اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: عَنَى: {وَإِنْ تَلْوُوا}، أيُّها الحُكَّام، في الحُكْمِ لأحدِ الخَصْمَين على الآخرِ {أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}. ووَجَّهوا معنى الآيةِ إلى أنها نَزَلت في الحُكَّامِ، على نحوِ القولِ الذي ذَكَرنا عن السُّدِّيِّ مِن قولِه: إن الآيةَ نَزَلَت في رسولِ اللهِ ﷺ. على ما ذكرنا قبلُ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: {وَإِنْ تَلْوُوا} Ey hakimler, iki hasımdan biri lehine diğeri aleyhine hükümde eğrilik yaparsanız {أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “veya yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” kastetmiştir. Ayetin anlamını, daha önce zikrettiğimiz üzere es-Süddî'den aktardığımız "Ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında inmiştir" görüşü doğrultusunda hakimler hakkında indiğine hamletmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ وابنُ وَكيعٍ، قالا: ثنا جَرِيرٌ، عن قابوسِ بن أبى ظَبْيانَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِ اللهِ: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: هما الرجلان يَجْلِسان بينَ يَدَي القاضِى، فيكونُ لَيُّ القاضِي وإعراضُه لأحدِهما على الآخرِ .
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Kābûs b. Ebî Zabyân'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar kadının huzurunda oturan iki adamdır; kadının taraflardan biri lehine diğeri aleyhine meyletmesi ve yüz çevirmesidir .
وقال آخرون: معنى ذلك: {وَإِنْ تَلْوُوا}، أيُّها الشهداءُ، في شهاداتِكم، فتُحَرِّفوها ولا تُقِيموها، {أَوْ تُعْرِضُوا} عنها فَتَتْرُكوها.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; ey şahitler, şahitliklerinizde {وَإِنْ تَلْوُوا} “eğer [dillerinizi] eğip bükerseniz” [yani] onu tahrif edip dosdoğru yerine getirmezseniz, {أَوْ تُعْرِضُوا} “yahut [ondan] yüz çevirirseniz” [yani] onu terk edip bırakırsanız, [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. يقولُ: إِن تَلْوُوا بألسنتِكم بالشهادةِ، أو تُعْرِضوا عنها .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Eğer şahitlikte dillerinizi eğip bükerseniz veya ondan yüz çevirirseniz , demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ}. إلى قولِه: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. يقولُ: تَلْوِى لسانَك بغيرِ الحقِّ. وهى اللَّجْلَجَةُ، فلا تقيمُ الشهادةَ على وَجْهِها، والإعراضُ: التَّرْكُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} kavlinden {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Dilini haktan başkasına eğip bükmendir; bu da kekelemek/gevelemektir, böylece şahitliği usulünce yerine getirmezsin. Yüz çevirmek ise terk etmektir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِنْ تَلْوُوا}. أي تُبَدِّلُوا الشهادةَ {أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: تَكْتُموها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِنْ تَلْوُوا} “Eğer dilinizi eğip büker”, yani şahitliği değiştirirseniz, {أَوْ تُعْرِضُوا} “veya yüz çevirirseniz” kavli hakkında: Onu gizlerseniz , dediğini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ تَلْوُوا}. قال: تَبْدِيلُ الشهادةِ، والإعراضُ: كِتْمانُها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِنْ تَلْوُوا} “Eğer dilinizi eğip büker”, şahitliği değiştirmektir; yüz çevirmek ise onu gizlemektir, dedi.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سُفيانَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: إن تُحَرِّفوا أو تَتْرُكوا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} “Eğer dilinizi eğip büker veya yüz çevirirseniz” kavli hakkında: Tahrif ederseniz veya terk ederseniz , dediğini anlattı.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ عن قتادةَ: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: تُلَجْلِجوا أو تكْتُموا، وهذا في الشهادةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} “Eğer dilinizi eğip büker veya yüz çevirirseniz”. [Katâde] şöyle dedi: [Dili] geveleyip bocalar yahut gizlerseniz; bu [hüküm] şahitlik hakkındadır.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. أما {تَلْوُوا}: فتَلْوِى للشهادةِ فتحَرِّفُها حتى لا تُقِيمَها، وأما {تُعْرِضُوا}: فتُعْرِضُ عنها فَتَكْتُمُها، وتقولُ: ليس عندى شهادةٌ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} “Eğer dilinizi eğip büker veya yüz çevirirseniz”. {تَلْوُوا} kısmına gelince: Şahitlik için [dilini] büker ve onu yerine getirmemek amacıyla tahrif edersin; {تُعْرِضُوا} kısmına gelince: Ondan yüz çevirip onu gizlersin ve "Bende şahitlik yoktur" dersin .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {وَإِنْ تَلْوُوا}. فتَكْتُموا الشهادةَ، يَلْوِى: ينقصُ منها، أو يُعْرِضُ عنها فيَكْتُمُها، فيَأْتِي أَن يَشْهَدَ عليه، يقولُ: أكْتُمُ عنه لأنه مسكينٌ أرحَمُه. فيقولُ: لا أقِيُم الشهادةَ عليه. ويقولُ: هذا غَنِيٌّ أبَقِّيه وأرجو ما قِبَلَه، فلا أشْهَدُ عليه. فذلك قولُه: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: {وَإِنْ تَلْوُوا} “Eğer dilinizi eğip büker”, yani şahitliği gizlerseniz. Büker; yani ondan eksiltir veya ondan yüz çevirip onu gizler; onun aleyhine şahitlik etmekten imtina eder, "Ona acıdığım için bunu gizliyorum, çünkü o bir miskindir" der; böylece: "Onun aleyhine şahitlik yapmam" der. [Yahut] "Bu zengin biridir, onu gözetiyorum ve onun yanındakini umuyorum, bu yüzden onun aleyhine şahitlik etmem" der. İşte bu, O'nun: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا} “[Aleyhine şahitlik edeceğiniz kişi] zengin de olsa fakir de olsa” kavlidir.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ تَلْوُوا}: تُحَرِّفوا. {أَوْ تُعْرِضُوا}: تَتْرُكوا.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı: {وَإِنْ تَلْوُوا}: Tahrif ederseniz; {أَوْ تُعْرِضُوا}: Terk ederseniz, demektir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا حسنُ بن عَطِيَّةَ، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ مَرْزُوقٍ، عن عَطِيَّةَ في قولِه: {وَإِنْ تَلْوُوا}. قال: إن تُلَجْلِجوا في الشهادةِ فتُفْسِدوها. {أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: تَتْرُكوها .
Bize Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Hasen b. Atıyye anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye'den {وَإِنْ تَلْوُوا} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Şahitlikte geveleyip onu bozarsanız; {أَوْ تُعْرِضُوا} ise: Onu terk ederseniz , demektir.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبَرنا هُشَيمٌ، عن
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, ...'den haber verdi:
جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: أن تَلْوُوا في الشهادةِ: أن لا تُقِيموها على وَجْهِها، {أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: تَكْتُموا الشهادةَ .
Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: Şahitlikte dilinizi bükmeniz; onu gereğince yerine getirmemenizdir; {أَوْ تُعْرِضُوا} ise: Şahitliği gizlemenizdir , dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بن أبي حَمَّادٍ، قال: ثنا شَيْبانُ، عن قتادةَ أنه كان يقرأُ : {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. بواوَيْن ، يعني: تُلَجْلِجوا. {أَوْ تُعْرِضُوا}. قال: تَدَعُها فلا تَشْهَدُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Şeybân, Katâde'den onun {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} ayetini iki vav ile okuduğunu anlattı; yani gevelerseniz demektir; {أَوْ تُعْرِضُوا} ise: Onu bırakıp şahitlik etmemendir, dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبَيدُ بنُ سُلَيْمانَ ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. أما {تَلْوُوا}. فهو أن يَلْوِىَ الرجلُ لسانَه بغيرِ الحقِّ. يعني: في الشهادةِ.
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı dinledim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} kavli hakkında şöyle dediğini duydum: {تَلْوُوا} kısmına gelince; kişinin dilini haktan başkasına eğip bükmesidir. Yani şahitlikte.
قال أبو جعفرٍ: وأوْلى التأويلَين بالصوابِ في ذلك، تأويلُ مَن تأوَّله أَنه لَيُّ الشاهدِ شَهادتَه لَمَن شَهِدَ له وعليه، وذلك تَحْرِيفُه إياها بلسانِه، وتَرْكُه إقامتَها؛ ليُبْطِلَ بذلك شهادتَه لمِن شَهِد له، وعمن شَهِد عليه. وأما إعراضَه عنها، فإنه تَرْكُه أداءَها والقيامَ بها، فلا يَشْهَدُ بها.
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta iki tevilin doğruya en yakın olanı; bunun şahidin, lehine ve aleyhine şahitlik ettiği kimse için şahitliğini eğip bükmesi olduğunu söyleyenin tevilidir. Bu da lehine şahitlik ettiği kimsenin şahitliğini boşa çıkarmak ve aleyhine şahitlik ettiği kimseden [şahitliği düşürmek] için diliyle onu tahrif etmesi ve yerine getirmeyi terk etmesidir. Şahitlikten yüz çevirmesi ise; onu eda etmeyi ve yerine getirmeyi bırakıp şahitlik yapmamasıdır.
وإنما قُلنا: هذا التأويلُ أوْلى بالصوابِ؛ لأن الله جلّ ثناؤه قال: {كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ}. فأمَرَهم بالقيامِ بالعَدْلِ شهداءَ، وأظْهْرُ معاني الشهداءِ ما ذكَرنا مِن وَصْفِهم بالشهادةِ.
Bizim: "Bu tevil doğruya daha uygundur" dememizin sebebi şudur; çünkü Allah -senâsı yücedir- { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ } “adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun” buyurmuştur. Böylece onlara şahitler olarak adaleti ayakta tutmalarını emretmiştir. "Şühedâ" (şahitler) kelimesinin en zahir anlamı ise onların şahitlikle nitelendirilmeleri hususunda zikrettiğimiz şeydir.
واختَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَإِنْ تَلْوُوا}؛ فقَرَأ ذلك عامةُ قَرَأةِ الأمصارِ سِوَى لكوفةِ: {وَإِنْ تَلْوُوا} بوَاوَين، مِن: لَوانى الرجلُ حقِّى، والقومُ يَلْووننى دَيْني. وذلك إذا مَطَلُوه لَيًّا.
Kıraat imamları {وَإِنْ تَلْوُوا} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Kûfe dışındaki şehirlerin kıraat imamlarının ekserisi bunu: "Adam benim hakkımı savsakladı (لَوانى الرجلُ حقِّى)" ve "Topluluk benim borcumu geciktiriyor (القومُ يَلْووننى دَيْني)" kullanımlarından hareketle iki vav ile {وَإِنْ تَلْوُوا} şeklinde okumuştur. Bu da onu savsaklayıp geciktirdikleri zamandır.
وقرَأ ذلك جماعةٌ مِن قَرَأةِ الكوفةِ: (وَإِنْ تَلُوا) بواوٍ واحدةٍ . ولقراءةِ مَن قرَأ ذلك كذلك وجهان.
Kûfe kurrâsından bir topluluk ise bunu tek bir vav ile (وَإِنْ تَلُوا) şeklinde okumuştur . Bunu böyle okuyan kimsenin kıraatinin iki yönü/izahı vardır.
أحدُهما: أن يكونَ قارِئُها أرادَ همز "الواوٍ" لانْضِمامها، ثم أسقَطَ الهمزَ، فصارَ إعرابُ الهمزِ في اللامِ إذ أسقَطَه، وبَقِيَت واوٌ واحدةً، كأنه أرادَ: تَلْؤُوا. ثم حَذَف الهمز، وإذا عَنَى هذا الوجهَ، كان معناه معنى مَن قرَأ: {وَإِنْ تَلْوُوا} بواوَين، غيرَ أنه خالَف المعروفَ مِن كلامِ العربِ، وذلك أن الواوَ الثانيةَ مِن قولِه: {تَلْوُوا} واوٌ جمعٍ، وهى عَلَمٌ لمعنًى، فلا يَصِحُّ همزُها، ثم حَذْفُها بعدَ همزِها، فيَبْطُلُ عَلَمُ المعنى الذي له أُدْخِلَت الواوُ المحذوفُة.
Bunlardan biri: Bu kıraati okuyan kimsenin, ötreli olmasından ötürü "vav" harfini hemzelemek istemesi, ardından hemzeyi düşürmesi, hemzeyi düşürünce de hemzenin harekesinin lam harfine geçmesi ve geriye tek bir vav kalmasıdır; sanki o, "tel'û" (تَلْؤُوا) demek istemiş, sonra da hemzeyi hazfetmiştir. Şayet bu yön kastedilmişse, bunun anlamı iki vav ile {وَإِنْ تَلْوُوا} şeklinde okuyanın anlamıyla aynı olur. Ne var ki bu, Arapların bilinen kelamına aykırıdır; zira {تَلْوُوا} kelimesindeki ikinci vav, çoğul vavıdır ve bir mananın alametidir (göstergesidir). Dolayısıyla onun hemzelenmesi, ardından hemzelendikten sonra hazfedilmesi sahih olmaz; aksi takdirde kendisi için hazfedilen vavın getirildiği mananın alameti iptal edilmiş olur.
والوجه الآخرُ: أن يكونَ قارئها كذلك، أراد: (وإن تَلُوا) مِن الولايةِ، فيكونُ معناه: وإن تَلُوا أمورَ الناس أو تَتْرُكوها. وهذا معنًى - إذا وَجَّهَ القارئُ قراءتَه، على ما وَصْفنا، إليه - خارجٌ عن معاني أهلِ التأويلِ، وما وَجَّه إليه أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ والتابعون تأويلَ الآيةِ.
Diğer yön ise: Bu şekilde okuyan kimsenin, vilayet (yöneticilik) kökünden gelen (وإن تَلُوا) fiilini kastetmiş olmasıdır. Bu takdirde anlamı: "Eğer insanların işlerini üstlenirseniz yahut onları bırakırsanız" şeklinde olur. Bu anlam ise -okuyucu kıraatini tarif ettiğimiz üzere bu yöne hamlettiğinde- tevil ehlinin benimsediği manaların ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ile tâbiînin ayetin tevilini hamlettikleri hususun dışındadır.
فإذ كان فسادُ ذلك واضحًا مِن كِلا وَجْهَيه، فالصوابُ مِن القراءة الذي لا يَصْلُحُ غيره أن يُقرَأ به، عندَنا: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا}. بمعنى اللَّيِّ، الذي هو مَطْلٌ، فيكونُ تأويلُ الكلامِ: وإن تَدْفَعوا القيام بالشهادةِ على وَجْهِها لمَن لَزِمكم
Bunun geçersizliği her iki veçhiyle de açık olduğuna göre, bize göre okunması caiz olan yegâne doğru kıraat: {وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} “Eğer [dillerinizi] eğip büker yahut [şahitlikten] yüz çevirirseniz” [şeklindeki kıraattir]. [Bu da] savsaklamak (mavl) demek olan el-leyy (اللَّيُّ) kökündendir. Buna göre sözün tevili şudur: Şayet şahitliğini usulünce yerine getirmeniz gereken kimse için bunu yapmaktan kaçınır,
القيام له بها، فتُغَيِّرُوها وتُبَدِّلوا، أو تُعْرِضوا عنها، فَتَتْرُكوا القيامَ له بها، كما يَلْوِى الرجلُ دَيْنَ الرجلِ، فيُدافعه بأدائِه إليه على ما أوجَب عليه له، مَطْلًا منه له، كما قال الأعْشَى :
onu değiştirip tahrif ederseniz yahut ondan yüz çevirip onun lehine şahitlik yapmayı terk ederseniz -tıpkı bir kimsenin diğerinin borcunu savsaklayıp, onun için üzerine vacip olan borcu ödemeyi savuşturması gibi- el-A'şâ'nın dediği gibi olur:
يَلْوِينَنِي دَيْنِي النَّهَارَ وأَقْتَضِى … دَيْني إذا وَقَذَ النُّعاسُ الرُّقَّدَا
Gündüzleyin borcumu bana karşı savsaklarlar, borcumu ise uyuklama uyuyanları yere serdiğinde talep ederim.
وأما تأويلُ قولِه: {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}. فإنه أرادَ: فإن الله كان بما تعمَلون مِن إقامتِكم الشهادةَ، وتَحِريفِكم إياها، وإعراضِكم عنها بكِتْمانِكموها {خَبِيرًا} يعنى: ذا خبرةٍ وعلمٍ به؛ يَحْفَظُ ذلك منكم عليكم، حتى يُجازِيَكم به جزاءَكم في الآخرة؛ المُحْسِنُ منكم بإحسانِه، والمُسِيءُ بإساءتِه. يقولُ: فاتَّقُوا ربَّكم في ذلك.
Allah'ın: {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” kavlinin teviline gelince; şüphesiz Allah, şahitliği ikame etmenizden, onu tahrif etmenizden ve onu gizleyerek ondan yüz çevirmenizden yaptıklarınıza karşı {خَبِيرًا} yani tam bir haber ve ilim sahibidir; bunu sizin aleyhinize muhafaza eder, ta ki ahirette bununla sizin karşılığınızı versin; iyilik yapanınıza iyiliğiyle, kötülük yapanınıza da kötülüğüyle karşılık versin, demektir. [Allah]: Bu hususta Rabbinizden sakının, buyurmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١٣٦)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١٣٦)} “Ey iman edenler! Allah'a, Resûlüne, Resûlüne indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} بمَن قبلَ محمدٍ مِن الأنبياءِ والرسلِ، وصَدَّقوا بما جاءوهم به مِن عندِ اللهِ {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ}. يقولُ: صَدِّقوا باللهِ، وبمحمدٍ رسولِه، أنَّه للهِ رسولٌ، مُرْسَلٌ إليكم وإلى سائرِ الأممِ قبلكم {وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ} يقولُ: وصَدِّقوا بما جاءكم به محمدٌ مِن الكتابِ الذي نَزَّل اللهُ عليه - وذلك القرآنُ - {وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: وأمِنوا بالكتابِ الذي أنَزَل اللهُ مِن قبلِ الكتابِ الذي نزَّله على محمدٍ ﷺ، وذلك هو التوراةُ والإنجيلُ.
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” [Yani] Muhammed’den önceki nebilere ve resullere iman edip onların Allah katından kendilerine getirdiklerini tasdik edenler! {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah’a ve Resûlüne iman edin.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah’ı ve O’nun kulu ve resûlü Muhammed’in gerçekten Allah’ın size ve sizden önceki bütün ümmetlere gönderilmiş bir elçisi olduğunu tasdik edin. {وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ} “Resûlüne indirdiği kitaba...” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Muhammed’in size getirdiği ve Allah’ın ona indirdiği kitaba -ki o Kur’an’dır- [da] iman edin. {وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ} “...ve daha önce indirdiği kitaba [da iman edin.]” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah’ın, Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği kitaptan önce indirdiği kitaba da iman edin; bu da Tevrat ve İncil’dir.
فإن قال قائلٌ: وما وَجْهُ دعاءِ هؤلاء إلى الإيمانِ باللهِ ورسولِه وكتبِه، وقد سَمَّاهم مؤمنين؟
Eğer biri: "Onları müminler olarak isimlendirmişken, bunların Allah'a, Resûlüne ve kitaplarına imana çağrılmasının izahı nedir?" diye soracak olursa,
قيل: إنه جلّ ثناؤه لم يُسَمِّهم مؤمنين، وإنما وَصَفهم بأنهم آمَنوا، وذلك وَصْفٌ لهم بخصوصٍ مِن التصديقِ، وذلك أنهم كانوا صِنْفَين؛ صِنْفٌ أهلُ توراةٍ مُصَدِّقِين بها وبمَن جاء بها، وهم مُكَذِّبون بالإنجيلِ والفُرقانِ وعيسى ومحمدٍ، صلواتُ اللهِ عليهما. وصِنْفٌ أهلُ إنجيلٍ، وهم مُصَدِّقون به وبالتَّوراةِ وسائرِ الكتبِ، مُكَذِّبون بمحمدٍ ﷺ والفُرْقانِ، فقال اللهُ لهم: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} يعني: بما هم به مؤمنون مِن الكُتُبِ والرسلِ {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} محمدٍ والكتاب الذي نَزَّلَ عليه، فإنكم قد علمتم أن محمدًا رسولُ اللهِ؛ تجدون صفته في كتبكم، وبالكتابِ الَّذِى نَزَّلَ مِن قَبْلِه الذي تَزْعُمون أنكم به مؤمنون، فإنكم لن تكونوا به مؤمنين وأنتم بمحمدٍ مُكَذِّبون؛ لأن كتابَكم يأمركم بالتَّصْديقِ به، وبما جاءكم به، فآمِنوا بكتابكم في اتِّباعِكم محمدًا، وإلا فأنتم به كافِرون.
Şöyle denilir: Zikri yüce olan Allah onları "müminler" olarak isimlendirmemiş, sadece iman ettiklerini vasfetmiştir. Bu da onların belirli bir tasdike sahip olmalarıyla nitelendirilmesidir; çünkü onlar iki sınıftı: Bir sınıfı Tevrat ehli olup ona ve onu getirene inanıyor, fakat İncil'i, Furkan'ı, İsa'yı ve Muhammed'i -Allah'ın salâtı ikisinin üzerine olsun- yalanlıyorlardı. Diğer sınıf ise İncil ehli olup ona, Tevrat'a ve diğer kitaplara inanıyor, fakat Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve Furkan'ı yalanlıyordu. Allah da onlara: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} yani kitaplardan ve peygamberlerden inandıkları şeylere inanan kimseler! {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} "Allah'a, Resûlü Muhammed'e ve ona indirdiği kitaba iman edin; zira sizler şüphesiz Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu bildiniz, onun vasfını kitaplarınızda bulmaktasınız; ve kendilerine inandığınızı iddia ettiğiniz daha önce indirdiği kitaba da [gereği gibi iman edin]. Çünkü sizler Muhammed'i yalanladığınız sürece ona inanmış olmazsınız. Zira kitabınız size onu ve onun getirdiklerini tasdik etmeyi emretmektedir; öyleyse Muhammed'e uymak suretiyle kitabınıza iman edin, aksi takdirde onu inkâr etmiş olursunuz." buyurmuştur.
فهذا وَجْهُ أمرِهم بالإيمانِ بما أمَرَهم بالإيمانِ به، بعدَ أن وَصَفهم بما وَصَفهم بقوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}.
İşte {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} sözüyle onları nitelendirdiği sıfatla vasfettikten sonra, kendilerine inanmalarını emrettiği şeylere iman etmelerini emretmesinin izahı budur.
وأما قولُه: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. فإن معناه: ومَن يَكْفُرْ محمدٍ ﷺ، فيَجْحَد نُبوَّتَه، [{فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا}، وإنما قال تعالى ذكرُه: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}، ومعناه: ومن يَكْفُرْ بمحمدٍ وبما جاء به مِن عندِ اللهِ]؛ لأن جُحودَ
Allah'ın: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Kim Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edip peygamberliğini reddederse, [{فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.” Zikri yüce olan Allah'ın: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse” buyurmasının anlamı: "Kim Muhammed'i ve Allah katından getirdiklerini inkâr ederse" demektir.]; çünkü [bunlardan]
شيءٍ مِن ذلك، بمعنى جُحودِ جميعِه، [ولأنه] لا يَصِحُّ إيمانُ أحدٍ مِن الخلقِ إلا بالإيمانِ بما أمَره اللهُ بالإيمانِ به، والكفر بشيءٍ منه كفرٌ بجميعِه، فلذلك قال: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} بِعَقِبِ خطابِه أهلَ الكتابِ، وأمْرِه إياهم بالإيمانِ بمحمدٍ ﷺ تهديدًا منه لهم، وهم مُقِرُّون بوحدانية اللهِ، والملائكةِ والكتبِ والرسلِ واليومِ الآخرِ، سوى محمدٍ ﷺ، وما جاء به مِن الفُرْقانِ.
herhangi bir şeyi inkâr etmek, hepsini inkâr etmek demektir. [Ayrıca] yaratılmışlardan hiç kimsenin imanı, Allah'ın iman etmesini emrettiği şeylere iman etmedikçe sahih olmaz ve bunlardan herhangi birini inkâr etmek hepsini inkâr etmektir. İşte bundan dolayı Allah, Ehl-i Kitap'a hitabının ve onlara Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmelerini emretmesinin hemen peşinden -onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve getirdiği Furkan hariç Allah'ın birliğini, melekleri, kitapları, elçileri ve ahiret gününü ikrar ettikleri halde- kendilerini tehdit sadedinde: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse” buyurmuştur.
وأما قولُه: {فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا}، فإنه يعنى: فقد ذَهَب عن قَصْدِ السبيلِ، وجارَ عن مَحَجَّةِ الطريقِ إلى المَهالكِ ذهابًا وَجَوْرًا بعيدًا؛ لأن كُفْرَ مَن كفَر بذلك خروجٌ منه عن دينِ اللهِ الذي شَرَعه لعباده. والخروجُ عن دينِ اللَّهِ الهلاكُ الذي فيه البَوَارُ، والضَّلال عن الهُدَى الذي هو الضَّلَالُ.
O'nun: {فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.” kavline gelince; bunun anlamı şudur: O, doğru yoldan uzaklaşmış, ana caddeden helak edici yollara doğru uzak bir sapış ve ayrılışla sapmıştır. Çünkü bunu inkâr eden kimsenin küfrü, Allah'ın kulları için koyduğu dinden çıkmasıdır. Allah'ın dininden çıkmak ise içinde helak bulunup yok oluş olan bir helaktir ve asıl sapıklık olan hidayetten sapmadır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا (١٣٧)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا (١٣٧)} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra yine iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru yola iletecektir.” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ: اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} بموسى {ثُمَّ كَفَرُوا} به {ثُمَّ آمَنُوا} - يعني النصارى - بعيسى {ثُمَّ كَفَرُوا} به {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} بمحمدٍ {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا}.
Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun tevili: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz iman eden” Mûsâ'ya, {ثُمَّ كَفَرُوا} “sonra inkâr eden” onu, {ثُمَّ آمَنُوا} “sonra yine iman eden” -yani Hristiyanlar- Îsâ'ya, {ثُمَّ كَفَرُوا} “tekrar inkâr eden” onu, {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranları” Muhammed'i [inkâr etmek suretiyle inkârlarını artıranları], {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} “Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru yola iletecektir.” şeklindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} وهم اليهودُ والنصارى، آمَنَت اليهودُ بالتوراةِ ثم كفَرَت، وآمَنَت النصارى بالإنجيلِ ثم كفَرَت. وكفرُهم به تَرْكُهم إياه، ثم ازدادوا كفرًا بالفرقانِ وبمحمدٍ ﷺ، فقال اللهُ: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا}. يقولُ: لم يكنِ اللهُ ليغفرَ لهم ولا ليَهْديَهم طريقَ هدًى، وقد كفَروا بكتابِ اللهِ وبرسولِه محمدٍ ﷺ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip sonra inkâr edenler” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yahudiler Tevrat'a iman ettiler, sonra inkâr ettiler; Hristiyanlar İncil'e iman ettiler, sonra inkâr ettiler. Onların onu inkâr etmeleri, onu terk etmeleridir. Sonra Furkan'ı ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem [inkâr etmekle] inkârlarını artırdılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} “Allah onları bağışlayacak ve onları [doğru] bir yola eriştirecek değildir” buyurdu. Şöyle demektedir: Allah onları bağışlayacak değildir, onları bir hidayet yoluna iletecek de değildir; zira onlar Allah'ın Kitabı'nı ve Resûlü Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmişlerdir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا}. قال: هؤلاء اليهودُ، آمَنوا بالتوراةِ، ثم كفَروا. ثم ذكَر النصارى، ثم قال: {ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. يقولُ: آمنوا بالإنجيلِ ثم كفَروا به، ثم ازدادوا كفرا بمحمدٍ ﷺ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bunlar Yahudilerdir; Tevrat'a iman ettiler, sonra inkâr ettiler. Sonra Hristiyanları zikretti ve ardından: {ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra yine iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları” buyurdu. [Katâde] der ki: İncil'e iman ettiler, sonra onu inkâr ettiler, sonra da Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmekle inkârlarını artırdılar .
وقال آخرون: بل عنَى بذلك أهلَ النفاقِ، أنهم آمَنوا ثم ارتَدُّوا، ثم آمنوا ثم ارتَدُّوا، ثم ازدادوا كفرًا بموتِهم على الكفرِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla nifak ehlini kastetmiştir; zira onlar iman ettiler sonra dinden döndüler (irtidat ettiler), sonra iman ettiler sonra dinden döndüler, sonra da küfür üzere ölmeleriyle küfürlerini artırdılar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا}. قال: كُنَّا نَحْسَبُهم المنافقين، ويَدْخُلُ في ذلك مَن كان مثلَهم {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. قال: تَمُّوا على كفرهم حتى ماتُوا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'in: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra yine iman edip sonra inkâr edenleri” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Biz onları münafıklar sayardık; onların durumunda olan kimseler de buna dâhildir. {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Sonra da inkârlarını artıranları” [kavli hakkında ise] şöyle dedi: Küfürleri üzere devam ettiler, nihayet öldüler.
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. قال: ماتُوا .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranları” kavli hakkında: Öldüler , dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. قال: حينَ ماتُوا.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranları” kavli hakkında: Öldükleri vakit , dediğini anlattı.
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} الآية، قال: هؤلاء المنافقون، آمَنوا مَرَّتَين، وكفَروا مَرَّتَين، ثم ازدادوا كفرًا بعدَ ذلك .
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra yine iman edip tekrar inkâr edenleri...” ayeti hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır; iki defa iman ettiler, iki defa inkâr ettiler, sonra bundan sonra da küfürlerini artırdılar .
وقال آخرون: بل هم أهلُ الكتابَين؛ التوراةِ والإنجيلِ، أتَوا ذنوبًا في كفرِهم فتابوا، فلم تُقبَلْ منهم التوبةُ منها ، مع إقامتِهم على كفرِهم.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis onlar iki kitap ehlidir; yani Tevrat ve İncil ehlidir; küfürleri içerisinde günahlar işlediler, sonra tövbe ettiler, ancak küfürleri üzere devam etmeleriyle birlikte bu günahlardan yaptıkları tövbe kendilerinden kabul edilmedi .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن أبي العاليةِ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} قال: هم اليهودُ والنصارى، أذنَبوا في شِرْكِهم، ثم تابوا فلم تُقْبَلْ توبتهم، ولو تابوا مِن الشركِ لقُبِل منهم .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid, Dâvûd b. Ebî Hind'den, Ebu'l-Âliye'nin: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra yine iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; şirkleri içerisinde günah işlediler, sonra tövbe ettiler ama tövbeleri kabul edilmedi; şayet şirkten tövbe etmiş olsalardı kendilerinden kabul edilirdi .
قال أبو جعفرٍ: وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ، قولُ مَن قال: عَنَى بذلك أهلَ
Ebû Ca'fer der ki: Bu ayetin tevilinde bu görüşlerin en evlâ olanı; bununla [şu] Ehl-i
الكتابِ الذين أقرُّوا بحُكْمِ التوراةِ، ثم كَذَّبوا بخلافِهم إياه، ثم أقرَّ مِن أقرَّ منهم بعيسى والإنجيلِ، ثم كَذَّب به بخلافِه إياه، ثم كَذَّب بمحمدٍ ﷺ والفُرْقانِ، فازادادَ بتَكْذيبِه به كفرًا على كفرِه.
sonra ona muhalefet etmek suretiyle yalanlayan, sonra içlerinden ikrar edenlerin Îsâ'yı ve İncil'i ikrar edip, ardından ona muhalefet etmek suretiyle onu yalanlayan, sonra da Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve Furkan'ı yalanlayan ve onu yalanlamasıyla küfrü üstüne küfür artıran Ehl-i Kitab'ın kastedildiğini söyleyenin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أوْلى بالصوابِ في تأويلِ هذه الآيةِ؛ لأن الآيةَ قبلَها في قصصِ أهلِ الكتابَين - أعنِى قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} - ولا دَلالةَ تدلُّ على أن قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} مُنْقِطعٌ معناه مِن معنى ما قِبَلَه، فإلحاقُه بما قبلَه أوْلى، حتى تأتىَ دَلالةٌ دالَّةٌ على انقطاعِه منه.
Biz bu ayetin tevilinde bunun doğruya daha yakın olduğunu şundan ötürü söyledik: Çünkü bundan önceki ayet iki kitap ehlinin kıssaları hakkındadır -yani: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a, Resûlüne... iman edin” kavlini kastediyorum-. {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler...” kavlinin anlamının, kendisinden öncekinin anlamından kopuk olduğuna dair bir delil de bulunmamaktadır; dolayısıyla kendisinden öncekinden koptuğunu gösteren bir delil gelinceye kadar onu öncesine bağlamak daha evladır.
وأما قولُه: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ}. فإنه يعنى: لم يكُنِ اللَّهُ لِيَسْتُرَ عليهم كفرَهم وذنوبَهم، بعفوه عن العقوبةِ لهم عليه، ولكنه يَفْضَحُهم على رءوسِ الأشهادِ. {وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا}. يقولُ: ولم يَكُنْ لِيُسَدِّدَهم لإصابةِ طريقِ الحقِّ فيُوَفِّقَهم لها، ولكنه يَخْذُلْهم عنها؛ عقوبةً لهم على عظيمِ جُرْمهم وجُرْأَتِهم على ربهم.
O'nun: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ} “Allah ne bağışlayacak...” kavline gelince; bunun anlamı: Allah, cezalandırmaktan vazgeçip onları affederek küfürlerini ve günahlarını örtecek değildir; aksine şahitlerin huzurunda onları rezil edecektir, demektir. {وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} “ne de onları doğru yola iletecektir.” buyurmaktadır ki: Büyük cürümleri ve Rablerine karşı cüretkârlıklarına bir ceza olarak, hak yolu bulmaları için onları doğruya sevk edecek ve muvaffak kılacak değildir, bilakis onları yüzüstü (yardımsız) bırakacaktır .
وقد ذهَب قومٌ إلى أن المرتدَّ يُسْتَتاب ثلاثًا، انتزاعًا منهم بهذه الآيةِ، وخالَفهم على ذلك آخرون.
Bir topluluk, bu ayetten istinbat ederek mürtedin (dinden dönenin) üç defa tövbeye davet edileceği (isti'tâb olunacağı) görüşüne varmış; diğerleri ise bu hususta onlara muhalefet etmiştir.
ذكرُ مَن قال: يستتاب ثلاثًا
Üç defa tövbeye davet edilir diyenlerin zikri
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا حَفْصٌ، عن أشْعَثَ، عن الشَّعْبيِّ، عن عليٍّ، قال: إن كنتُ لمُسْتَتيبًا المرتدَّ ثلاثًا. ثم قرَأ هذه الآيةَ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hafs, Eş'as'tan, Şa'bî'den, Ali'den [naklen] anlattı, [Ali] şöyle dedi: «Ben mürtedi mutlaka üç defa tövbeye davet ederim.» Sonra şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler...”.
حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سُفيانَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، عن عليٍّ، ﵁: يُسْتَابُ المُرْتَدُّ ثلاثًا، ثم قرَأ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, Câbir'den, Âmir'den, Ali'den radıyallâhu anh anlattı: Mürted üç defa tövbeye davet edilir. Sonra: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra yine iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları...” ayetini okudu.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سُفيانَ، عن عبدِ الكريمِ، عن رجلٍ، عن ابن عمرَ، قال: يُسْتَتاب المرتدُّ ثلاثًا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, Abdülkerîm'den, bir adamdan, İbn Ömer'in şöyle dediğini anlattı: Mürted üç defa tövbeye davet edilir .
وقال آخرون: يُسْتَاب كلما ارتدَّ.
Başkaları ise şöyle dedi: Her dinden döndüğünde tövbeye davet edilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سُفيانَ، عن عمرِو بن قيسٍ، عمن سمِع إبراهيمَ، قال: يُسْتَتابُ المُرُتَدُّ كلما ارْتَدَّ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, Amr b. Kays'tan, İbrâhim'den işiten kimseden anlattı, dedi ki: Mürted her ne zaman dinden dönerse tövbeye davet edilir .
قال أبو جعفرٍ ﵀: وفى قيامِ الحُجَّةِ بأن المرتدَّ يُسْتتابُ المرةَ الأولى، الدليلُ الواضحُ على أن حُكْمَ كلِّ مَرَّةٍ ارتدَّ فيها عن الإسلامِ حكمُ المرةِ الأولى، في أن توبتَه مقبولةٌ، وأن إسلامَه حَقَنَ له دمَه؛ لأن العلةَ التي حَقَنَت دمَه في المرةِ الأولى إسلامُه، فغيرُ جائزٍ أن تُوجَدَ العلةُ التي مِن أجلِها كان دمُه محقونًا في الحالةِ الأولى، ثم يكونَ دمُه مباحًا مع وجودِها، إلا أن يُفَرِّقَ بينَ حُكْمِ المرةِ الأولى وسائرِ المراتِ غيرِها، ما يَجِبُ التسليمُ له مِن أصلٍ مُحْكَمٍ، فيَخْرُجَ مِن حكمِ القياسِ حينَئذٍ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Mürtedin ilk defasında tövbeye davet edileceğine dair hüccetin sabit olmasında; tövbesinin kabul edilmesi ve Müslüman oluşunun kanını dokunulmaz kılması noktasında, İslâm'dan her irtidat edişindeki hükmün ilk defadaki hüküm gibi olduğuna dair açık bir delil vardır. Çünkü ilk defasında kanını dokunulmaz kılan illet, onun Müslüman olmasıdır. İlk durumda kanının dokunulmaz olmasını sağlayan illet mevcutken, bu illetin varlığına rağmen kanının mubah sayılması caiz değildir. Ancak ilk defanın hükmü ile diğer defaların hükmü arasında ayrım yapan, teslim olunması vacip muhkem bir esas bulunursa bu müstesnadır; o takdirde bu durum kıyas hükmünden çıkar.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨)} “Münafıklara, kendileri için elem dolu bir azap olduğunu müjdele!” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى جلّ ثناؤُه بقولِه: {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ}. أَخْبِرِ المنافقين - وقد بَيَّنَّا معنى التبشيرِ فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه - {بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} يعنى: بأن لهم يومَ القيامةِ مِن اللهِ على نفاقِهم عَذَابًا أَلِيمًا، وهو الموجعُ، وذلك عذابُ جهنمَ.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah, {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ} “Münafıklara... müjdele” sözüyle: Münafıklara haber ver -ki müjdeleme (tebşir) kavramının anlamını daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık - {بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “kendileri için elem dolu bir azap olduğunu” yani kıyamet gününde nifaklarına karşılık Allah'tan kendileri için can yakıcı elem dolu bir azap olduğunu bildir, demek istemektedir; o acı verendir ki bu da cehennem azabıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣٩)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣9)} “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'a aittir.” kavlinin tevili hakkında söz:
أما قولُه جلّ ثناؤُه: {الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ}. فمِن صفةِ المنافقين. يقولُ اللهُ لنبيِّه: يا محمدُ، بَشِّرِ المنافقين الذين يَتَّخِذون أهلَ الكفرِ بى والإلحادِ في ديني {أَوْلِيَاءَ}، يعنى: أنصارًا وأخلافًا {مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ}، يعنى: مِن غيرِ المؤمنين {أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ}. يقولُ: أيطلبون عندَهم المَنَعَة والقوةَ باتخاذِهم إياهم أولياءَ مِن دونِ أهلِ الإيمانِ؟ {فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا}. يقولُ: فإن الذين اتخذوهم مِن الكافرين أولياءَ ابتغاءَ العزةِ عندَهم هم الأذِلاءُ الأقِلاءُ، فهلا اتَّخَذوا الأولياءَ مِن المؤمنين، فيَلْتَمِسوا العِزَّةَ والمَنَعةَ والنُّصْرةَ مِن عندِ اللَّهِ، الذي له العِزَّةُ والمَنَعَةُ، الذي يُعِزُّ مَن يَشَاءُ، ويُذِلُّ مَن يَشَاءُ، فيُعِزُّهم ويَمْنَعُهم.
Zikri yüce olan Allah'ın: {الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir.” kavline gelince; bu, münafıkların sıfatlarındandır. Allah Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bana karşı inkârda ve dinimde sapkınlıkta bulunanları {أَوْلِيَاءَ} yani yardımcılar ve müttefikler edinen {مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} yani müminlerden başka [kâfirleri dost edinen] münafıkları müjdele! {أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ} “Onların yanında izzet mi arıyorlar?” [Allah] buyurur ki: İman ehlini bırakıp onları dost edinmekle onların katında güç, itibar ve kuvvet mi arıyorlar? {فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} “Şüphesiz bütün izzet Allah'a aittir.” [Allah] buyurur ki: Yanlarında izzet aramak amacıyla kâfirlerden dost edindikleri kimseler bizzat zelil ve hakir olanlardır. Öyleyse dostları müminlerden edinselerdi ya! Böylece izzet ve himayenin sahibi olan, dilediğini aziz kılan ve dilediğini zelil kılan Allah'ın katından izzet, korunma ve yardım talep ederlerdi; O da onları aziz kılar ve korurdu.
وأصلُ العِزَّةِ الشِّدَّةُ. ومنه قيل للأرضِ الصُّلْبة الشديدةِ: عَزَازٌ. وقيل: قد
İzzet (العِزَّة) kelimesinin asıl anlamı şiddettir (katılık ve kuvvetliliktir). Bundan dolayı sert ve katı toprağa ‘azâz (عَزَاز) denilmiştir. Yine [şöyle] denilmiştir: Gerçekten...
اسْتُعِزُّ على المريض. إذا اشتدَّ مرضُه وكاد يُشْفَى. ويقالُ: تَعَزَّز اللحمُ. إذا اشتدَّ. ومنه قيل: عَزَّ على أن يكونَ كذا وكذا. بمعنى: اشتدَّ عليَّ.
hastalığı şiddetlenip neredeyse helak olmaya yaklaştığı zaman "Hasta fenalaştı (اسْتُعِزُّ على المريض)" denilmiştir. Et sertleştiği zaman "Et katılaştı (تَعَزَّز اللحم)" denilir. Yine bundan hareketle: "Şöyle şöyle olması bana ağır geldi (عَزَّ على أن يكونَ كذا وكذا)" yani bana çok güç ve ağır geldi denilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠)} “Oysa O, Kitap'ta size: 'Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz' diye indirmiştir. Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: وبَشِّرِ المنافقين الذين يَتَّخِذون الكافرين أولياءَ مِن دونِ المؤمنين - {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ}. يقولُ: أَخْبِرُ مَن اتَّخَذ مِن هؤلاء المنافقين الكفارَ أنصارًا وأولياءَ بعدَ ما نزل عليهم مِن القرآنِ: {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ}. يعنى: بعدَ ما عَلِموا نَهْيَ اللهِ عن مجالسةِ الكفارِ الذين يَكْفُرون بحُجَجِ اللهِ وآيِ كتابِه، ويَسْتَهْزِئون بها. {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ}. يعنى بقولِه: {يَخُوضُوا}. يَتَحَدَّثوا حديثًا غيرَه - {بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}.
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinen münafıkları - {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} “Oysa [Allah], Kitap'ta size indirmiştir” [ayeti gereğince uyar]. [Allah] buyurur ki: Bu münafıklardan, kendilerine Kur'an'dan: {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} “Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın” [hükmü] indirildikten sonra kâfirleri yardımcılar ve dostlar edinen kimselere haber ver! Yani, Allah'ın delillerini ve Kitabı'nın ayetlerini inkâr eden ve onlarla alay eden kâfirlerle bir arada oturmanın Allah tarafından yasaklandığını bildikten sonra [onları dost edinenlere haber ver]. {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} “Başka bir söze dalıncaya kadar”. {يَخُوضُوا} sözüyle: Ondan başka bir söz konuşuncaya kadar [demektir] - {بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “kendileri için can yakıcı bir azap olduğunu [müjdele]”.
وقولُه: {إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ}. يعنى: وقد نَزَّل عليكم أنكم إنْ جالَسْتم مِن يَكْفُرُ بآياتِ اللهِ، ويَسْتَهْزِئُ بها وأنتم تَسْمَعون، فأنتم مِثلُهم، يعني: فأنتم - إن لم تَقُوموا عنهم في تلك الحال - مِثلُهم في فعليهم؛ لأنكم قد عَصَيْتم الله بجلوسِكم معهم، وأنتم تَسْمَعون آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بها ويُسْتَهْزَأُ بها، كما عَصَوه باستهزائهم بآياتِ اللهِ، فقد أتَيتُم مِن معصيةِ اللهِ نحوَ الذي أَتَوه منها، فأنتم إذن مِثْلُهم في ركوبِكم معصيةَ اللهِ، وإتيانِكم ما نهَى اللهُ عنه.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} “O takdirde şüphesiz siz de onlar gibi olursunuz” buyruğuna gelince; [Allah] size indirmiştir ki şayet siz, Allah'ın ayetlerini inkâr eden ve onlarla alay eden kimselerle, [bunu] işitip dururken bir arada oturursanız, siz de onlar gibi olursunuz. Yani siz -eğer o vaziyette onların yanından kalkıp gitmezseniz- işledikleri fiilde onlar gibisinizdir; zira siz, Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz halde onlarla beraber oturmakla Allah'a isyan ettiniz; tıpkı onların Allah'ın ayetleriyle alay ederek O'na isyan ettikleri gibi. Nitekim siz de Allah'a isyan konusunda onların işlediğinin bir benzerini işlemiş oldunuz. Dolayısıyla siz, Allah'a isyanı irtikâp etmeniz ve Allah'ın yasakladığı şeyi yapmanız bakımından artık onlar gibisinizdir.
وفى هذه الآيةِ الدلالةُ الواضحةُ على النهيِ عن مجالسةِ أهلِ الباطلِ مِن كلِّ نوعٍ؛ مِن المبتدعةِ والفسقةِ، عند خوضِهم في باطلِهم.
Bu ayette; bidatçiler ve fasıklar da dâhil olmak üzere batıl ehlinin her türlüsüyle, batıllarına daldıkları esnada bir arada oturmanın yasaklandığına dair açık bir delil vardır.
وبنحوِ ذلك كان جماعةٌ مِن [الأئمةِ الماضين] يقولون، تأوُّلًا منهم هذه الآيةَ، أنه مُرادٌ بها النَّهى عن مُشاهدةِ كلِّ باطلٍ عندَ خَوْضِ أهلِه فيه.
[Geçmiş imamlardan] bir topluluk da bu ayeti tevil ederek, bununla batıl ehlinin batıllarına daldıkları sırada her türlü batıla şahitlik etmenin (yanlarında bulunmanın) yasaklanmasının kastedildiğini söylemekteydi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يزيدُ بن هارونَ، عن العَوَّامِ بن حَوْشَبٍ، عن إبراهيمَ التَّيْمِيِّ، عن أبي وائلٍ، قال: إن الرجلَ ليَتكلَّم بالكلمةِ في المجلسِ مِن الكذبِ ليُضْحِكَ بها جُلساءَه ، فيَسْخَطُ اللَّهُ عليهم. قال: فذَكَرْت ذلك لإبراهيمَ النَّخَعِيِّ، فقال: صدَق أبو وائلٍ، أو ليس ذلك في كتابِ اللهِ: {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, el-Avvâm b. Havşeb'den, o İbrâhîm et-Teymî'den, o da Ebû Vâil'den anlattı; Ebû Vâil dedi ki: "Kişi mecliste oturanları güldürmek için yalandan bir söz söyler de Allah onlara gazap eder." [İbrâhîm et-Teymî] dedi ki: Ben bunu İbrâhîm en-Nehaî'ye anlattım, o da şöyle dedi: "Ebû Vâil doğru söylemiş; bu, Allah'ın Kitabı'nda: {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} 'Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz' şeklinde yok mudur?"
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن إدريسَ، عن العلاءِ بن مِنْهال، عن هشامِ بن عُرُوةَ، قال: أخذ عمرُ بنُ عبدِ العزيز قومًا على شرابٍ، فضرَبهم وفيهم صائمٌ، فقالوا: إن هذا صائمٌ. فتلا: {فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. İdrîs, el-Alâ b. Minhâl'den, o da Hişâm b. Urve'den anlattı; [Hişâm] dedi ki: Ömer b. Abdilazîz içki içmekte olan bir topluluğu yakaladı ve onları cezalandırdı. İçlerinde oruçlu bir kimse de vardı. [Oradakiler]: "Şüphesiz bu [adam] oruçludur!" dediler. Bunun üzerine [Ömer b. Abdilazîz]: {فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} “Başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; aksi takdirde şüphesiz siz de onlar gibi olursunuz” ayetini okudu.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني مُعاويةُ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا}. قال: وقولَه: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} [الأنعام: ١٥٣]، وقولَه {أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} [الشورى: ١٣]. ونحوَ هذا مِن القرآنِ، قال: أمَر اللهُ المؤمنين بالجماعةِ، ونَهاهم عن الاختلافِ والفُرْقَةِ، وأخبرَهم: إنما هَلَك مَن كان قبلكم بالمراءِ والخُصوماتِ في دينِ اللهِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا} “Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde” kavli hakkında nakletti: [İbn Abbâs] dedi ki: Ve O'nun: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} [el-En'âm: 153] “Başka yollara uymayın; sonra bu yollar sizi O'nun yolundan ayırır” kavli ile {أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} [eş-Şûrâ: 13] “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin” kavli ve Kur'an'daki benzeri ayetler hakkında [İbn Abbâs] şöyle dedi: Allah müminlere birlik ve beraberliği emretmiş, onları ihtilaftan ve ayrılıktan nehyetmiş ve onlara: "Sizden öncekiler ancak Allah'ın dini hakkında tartışmalar ve çekişmeler yüzünden helak olmuşlardır" diye bildirmiştir.
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا}. يقولُ: إن الله جامعٌ الفريقَين مِن أهلِ الكفرِ والنِّفاقِ في القيامةِ في النارِ، فمُوفِّقٌ بينَهم في عقابِه في جهنمَ، وأليمِ عذابِه، كما اتَّفَقوا في الدنيا، فاجتَمَعوا على عداوةِ المؤمنين، وتَوازَرُوا على التخذيل عن دينِ اللهِ الذي ارتَضاه وأمَر به أهله .
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا} “Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır” kavline gelince; [Allah] buyurur ki: Allah, kıyamet gününde küfür ve nifak ehlinden olan her iki fırkayı ateşte toplayacak; dünyada müminlere düşmanlık üzerinde birleşip anlaştıkları ve ehline emredip razı olduğu Allah'ın dininden insanları vazgeçirmek için birbirlerine arka çıktıkları gibi , cehennemdeki cezasında ve can yakıcı azabında da onları birleştirecektir.
واختَلَفت القَرَأةُ في قراءةِ قولِه: {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ}؛ فقَرَأ ذلك عامةُ القَرَأةِ بضمِّ "النونِ"، وتثقيلِ "الزايِ" وتشديدِها، على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعلُه. وقرَأه بعضُ الكُوفيين بفتحِ "النون"، وتشديدِ و "الزايِ" على معنى: وقد نَزَّل اللهُ عليكم. وقرَأ ذلك بعضُ المَكَيِّين: (وَقَدْ نَزَلَ عَلَيْكُمْ). بفتحِ "النونِ" وتخفيفِ "الزايِ" بمعنى: وقد جاءكم مِن اللهِ أن إذا سَمِعتم.
Kurrâ, O'nun: {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} “Oysa [Allah] Kitap'ta size indirmiştir ki...” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Kurrâ çoğunluğu bunu; meçhul fiil (faili zikredilmeyen fiil) sigasıyla "nûn"un dammesi ve "zâ"nın şeddesiyle [ve kesresiyle: nuzzile şeklinde] okumuştur. Bazı Kûfeliler ise bunu; "Allah size indirmiştir" anlamında "nûn"un fethası ve "zâ"nın şeddesiyle [nezzele şeklinde] okumuştur. Bazı Mekkeliler de bunu; "Allah'tan size gelmiştir ki işittiğiniz zaman..." anlamında "nûn"un fethası ve "zâ"nın şeddesiz (hafif) haliyle (وَقَدْ نَزَلَ عَلَيْكُمْ) [ve kad nezele aleykum] şeklinde okumuştur.
قال أبو جعفرٍ: وليس في هذه القراءاتِ الثلاثِ وجهٌ يَبْعُدُ معناه مما يحتمِلهُ الكلامُ، غير أن الذي أختارُ القراءةَ به، قراءةُ مَن قرَأ: (وَقَدْ نُزِّل) بضَمِّ "النونِ" وتَشْديدِ "الزايِ"، على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعله؛ لأن معنى الكلامِ فيه، التقديمُ على ما وصَفْتُ قبلُ، على معنى: {الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} - (وَقَد نُزِّلَ عَلَيكُم في الكِتَابِ أَن إِذَا سَمِعتُم) إلى قولِه: {حَدِيثٍ غَيْرِهِ} - {[أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ] [¬*]}. فقولُه: {[فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا] [¬*]} يعنى التأخيرَ، فلذلك كان ضمُّ "النونِ" مِن قولِه: (نُزِّل). أصوبَ عندنا في هذا الموضعِ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu üç kıraat içinde, sözün ihtimal dahilinde olan manasından uzak olan bir vecih yoktur. Ancak benim kıraatte tercih ettiğim vecih; meçhul fiil kalıbında "nûn"un dammesi ve "zâ"nın şeddesiyle (وَقَدْ نُزِّل) şeklinde okuyanların kıraatidir. Çünkü bu ifadedeki sözün manası, daha önce açıkladığım üzere öne alma (takdîm) taşımaktadır; yani: {الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir” - (وَقَد نُزِّلَ عَلَيكُم في الكِتَابِ أَن إِذَا سَمِعتُم) {حَدِيثٍ غَيْرِهِ} “başka bir söze” kavline kadar - {[أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ] } “[Onların yanında izzet mi arıyorlar?]”. O'nun: {[فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا] } “[Şüphesiz bütün izzet Allah'a aittir]” kavli tehir edilmiş anlamdadır. İşte bu sebeple bu yerde (نُزِّل) kavlinde "nûn"un dammelenmesi bize göre en isabetli olanıdır.
وكذلك اختَلَفوا في قراءةِ قوله: {وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ}؛ فقرَأه بفتح {نَزَّلَ} و {أَنْزَلَ} أكثرُ القَرَأَةِ، بمعنى: والكتابِ الذي نَزَّل اللهُ على رسولِه، والكتابِ الذي أنزَل مِن قبلُ. وقرَأ ذلك بعضُ قَرَأةِ البصرةِ بضمِّه في الحرفين كليهما، بمعنى ما لم يُسَمَّ فاعلُه . وهما متقارِبتا المعنى، غيرَ أن الفتح في ذلك أعجبُ إلى مِن الضمِّ؛ لأن ذكرَ اللهِ قد جرَى قبلَ ذلك في قولِه: {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ}.
Aynı şekilde O'nun: {وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ} “Peygamberine indirdiği Kitab'a ve daha önce indirmiş olduğu Kitab'a...” kavlinin kıraatinde de ihtilaf etmişlerdir. Kurrâ çoğunluğu bunu; "Allah'ın Peygamberine indirdiği Kitap ve daha önce indirdiği Kitap" anlamında {نَزَّلَ} ve {أَنْزَلَ} kelimelerinin fethasıyla okumuştur. Bazı Basra kurrâsı ise her iki kelimede de meçhul fiil kalıbında damme ile [nuzzile ve unzile şeklinde] okumuştur. Bu iki kıraat anlamca birbirine yakındır; ancak bu konuda fetha ile okumak bana dammeden daha sevimlidir; zira Allah'ın zikri daha önce: {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah'a ve Resûlü'ne iman edin” kavlinde geçmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا (١٤١)}.
Cenâb-ı Hakk'ın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا (١٤١)} “Onlar sizi gözetleyip duranlardır. Şayet Allah'tan size bir fetih nasip olursa: «Biz sizinle beraber değil miydik?» derler. Eğer kâfirlerin bir payı [zaferi] olursa: «Biz size üstünlük sağlamadık mı ve sizi müminlerden korumadık mı?» derler. Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmedecektir. Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir.”
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ}: الذين يَنْتِظُرُون أَيُّها المؤمنون بكم، {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ}. يعنى: فإنْ فتَح اللهُ عليكم فتحًا مِن عدوِّكم، فأفاءَ عليكم فَيْئًا مِن المغانمِ، {قَالُوا} لكم: {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ} نُجاهِدُ معكم عدوَّكم، ونَغْزُوهم معكم، فأعْطُونا نصيبَنا مِن الغنيمةِ، فإنا قد شَهدِنا القتالَ معكم. {وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ}. يعنى: وإن كان لأعدائِكم مِن الكافرين حظٌّ منكم بإصابتِهم منكم، {قَالُوا}. يعنى: قال هؤلاء المنافقون للكافرين: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ}؛ ألم نَغْلِبُ عليكم حتى قَهَرْتم المؤمنين، ونَمْنَعْكم منهم بتخذيلِنا إياهم، حتى امتَنَعوا منكم، فانصَرَفوا، {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يعنى: فاللَّهُ يَحْكُمُ بين المؤمنين والمنافقين يومَ القيامةِ، فيَفْصِلُ بينَهم بالقضاءِ الفاصلِ بإدخالِ أهلِ الإيمانِ جنتَه، وأهلِ النفاقِ مع أوليائِهم مِن الكفارِ نارَه. {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}. يعني: حجةً يوَم القيامةِ.
Zikri yüce olan [Allah]: {الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ} “Onlar sizi gözetleyip duranlardır” kavliyle: Ey müminler! Sizin başınıza gelecekleri bekleyip gözetenlerdir, [demek ister]. {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ} “Şayet Allah'tan size bir fetih gelirse”; yani şayet Allah düşmanınıza karşı size bir zafer nasip eder ve size ganimetlerden bir pay verirse, size: {قَالُوا} “derler ki”; {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ} “Biz sizinle beraber değil miydik?” Sizinle birlikte düşmanınıza karşı cihat ediyor ve onlarla savaşıyorduk; öyleyse ganimetten payımızı bize verin, zira biz sizinle savaşa katıldık. {وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ} “Eğer kâfirlere bir pay düşerse”; yani kâfirlerden olan düşmanlarınıza sizden bir pay isabet ederse (onlar üstün gelirse), {قَالُوا} “derler”; yani bu münafıklar kâfirlere derler ki: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “Biz size üstünlük sağlamadık mı?”; siz müminleri alt edinceye kadar biz size galebe çaldırmadık mı ve müminleri vazgeçirip sizden uzaklaştırarak, nihayet sizden el çekip dönmelerini sağlayarak sizi onlardan korumadık mı? {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Artık Allah kıyamet günü aranızda hüküm verecektir”; yani Allah kıyamet gününde müminler ile münafıklar arasında hükmedecek, iman ehlini cennetine, nifak ehlini ise kâfir dostlarıyla birlikte cehennemine sokarak aralarında kesin hükümle ayırt edecektir . {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”; yani kıyamet gününde bir delil ve hüccet [vermeyecektir].
وذلك وعدٌ مِن اللهِ المؤمنين، أنه لن يُدْخِلَ المنافقين مُدْخَلَهم مِن الجنةِ، ولا المؤمنين مُدْخَلَ المنافقين، فيكونَ بذلك للكافرين على المؤمنين حجةٌ، بأن يقولوا لهم إن أُدْخِلوا مُدْخَلَهم: ها أنتم كنتم في الدنيا أعداءَنا، وكان المنافقون أولياءنَا، وقد اجتَمعتم في النارِ، فجُمِع بينكم وبينَ أوليائِنا، فأين الذي كنتم تَزْعُمون أنكم تُقاتلوننا مِن أجلِه في الدنيا؟ فذلك هو السبيلُ الذي وعَد اللهُ المؤمنين أن لا يَجعَلها عليهم للكافرين.
Bu, Allah'ın müminlere; münafıkları onların girdikleri cennete sokmayacağına, müminleri de münafıkların girdikleri yere sokmayacağına dair bir vaadidir. [Aksi takdirde], şayet müminler münafıkların girdikleri yere sokulsalardı kâfirlerin onlara: “İşte sizler dünyada bizim düşmanımızdınız, münafıklar ise bizim dostlarımızdı. Şimdi ise cehennemde bir araya geldiniz; sizler ile dostlarımız birleştirildi. O hâlde dünyada kendisi için bizimle savaştığınızı iddia ettiğiniz şey nerede?” diyerek müminler aleyhine bir delil elde etmeleri söz konusu olurdu. İşte Allah'ın kâfirlere, müminler aleyhine vermeyeceğini vadettiği yol (üstünlük/delil) budur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ}. قال: المنافقون يَتَربَّصون بالمسلمين، {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ} قال: إن أصاب المسلمون مِن عدوِّهم غنيمةً، قال المنافقون: {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ}، قد كنا معكم، فأعْطُونا غنيمةً مثل ما تأخُذُون، وإن كان للكافرين نصيبٌ يُصيبونه مِن المسلمين، قال المنافقون للكافرين: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} قد كنا نُثَبِّطُهم عنكم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ} “Şayet Allah'tan size bir fetih gelirse” kavli hakkında nakletti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Münafıklar Müslümanları gözetleyip beklerler. {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ} “Şayet size bir fetih gelirse” kavli hakkında dedi ki: Müslümanlar düşmanlarından bir ganimet elde ederlerse , münafıklar: {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ} “Biz sizinle beraber değil miydik?”; biz sizinle beraberdik, aldığınız gibi bize de ganimet verin derler. Şayet kâfirlere Müslümanlardan elde edecekleri bir pay düşerse, münafıklar kâfirlere: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Biz size üstünlük sağlayıp sizi müminlerden korumadık mı?”; biz onları sizden vazgeçirmeye çalışıyorduk derler.
واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ}؛ فقال بعضُهم: معناه: ألم نغْلِبْ عليكم.
Tevil ehli O'nun: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “Biz size üstünlük sağlamadık mı?” kavlinin tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası, "Biz size galebe çalıp yardım etmedik mi?" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ}. قال: نَغْلِبُ عليكم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “Biz size üstünlük sağlamadık mı?” kavli hakkında nakletti; [es-Süddî]: "Size galebe çalmadık mı (yardım etmedik mi) " dedi.
وقال آخرون: معنى ذلك: ألم نُبَيِّنْ لكم أنا معكم على ما أنتم عليه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası; "Sizin üzerinde bulunduğunuz şeyde sizinle beraber olduğumuzu size açıklamadık mı?" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ}: ألم نُبَيِّنْ لكم أنا على ما أنتم عليه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [şöyle dediğini] anlattı: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “Size üstünlük sağlamadık mı?” [ayeti hakkında]: Size, [bizim] sizin üzerinde bulunduğunuz [tutum] üzere olduğumuzu açıklamadık mı? [demektir].
قال أبو جعفرٍ: وهذان القولان مُتقاربِا المعنى، وذلك أن مِن تأوَّله بمعنى: ألم نُبَيِّنْ لكم، إنما أراد - إن شاء اللهُ - ألم نَغْلِبْ عليكم بما كان منَّا مِن البيانِ لكم أنَّا معكم.
Ebû Ca'fer der ki: Bu iki görüş mana bakımından birbirine yakındır. Şöyle ki; bunu "Size açıklamadık mı?" manasında tevil eden kimse -inşallah- "Sizinle beraber olduğumuzu size açıklamak suretiyle size galebe çalıp yardım etmedik mi?" manasını kastetmiştir.
وأصلُ الاستحواذِ في كلامِ العربِ - فيما بَلَغَنا - الغَلَبَةُ، ومنه قولُ اللَّهِ جلّ ثناؤُه: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} [المجادلة: ١٩]. بمعنى غَلَب عليهم، يقالُ منه: حاذَ عليه، واستَحاذَ يَحِيذُ ويَسْتَحِيذُ، وأحاذَ يُحِيذُ. ومِن لغةِ مَن قال: "حاذَ"، قولُ العَجَّاجِ في صفةِ ثَوْرٍ وكلابٍ :
Bize ulaştığına göre Arap kelamında istihvâz (الاستحواذ) kelimesinin aslı galebe çalmak (الغَلَبَة)tır. Zikri yüce olan Allah'ın: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} [el-Mücâdele: 19] “Şeytan onları hâkimiyeti altına almıştır” kavli de bu kabildendir; yani onlara galebe çalmıştır. Bu kökten olmak üzere: hâze aleyhi (حاذَ عليه), istahâze yahîzu ve yestahîzu (استَحاذَ يَحِيذُ ويَسْتَحِيذُ) ve ehâze yuhîzu (أحاذَ يُحِيذُ) denilir. Hâze (حاذَ) diyenlerin lügatinden biri de el-Accâc'ın bir boğa ve köpekleri nitelerken söylediği şu sözdür :
يَحُوذُهنَّ وله حُوذِيُّ
"Onları kuşatıp yönlendirir, onda bir sevk edicilik vardır."
وقد أنشَد بعضُهم:
Bazıları da şöyle inşad etmiştir:
يَحُوزُهنَّ وله حوزِيُّ
"Onları toplayıp kuşatır, onda bir derleyicilik vardır."