إليها يوم القيامةِ - مَعْدِلًا يَعْدِلون إليه. يُقال منه: حاص فلانٌ عن هذا الأمر يحيصُ حَيْصًا وحُيوصًا: إذا عَدل عنه، ومنه خبر ابن عمر أنه قال: بعَثنا رسولُ الله ﷺ سريةً كنت فيهم، فلقِينا المشركين فحِصْنا حَيْصَةٌ . وقال بعضُهم: فجاصوا جَيْصَةً. والحَيْصُ والجَيْصُ مُتقاربا المعنى.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan Allah, {أُولَئِكَ} “İşte onlar” buyruğuyla Allah'ı bırakıp şeytanı velî edinen bu kimseleri kastetmektedir. {مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “onların barınağı cehennemdir”; yani varacakları yer cehennemdir. {وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} “ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar” buyruğu ise; Allah kıyamet gününde onları oraya sevk ettiğinde, cehennemden kaçıp yönelecekleri hiçbir sığınak bulamazlar, demektir. Bu kökten olmak üzere; bir kimse bir işten kaçıp saptığında "hâsa fulânün an hâze'l-emri yahîsu haysen ve huyûsan" (حَاصَ فُلَانٌ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ يَحِيصُ حَيْصًا وَحُيُوصًا) denir. İbn Ömer'in şu rivayeti de bu kabildendir; o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bir seriyyeye gönderdi, ben de onların içindeydim. Müşriklerle karşılaştık ve [onlardan kaçıp] bir dönüş yaptık .” Bazıları ise “fe-câsû cayseten” (فَجَاصُوا جَيْصَةً) demişlerdir. Hays (الْحَيْصُ) ile cays (الْجَيْصُ) kelimeleri birbirine yakın anlamlıdır.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا (١٢٢)}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا (١٢٢)} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın hak bir vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır? (122)” buyruğunun tevili hakkında söz
قال أبو جعفر ﵀: يعنى جلّ ثناؤُه بقوله: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} والذين صدَّقوا الله ورسوله، وأقروا له بالوحدانية ولرسوله بالنُّبُوَّةِ وعملوا الصالحاتِ، يَقُولُ: وأدَّوا فرائضَ اللهِ التي فرضها عليهم {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} يَقُولُ: سوف نُدْخِلُهم يوم القيامة إذا صاروا إلى الله، جزاءً بما عملوا في الدنيا من الصالحاتِ {جَنَّاتٍ}. يَعْنى بساتينَ تَجْرِى مِن تحتها الأنهارُ {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} يَقُولُ: باقين في هذه الجناتِ التي
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şânı yüce olan [Allah], {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenler” buyruğuyla; Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, O'nun birliğini ve Resûlü'nün peygamberliğini ikrar edip salih ameller işleyenleri kastetmektedir. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Allah'ın kendilerine farz kıldığı vecibeleri yerine getirenleri, {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız”; yani dünyada işledikleri salih amellerin bir karşılığı olarak kıyamet gününde Allah'a vardıklarında onları {جَنَّاتٍ} “cennetlere”, yani altından ırmaklar akan bahçelere koyacağız. {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} “içinde ebedî kalacaklar olarak” buyruğu ise; [Allah'ın] vasfettiği bu cennetlerde devamlı olarak kalacaklar, demektir.
وصَفها أبدًا دائمًا، وقوله: {وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا}. يَعْنى: عِدَةٌ مِن الله لهم بذلك في الدنيا "حقًّا". يَعْنى: يقينًا صادقًا، لا كعِدَةِ الشيطان الكاذبة التي هي غرورُ مَن وُعِدها من أوليائِه، ولكنها عِدةٌ ممن لا يَكْذِبُ ولا يَكُونُ منه الكذبُ ولا يُخْلِفُ وعدَه.
ebedî ve daimî olarak kalıcıdırlar. O'nun: {وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا} “Bu, Allah'ın hak bir vaadidir” buyruğu ise; dünyada bununla ilgili Allah'tan onlara verilmiş bir söz olup “hakkaniyetle” yani kesin ve doğru bir vaattir, demektir. Bu, şeytanın dostlarından kendisine vaat edilen kimseyi aldattığı yalan vaadi gibi değildir; aksine asla yalan söylemeyen, kendisinden yalan sâdır olmayan ve vaadinden dönmeyen Zât'ın vaadidir.
وإنما وصَف جلَّ ثناؤُه وعدَه بالصدقِ والحقِّ في هذه، لما سبَق من خبرِه جلَّ ثناؤُه عن قولِ الشيطانِ الذي قصَّه في قولِه: {وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨) وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} ثم قال جلَّ ثناؤُه: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا}. ولكنَّ الله يَعِدُ الذين آمَنوا وعمِلوا الصالحاتِ أنه سيُدْخِلُهم جناتٍ تجرى من تحتِها الأنهارُ خالدين فيها أبدًا، {وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا}. لا كوعدِ الشيطان الذي وصف صفتَه، فوصَف تعالى ذِكْرُه صفةَ الوَعْدَين والواعِدَيْن ، وأخبرَ بحكمِ أهلِ كلِّ وعد منهما؛ تَنْبيهًا منه جلَّ ثناؤُه خلقَه على ما فيه مصلحتُهم، وخَلاصُهم من الهلكة والعَطَبِ؛ ليَنْزَجروا عن معصيته ويَعْمَلُوا بطاعته، فيَفوزوا بما أعدَّ لهم في جناته من ثوابِه.
Şânı yüce olan Allah'ın burada vaadini doğruluk ve hakikat ile nitelendirmesi; şeytanın şu buyrukta anlattığı sözü hakkında şânı yüce olan Allah'tan daha önce geçen haberden ötürüdür: {وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨) وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} “Ve dedi ki: ‘Elbette senin kullarından belirli bir pay edineceğim. (118) Onları mutlaka saptıracağım, onları kesinlikle kuruntulara düşüreceğim ve onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar...’”. Sonra şânı yüce olan Allah: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez” buyurmuştur. Ancak Allah, iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerini altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağını vadetmektedir; {وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا} “Bu, Allah'ın hak bir vaadidir”. Bu, niteliği açıklanan şeytanın vaadi gibi değildir. Zikri yüce olan Allah her iki vaadin ve iki vaat edenin vasfını açıklamış , her iki vaadin ehlinin hükmünü haber vermiştir; bu da şânı yüce olan Allah'ın yaratıklarına kendi maslahatlarına, helak ve mahvolmaktan kurtuluşlarına olan şeyleri bildirmesi içindir; ta ki O'na isyandan vazgeçsinler, O'na itaatle amel etsinler ve cennetlerinde onlar için hazırladığı mükâfatı kazanabilsinler.
ثم قال جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا}. يَقُولُ: ومَن أصدقُ أَيُّها الناسُ مِن اللهِ قِيلًا: أي لا أحدَ أصدقُ منه قيلًا، فكيف تَتْرْكون العملَ بما وعَدكم على العمل به ربُّكم جناتٍ تجرى من تحتها الأنهارُ خالدِين فيها أبدًا، وتكْفُرون به، وتُخالِفون أمرَه، وأنتم تَعْلَمُون أنه لا أحدَ أصدقُ منه قيلًا، وتَعْمَلُونَ بما يَأْمُرُكم به
Sonra şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا} “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir? Yani O'ndan daha doğru sözlü hiç kimse yoktur. O hâlde Rabbinizin, gereğince amel etmeye karşılık altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacağınız cennetleri vadettiği ameli nasıl terk ediyor, O'nu inkâr edip emrine karşı geliyor ve söz bakımından O'ndan daha doğru hiç kimsenin olmadığını bildiğiniz hâlde, size emrettiği şeyle amel ediyorsunuz?
الشيطانُ - رجاءً لإدراك ما يَعِدُكم مِن عِداته الكاذبة، وأمانيِّه الباطلةِ، وقد علِمتم أن عِداته غرورٌ لا صحة لها، ولا حقيقةَ - وتَتَّخِذُونه وليًّا مِن دونِ اللهِ، وتَتركُون أن تُطِيعوا الله فيما يَأْمُرُكم به ويَنْهَاكم عنه، فتَكُونوا له أولياءَ. ومعنى القِيل والقولِ واحدٌ.
[O emreden ise] şeytandır; onun size vadettiği yalan vaatlerine ve batıl kuruntularına erişme umuduyla [bunu yapıyorsunuz]. Oysa siz onun vaatlerinin hiçbir doğruluğu ve hakikati olmayan bir aldatma olduğunu bildiğiniz hâlde onu Allah'ı bırakıp velî ediniyor; size emrettiği ve yasakladığı hususlarda Allah'a itaat edip böylece O'nun velîleri olmayı ise terk ediyorsunuz! Kīl (قِيل) ile kavl (قول) aynı anlamdadır.
القولُ في تأويل قولِه جل ثناؤه: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفر محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: اختلَف أهلُ التأويل في الذين عُنُوا بقوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}، فقال بعضُهم: عُنى بقولِه: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ}: أهلُ الإسلام.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Ehl-i tevil , {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” kavliyle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla...” sözüyle İslâm ehlinin kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مَسْروقٍ، قال: تَفاخَر النصارى وأهلُ الإسلام، فقال هؤلاء: نحن أفضلُ منكم. وقال هؤلاء: نحن أفضلُ منكم. فأنزل الله جل ثناؤه: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan anlattı; dedi ki: Hristiyanlar ile İslâm ehli birbirlerine karşı övündüler. Bunlar: “Biz sizden daha üstünüz” dediler, berikiler de: “Biz sizden daha üstünüz” dediler. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمش، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، قال: لما نزلت: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}. قال أهلُ الكتابِ: نحن وأنتم سواءٌ، فنزلت هذه الآية: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ}.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan naklen anlattı; dedi ki: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” [ayeti] indiğinde Ehl-i Kitap: “Biz ve siz eşitiz” dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Erkek olsun kadın olsun, her kim mümin olarak salih amellerden işlerse...”
حدَّثني أبو السائبِ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمش، عن مسلمٍ، عن مسروقٍ في قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}. قال: احتجَّ المسلمون وأهلُ الكتاب، فقال المسلمون: نحن أهدى منكم. وقال أهلُ الكتاب: نحن أهدى منكم. فأنزل الله جل ثناؤه: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} قال: ففلَج عليهم المسلمون بهذه الآية: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} إلى آخرِ الآيتين .
Bana Ebü's-Sâib ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Müslim'den, o da Mesrûk'tan naklen: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Müslümanlar ile Ehl-i Kitap münakaşa ettiler. Müslümanlar: “Biz sizden daha doğru yoldayız” dediler. Ehl-i Kitap da: “Biz sizden daha doğru yoldayız” dediler. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” [ayetini] indirdi. [Mesrûk] dedi ki: Müslümanlar şu ayetle onlara üstün geldiler: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Erkek olsun, kadın olsun kim mümin olarak salih ameller işlerse...” [ifadesinden] iki ayetin sonuna kadar .
حدَّثنا بشرٌ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، قال: ذُكر لنا أن المسلمين وأهلَ الكتابِ افتخَروا، فقال أهلُ الكتاب: نبيُّنا قبل نبيِّكم، وكتابُنا قبل كتابكم، ونحن أولى بالله منكم. وقال المسلمون: نحن أولى بالله منكم: ونبيُّنا خاتَمُ النبيِّين، وكتابُنا يَقْضِى على الكتب التي كانت قبله، فأنزل اللهُ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} إِلى قوله: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} [النساء: ١٢٥] فأفلج الله حُجَّةَ المسلمين على من ناوَأَهم مِن أهل الأديان .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Bize anlatıldığına göre Müslümanlar ve Ehl-i Kitap övünme yarışına girdiler. Ehl-i Kitap: “Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, bizim kitabımız sizin kitabınızdan öncedir ve biz Allah'a sizden daha yakınız” dediler. Müslümanlar da: “Biz Allah'a sizden daha yakınız; peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, kitabımız ise kendisinden önceki kitaplar hakkında nihai hükmü vermektedir” dediler. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [ayetinden]: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “İyilik eden biri olarak yüzünü Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim vardır?” [en-Nisâ: 125] kavline kadar indirdi. Böylece Allah, Müslümanların delilini, diğer din mensuplarından kendilerine karşı çıkanlara üstün kıldı .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: التقى ناسٌ من اليهودِ والنصارى، فقالت اليهودُ للمسلمين: نحن خيرٌ منكم، دينُنا قبل دينِكم، وكتابُنا قبلَ كتابِكم، ونبيُّنا قبل نبيِّكم، ونحن على دين
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Dedi ki: Yahudilerden ve Hristiyanlardan bir grup insan [Müslümanlarla] karşılaştı. Yahudiler Müslümanlara: “Biz sizden daha hayırlıyız; bizim dinimiz sizin dininizden önce, bizim kitabımız sizin kitabınızdan önce ve bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir; biz [İbrahim'in] dini...
إبراهيمَ، ولن يَدْخُلَ الجنةَ إلا مَن كان يهوديًا. وقالت النصارى مثل ذلك، فقال المسلمون: كتابُنا بعدَ كتابِكم، ونبيُّنا بعد نبيِّكم، وقد أُمِرْتم أن تَتَّبعونا، وتَتْرُكوا أمركم، فنحن خيرٌ منكم، نحن على دين إبراهيم وإسماعيلَ وإسحاق، ولن يَدْخُل الجنة إلا مَن كان على دينِنا، فردَّ اللهُ عليهم قولَهم، فقال: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} ثم فَضَّل الله المؤمنين عليهم، فقال: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} .
İbrahim'in dini üzereyiz ve cennete Yahudi olandan başkası asla girmeyecektir” dediler. Hristiyanlar da benzerini söylediler. Bunun üzerine Müslümanlar: “Bizim kitabımız kitabınızdan sonra, peygamberimiz peygamberinizden sonradır. Siz bize uymakla ve kendi durumunuzu terk etmekle emrolundunuz. Dolayısıyla biz sizden daha hayırlıyız; biz İbrahim'in, İsmail'in ve İshak'ın dini üzereyiz ve cennete ancak bizim dinimiz üzere olanlar girecektir” dediler. Allah onların bu sözlerini reddederek: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyurdu. Sonra Allah müminleri onlara üstün kılarak şöyle buyurdu: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “İyilik eden biri olarak yüzünü Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim vardır?” .
حُدِّثت عن الحسين بن الفرج، قال: سمِعت أبا معاذٍ يَقُولُ: أخبرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ يَقُولُ في قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}: تخاصَم أهلُ الأديان، فقال أهلُ التوراة: كتابُنا أوَّلُ كتابٍ وخيرُها، ونبيُّنا خيرُ الأنبياءِ، وقال أهلُ الإنجيل نحوًا من ذلك. وقال أهلُ الإسلام: لا دينَ إلا الإسلامُ، وكتابُنا نسَخ كلَّ كتابٍ، ونبيُّنا خاتمُ النبيِّين، وأمرنا أن نَعْمَلَ بكتابنا، وتُؤْمِنَ بكتابكم، فقضَى الله بينَهم، فقال: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. ثم خيَّر بينَ أهلِ الأديانِ، ففَضَّل أهل الفضلِ، فقال: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ} إلى قوله: {وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا}.
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli hakkında şöyle derken işittim: Din mensupları birbiriyle çekiştiler. Tevrat ehli: “Bizim kitabımız ilk kitaptır ve [kitapların] en hayırlısıdır, peygamberimiz de peygamberlerin en hayırlısıdır” dedi. İncil ehli de buna benzer şeyler söyledi. İslâm ehli ise şöyle dedi: “İslâm'dan başka din yoktur, kitabımız bütün kitapları neshetmiştir (yürürlükten kaldırmıştır), peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur; bize kendi kitabımızla amel etmemiz, [size de] kitabınıza iman etmeniz emredildi.” Bunun üzerine Allah aralarında hüküm verip şöyle buyurdu: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Sonra din mensupları arasında tercihte bulunup fazilet ehlini üstün kıldı ve şöyle buyurdu: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ} “İyilik eden biri olarak kendini Allah'a teslim eden kimseden daha güzel dinli kim vardır?...” kavlinden {وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا} “...Allah İbrahim'i dost edinmiştir” kavline kadar.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} إلى: {وَلَا نَصِيرًا}: تخاصم أهلُ الأديان، فقال أهلُ التوراة: كتابُنا خيرُ الكتب، أُنْزِل قبلَ كتابكم، ونبيُّنا خيرُ الأنبياء. وقال أهلُ الإنجيل مثل ذلك. وقال أهلُ الإسلام: لا دينَ إلا الإسلامُ، كتابُنا نسَخ كلَّ كتابٍ، ونبيُّنا خاتمُ النبيِّين، وأُمِرْتم وأُمِرْنا أن نُؤْمِن بكتابِكم ونَعْمَلَ بكتابنا. فقضَى الله بينهم فقال: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. وخيَّر بين أهل الأديانِ فقال: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” [kavlinden]: {وَلَا نَصِيرًا} “...ne de bir yardımcı [bulabilir]” [kavline kadar olan ayet] hakkında anlattı: Din mensupları çekiştiler . Tevrat ehli: “Kitabımız kitapların en hayırlısıdır, sizin kitabınızdan önce indirilmiştir ve peygamberimiz peygamberlerin en hayırlısıdır” dediler. İncil ehli de benzerini söyledi. İslâm ehli ise: “İslâm'dan başka din yoktur; kitabımız bütün kitapları neshetmiştir, peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur; size de bize de sizin kitabınıza inanmamız ve bizim kitabımızla amel etmemiz emredilmiştir” dediler. Bunun üzerine Allah aralarında hüküm verip şöyle buyurdu: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Din mensupları arasında değerlendirme yaparak şöyle buyurdu: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا} “İyilik eden biri olarak yüzünü Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim vardır? Ve Allah İbrahim'i dost edinmiştir” .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يعلى بنُ عبيدٍ وأبو زهيرٍ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ، قال: جلَس أناسٌ من أهلِ التوارةِ وأهل الإنجيلِ وأهلِ الإيمان، فقال هؤلاء: نحن أفضلُ. وقال هؤلاء: نحن أفضلُ. فأنزل الله جل ثناؤه: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. ثم خصَّ الله أهلَ الإيمانِ فقال: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ b. Ubeyd ve Ebû Züheyr, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten anlattılar; dedi ki: Tevrat ehlinden, İncil ehlinden ve iman ehlinden bazı kimseler oturdular. Bunlar: “Biz daha üstünüz” dediler, berikiler de: “Biz daha üstünüz” dediler. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [ayetini] indirdi. Sonra Allah iman ehlini tahsis ederek şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Erkek olsun, kadın olsun her kim mümin olarak salih ameller işlerse...” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ، قال:
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İsmâil'den, o da Ebû Sâlih'ten anlattı; dedi ki:
جلَس أهلُ التوراة وأهلُ الإنجيل وأهلُ الزَّبورِ فتَفاخَروا، فقال هؤلاء: نحن أفضلُ. وقال هؤلاء: نحن أفضلُ. [وقال هؤلاء: نحن أفضل] فأنزل الله: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا}.
Tevrat ehli, İncil ehli ve Zebûr ehli oturdular ve birbirlerine karşı övündüler. Bunlar: “Biz daha üstünüz” dediler, berikiler de: “Biz daha üstünüz” dediler, [diğerleri de: “Biz daha üstünüz” dediler] . Bunun üzerine Allah: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} “Erkek olsun, kadın olsun kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا جويبرٌ، عن الضحاكِ في قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}. قال: افتخر أهلُ الأديان، فقال اليهودُ: كتابُنا خيرُ الكتب وأكرمُها على الله، ونبيُّنا أكرمُ الأنبياء على الله، موسى كلَّمه الله قِبَلًا ، وخلا به نجيًّا، ودينُنا خيرُ الأديانِ. وقالت النصارى: عيسى ابن مريمَ خاتمُ الرسلِ، وآتاه الله التوراة والإنجيلَ، ولو أدركَه موسى لا تَّبَعَه، ودينُنا خيرُ الأديان. وقالت المجوسُ وكفارُ العرب: دينُنا أقدمُ الأديان وخيرُها. وقال المسلمون: محمدٌ نبيُّنا خاتمُ النبيِّين وسيدُ الأنبياء، والفُرقان آخرُ ما أُنزِلَ مِن الكتب من عند الله، وهو أمينٌ على كلِّ كتاب، والإسلامُ خيرُ الأديان، فخيَّر الله بينهم، فقال: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} .
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Din mensupları övündüler. Yahudiler: “Kitabımız kitapların en hayırlısı ve Allah katında en değerlisidir; peygamberimiz Allah katında peygamberlerin en değerlisidir, zira Allah Musa ile bizzat konuştu ve onunla baş başa kalarak fısıldaştı; dinimiz de dinlerin en hayırlısıdır” dediler. Hristiyanlar: “Meryem oğlu İsa peygamberlerin sonuncusudur, Allah ona Tevrat'ı ve İncil'i vermiştir; şayet Musa ona yetişseydi mutlaka ona uyardı; dinimiz de dinlerin en hayırlısıdır” dediler. Mecûsîler ve Arap kâfirleri ise: “Dinimiz dinlerin en eskisi ve en hayırlısıdır” dediler. Müslümanlar da: “Muhammed peygamberimiz, nebilerin sonuncusu ve peygamberlerin efendisidir; Furkan, Allah katından indirilen kitapların sonuncusudur ve o her kitaba şahittir/güvenilirdir; İslâm da dinlerin en hayırlısıdır” dediler. Bunun üzerine Allah aralarında hüküm verip: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” buyurdu .
وقال آخرون: بل عنَى الله بقوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}: أهل الشرك به من عبدة الأوثان.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Allah, {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” sözüyle putperest müşrikleri kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}. قال: قريشٌ قالت: لن نُبْعَثَ ولن نُعذَّب.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Kureyş: “Biz diriltilmeyeceğiz ve azap da görmeyeceğiz” demişti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ}. قال: قالت قريشٌ: لن نُبْعَثَ ولن نُعَذَّبَ، فَأَنْزَل الله: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla...” [kavli hakkında] dedi ki: Kureyş: “Biz diriltilmeyeceğiz ve azap da görmeyeceğiz” demişti. Bunun üzerine Allah: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [ayetini] indirdi.
حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: [ثنا ابن أبي نجيح] ، عن مجاهدٍ في قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: قالت العربُ: لن نُبْعَثَ ولن نُعَذَّبَ. وقالت اليهودُ والنصارى: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} [البقرة: ١١١]، أو قالوا: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} [آل عمران: ٢٤] شكَّ أبو بشرٍ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: [Bize İbn Ebî Necîh anlattı] , Mücâhid'den: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli hakkında şöyle dedi: Araplar: “Biz diriltilmeyeceğiz ve azap da görmeyeceğiz” dediler. Yahudi ve Hristiyanlar ise: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” [el-Bakara: 111] dediler yahut : {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Bize ateş sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır” [Âl-i İmrân: 24] dediler -Ebû Bişr şüphe etmiştir -.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ}: قريشٌ وكعب بن الأشرف وحدَه : {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla...” [kavliyle kastedilen] Kureyş ve tek başına Ka'b b. el-Eşref'tir : {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرني ابن وهبٍ، قال: سمعت ابن زيدٍ يَقُولُ في قوله:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bana İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'in [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında şöyle dediğini işittim:
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} [النساء: ٥١] إلى آخر الآية. قال: جاء حُيَيُّ بنُ أَخْطَبَ إلى المشركين، فقالوا له: يا حُيَيُّ إنكم أصحابُ كُتُبٍ، فنحن، فنحن خيرٌ أم محمد وأصحابه؟ فقال: [نحن خيرٌ و] أنتم خيرٌ منهم ، فذلك قوله: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} إلى قوله: {وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا} [النساء: ٥١، ٥٢]. ثم قال للمشركين: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} فقرأ حتى بَلَغ: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ}؛ رسول الله ﷺ وأصحابُه، {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا}. قال: ووعَد الله المؤمنين أن يُكَفِّرَ عنهم سيئاتِهم، ولم يَعِدْ أولئك. وقرأ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} [العنكبوت: ٧].
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?...” [en-Nisâ: 51] ayetinin sonuna kadar. Dedi ki: Huyey b. Ahtab müşriklere geldi. Müşrikler ona: “Ey Huyey! Siz kitap ehlisiniz; biz mi daha hayırlıyız yoksa Muhammed ve ashabı mı?” dediler. O da: “[Biz daha hayırlıyız ve] siz onlardan daha hayırlısınız” dedi . İşte bu durum: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?...” [kavlinden]: {وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا} “Allah kime lânet ederse artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın” [en-Nisâ: 51, 52] kavline kadar olan ayettir. Sonra müşriklere: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” dedi ve şu ifadeye kadar okudu: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Erkek olsun, kadın olsun kim mümin olarak salih ameller işlerse...”; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun ashabı; {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} “...işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar”. Dedi ki: Allah müminlere kötülüklerini bağışlayacağını vadetti, o kimselere ise vadetmedi. Ve şu ayeti okudu: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} “İman edip salih ameller işleyenlerin kötülüklerini elbette örteriz ve onları yaptıklarının en güzeliyle ödüllendiririz” [el-Ankebût: 7].
حدَّثنا [ابن حميدٍ] ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسة، عن محمد بن عبد الرحمن، عن القاسم بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: قالت قريشٌ: لن نُبْعَثَ ولن نُعَذَّبَ.
Bize [İbn Humeyd] anlattı , dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den naklen: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Kureyş: “Biz diriltilmeyeceğiz ve azap da görmeyeceğiz” demişti.
وقال آخرون: عُنِى به أهلُ الكتاب خاصةً.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla özellikle Ehl-i Kitap kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، [عن أبي سيدانَ] ، قال: سمعت الضحاك يَقُولُ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} الآية. قال: نزلت في أهلِ الكتاب حينَ خالَفوا النبيَّ ﷺ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, [Ebû Seydân'dan] naklen anlattı ; dedi ki: ed-Dahhâk'ın, {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet ettikleri zaman Ehl-i Kitap hakkında inmiştir.
قال أبو جعفر: وأولى التأويلين بالصواب في ذلك ما قال مجاهدٌ مِن أنه عنَى بقوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ}: مشركي قريشٍ. وإنما قُلنا ذلك أولى بالصواب؛ لأن المسلمين لم يَجرِ لأمانيِّهم ذكرٌ فيما مضى من الآي قبل قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ}. وإنما جرى ذكرُ أمانيِّ نصيب الشيطان المفروض، وذلك في قوله: {وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ}. وقوله: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ}. فإلحاقُ معنى قوله جل ثناؤه: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ}. بما قد جرى ذكره قبلُ أحقُّ وأولى من ادِّعاء تأويلٍ فيه لا دلالة عليه من ظاهر التنزيل، ولا أثر عن الرسول ﷺ، ولا إجماع من أهل التأويل.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu hususta iki tevil arasından gerçeğe en uygun olanı, Mücâhid'in: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla...” kavliyle Kureyş müşriklerinin kastedildiğine dair söylediği sözdür. Bunun gerçeğe daha uygun olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} kavlinden önce geçen ayetlerde Müslümanların kuruntularına dair hiçbir bahis geçmemiştir. Orada sadece şeytanın belirlenmiş payının kuruntularından bahsedilmiştir; o da: {وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} “...onları kesinlikle kuruntulara düşüreceğim ve onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar...” kavlinde ve: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ} “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler” kavlindedir. Dolayısıyla şânı yüce olan [Allah]'ın: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} kavlinin anlamını daha önce bahsi geçen yere bağlamak; açık nassın (tenzîlin zâhirinin) delalet etmediği, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir naklin bulunmadığı ve tevil ehlinin icmâı olmayan bir tevili iddia etmekten daha hak ve daha evlâdır.
وإذ كان ذلك كذلك، فتأويل الآية إذن: ليس الأمرُ بأمانيِّكم يا معشر أولياء الشيطانِ وحزبه التي يُمنيِّكمُوها وليُّكم عدوُّ اللهِ مِن إنقاذكم ممن أرادَكم بسوءٍ، ونُصْرتكم عليه، وإظفارِكم به، ولا أمانيِّ أهل الكتاب الذين قالوا اغترارًا بالله وبحلمِه عنهم: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} [البقرة: ٨٠]، و {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} [البقرة: ١١١]، فإن الله مجازٍ كلَّ عاملٍ منكم جزاء عمله، مَن يَعْمَلْ منكم سوءًا، أو من غيركم يُجْزَ به، ولا يَجِد له
Durum böyle olunca ayetin tevili şöyledir: [Ey şeytanın dostları ve fırkası!] İş, dostunuz olan Allah düşmanının [şeytanın], size kötülük yapmak isteyen kimselerden sizi kurtaracağı, ona karşı size yardım edeceği ve sizi ona galip kılacağı yönünde size aşıladığı kuruntularınızla olmadığı gibi; Allah’a ve O'nun kendilerine mühlet vermesine aldanarak: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” [el-Bakara 80] ve {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir” [el-Bakara 111] diyen Ehl-i Kitab’ın kuruntularıyla da değildir. Şüphesiz Allah, amel eden her birinizin karşılığını ameline göre verecektir. Sizden veya başkalarından her kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için
من دونِ الله وليًّا ولا نصيرًا، ومَن يَعْمَلْ مِن الصالحاتِ مِن ذكرٍ أو أنثى وهو مؤمنٌ، فأولئك يدخلون الجنة.
Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler.
ومما يَدُلُّ أيضًا على صحة ما قلنا في تأويل ذلك، وأنه عُنى بقوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ}. مشركو العرب كما قال مجاهدٌ: إن الله وصف وَعْدَ الشيطان ما وَعَد أولياءَه، وأخبَر بحالِ وَعْدِه، ثم أتبَع ذلك بصفة وَعْدِه الصادق بقوله: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا}. وقد ذكر جلَّ ثناؤُه مع وصفِه وَعْدَ الشيطان أولياءَه، وتمنيتَه إياهم الأمانيَّ بقوله: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ}. كما ذكَر وعدَه إياهم، فالذى هو أشبه أن يُتبعَ تَمنيته إياهم من الصفة، بمثل الذي أتبع عِدَته إياهم به من الصفة. وإذ كان ذلك كذلك صحَّ أن قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} الآية، إنما هو خبرٌ من الله عن أمانيِّ أولياءِ الشيطان وما إليه صائرةٌ أمانيُّهم مع سيِّئَ أعمالهم من سوء الجزاء، وما إليه صائرةٌ أعمال أولياء الله مِن حُسْنِ الجزاء، وإنما ضَمَّ جلَّ ثناؤه أهل الكتاب إلى المشركين في قوله: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ}؛ لأن أمانيَّ الفريقين من تمنيةِ الشيطان إياهم التي وعَدهم أن يُمنيِّهموها بقوله: {وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ}.
Bu konudaki tevilimizde söylediğimiz şeyin doğruluğuna ve Mücâhid'in dediği gibi {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} kavliyle Arap müşriklerinin kastedildiğine delalet eden bir diğer husus şudur: Allah, şeytanın dostlarına yaptığı vaadi nitelemiş ve vaadinin durumunu haber vermiş, ardından da: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın hak bir vaadidir” kavliyle Kendi sadık vaadinin vasfını eklemiştir. Şânı yüce olan [Allah], şeytanın dostlarına vaadini ve: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ} “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler” kavliyle onlara kuruntular aşılamasını zikrettiği gibi, onlara vaadini de zikretmiştir. Bu durumda en uygun olan, onlara kuruntu aşılamasının niteliğinin, onlara vaadinin niteliğinin ardına eklendiği gibi eklenmesidir. Durum böyle olunca, {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayetinin, şeytanın dostlarının kuruntularına, kötü amelleriyle birlikte bu kuruntularının varacağı kötü karşılığa ve Allah dostlarının amellerinin varacağı güzel mükâfata dair Allah'tan bir haber olduğu sabit olur. Şânı yüce olan [Allah]'ın: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} kavlinde Ehl-i Kitab'ı müşriklere dâhil etmesinin sebebi ise; her iki fırkanın kuruntularının da şeytanın: {وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ} “...onları mutlaka saptıracağım, onları kesinlikle kuruntulara düşüreceğim ve onlara mutlaka emredeceğim...” kavliyle kendilerine aşılamayı vadettiği kuruntulardan ibaret olmasıdır.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavlinin teviline dair söz:
اختلف أهلُ التأويل في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: عُنى بالسوء كلُّ معصيةٍ لله. وقالوا: معنى الآية: مَن يَرْتَكِبْ صغيرةً أو كبيرةً من مؤمنٍ أو كافرٍ من معاصى الله، يجازِه اللهُ بها.
Ehl-i tevil bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı: Kötülük (sû') ile Allah'a yapılan her türlü isyan kastedilmiştir, demiştir. Ve ayetin anlamının: Mümin olsun kâfir olsun kim Allah'a isyan sayılan küçük veya büyük bir günah işlerse Allah onu bununla cezalandırır, şeklinde olduğunu söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ أن [الربيع بن زيادٍ] سأل أبيَّ بن كعبٍ عن هذه الآية: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. فقال: ما كُنْتُ أراك إلا أفقة مما أرى: النكبة والعود والخدْشَ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı ki [er-Rebî' b. Ziyâd] , Übey b. Ka'b'a şu ayet hakkında sordu: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. [Übey] dedi ki: Ben seni gördüğümden daha anlayışlı (fakih) sanırdım: Başa gelen musibet , batan çöp ve çiziktir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا غُندرٌ، عن هشام الدستوائيِّ، قال: ثنا قتادةُ، عن الربيع بن زيادٍ، قال: قلت لأبيِّ بن كعبٍ: قول الله ﵎: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} واللهِ إن كان كلُّ ما عمِلنا جُزينا به هلكنا. قال: واللهِ إن كنتُ لأراك أفقهَ مما أرى، لا يُصِيبُ رجلًا خَدْشٌ ولا عَثْرةٌ إلا بذنبٍ، وما يَعْفُو اللهُ عنه أكثرُ، حتى اللدغة والنفحةُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Gunder, Hişâm ed-Destuvâî'den anlattı, dedi ki: Bize Katâde, er-Rebî' b. Ziyâd'dan anlattı; dedi ki: Übey b. Ka'b'a: Allah Teâlâ'nın: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli [hakkında]; “Vallahi eğer yaptığımız her şeyle cezalandırılacaksak helak olduk demektir” dedim. O da: “Vallahi ben seni gördüğümden daha anlayışlı sanırdım; bir adama isabet eden hiçbir çizik veya tökezleme yoktur ki mutlaka bir günah sebebiyle olmasın, üstelik Allah'ın affettiği ise daha çoktur; hatta sokma ve üşütme/esintiye kadar ” dedi.
حدَّثنا القاسم بن بشرِ بن معروفٍ، قال: ثنا سليمان بن حربٍ، قال: ثنا حمادُ بن زيدٍ، عن حجاجٍ الصوّاف، عن أيوبَ، عن أبي قلابة، عن أبي المهلب، قال: دخلتُ على عائشة في هذه الآية: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قالت: ذاك مما يُصيبُكم في الدنيا.
Bize el-Kâsım b. Bişr b. Ma'rûf anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Harb anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Haccâc es-Savvâf'tan, [o] Eyyûb'dan, [o] Ebû Kılâbe'den, [o da] Ebü'l-Mühelleb'den anlattı; dedi ki: Şu ayet hususunda Âişe'nin [radıyallâhu anhâ] yanına girdim: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla [olur]. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. [Âişe] dedi ki: “Bu, dünyada başınıza gelen [musibetler]dendir.”
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني خالدٌ أنه سمع مجاهدًا يَقُولُ في قوله: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: يُجْزَ به في الدنيا. قال: قلت: وما تَبْلُغُ المصيباتُ؟ قال: ما تَكْرَهُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Hâlid, Mücâhid'i şu kavli hakkında şöyle derken işittiğini haber verdi: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Dedi ki: “Dünyada onunla cezalandırılır”. Dedim ki: “Musibetler ne dereceye kadar varır?” Dedi ki: “Hoşlanmadığın her şeye kadar.”
وقال آخرون: معنى ذلك: مَن يَعْمَلْ سوءًا مِن أَهلِ الكفرِ يُجْزَ به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; küfür ehlinden kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır, şeklindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يزيد بن هارون، عن حماد بن سلمة، عن حميدٍ، عن الحسنِ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} قال: الكافرُ، ثم قرأ: {وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ} [سبأ: ١٧]. قال: من الكفار .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Hammâd b. Seleme'den, o Humeyd'den, o da el-Hasan'dan anlattı: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [kavli hakkında] dedi ki: “Kâfirdir”. Sonra: {وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ} “Biz nankör olandan başkasını cezalandırır mıyız?” [Sebe': 17] ayetini okudu. Dedi ki: “Kâfirlerdendir” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سهلٌ، عن حميدٍ، عن الحسن مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Sehl, Humeyd'den, o da el-Hasan'dan aynısını anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو همام الأهوازيُّ، عن يونس بن عبيدٍ، عن الحسن، أنه كان يَقُولُ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}، {وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ} يَعْنى بذلك الكفار، ولا يَعْنى بذلك أهل الصلاةِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hemmâm el-Ehvâzî, Yûnus b. Ubeyd'den, o da el-Hasan'dan anlattı; o şöyle diyordu: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”, {وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ} “Biz nankör olandan başkasını cezalandırır mıyız?”; bununla kâfirleri kastetmektedir, namaz ehlini kastetmemektedir.
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز بن أبانٍ، قال: ثنا مباركٌ، عن الحسن في قوله: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: واللهِ ما جازَى اللهُ عبدًا بالخير والشرِّ إلا عذَّبه، قال: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [النجم: ٣١]. قال: أما واللهِ لقد كانت لهم ذنوبٌ، ولكنه غفَرها لهم، ولم يجازِهم بها، إن الله لا يجازى عبدَه المؤمن بذنبٍ؛ إذن توبِقُه ذنوبُه.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebân anlattı, dedi ki: Bize Mübârek, el-Hasan'dan naklen: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli hakkında anlattı; dedi ki: “Vallahi Allah bir kulunu hayır ve şer ile muaheze ederse mutlaka ona azap eder.” Dedi ki: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye” [en-Necm: 31]. Dedi ki: “Vallahi onların da günahları vardı, fakat Allah onları bağışladı ve onları bunlarla cezalandırmadı. Şüphesiz Allah mümin kulunu günahıyla cezalandırmaz; aksi takdirde günahları onu helak ederdi.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: سمعت ابن زيدٍ يَقُولُ في قوله:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'i [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında şöyle derken işittim:
{مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: وعَد الله المؤمنين أن يُكَفِّرَ عنهم سيئاتِهم، ولم يَعِد أولئك، يَعْنى المشركين.
{مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Dedi ki: Allah müminlere kötülüklerini örteceğini vadetti, o kimselere -yani müşriklere- ise vadetmedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاوية، عن عاصمٍ، عن الحسنِ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: إنما ذلك لمن أراد اللهُ هوانَه، فأما من أراد كرامتَه، فإنه مِن أهل الجنة، وعْدَ الصدق الذي كانوا يُوعدون .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Âsım'dan, o da el-Hasan'dan naklen: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Bu ancak Allah'ın alçaltmak istediği kimse içindir. Allah'ın ikram etmek istediğine gelince, o cennet ehlindendir; kendilerine vadedilen doğru bir vaattir .
حدَّثنا يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: أخبرَنا يزيدُ، قال: أخبرَنا جويبرٌ، عن الضحاكِ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. يَعْنى بذلك: اليهود والنصارى والمجوسَ وكفار العرب، ولا يَجِدون لهم من دونِ اللهِ وليًّا ولا نصيرًا .
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan bildirdi: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”; bununla Yahudileri, Hristiyanları, Mecûsîleri ve Arap kâfirlerini kastetmektedir; kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler .
وقال آخرون: معنى السوء في هذا الموضع: الشركُ. قالوا: وتأويلُ قوله: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}: مَن يُشْرِكْ بِاللهِ يُجْزَ بشركِه، ولا يجد له مِن دونِ الله وليًّا ولا نصيرًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu makamda kötülük (sû'), şirktir. Şöyle demişlerdir: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavlinin tevili: Kim Allah'a şirk koşarsa şirki sebebiyle cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. يَقُولُ: مَن يُشْرِكْ يُجْزَ به، وهو السوءُ، ولا يَجدْ له مِن دونِ الله وليًّا ولا نصيرًا، إلا أن يَتُوبَ قبل موتِه، فيتوب الله عليه.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; onun: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli hakkında şöyle dedi: "Kim şirk koşarsa onunla cezalandırılır -ki [buradaki] kötülük de odur- ve ölümünden önce tövbe etmesi müstesna, kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir; [tövbe ederse] Allah onun tövbesini kabul eder."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكّامٌ، عن عنبسةَ، عن ابن أبي ليلى، عن المنهالِ بن عمرٍو، عن سعيد بن جبيرٍ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: الشركُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den naklen anlattı: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Dedi ki: [Buradaki kötülük] şirktir .
قال أبو جعفرٍ: وأولى التأويلات التي ذكَرناها بتأويل الآية التأويلُ الذي ذكَرناه عن أبيِّ بن كعبٍ وعائشةَ، وهو أن كلَّ مَن عمِل سوءًا؛ صغيرًا أو كبيرًا، من مؤمنٍ أو كافرٍ جُوزِى به.
Ebû Ca'fer dedi ki: Zikrettiğimiz tekiller arasında ayetin anlamına en uygun olanı, Übey b. Ka'b ve Âişe'den zikrettiğimiz tevildir. O da şudur: Mümin olsun kâfir olsun, küçük olsun büyük olsun, kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır.
وإنما قلنا ذلك أولى بتأويل الآية؛ لعموم الآية كلَّ عاملِ سوءٍ، من غير أن يُخَصَّ أو يُسْتَثْنَى منهم أحدٌ، فهى على عمومِها إذ لم يكن في الآية دلالةٌ على خُصوصِها، ولا قامَت حجةٌ بذلك من خبرٍ عن الرسول ﷺ.
Bizim bu görüşü ayetin anlamına daha uygun görmemizin sebebi; ayetin, aralarından hiç kimse tahsis edilmeksizin ve istisna tutulmaksızın her kötülük işleyeni kapsamasıdır. Ayette onun hususiliğine dair bir delil bulunmadığı ve bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir rivayetle delil sabit olmadığı için ayet umumiliği üzeredir.
فإن قال قائلٌ: وأين ذلك من قولِ اللهِ: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} [النساء: ٣١]. وكيف يَجوزُ أن يُجَازِيَ على ما قد وعد تكفيره؟ قيل: إنه لم يَعِدْ بقوله: {نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} تَرْكَ المجازاة عليها، وإنما وعَد التكفيرَ بترك الفضيحةِ منه لأهلِها في معادهم، كما فضَح أهل الشرك والنفاق، فأما إذا جازاهم في الدنيا عليها بالمصائب ليُكَفِّرَها عنهم بها ليُوافُوه ولا ذنبَ لهم، يَسْتَحِقُون المجازاةَ عليه، فإنما وفَى لهم بما وعَدهم بقوله: {نُكَفِّرْ عَنْكُمْ}. وأنْجَز لهم ما ضمِن لهم بقولِه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} [النساء: ١٢٢].
Şayet biri: “Bu [görüş], Allah'ın: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz” [en-Nisâ: 31] kavlinin neresine düşer? Bağışlayacağını vadettiği şeyden dolayı cezalandırması nasıl caiz olur?” derse, şöyle denilir: O, {نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} “sizin küçük günahlarınızı örteriz” kavliyle onlara ceza vermeyi terk etmeyi vadetmemiştir; bilakis şirk ve nifak ehlini rezil rüsvay ettiği gibi onların ahirette rezil rüsvay edilmesini terk ederek günahlarını örtmeyi vadetmiştir. Fakat kendilerine ceza verilecek hiçbir günahları kalmamış olarak huzuruna varmaları için dünyada onları musibetlerle cezalandırıp günahlarını örterse, {نُكَفِّرْ عَنْكُمْ} “sizin [günahlarınızı] örteriz” kavliyle onlara vadettiği şeyi yerine getirmiş ve: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız” [en-Nisâ: 122] kavliyle onlara teminat verdiği şeyi gerçekleştirmiş olur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك، تظاهرَت الأخبارُ عن رسول الله ﷺ.
Bu hususta söylediğimiz doğrultuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetler birbirini destekler nitelikte gelmiştir.
ذكرُ الأخبار الواردة بذلك
Bununla ilgili gelen rivayetlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ وسفيانُ بنُ وكيعٍ ونصرُ بنُ على وعبد الله بن أبي زيادٍ القَطَوانيُّ، قالوا: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن ابن مُحَيْصِنٍ، عن محمد بن قيس بن مَخْرَمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: لما نزلت هذه الآيةُ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. شقَّت على المسلمين، وبلغت منهم ما شاء اللهُ أَن تَبْلُغَ، فشَكُوا ذلك إلى رسول الله ﷺ، فقال: "قارِبوا وسدِّدوا، ففى كلِّ ما يُصابُ به المسلمُ كفارةٌ، حتى النكبةُ يُنْكَبُها، أو الشوكةُ يُشاكُّها" .
Bize Ebû Küreyb, Süfyân b. Vekî', Nasr b. Alî ve Abdullah b. Ebî Ziyâd el-Katavânî anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, İbn Muhaysın'dan, o Muhammed b. Kays b. Mahrame'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Şu: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayeti indiğinde, Müslümanlara çok ağır geldi ve Allah'ın dilediği dereceye ulaştı. Bunun üzerine durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler; o da şöyle buyurdu: “İtidalli olun ve doğru yolu tutun; zira Müslümanın başına gelen her şeyde, hatta ayağının tökezlemesinde veya batan bir dikende dahi bir kefaret vardır” .
[حدَّثني يونسُ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن ابن محيصنٍ، سمِع محمدَ بن قيسِ بن مَخرمةَ، قال: أظنُّه عن أبي هريرة، قال: لمَّا نزلت هذه الآية، ثم ذكر مثله] .
[Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Muhaysın'dan naklen anlattı; o Muhammed b. Kays b. Mahrame'yi işitmiş, o da: Zannedersem Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Bu ayet indiğinde... sonra aynısını zikretti] .
حدَّثني عبدُ الله بنُ أبي زيادٍ وأحمدُ بنُ منصورٍ الرَّمَاديُّ، قالا: ثنا [زيدُ بنُ حُبابٍ، قال]: حدَّثنا عبدُ الملك بنُ الحسن الحارثيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ زيدِ بن قُنْفُذٍ، عن عائشةَ، عن أبي بكرٍ، قال: لما نزَلت: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}.
Bana Abdullah b. Ebî Ziyâd ve Ahmed b. Mansûr er-Remâdî anlattılar, dediler ki: Bize [Zeyd b. Hubâb anlattı, dedi ki]: Bize Abdülmelik b. el-Hasan el-Hârisî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Zeyd b. Kunfuz, Âişe'den, o da Ebû Bekir'den naklen anlattı; dedi ki: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [ayeti] indiğinde...
قال أبو بكر: يا رسولَ اللهِ، [كلُّ ما نَعْمَلُ نُؤاخَذُ به] ؟ فقال: "يا أبا بكرٍ، أليس يصُيبُك كذا وكذا؟ فهو كفارتُه" .
Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resûlü, [yaptığımız her şeyden hesaba mı çekileceğiz] ?” dedi. Bunun üzerine: “Ey Ebû Bekir, senin başına şöyle şöyle şeyler gelmiyor mu? İşte onlar onun kefaretidir” buyurdu .
حدَّثني إبراهيمُ بنُ سعيدٍ الجوهريُّ، قال: ثنا عبدُ الوهاب بنُ عطاءٍ، عن زيادٍ الجصاصِ، عن عليِّ بن زيدٍ، عن مجاهدٍ، قال: ثنى عبدُ الله بنُ عمرَ، أنه سمِع أبا بكرٍ يَقُولُ: سمعت النبيَّ ﷺ يقولُ: "مَن يَعْمَلُ سوءًا يُجْزَ به في الدنيا" .
Bana İbrâhîm b. Saîd el-Cevherî anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Ziyâd el-Cassâs'tan, o Ali b. Zeyd'den, o Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Bana Abdullah b. Ömer, Ebû Bekir'i şöyle derken işittiğini anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Kim bir kötülük yaparsa, onun cezası dünyada verilir” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكّامٌ، عن إسماعيل، عن أبي بكر بن أبي زُهيرٍ، عن أبي بكرٍ الصديق أنه قال: يا نبيَّ الله، كيف الصلاحُ بعد هذه الآية؟ فقال النبيُّ ﷺ: "أَيُّةُ آية؟ " قال: يَقُولُ اللهُ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. فما عمِلناه جُزينا به، فقال النبيُّ ﷺ: "غفَر اللهُ لك يا أبا بكرٍ ألست تَمْرَضُ، ألست تَحْزَنُ، ألست تُصِيبُك اللأَوَاءُ؟ قال: فهو ما تُجزَون به".
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, İsmâil'den, o Ebû Bekir b. Ebî Züheyr'den, o da Ebû Bekir es-Sıddîk'tan [şöyle dediğini] anlattı: “Ey Allah'ın Peygamberi! Bu ayetten sonra kurtuluş nasıl mümkün olur?” Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hangi ayet?» buyurdu. [Ebû Bekir]: Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla [olur]. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyruğudur; yaptığımız her şeyin cezasını çekeceğiz, dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah seni bağışlasın ey Ebû Bekir! Sen hastalanmaz mısın, üzülmez misin, başına şiddetli sıkıntı ve darlık gelmez mi? İşte onlar, [yaptıklarınıza karşılık] cezalandırıldığınız şeylerdir» buyurdu.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن أبي بكر بن أبي زُهَيرٍ، أن أبا بكرٍ قال للنبيِّ ﷺ: كيف الصلاحُ، فذكر نحوَه.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Bekir b. Ebî Züheyr'den naklen anlattı; Ebû Bekir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Kurtuluş nasıl olur?” demiş, ardından benzerini zikretmiştir.
حدَّثنا يونسُ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيل بن أبي خالدٍ، قال: أظنُّه عن أبي بكرٍ الثقفيِّ ، قال: لما نزَلت هذه الآيةُ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال أبو بكرٍ: كيف الصلاحُ، ثم ذكَر نحوَه، إلا أنه زاد فيه: "أَلَسْتَ تُنْكَبُ؟ ".
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Ebî Hâlid'den naklen anlattı; dedi ki: Zannedersem Ebû Bekir es-Sekafî'den rivayetle dedi ki: Şu: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayeti indiğinde Ebû Bekir: “Kurtuluş nasıl olur?” dedi, sonra benzerini zikretti; ancak bunda: “Ayağın tökezlemez mi?” ilavesini yaptı.
حدَّثني محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا أبو مالكٍ الجَنْبيُّ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي بكر بن أبي زهيرٍ الثقفيِّ، قال: قال أبو بكرٍ: يا رسول الله، فذكَر نحوَه، إلا أنه قال: فكلُّ سوءٍ عمِلناه جُزِينا به. وقال أيضًا: "ألست تَمْرَضُ، ألست تَنْصَبُ، ألست تَحْزَنُ، أليس تُصيبُك الأوَاءُ؟ " قال: بلى. قال: "فهو ما تُجْزَون به" .
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mâlik el-Cenbî, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Bekir b. Ebî Züheyr es-Sekafî'den naklen anlattı; dedi ki: Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resûlü!” dedi, sonra benzerini zikretti; ancak o şöyle dedi: “Yaptığımız her kötülükle mi cezalandırılacağız?” Yine şöyle dedi: “Sen hastalanmaz mısın, sen yorulmaz mısın, sen üzülmez misin, başına sıkıntı gelmez mi?” O: “Evet” dedi. [Resûlullah]: “İşte onlar cezalandırıldığınız şeylerdir” buyurdu .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن [ابن أبي خالدٍ]، عن أبي بكر بن أبي زهيرٍ الثقفيِّ، قال: لما نزلت هذه الآيةُ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ}. قال: قال أبو بكر: يا رسول الله، وإنا
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, [İbn Ebî Hâlid]'den, o Ebû Bekir b. Ebî Züheyr es-Sekafî'den naklen anlattı; dedi ki: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayeti indiğinde Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz
لنُجْزَى بكلِّ شيءٍ نَعْمَلُه؟ قال: "يا أبا بكرٍ، ألست تَنْصَبُ، ألست تَحْزَنُ، ألست تُصيبُك اللأواءُ؟ فهذا ما تَجزَون به" .
yaptığımız her şeyle mutlaka cezalandırılacak mıyız?” dedi. [Resûlullah]: “Ey Ebû Bekir, sen yorulmaz mısın, sen üzülmez misin, başına sıkıntı gelmez mi? İşte bunlar cezalandırıldığınız şeylerdir” buyurdu .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا [ابن أبي خالدٍ] ، قال: ثنا أبو بكر بن أبي زهيرٍ الثقفيُّ، عن أبي بكرٍ، فذكَر مثلَ ذلك .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize [İbn Ebî Hâlid] anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebî Züheyr es-Sekafî, Ebû Bekir'den naklen anlattı, bunun bir benzerini zikretti .