حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، وحدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِرَ لنا أن عُمَرَ بنَ الخطابِ كان يقولُ: اللهم أمَّا قَلْبِي فلا أمْلِكُ، وأمَّا ما سِوَى ذلك فأَرْجُو أن أعْدِلَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; bize İbn Beşşâr da anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Bize zikredildiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle derdi: "Allahım! Kalbime gelince ona malik değilim; ancak bunun dışındakilerde adil davranmayı umarım."
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ}: يعنى في الحبِّ والجِماعِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ} “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” kavli hakkında nakletti: Yani sevgi ve cima hususunda .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، وحدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوَهَّاب، قالا جميعًا: ثنا أيوبُ، عن أبي قِلابةَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ كان يَقْسِمُ بينَ نسائِه فيَعْدِلُ، ثم يقولُ: "اللَّهُمَّ [هذه قِسْمَتى] فيما أمْلِكُ، فلا تَلُمْنى فيما تَمْلِكُ ولا أَمْلِكُ".
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı; bize İbn Beşşâr da anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı; her ikisi de dediler ki: Bize Eyyûb, Ebû Kılâbe'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları arasında [sırayı] paylaştırır ve adil davranırdı, sonra da şöyle dua ederdi: «Allahım! Gücümün yettiği hususlardaki taksimim [işte] budur; Sen'in güç yetirip de benim güç yetiremediğim hususlarda ise beni kınama.»
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حسينُ بنُ عليٍّ، عن زائدةَ، عن عبدِ العزيزِ بن رُفَيعٍ، عن ابن أبي مُلَيكةَ، قال: نَزَلَتْ هذه الآيةُ في عائشةَ: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin b. Ali, Zâide'den, o Abdülazîz b. Rufey'den, o İbn Ebî Müleyke'den nakletti; dedi ki: Bu ayet Âişe hakkında indi: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ} “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” .
[حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن جُويبرٍ، عن الضَّحاكِ، قال: في الشهوةِ والجِماعِ] .
[Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Şehvet ve cima hususunda] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ، قال: في الجماعِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Cima hususunda.
حدَّثنا عليُّ بنُ سَهْلٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ أبى الزَّرْقاءِ، قال: قال سفيانُ في قولِه: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ}. قال: في الحُبِّ والجماعِ.
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Ebî'z-Zerkâ anlattı, dedi ki: Süfyân, O'nun: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ} “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” kavli hakkında şöyle dedi: Sevgi ve cima hususunda.
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ}. قال: ما يكونُ [بينَ يَدَيْه] وقلبِه، فذلك شيءٌ لا يَسْتطيعُ يَمْلِكُه.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ} “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” kavli hakkında dedi ki: [Önünde] ve kalbinde olan şeylerdir ki bu, kişinin malik olamayacağı bir şeydir.
ذِكْرُ مَن قال ما قلنا في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}
Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...” kavlinin tevilinde bizim söylediğimizi söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا ابن عَوْنٍ، عن محمدٍ، قال: قلتُ لعَبِيدةَ: قولُه: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}؟ قال: بنَفْسِه .
Bize Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed'den nakletti; dedi ki: Ubeyde'ye O'nun: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...” kavlini sordum. Dedi ki: Kendisiyle (iç dünyasıyla) .
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن ابن عَوْنٍ، عن محمدٍ، عن عَبِيدةَ مِثْلَه.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan, o Muhammed'den, o Ubeyde'den aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن هشامٍ، عن ابن سيرينَ، عن عَبِيدةَ: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}. قال هشامٌ: أظنُّه قال: في الحبِّ والجِماعِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Hişâm'dan, o İbn Sîrîn'den, o Ubeyde'den nakletti: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...”. Hişâm dedi ki: Zannedersem Ubeyde "Sevgi ve cima hususunda" dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا حبانُ بنُ موسى، قال: أخبرنا ابن المباركِ، قال: أخبرنا هشامٌ، عن ابن سيرينَ، عن عَبِيدة في قولِه: {كُلَّ الْمَيْلِ}. قال: بنَفْسِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hibbân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, dedi ki: Bize Hişâm, İbn Sîrîn'den, o Ubeyde'den O'nun: {كُلَّ الْمَيْلِ} “büsbütün [meyletmeyin]” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Kendisiyle (iç dünyasıyla).
[حدَّثني بحرُ بنُ نَصْرٍ الخَوْلانيُّ، قال: ثنا بِشرُ بنُ بكرٍ ، قال: حدَّثنا الأوزاعيُّ، عن ابن سيرينَ، قال: سألتُ عَبِيدةَ عن قولِ اللَّهِ: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}. قال: بنَفْسِه] .
[Bana Bahr b. Nasr el-Havlânî anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Bekr anlattı, dedi ki: Bize el-Evzâî, İbn Sîrîn'den nakletti; dedi ki: Ubeyde'ye Allah'ın: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...” kavlini sordum. Dedi ki: Kendisiyle (iç dünyasıyla)] .
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا سهلُ بنُ يُوسفَ، عن عمرٍو، عن الحسنِ، قال: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}، قال: في الغِشْيانِ والقَسْمِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf, Amr'dan, o el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...”, dedi ki: Cima ve nöbet taksimi hususunda .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيِحٍ، عن مُجاهدٍ: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}: لا تَعَمَّدوا الإساءةَ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...”: Kasıtlı olarak kötülük yapmayın.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ مِثْلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: بلَغنى عن مجاهدٍ: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}. قال: يَتَعَمَّدُ أن يُسِئَ ويَظْلِمَ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Mücâhid'den bana ulaştığına göre o, {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...” kavli hakkında: "Kasıtlı olarak kötülük ve haksızlık yapmasıdır" demiştir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى بن ميمونٍ، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ مِثْلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ b. Meymûn'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}. قال: هذا في العملِ في مَبِيتِه عندَها، وفيما تُصِيبُ مِن خيرِه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, kadının yanında geceleme ve erkeğin iyiliğinden kadının elde edeceği şeyler konusundaki amelî davranışla ilgilidir.
حدَّثني محمدُ بنُ الحُسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}. يقولُ: يَمِيلُ عليها فلا يُنْفِقُ عليها، ولا يَقْسِمُ لها يومًا .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...”. Şöyle der: Aleyhine meyleder de kadına nafaka vermez ve ona bir gün nöbeti ayırmaz .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ}. قال: [لا تَعمَّدوا] الإساءةَ. يقولُ: لا تمِيلوا كلَّ الميلِ. قال: وبلَغنى أنه في الجِماعِ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Mücâhid: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “O halde büsbütün meyledip de...” kavli hakkında: "Kasıtlı olarak kötülük [yapmayın] " demiştir. Şöyle demektedir: Büsbütün meyletmeyin. [İbn Cüreyc] dedi ki: Bunun cima hususunda olduğu da bana ulaştı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن حمادِ بن زَيْدٍ، عن أيوبَ، عن أبي قِلابةَ، قال: كان النبيُّ ﷺ يَقْسِمُ بينَ نسائِه فيَعْدِلُ، ويقولُ: "اللَّهُمَّ هذه قِسْمَتِى فيما
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Hammâd b. Zeyd'den, o Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları arasında [nöbeti] taksim eder, adaletli davranır ve şöyle derdi: «اللَّهُمَّ هذه قِسْمَتِى فيما» «Allahım! Bu, benim [güç yetirip]...»
أمْلِكُ، فلا تَلُمْنِى فيما تَمْلِكُ ولا أمْلِكُ" .
malik olduğum husustaki taksimimdir; Sen'in malik olduğun ve benim malik olamadığım hususta beni kınama!" .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الوَهّابِ، عن أيوبَ، عن أبي قِلَابةَ، عن عبدِ اللهِ بن يزيدَ ، عن عائشةَ، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Abdullah b. Yezîd'den , o Âişe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن همامِ بن يحيى، عن قتادةَ، عن النَّضْرِ بن أنسٍ، عن بَشيرِ بن نَهيكٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "مَن كانت له امرأتانِ يَمِيلُ مع إحداهما على الأُخْرَى، جاء يومَ القيامةِ أَحَدُ شِقَّيْهِ ساقِطٌ" .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Hemmâm b. Yahyâ'dan, o Katâde'den, o en-Nadr b. Enes'ten, o Beşîr b. Neheyk'ten, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: "Kimin iki hanımı olur da birine diğerinden [fazla] meylederse, kıyamet gününde bir tarafı felçli/düşmüş olarak gelir" .
ذِكْرُ مَن قال ما قلنا في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}
Zikri yüce olan Allah'ın: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız” kavlinin tevilinde bizim söylediğimiz gibi söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليّ ابن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. يقولُ: تَذَروها لا هي أَيِّمٌ، ولا
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız”. Şöyle demektedir: Onu ne bekâr ne de
هي ذاتُ زوجٍ .
kocalı [bırakırsınız] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن أَشْعَثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. قال: لا أيِّمًا ولا ذاتَ بَعْلٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız”. Şöyle dedi: Ne bekâr ne de kocalı .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن مباركٍ، عن الحسنِ: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. قال: لا مُطَلقةً ولا ذاتَ بعلٍ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Mübârek'ten, o el-Hasan'dan nakletti: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız”. Şöyle dedi: Ne boşanmış ne de kocalı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سهلُ بنُ يُوسفَ، عن عمرٍو، عن الحسنِ مثلَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf, Amr'dan, o el-Hasan'dan aynısını nakletti .
حدَّثنا بِشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}: أي كالمحبوسةِ، أو كالمسجونِة.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız”: Yani alıkonulmuş veya hapsedilmiş gibi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. قال: كالمَسْجُونةِ؛ كالمحبوسةِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Hapsedilmiş gibi; alıkonulmuş gibi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامُ بنُ سَلْمٍ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ في قولِه: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. يقول: لا مُطَلقةً ولا ذاتَ بعلٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm b. Selm, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den O'nun: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız” kavli hakkında nakletti; şöyle der: Ne boşanmış ne de kocalı .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبرنا
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize haber verdi:
أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ في قولِه: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}: لا مُطَلقةً ولا ذاتَ بعلٍ.
Ebû Ca'fer, er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “O halde büsbütün meyledip de onu askıdaymış gibi bırakmayın” kavli hakkında haber verdi: Ne boşanmış ne de kocalı.
[حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: بلَغنى عن مجاهدٍ: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. قال: لا أيِّمًا ولا ذاتَ بَعْلٍ] .
[Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Mücâhid'den bana ulaştığına göre o, {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız” kavli hakkında: "Ne bekâr ne de kocalı" demiştir] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}: ليست بأيِّمٍ ولا ذاتِ زوج.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten nakletti: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız”: Ne bekârdır ne de kocalı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ وأبو خالدٍ وأبو معاويةَ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضَّحاكِ، قال: لا تَدَعْها كأنها ليس لها زوجٌ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Ebû Hâlid ve Ebû Muâviye, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Onu sanki kocası yokmuş gibi terk etmeyin .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحُسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. قال: لا أيِّمًا ولا ذاتَ بَعْلٍ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız”. Dedi ki: Ne bekâr ne de kocalı .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. قال: المُعَلَّقةُ التي ليست بمُخَلَّاةٍ ونَفْسَها فتَبْتَغِىَ لها، وليستْ مُتَهَيِّئَةً كهيئةِ المرأةِ مِن زوجِها، لا هي عندَ زوجِها، ولا مُفارَقَةٌ فَتَبْتَغِىَ لنفسِها، فتلك المُعَلَّقةُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız” kavli hakkında şöyle dedi: Askıda bırakılan kadın (el-muallaka); ne kendi haline bırakılmış olup [kendisine bir eş] arayabilen, ne de bir kadının kocası yanındaki durumu gibi bir konuma sahip olan kadındır; ne kocasının yanındadır ne de boşanmıştır ki kendisi için [bir koca] arasın. İşte askıda bırakılan kadın budur.
وإنما أمَر اللهُ جل ثناؤُه بقولِه: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ}. الرجالَ بالعدلِ بينَ أزْواجِهم فيما استطاعوا فيه العدلَ بينهن ، مِن القسمةِ بينَهن، والنفقةِ، وتركِ الجَوْرِ في ذلك بإيثارِ إحداهن على الأُخْرى فيما فَرَضَ عليهم العَدْلَ بينَهن فيه؛ إذ كان قد صفَح لهم عما لا يُطِيقون العَدْلَ فيه بينَهن، مما في القلوبِ من المحبةِ والهوَى.
Zikri yüce olan Allah: {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “O halde büsbütün meyledip de onu askıdaymış gibi bırakmayın” kavliyle erkeklere, ancak aralarında adil olmaya güç yetirebildikleri konularda hanımları arasında adaletli davranmalarını emretmiştir ki bu da; aralarında nöbetleşe kalmak, nafaka vermek ve aralarında adaleti farz kıldığı hususlarda birini diğerine tercih ederek haksızlık yapmayı terk etmektir. Zira kalplerdeki sevgi ve meyil gibi aralarında adaletli davranmaya güç yetiremedikleri hususları onlar için bağışlamıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩)} “Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” kavlinin tevili:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جل ثناؤُه: {وَإِنْ تُصْلِحُوا} أعمالَكم أيُّها الناسُ، فتَعْدِلوا في [قَسْمِكم بينَ] أزواجِكُم، وما فرَض اللهُ لهن عليكم مِن النفقةِ والعِشْرةِ بالمعروفِ، فلا تَجُوروا في ذلك، {وَتَتَّقُوا}. يقولُ: وتَتَّقُوا اللَّهَ في المَيْلِ الذي نهاكم عنه، بأن تَمِيلوا لإحداهن على الأُخْرَى، فتَظْلِموها حَقَّها، مما أوْجَبَه اللهُ لها عليكم، {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا}. يقولُ: فإن الله يَسْتُرُ عليكم ما سلَف منكم؛ مِن مَيْلِكم وجَوْرِكم عليهن قبلَ ذلك، بتركِه عُقوبتَكم [عليه، ويُغَطِّى ذلك عليكم بعَفْوِه عنكم ما مضَى منكم] في ذلك قبلُ، {رَحِيمًا}. يقولُ: وكان رحيمًا بكم إذ تاب عليكم، فقَبِلَ توبتَكم مِن الذي سلَف منكم؛ مِن
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey insanlar! {وَإِنْ تُصْلِحُوا} “Eğer arayı düzeltir” [yani] amellerinizi ıslah eder, hanımlarınız [arasındaki nöbet taksiminizde] ve Allah’ın onlar lehine sizin üzerinize farz kıldığı nafaka ile güzel geçim hususunda adaletli davranır, bu konuda haksızlık yapmazsanız; {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız”; [şöyle] buyurmaktadır: Allah’ın sizi yasakladığı meyil hususunda, [yani] bir hanımınıza diğerinin aleyhine meyledip de Allah’ın sizin üzerinize onun lehine vacip kıldığı haktan onu mahrum ederek haksızlık yapma konusunda -ki bu, Allah'ın sizin üzerinize onun lehine vacip kıldığı haklardandır- Allah’tan sakınırsanız, {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا} “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır”; [şöyle] buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, bundan önce onlara karşı meyliniz ve haksızlığınız sebebiyle sizden sâdır olan geçmiş kusurları, sizi [bunun için] cezalandırmayı terk etmek suretiyle örter [ve bundan önce bu hususta sizden geçenleri affetmekle üzerinize örter]. {رَحِيمًا} “[çok] merhamet edicidir”; [şöyle] buyurmaktadır: Size tevbe nasip ettiğinde, sizden geçmiş olan;
جَوْرِكم في ذلك عليهن، وفى ترخيصِه لكم الصُّلْحَ بينكم وبينَهن، بصَفْحِهن عن حُقوقِهن لكم مِن القَسْمِ على أن لا يُطَلَّقْن.
bu hususta onlara karşı yaptığınız haksızlıktan ötürü tövbenizi kabul edip size tevbe nasip ettiğinde, ayrıca boşanmamak şartıyla geceleme taksimi konusundaki haklarından sizin lehinize vazgeçmeleri suretiyle aranızdaki sulhe ruhsat verdiğinde size merhamet edendir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠)} “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç etmez. Allah geniş ihsan sahibidir, hikmet sahibidir.” kavlinin tevili:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جل ثناؤه: فإِن أَبَتِ المرأةُ - التي قد نشَز عليها زوجُها، أو أَعْرَضَ عنها، بالليلِ منه إلى ضَرَّتِها، لجمالِها، أو شبابِها، أو غيرِ ذلك مما تَمِيلُ النفوسُ به إليها - الصُّلْحَ بصَفْحِها لزوجِها عن يومِها وليلتِها، وطَلَبَتْ حَقَّها منه مِن القَسْمِ والنَّفَقَةِ [وما] أَوْجَب اللهُ لها عليه، وأبَى الزوجُ الأَخْذَ عليها بالإحسانِ الذي نَدَبَه اللهُ إليه بقولِه: {وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}. وإلحاقَها في القَسْمِ لها والنَّفَقةِ والعِشْرةِ بالتى هو إليها مائلٌ، فتَفَرَّقا بطلاقِ الزوجِ إياها، {يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ}. يقولُ: يُغْنِ اللهُ الزوجَ والمرأةَ المُطَلَّقةَ مِن سَعَةٍ فَضْلِه؛ أما هذه فبِزَوْجٍ هو أصْلَحُ لها مِن المُطَلِّقِ الأوَّلِ، أو برزْقٍ واسعٍ وعِصْمةٍ، وأما هذا فبرِزْقٍ واسعٍ وزوجةٍ هي أصْلَحُ له مِن المُطَلَّقةِ، أو عِفَّةٍ، {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا}. يعنى: وكان اللهُ واسعًا لهما في رِزْقِه إياهما وغيرَهما مِن خَلْقِه، {حَكِيمًا} فيما قضَى بينَه وبينَها مِن الفُرْقَةِ والطلاقِ، وسائرِ المعانى التي عَرَّفَناها مِن الحُكْمِ بينهما في هذه الآياتِ وغيرِها، وفى غيرِ ذلك مِن أحكامِه وتدبيرِه وقضاياه في خَلْقِه.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şayet kocasının -güzelliği, gençliği veya nefislerin kendisine meyledeceği başka bir husustan ötürü- kumasına geceleri yönelmek suretiyle kendisinden uzaklaştığı yahut yüz çevirdiği kadın; kocasının lehine kendi gün ve gecesinden vazgeçmek suretiyle sulh yapmayı kabul etmeyip [gece] taksimi, nafaka ve Allah'ın onun üzerine kendi lehine farz kıldığı diğer hususlardaki hakkını talep ederse; koca da Allah'ın: {وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” kavliyle kendisini teşvik ettiği ihsan ile davranmayı ve [gece] taksiminde, nafakada ve muaşerette o kadını meylettiği diğer kadınla denk tutmayı kabul etmeyip kocanın kadını boşamasıyla ayrılırlarsa; {يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ} “Allah her birini geniş lütfundan muhtaç etmez.” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah, lütfunun genişliğinden hem kocayı hem de boşanan kadını [başkasına] muhtaç etmez; kadını kendisini ilk boşayandan daha hayırlı bir koca ile yahut geniş bir rızık ve korunmuşluk ile, kocayı ise geniş bir rızık ve boşadığı kadından kendisi için daha hayırlı bir eş ile yahut iffet ile zengin kılar. {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا} “Allah geniş ihsan sahibidir.” Yani Allah, o ikisine ve yarattığı diğer varlıklara rızık vermesi hususunda lütfu geniş olandır. {حَكِيمًا} “Hikmet sahibidir.” O ikisi arasında hükmettiği ayrılık ve boşanma hususunda, bu ayetlerde ve diğerlerinde o ikisi arasındaki hükme dair bize bildirdiği diğer bütün hususlarda, ayrıca bunun dışındaki yaratılmışları hakkındaki hükümlerinde, tedbirinde ve takdirlerinde [hikmet sahibidir].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ جلَّ ثناؤه: {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ}. قال: الطلاقُ، يُغْنى اللَّهُ كُلًّا مِن سَعَتِه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan nakletti; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ} “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç etmez” kavli hakkında nakletti; dedi ki: [Kastedilen] boşanmadır; Allah her birini geniş lütfundan müstağni kılar .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١)} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan sakının' diye vasiyet ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah zengindir, övgüye layık olandır.” kavlinin tevili:
قال أبو جعفرٍ: يعنى بذلك جل ثناؤه: وللَّهِ مُلْكُ جميعِ ما حَوَتْه السماواتُ السبعُ والأَرَضُونَ السبعُ مِن الأشياءِ كلِّها. وإنما ذكَر جلَّ ثناؤُه [ذلك بعَقِبِ] قولِه: {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ}. تنبيهًا منه خلقَه على مَوْضعِ الرغبةِ عندَ فِراقِ أحدِهم زوجتَه؛ ليَفْزَعوا إليه عندَ الجَزَعِ مِن الحاجةِ والفاقةِ والوَحْشَةِ بفِراقِ سَكَنِه وزَوْجَتِه، وتَذْكيرًا منه له أنه الذي له الأشياءُ كلُّها، وأنَّ مَن كان له مُلْكُ جميعِ الأشياءِ، فغيرُ مُتَعَذَّرٍّ عليه أن يُغْنِيَه وكلَّ ذى فاقةٍ وحاجةٍ، ويُؤْنِسَ كلَّ ذى وَحْشَةٍ. ثم رجَع جل ثناؤُه إلى عَدْلِ مَن سعَى في أمرِ بنى أُبَيْرِقٍ وتَوْبيخِهم، ووَعِيدِ مَن فعَل فِعْلَ المرتدِّ منهم، فقال: {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ}. يقولُ: ولقد أمَرْنا أهلَ الكتابِ، وهم أهلُ التوراةِ والإنجيلِ، {وَإِيَّاكُمْ}. يقولُ: وأمَرْناكم وقلنا لكم ولهم: {اتَّقُوا اللَّهَ}. يقولُ: احْذَروا الله أن تَعْصُوه وتخالفوا أمرَه ونهيَه، {وَإِنْ تَكْفُرُوا}. يقولُ: وإِن تَجْحَدوا وَصِيَّتَه إياكم أيها المؤمنون، فتُخالِفوها، {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: فإنكم لا تَضُرُّون بخلافِكم وصيتَه غيرَ أنْفُسِكم، ولا تَعْدُون في كفرِكم ذلك أن تكونوا مِثْلَ اليهودِ والنصارى، في نزولِ عقوبتِه بكم، وحلولِ غضبِه عليكم، كما حلَّ بهم، إذ بَدَّلوا عهدَه ونَقَضوا ميثاقَه، فغَيَّر بهم ما كانوا فيه مِن خَفْضِ العَيْشِ وأَمْنِ السِّرْبِ، وجعَل منهم القِرَدَةَ والخنازيرَ، وذلك أن له مُلْكَ جميعِ ما حَوَتْه السماواتُ والأرضُ، لا يَمْتَنِعُ عليه شيءٌ أراده بجميعِه وبشيءٍ منه؛ مِن إعْزازِ مَن أرادَ إعزازَه، وإذْلالِ مَن أراد إذلالَه، وغيرِ ذلك مِن الأموِر كلِّها؛ لأن الخَلْقَ خلقُه، بهم إليه الفاقةُ والحاجةُ، وبه قُواهم وبَقاؤُهم، وهَلاكُهم وفَناؤُهم. وهو الغنيُّ الذي لا حاجةَ تُخِلُّ به إلى شيءٍ، ولا فاقةَ تَنْزِلُ بِه تَضْطَرُّه إليكم أيُّها الناسُ، ولا إلى غيرِكم، والحَمِيدُ الذي اسْتَوْجَب عليكم أيُّها الخلقُ الحَمْدَ بصَنائِعِه الحميدةِ إليكم، وآلائِه الجميلةِ لديكم، فاسْتَديموا ذلك أيُّها الناسُ باتِّقائِه، والمسارعةِ إلى طاعتِه فيما يَأْمُركم به، ويَنْهاكم عنه.
Ebû Ca‘fer der ki: Zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Yedi kat göğün ve yedi kat yerin içerdiği bütün varlıkların mülkiyeti Allah'a aittir. Zikri yüce olan Allah [bunu], {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ} “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç etmez” kavlinin [hemen ardında] zikretmiştir; bu da kullarından birinin eşinden ayrılması durumunda yönelmesi gereken makama dikkat çekmek içindir. Tâ ki huzur bulduğu eşinden ayrılmakla hissettiği yoksulluk, muhtaçlık ve yalnızlık anındaki endişesinde O'na sığınsınlar; ve Allah'ın bütün varlıkların tek sahibi olduğunu, her şeyin mülkiyetine sahip olan bir Zât için hem onu hem de ihtiyaç ve darlık içindeki herkesi zengin kılmanın ve yalnızlık çeken her kimseye ünsiyet vermenin hiç de zor olmadığını hatırlatmak içindir. Sonra zikri yüce olan Allah, Übeyrık oğulları konusunda çaba gösterenlerin durumunu düzeltmeye, onları azarlamaya ve onlardan mürted olan kimsenin fiilini işleyenleri tehdit etmeye dönerek şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ} “Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de sizlere de tavsiye ettik”. [Yani] der ki: Biz Ehl-i Kitab'a -ki onlar Tevrat ve İncil ehlidir- emrettik; {وَإِيَّاكُمْ} “ve sizlere de”. Der ki: Size de emrettik ve gerek sizlere gerekse onlara şöyle dedik: {اتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının”. Der ki: O'na isyan etmekten, emrine ve yasağına aykırı davranmaktan ötürü Allah'tan sakının . {وَإِنْ تَكْفُرُوا} “Eğer inkâr ederseniz”. Der ki: Ey müminler! Şayet O'nun size olan tavsiyesini inkâr eder ve ona karşı gelirseniz, {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “şüphesiz göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır”. Der ki: O'nun tavsiyesine aykırı davranmakla sadece kendinize zarar verirsiniz; bu inkârınızla, ahdini değiştirip misakını bozdukları için kendilerini içinde bulundukları refah dolu hayattan ve güven ortamından mahrum bıraktığı, içlerinden bir kısmını maymun ve domuz kıldığı zaman Yahudi ve Hristiyanların başına gelen azabın ve O'nun gazabının sizin de başınıza inmesi konusunda onlara benzemekten öteye gidemezsiniz . Zira göklerin ve yerin içerdiği her şeyin mülkü O'nundur; ister tümü olsun ister bir kısmı olsun, dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz; ister aziz kılmak istediğini aziz kılsın, ister zelil kılmak istediğini zelil kılsın ve bütün diğer işlerde durum böyledir. Çünkü yaratılanlar O'nun mahlûkudur; onların O'na muhtaçlığı ve ihtiyacı vardır; güçleri, varlıkları, helak olmaları ve yok olmaları O'nunladır. O, hiçbir şeye ihtiyacı bulunmayan , ne size -ey insanlar- ne de başkasına muhtaç olmasını gerektirecek bir darlık O'na asla isabet etmeyen ganî (zengin ve müstağni) olandır; ve size olan güzel ihsanları, katınızdaki hoş nimetleri sebebiyle siz mahlûkatın hamdini hak eden hamîddir (övgüye layık olandır). Ey insanlar, O'ndan sakınarak, O'nun size emrettiği hususlarda ve sizi menettiği şeylerde O'na itaate koşarak bu durumu devam ettirin.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ هاشمٍ، قال: أخبرنا سَيْفٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن عليٍّ: {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا}. قال: غَنِيًّا عن خلقِه،
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim anlattı, dedi ki: Bize Seyf, Ebû Ravk’tan, o da Ali’den [şöyle dediğini] haber verdi: {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا} “Allah zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir)”. [Ali] dedi ki: “Yaratılmışlarına muhtaç değildir,”
{حَمِيدًا}. قال: مُسْتَحْمَدًا إليهم .
{حَمِيدًا} “övgüye layık olandır”. Dedi ki: Onlar nezdinde övülendir .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٣٢)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٣٢)} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter.” kavlinin tevili:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جل ثناؤُه: وللهِ مُلْكُ جميعِ ما حَوَتْه السماواتُ والأرضون، وهو القَيِّمُ بجميعِه والحافظُ لذلك كلِّه، لا يَعْزُبُ عنه عِلْمُ شيءٍ منه، ولا يَؤُودُه حفظُه وتدبيرُه.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Göklerin ve yerlerin içerdiği bütün şeylerin mülkiyeti Allah'a aittir; O, bütün bunların yöneticisi ve hepsinin koruyucusudur; ondan hiçbir şeyin bilgisi O'na gizli kalmaz ve onları koruyup idare etmek O'na ağır gelmez.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، عن عمرٍو، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا}. قال: حفيظًا .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Amr'dan, o Saîd'den, o Katâde'den nakletti: {وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} “Vekil olarak Allah yeter.” Dedi ki: Koruyucu olarak .
فإن قال قائلٌ: وما وَجْهُ تَكْرارِ قولِه: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}. في آيتينِ إحْداهما في إثْرِ الأُخْرى؟
Eğer biri: "{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} kavlinin peş peşe iki ayette tekrarlanmasının hikmeti nedir?" derse,
قيل: كَرَّر ذلك لاختلافِ معنى الخبريْنِ عما في السماواتِ والأرضِ [في الآيتين] ؛ وذلك أن الخبرَ عنه في إحدى الآيتين ذِكْرُ حاجتِه إلى بارئِه، وغِنَى بارئِه عنه، وفى الأُخْرَى حِفْظُ بارئِه إياه وعِلْمُه به وتدبيرُه .
Şöyle denilir: Göklerde ve yerdekiler hakkındaki iki haberin manasının [iki ayette] farklı olması sebebiyle bu tekrar edilmiştir; şöyle ki, ayetlerin birindeki haber O'nun Yaratıcısına olan ihtiyacını ve Yaratıcısının ise ondan müstağni olduğunu zikretmektir; diğerinde ise Yaratıcısının onu koruması , onu bilmesi ve tedbiridir .
فإن قال: أفلا قِيل: وكانَ اللهُ غَنِيًّا حَمِيدًا وَكَفَى بِاللهِ وَكِيلًا؟
Eğer: “{وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا وَكَفَى بِاللهِ وَكِيلًا} ‘Allah zengindir, övgüye layıktır ve vekil olarak Allah yeter’ denilemez miydi?” derse,
قيل: إن الذي في الآيةِ التي قال فيها: {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا}. مما صَلَح أن يَخْتِمَ ما ختَم به مِن وَصْفِ اللَّهِ بالغِنَى وأنه محمودٌ، ولم يَذْكُرْ فيها ما يَصْلُحُ أن يَخْتِمَ بوَصْفِه معه بالحفظِ والتدبيرِ، فلذلك كَرَّر قولَه: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}.
Şöyle denilir: {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا} “Allah zengindir, övgüye layık olandır” dediği ayetteki husus, Allah'ın zenginlikle ve övülen olmakla vasfedilerek bitirilmesine uygun düşmüştür; fakat o ayette, bununla beraber koruma ve tedbir vasfıyla nihayete erdirilmeye uygun bir husus zikredilmemiştir; bundan dolayı {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” kavlini tekrar etmiştir.
القولِ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣)} “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir.” kavlinin tevili:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جل ثناؤُه: {إِنْ يَشَأْ} اللهُ، أيُّها الناسُ {يُذْهِبْكُمْ}. أي: يُذْهِبْكم بإهلاكِكم وإفنائكم، {وَيَأْتِ بِآخَرِينَ}. يقولُ: ويَأْتِ بناسٍ آخرين غيرِكم، لمُؤَازَرَةِ نبيِّه محمدٍ ﷺ ونُصْرَتِهِ، {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا}. يقولُ: وكان اللهُ على إهلاكِكم وإفنائِكم، واسْتِبْدالِ آخرين غيرِكم بكم، {قَدِيرًا}. يعنى: ذا قدرةٍ على ذلك.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey insanlar! {إِنْ يَشَأْ} Eğer dilerse {يُذْهِبْكُمْ} “sizi yok eder”, yani sizi helak edip yok ederek ortadan kaldırır, {وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} “ve başkalarını getirir”. Şöyle der: Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i desteklemek ve ona yardım etmek için sizden başka diğer insanları getirir; {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} “Allah buna hakkıyla güç yetirendir”. Şöyle der: Allah, sizi helak edip yok etmeye ve sizin yerinize başkalarını getirmeye {قَدِيرًا} “hakkıyla güç yetirendir”, yani buna tam bir kudret sahibidir.
وإنما وَبَّخ جل ثناؤُه بهذه الآياتِ الخائنين الذين خانوا الدِّرْعَ التي وَصَفْنا شأنَها، الذين ذكَرهم اللهُ في قولِه: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا}. وحذَّر أصحابَ محمدٍ ﷺ أن يكونوا مِثْلَهم، وأن يَفْعَلوا فِعْلَ المُرْتَدِّ منهم في ارتدادِه ولَحَاقِهِ بالمشركين، وعرَّفهم أنَّ مَن فعَل فِعْلَه منهم، فلن يَضُرَّ إلا نفسَه، ولن يُوبِقَ برِدَّتِه غيرَ نفسِه؛ لأنه المحتاجُ - مع جميعِ ما في السماواتِ وما في الأرضِ - إلى اللهِ، واللهُ الغنيُّ عنهم. ثم تَوَعَّدَهم في قولِه: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ}. بالهلاكِ والاسْتِئْصالِ إن هم فعَلوا فِعْلَ ابن أُبَيْرِقٍ طُعْمَةَ المرتدِّ، وباستبدالِ آخرين غيرِهم بهم لنُصْرةِ نبيِّه محمدٍ ﷺ
Zikri yüce olan [Allah], bu ayetlerle yalnızca durumunu anlattığımız zırha hıyanet eden ve Allah'ın: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Hainlerin savunucusu olma!” buyruğunda zikrettiği hainleri azarlamıştır. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını da onlar gibi olmaktan ve dinden dönüp müşriklere katılma hususunda içlerinden o mürtedin (dinden dönenin) yaptığını yapmaktan sakındırmıştır. Onlara, içlerinden kim onun yaptığını yaparsa ancak kendi nefsine zarar vereceğini ve dinden dönmesiyle yalnızca kendi nefsini helak edeceğini bildirmiştir; zira göklerde ve yerde olan her şeyle birlikte o da Allah'a muhtaçtır; Allah ise onlardan müstağnidir (hiçbirine muhtaç değildir). Sonra {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir.” kavlinde, şayet mürted olan İbn Übeyrık Tu'me'nin yaptığını yaparlarsa, onları helak edip köklerini kazımakla ve peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmek...
وصُحْبتِه، ومؤازرتِه على دينِه، كما قال في الآيةِ الأخرى: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} [محمد: ٣٨].
ona arkadaşlık etmek ve onun dininde ona arka çıkmak üzere onların yerine başkalarını getirmekle tehdit etmiştir; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar.” [Muhammed: 38].
وقد رُوىَ عن النبيِّ ﷺ أنها لما نَزَلَتْ ضرَب بيدِه على ظهرِ سلمانَ، فقال: "هم قومُ هذا". يَعْنى عَجَمَ الفُرْسِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, bu ayet indiğinde eliyle Selmân'ın sırtına vurup: "Onlar bunun kavmidir" buyurmuştur; yani Fars acemlerini kastetmiştir.
كذلك حُدِّثْتُ عن عبدِ العزيزِ بن محمدٍ، عن سُهيلِ بن أبى صالحٍ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ .
Aynı şekilde bana Abdülazîz b. Muhammed'den, o Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledildi .
وقال قتادةُ في ذلك بما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا}: قادرٌ واللهِ ربُّنا على ذلك، أن يُهْلِكَ مَن يشاءُ مِن خلقِه، ويَأْتِ بآخرين مِن بعدِهم .
Katâde de bu hususta, Bişr b. Muâz'ın bize anlattığına göre şöyle demiştir: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir.” kavli hakkında nakletti: Allah'a yemin olsun ki Rabbimiz mahlûkatından dilediğini helak etmeye ve onların ardından başkalarını getirmeye kādirdir .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤)} “Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” kavlinin tevili:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ}. ممن أظهرَ الإيمانَ بمحمدٍ ﷺ مِن أهلِ النِّفاقِ، الذين يَسْتَبْطِنون الكفرَ، وهم مع ذلك يُظْهِرون الإيمانَ، {ثَوَابَ الدُّنْيَا}. يعنى: عَرَضَ الدنيا، بإظهارِه ما أظهَر مِن الإيمانِ بلسانِه، {فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا}.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Münafıklardan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ettiğini açığa vuran —ki onlar içlerinde küfrü gizledikleri halde bununla birlikte [dışa] imanı sergilerler— kimselerden {مَنْ كَانَ يُرِيدُ} “Kim isterse”, {ثَوَابَ الدُّنْيَا} “dünya mükâfatını” yani diliyle açığa vurduğu iman sebebiyle dünyanın geçici menfaatini [isterse], {فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا} “dünyanın mükâfatı Allah katındadır”.
يعنى: جزاؤُه في الدنيا منها، وثوابُه فيها هو ما يُصِيبُ مِن المَغْنَمِ إِذا شَهِد مع [النبيِّ ﷺ] مَشْهَدًا، وأَمْنُه على نفسِه وذُرِّيِته ومالِه، وما أشبَه ذلك، وأما ثوابُه في الآخرةِ فنارُ جهنمَ.
Yani: Dünyada onun dünyalık cezası/karşılığı ve dünyadaki mükâfatı ; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] ile birlikte bir savaşa katıldığında elde ettiği ganimet ile canının, çoluk çocuğunun ve malının emniyette olması ve benzeri şeylerdir; ahiretteki karşılığı ise cehennem ateşidir.
فمعنى الآيةِ: مَن كان من العامِلين في الدنيا من المنافقين، يريدُ بعملِه ثوابَ الدنيا وجزاءَها مِن عملِه، فإن اللَّهَ مُجازِيه بها جزاءَه في الدنيا مِن الدنيا، وجزاءَه في الآخرةِ مِن العقابِ والنَّكَالِ، وذلك أن الله قادرٌ على ذلك كلِّه، وهو مالكُ جميعِه، كما قال في الآيةِ الأُخرى: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ (١٥) أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [هود: ١٥، ١٦].
Ayetin anlamı şöyledir: Dünyada amel eden münafıklardan kim ameliyle dünyanın mükâfatını ve amelinin dünyalıktan ibaret olan karşılığını isterse, şüphesiz Allah dünyada dünyalık karşılığını, ahirette ise azap ve ceza karşılığını ona verir. Zira Allah bütün bunlara kādirdir ve her şeyin sahibidir; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ (١٥) أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse, orada onlara amellerinin karşılığını eksiksiz veririz ve onlar orada hiçbir hak kaybına uğratılmazlar. İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve yapmakta oldukları da batıldır.” [Hûd: 15-16].
وإنما عَنَى بذلك جلّ ثناؤُه الذين سَعَوا في أمرِ بنى أُبَيْرِقٍ، والذين وَصَفهم في قولِه: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ}. ومَن كان مِن نُظَرائِهم في أفعالِهم ونفاقِهم.
Zikri yüce olan Allah bununla ancak Benî Übeyrık meselesinde koşturanları ve: {وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} kavlinde vasfettiği kimseleri ve fiillerinde ve nifaklarında onların benzeri olanları kastetmiştir.
وقولُه: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا}. يعنى: وكان اللهُ سميعًا لِما يقولُ هؤلاء المُنافِقون الذين يُريدون ثوابَ الدنيا بأعمالِهم، وإظهارِهم للمؤمنين ما يُظْهِرون لهم، إذا لَقُوا المؤمنين، وقولِهم لهم: آمنّا، {بَصِيرًا}. يعنى: وكان [ذا بَصَرٍ] بهم وبما
Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” kavline gelince; [bu] şu manaya gelir: Allah, amelleriyle dünya mükâfatını isteyen bu münafıkların söylediklerini, müminlerle karşılaştıklarında onlara sergiledikleri tutumu ve kendilerine: "İman ettik" demelerini hakkıyla işitendir. {بَصِيرًا} [kavli ise]; yani [Allah], onları ve [müminler hakkında]
هم عليه مُنْطَوُون للمؤمنين، مما يَكْتُمونه ولا يُبْدُونه لهم مِن الغشِّ والغِلِّ الذي في صدورِهم لهم.
müminlere karşı içlerinde sakladıkları, göğüslerindeki kin ve samimiyetsizlikten gizleyip onlara açığa vurmadıkları şeyleri [hakkıyla görendir].
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitler olarak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. [Aleyhine şahitlik edeceğiniz kişi] zengin de olsa fakir de olsa Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır. O hâlde adaletten sapıp hevanıza uymayın.” kavlinin tevili:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: وهذا تَقَدُّمٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه إلى عبادِه المؤمنين به وبرسولِه، أن يَفْعَلوا فعلَ الذين سَعَوا إلى رسولِ اللهِ ﷺ في أمرِ بنى أبَيْرِقٍ، أن يقومَ بالعُذْرِ لهم في أصحابِه، وذَبَّهم عنهم، وتَحْسينَهم أمرَهم؛ بأنهم أهلُ فاقةٍ وفَقْرِ، يقولُ اللهُ لهم: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ}. يقولُ: لِيَكُنْ مِن أخلاقِكم وصفاتِكم القيامُ بالقسطِ. يعنى: بالعَدْلِ. {شُهَدَاءَ لِلَّهِ}. والشهداءُ: جمعُ شهيدٍ. ونُصِبَت الشهداءُ على القَطْعِ مما في قولِه: {قَوَّامِينَ}. مِن ذكرِ {الَّذِينَ آمَنُوا}. ومعناه: قُوموا بالقِسْطِ للهِ عندَ شهادتِكم. أو حينَ شهادتِكم. {وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ}. يقولُ: ولو كانت شهادتُكم على أنفسِكم، أو على والدَين لكم، أو أقْرَبيكم، فقُوموا فيها بالقسطِ والعدلِ، وأقِيموها على صحتِها، بأن تقولوا فيها الحقَّ، ولا تَمِيلُوا فيها لغنيٍّ لِغِناه على فقيرٍ، ولا لفقيرٍ لفَقْرِه على غَنيٍّ، فتَجُوروا؛ فإن الله الذي سَوَّى بينَ حُكْمِ الغنيِّ والفقيرِ فيما ألزَمكم، أيُّها الناسُ، مِن إقامةٍ الشهادةِ لكلِّ واحدٍ منهما بالعَدْلِ {أَوْلَى بِهِمَا} وأحقُّ منكم؛ لأنه مالِكُهما [وإلهُهما، دونَكما]، فهو أعلمُ بما فيه مصلحةُ كلِّ واحدٍ منهما في ذلك، وفى غيرِه مِن الأمورِ كلِّها منكم، فلذلك أمَركم
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah'ın, kendisine ve Resûlü'ne iman eden kullarına yönelik bu [hitabı]; ashap arasında onlar adına mazeret beyan etsin, onları savunsun ve durumlarının yoksulluk ve fakirlik olduğunu söyleyerek hallerini mazur göstersin diye Benî Übeyrık konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e koşan kimselerin yaptıklarını yapmamaları hususunda bir uyarıdır. Allah onlara şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ} “Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun.” Şöyle buyurmaktadır: Kıstı yani adaleti ayakta tutmak sizin ahlakınız ve vasfınız olsun. {شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “Allah için şahitler [olarak].” “Şühedâ” (شُهَدَاءُ) kelimesi, “şehîd”in (شَهِيد) çoğuludur. “Şühedâ” kelimesi, {قَوَّامِينَ} “[adaleti] ayakta tutanlar” ifadesinde geçen {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler” zikrinden kat' yoluyla (hâl olarak) mansub kılınmıştır. Bunun anlamı şudur: Şahitlik yaptığınızda veya şahitliğiniz esnasında Allah için adaleti yerine getirin. {وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ} “Kendi aleyhinize de olsa.” Şöyle buyurmaktadır: Şahitliğiniz kendi aleyhinize yahut ana babanızın veya en yakınlarınızın aleyhine dahi olsa, onda kıstı ve adaleti gözetin; gerçeği söyleyerek onu dosdoğru yerine getirin. Onda zengine zenginliğinden ötürü fakir aleyhine, fakire de fakirliğinden ötürü zengin aleyhine meyletmeyin ki haksızlık etmiş olmayasınız. Zira ey insanlar! Her birine adaletle şahitliği yerine getirme hususunda sizi yükümlü kıldığı şeylerde zengin ile fakirin hükmünü eşit tutan Allah, {أَوْلَى بِهِمَا} “o ikisine [sizden] daha layıktır” ve sizden daha fazla hak sahibidir. Çünkü O, onların mâlikidir [ve ikinizin değil, onların ilâhıdır]. O, gerek bunda gerekse diğer bütün işlerde her ikisinin de maslahatına neyin uygun olduğunu sizden çok daha iyi bilir. İşte bundan dolayı size emretmiştir
بالتسوِيةِ بينَهما في الشهادةِ لهما وعليهما. {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا}. يقولُ: فلا تَتَّبِعوا أهواءَ أنفسِكم في المَيْلِ في شهادتِكم إذا قُمْتُم بها، لغنيٍّ على فقيرٍ، أو لفقيرٍ على غنيٍّ إلى أحد الفريقَين، فتَقولوا غيرَ الحقِّ، ولكن قُوموا فيه بالقِسْطِ، وأدُّوا الشهادةَ على ما أمَركم اللهُ بأدائِها، بالعَدْلِ لَمن شَهِدْتم عليه وله.
lehlerine ve aleyhlerine şahitlikte ikisi arasında eşit davranmanızı emretmiştir. {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} “O hâlde adaletten sapıp hevanıza uymayın.” Yani: Şahitliği yerine getirdiğinizde iki taraftan birine; fakir aleyhine zengine veya zengin aleyhine fakire meyletme hususunda nefislerinizin hevasına uymayın ki haktan başkasını söylemeyesiniz. Bilakis bu hususta adaleti ayakta tutun ve Allah'ın yerine getirmenizi emrettiği şekilde, aleyhine ve lehine şahitlik ettiğiniz kimseye şahitliği adaletle eda edin.
فإن قال قائلٌ: وكيف يقومُ بالشهادةِ على نفسِه الشاهدُ بالقِسْطِ؟ وهل يَشْهَدُ الشاهدُ على نفسِه؟
Eğer birisi: "Şahit, kendi aleyhine adaletle nasıl şahitlik eder? Şahit kendi aleyhine şahitlik yapar mı?" derse,
قيل: نعم، وذلك أن يكونَ عليه حقٌّ لغيرِه، فيُقِرَّ له به، فذلك قيامٌ منه له بالشهادةِ على نفسِه. وهذه الآيةُ عندى تأديبٌ مِن اللهِ جلّ ثناؤه للمؤمنين، أن يفعَلوا ما فعَله الذين عَذَروا بنى أُبَيْرِقٍ في سرقتِهم ما سَرَقوا، وخيانتِهم ما خانوا مَن [ذكَرْنا قبلُ] عندَ رسولِ اللهِ ﷺ، وشهادتِهم لهم عندَه بالصلاحِ، فقال لهم: إذا قُمْتُم بالشهادةِ لإنسانِ أو عليه، فقُوموا فيها بالعَدْلِ، ولو كانت شهادتُكم على أنفسِكم وآبائِكم وأمهاتِكم وأقْرِبائِكم، ولا يَحْمِلَنَّكم غِنَى مَن شَهِدتم له أو فَقْرُه أو قَرابتُه ورَحِمُه منكم على الشهادةِ له بالزُّورِ، ولا على تَرْكِ الشهادةِ عليه بالحقِّ وكِتْمانِها.
Şöyle cevap verilir: Evet, bu; bir başkasının kendisi üzerinde bir hakkı bulunup da bunu onun lehine ikrar etmesidir ki bu, kendi aleyhine şahitliği yerine getirmesidir. Bana göre bu ayet, zikri yüce olan Allah'ın, Benî Übeyrık'ı çaldıkları hırsızlıkta ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda [daha önce zikrettiğimiz] kimselere yaptıkları hıyanette mazur gösteren ve onun yanında onların salih kimseler olduklarına şahitlik eden kimselerin yaptığını yapmamaları hususunda müminlere verdiği bir terbiyedir/edeptir. Allah onlara şöyle buyurmuştur: Bir kimsenin lehine veya aleyhine şahitlik yapacağınız zaman, şahitliğiniz kendi aleyhinize, babalarınız, anneleriniz ve akrabalarınız aleyhine olsa bile onda adaletle davranın; lehine şahitlik ettiğiniz kişinin zenginliği veya fakirliği yahut size olan yakınlığı ve akrabalığı sizi onun lehine yalan şahitlik yapmaya veya aleyhine olan hak şahitliği terk edip gizlemeye sevk etmesin.
وقد قيل: إنها نَزَلَت تأديبًا لرسولِ اللَّهِ ﷺ.
Bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir terbiye olarak indiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحُسَينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ}. قال:
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutan [ve] Allah için şahitlik eden kimseler olun!” âyeti hakkındaki sözü hususunda şöyle dediğini rivayet etti:
نَزَلَت في النبيِّ ﷺ، واخْتَصَم إليه رجلان؛ غنيٌّ وفقيرٌ، فكان ضَلْعُه مع الفقيرِ؛ يَرَى أن الفقيرَ لا يَظْلِمُ الغنيَّ، فأبَى اللهُ إلا أن يقومَ بالقِسْطِ في الغنيِّ والفقيرِ، فقال: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} الآية .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında indi. Biri zengin, diğeri fakir iki adam onun huzurunda davalaştılar. Peygamber'in meyli fakirden yanaydı; fakirin zengine zulmetmeyeceğini düşünüyordu. Allah ise zengin ve fakir hakkında adaletle davranmaktan başkasına razı olmadı ve: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} “[Aleyhine şahitlik edeceğiniz kişi] zengin de olsa fakir de olsa Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır. O hâlde adaletten sapıp hevanıza uymayın.” ayetini indirdi.
وقال آخرون في ذلك نحوَ قولِنا: إنها نَزَلَت في الشهادةِ. أمرًا مِن اللهِ المؤمنين أن يُسَوُّوا في قيامِهم بشهاداتِهم لمَن قاموا له بها بينَ الغنيِّ والفقيرِ.
Başkaları ise bu konuda bizim görüşümüze yakın olarak şöyle demişlerdir: Bu, şahitlik hakkında inmiştir; Allah'ın müminlere, lehine şahitlik yaptıkları kimseler hakkında zengin ile fakir arasında eşit davranmalarını emretmesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: أمَر اللهُ سبحانَه المؤمنين أن يقولوا الحقَّ ولو على أنفسِهم أو آبائِهم أو أبنائِهم، ولا يُحابُوا غنيًّا لِغِناه، ولا يَرْحَموا مسكينًا لمَسْكنتِه، وذلك قولُه: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا}. فَتَذَرُوا الحقَّ فتَجُورُوا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah Teâlâ müminlere, kendi aleyhlerine veya babaları yahut oğulları aleyhine de olsa hakkı söylemelerini; zengine zenginliğinden ötürü iltimas geçmemelerini, yoksula da yoksulluğundan ötürü acımamalarını emretti. İşte bu O'nun: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} “[Aleyhine şahitlik edeceğiniz kişi] zengin de olsa fakir de olsa Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır. O hâlde adaletten sapıp hevanıza uymayın.” kavlidir. Yani hakkı terk edip zulmetmeyin .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُويدُ بنُ نَصْرٍ، قال: أخبَرنا ابن المُباركِ، عن يونسَ، عن ابن شهابٍ في شهادةِ الوالدِ لولدِه وذى القَرابةِ، قال: كان ذلك فيما مَضَى من السُّنَّةِ في سَلَفِ المسلمين، وكانوا يَتأوَّلون في ذلك قولَ اللَّهِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} الآية. فلم يكُنْ يُتَّهَمُ سَلَفُ المسلمين الصالحُ في شهادةِ الوالدِ لولدِه، ولا الولدِ لوالدِه، ولا الأخِ لأخيه، ولا الرجلِ لامرأتِه، ثم دَخِلَ الناسُ بعدَ ذلك، فظَهَرَت منهم أمورٌ حَمَلَت الولاةَ على اتِّهامِهم، فتُرِكَت شهادةُ مَن يُتَّهَمُ إذا كانت مِن أقربائِهم، وصار ذلك مِن الولدِ والوالدِ والأخِ والزوجِ والمرأةِ، لم يُتَّهَمْ إلا هؤلاء في آخرِ الزمانِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Yûnus'tan, o da İbn Şihâb'dan babanın çocuğu ve akrabası lehine şahitlik etmesi hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bu, geçmişte Müslümanların selefi arasındaki sünnette [uygulamada] vardı ve onlar bu hususta Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitler olarak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. İster zengin olsun ister fakir olsun, Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır.” ayetini tevil ediyorlardı (buna dayanıyorlardı). Müslümanların sâlih selefi; babanın çocuğu lehine, çocuğun babası lehine, kardeşin kardeşi lehine ve adamın hanımı lehine şahitlik etmesinde itham edilmezdi (töhmet altında tutulmazdı). Sonra bundan sonra insanların arasına fesat girdi ve onlardan yöneticileri kendilerini itham etmeye sevk eden durumlar ortaya çıktı; bunun üzerine itham edilen kimselerin akrabaları hakkında yaptıkları şahitlikleri terk edildi (kabul edilmedi). Bu durum çocuk, baba, kardeş, koca ve kadından kaynaklandı; ahir zamanda sadece bunlar itham edilir oldu .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} إلى آخِرِ الآيةِ. قال: لا يَحْمِلُك فَقْرُ هذا على أن تَرْحَمَه، فلا تُقِيمَ عليه الشهادةَ. قال: يقولُ هذا للشاهدِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitler olarak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun.” kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle demiştir: Bunun fakirliği seni ona acımaya ve aleyhine şahitliği yerine getirmemeye sevk etmesin. Dedi ki: Bunu şahide söylemektedir.
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ}. الآية: هذا في الشهادةِ، فأقِم الشهادةَ يابنَ آدمَ، ولو على نفسِك، أو الوالِدَين، أو على ذَوى قَرابتِك، أو شَرَفِ قومِك، فإنما الشهادةُ للهِ وليست للناسِ، وإن الله رَضِى العدلَ لنفسِه، والإقْساطُ والعَدْلُ مِيزانُ اللهِ في الأرضِ، به يَرُدُّ اللَّهُ مِن الشديدِ على الضعيفِ، ومِن الكاذبِ على الصادقِ، ومِن المُبْطِلِ على المُحِقِّ، وبالعدلِ يُصَدِّقُ الصَّادِقَ، ويُكَذِّبُ الكاذِبَ، ويَرُدُّ المُعْتَدِىَ ويُوَبِّخُه، تعالى ربُّنا وتبارك، وبالعدلِ يَصْلُحُ الناسُ، يا بنَ آدمَ، {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا}. يقولُ: أوْلى بغَنِيِّكم وفقيرِكم. قال: وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ موسى ﵇ قال: ربِّ،
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “Ey iman edenler! Allah için şahitler olarak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun.” ayeti hakkında [şöyle] dediğini aktardı: Bu [hüküm] şahitlik hakkındadır. Ey âdemoğlu! Kendi aleyhine, ana babanın, akrabalarının veya kavminin ileri gelenlerinin aleyhine de olsa şahitliği [dosdoğru] yerine getir! Zira şahitlik yalnızca Allah içindir, insanlar için değildir. Şüphesiz Allah, kendisi için adalete razı olmuştur. Adalet ve hakkaniyet, Allah'ın yeryüzündeki mizanıdır (terazisidir); Allah onunla zorbaya karşı zayıfın hakkını, yalancıya karşı doğru sözlünün hakkını, bâtıl ehline karşı hak sahibinin hakkını geri verir. Adalet sayesinde doğru sözlüyü tasdik eder, yalancıyı yalanlar, haddi aşanı geri püskürtüp kınar. Rabbimiz yücedir ve mübarektir. Adaletle insanlar ıslah olur. Ey âdemoğlu! {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} “İster zengin olsun ister fakir, Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır.” Yani: Zengininize de fakirinize de [sizden] daha yakındır/layıktır. [Katâde] dedi ki: Bize aktarıldığına göre Allah'ın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm şöyle dedi: Ey Rabbim!
أيُّ شيءٍ وَضَعْتَ في الأرضِ أقلَّ؟ قال: العَدْلُ أقلُّ ما وَضَعتُ في الأرضِ، فلا يَمْنَعَنَّكَ غِنَى غنيٍّ، ولا فَقْرُ فقَيرٍ، أن تَشهَدَ عليه بما تَعْلَمُ، فإن ذلك عليك مِن الحقِّ. وقال جل ثناؤه: {فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} .
Yeryüzüne koyduğun şeylerin en azı hangisidir? [Allah] buyurdu ki: Adalet, yeryüzüne koyduğum en az şeydir. Bir zenginin zenginliği veya bir fakirin fakirliği, bildiğin şeyi onun aleyhine şahitlik etmekten seni alıkoymasın; çünkü bu senin üzerindeki haktır. Zikri yüce olan Allah: {فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} “Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır.” buyurmuştur.
وقد قيل: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا}. الآية، أرِيدَ: فاللَّهُ أوْلى بغِنَى الغَنِيِّ، وفَقْرِ الفقيرِ؛ لأن ذلك منه لا مِن غيرِه؛ فلذلك قيل: {بِهِمَا} ولم يُقَلْ: به.
Şöyle de denilmiştir: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا} “Zengin de olsa fakir de olsa” ayetinde kastedilen şudur: Allah, zenginin zenginliğine de fakirin fakirliğine de daha yakındır/daha layıktır; zira bu, başkasından değil O'ndandır. Bu sebeple {بِهِ} “ona” denilmeyip {بِهِمَا} “her ikisine” denilmiştir.
وقال آخرون: إنما قيل: {بِهِمَا}؛ لأنه قال: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا}. فلم يَقصِدْ فقيرًا بعَيْنِه، ولا غَنِيًّا بعَيْنِه، وهو مجهولٌ، وإذا كان مجهولًا، جازَ الرَّدُّ عليه بالتوحيدِ والتثنيةِ والجمعِ. وذَكَر قائلو هذا القولِ أنه في قراءةِ أبَيٍّ: (فاللهُ أوْلى بِهِمْ) .
Başkaları ise şöyle demiştir: {بِهِمَا} “her ikisine” denilmesinin sebebi; O'nun {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا} “Zengin de olsa fakir de olsa” buyurmasıdır. Belirli bir fakiri yahut belirli bir zengini kastetmemiştir; o belirsizdir (müphem/nekre). Belirsiz olduğunda ise ona tekil, ikil ve çoğul zamiriyle dönülmesi caizdir. Bu görüşü söyleyenler, Übeyy'in kıraatinde bunun: (فاللهُ أوْلى بِهِمْ) "Allah onlara daha yakındır" şeklinde olduğunu zikretmişlerdir .
وقال آخرون: "أو"، بمعنى "الواوِ" في هذا الموضعِ.
Başkaları da: Bu konumda "Ev" (أَوْ / veya), "Vâv" (وَ / ve) anlamındadır, demişlerdir.
وقال آخرون: جازَ تَثْنِيةُ قولِه: {بِهِمَا}. لأنهما قد ذُكِرا، كما قيل: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} [النساء: ١٢]. وقيل: جازَ ذلك؛ لأنه أضْمَر فيه "مَن"، كأنه قيل: إن يكنْ مَن خاصَم غَنِيًّا أو فقيرًا. بمعنى: غَنِيَّين أو فقيرَين، فاللهُ أوْلى بهما.
Başkaları da şöyle demiştir: {بِهِمَا} kavlinin tesniye (ikil) kılınması caizdir; çünkü ikisi zikredilmiştir, nitekim: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “Bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa, her birine altıda bir düşer.” [en-Nisâ: 12] buyrulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bu caizdir; çünkü onda "men" (مَنْ / kimse) gizlenmiştir, sanki şöyle denilmiş gibidir: Şayet davalaşan kimse zengin veya fakir olsa bile... Yani: İki zengin veya iki fakir olsalar bile Allah ikisine de daha yakındır.
فتأويلُ قولِه: {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا}. [على ما ذكَرنا من أقوالِ من ذكرنا قولَه: فلا تَتَّبعِوا الهَوَى في أن تَعْدِلوا] عن الحقِّ، فَتَجُوروا بتَرْكِ إقامةِ الشهادةِ
[Allah Teâlâ'nın:] {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} “Adaletten sapmamak için hevanıza (arzularınıza) uymayın” kavlinin tevili —görüşlerini zikrettiğimiz kimselerin sözlerine göre—: Şahitliği ikame etmeyi terk ederek zulme meyletmeyesiniz ve haktan sapmayasınız diye hevaya uymayın, [şeklindedir].
بالحقِّ. ولو وُجِّه إلى أن معناه: فلا تَتَّبِعوا أهواءَ أنفسِكم؛ هربًا مِن أنْ تَعْدِلُوا في إقامةِ الشهادةِ بالقِسْطِ. كان وَجْهًا.
olursunuz. Eğer bunun anlamı: Şahitliği adaletle ayakta tutmaktan kaçınarak nefislerinizin hevalarına uymayın, şeklinde yorumlansa bu da bir yöndür/izahtır.
وقد قيل: معنى ذلك: فلا تَتَّبِعوا الهَوى لتَعْدِلوا. كما يقالُ: لا تَتَّبِعْ هَواك لتُرْضِيَ ربَّك. بمعنى: أنْهاك عنه؛ كيما تُرْضِيَ ربَّكَ بتَرْكه.
Bunun anlamının: Adaletli olasınız diye hevaya uymayın, olduğu da söylenmiştir; nitekim: "Rabbini razı etmek için nefsine uyma" denilir. Yani: Nefsi terk etmek suretiyle Rabbini razı edesin diye seni ondan menediyorum, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Eğer dilinizi eğip büker veya yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” kavlinin tevili: