Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 52. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهما مُتَقارِبا المعنى.

Bu ikisi mana bakımından birbirine yakındır.

ومن لغة مِن قال: "أحاذَ"، قول لبيد في صفةِ عَيْرٍ وأُتُنٍ :

Ehâze (أحاذَ) diyenlerin lügatinden biri de Lebîd'in bir yaban eşeği ile dişi eşekleri nitelerken söylediği şu sözdür :

إذا اجتَمَعَت وأَحْوَذَ جانِبَيْها … وأَوْرَدَها على عُوجٍ طِوَالِ

"Toplandıklarında ve iki yanını kuşatıp hâkimiyeti altına aldığında... Ve onları uzun eğri bacaklar üstünde suya götürdüğünde."

يعنى بقوله: وأَحْوَذَ جانِبَيْها: غَلَبَها وقَهَرها حتى حاذِ كلا جانبيَها، فلم يَشِذَّ منها شيءٌ.

Şair, “ve iki yanını kuşatıp hâkimiyeti altına aldığında (وأَحْوَذَ جانِبَيْها)” sözüyle; dişi eşeklere galebe çalıp boyun eğdirdiğini, nihayet her iki yanını da kuşatıp kontrolü altına aldığını ve onlardan hiçbirinin sürüden ayrılıp tek kalmadığını kastetmektedir.

وكان القياسُ في قولِه: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} أن يأتي: استحاذَ عليهم؛ لأن الواوَ إذا كانت عينَ الفعلِ، وكانت متحركةً بالفتحِ وما قِبَلَها ساكنٌ، جَعَلَت العربُ حرَكَتَها في فاءِ الفعلِ قبلَها، وحَوَّلوها أَلِفًا مُتَّبِعةً حركةَ ما قِبَلَها، كقولِهم: استَحال هذا الشيءُ عما كان عليه. مِن حالَ يَحولُ. واستَنارَ فلانٌ بنورِ اللهِ. مِن النورِ، واستَعاذَ باللهِ مِن عاذَ يَعوذُ. وربما تَرَكوا ذلك على أصلِه، كما قال لبيدٌ: وأَحْوَذَ. ولم يقلْ: وأحاذَ.

{اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} kavlindeki kıyasa uygun kullanım "istahâze aleyhim (استحاذَ عليهم)" şeklinde gelmesiydi. Çünkü vav harfi fiilin aynü'l-fiili (orta harfi) olduğunda, fetha ile harekeli bulunup kendisinden önceki harf de sakin olduğunda, Araplar onun harekesini kendisinden önceki fâü'l-fiile verirler ve onu kendisinden önceki harfin harekesine uyarak elife dönüştürürler. Nitekim hâle yehûlü (حالَ يَحولُ) kökünden "Bu şey olduğu halden değişti (istahâle hâze'ş-şey'u - استَحال هذا الشيءُ)"; en-nûr (النور) kökünden "Falanca Allah'ın nuruyla aydınlandı (istenâra fulânun - واستَنارَ فلانٌ)"; âze yeûzu (عاذَ يَعوذُ) kökünden "Allah'a sığındı (isteâze billâh - واستَعاذَ باللهِ)" demeleri böyledir. Bazen de Lebîd'in "ve ehâze (وأحاذَ)" demeyip "ve ahveze (وأَحْوَذَ)" dediği gibi bunu aslı üzere bırakırlar.

وبهذه اللغةِ جاء القرآنُ في قولِه: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ}.

Kur'an da: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} “Şeytan onları hâkimiyeti altına almıştır” kavlinde bu lügat üzere gelmiştir.

وأما قولُه: {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}، فلا خلافَ بينَهم في أن معناه: ولن يَجْعَل اللهُ للكافرين يومَئذٍ على المؤمنين سبيلًا.

O'nun: {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Artık Allah kıyamet günü aranızda hüküm verecektir. Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” kavline gelince; bunun anlamının: "Allah o gün kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol (hüccet) vermeyecektir" olduğu hususunda aralarında hiçbir ihtilaf yoktur.

ذكرُ الخبرِ عن بعض مِن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin bazısından gelen rivayetin zikri:

حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن الأعمشِ، عن ذَرٍّ، عن يُسَيعٍ الحَضْرَميِّ، قال: كنتُ عندَ عليِّ بن أبى طالبٍ، فقال رجلٌ: يا أمير المؤمنين، أرأيتَ قولَ اللهِ: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} وهم يُقاتِلوننا، فيَظْهَرون ويَقْتُلون؟ قال له عليٌّ: ادْنُهُ ادْنُه. ثم قال: {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}، يومَ القيامةِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Zerr'den, o Yüsey' el-Hadramî'den anlattı; dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib'in yanındaydım. Bir adam: "Ey Müminlerin Emiri! Onlar bizimle savaşıp üstün geldikleri ve öldürdükleri halde Allah'ın: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} 'Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir' kavli hakkında ne dersin?" dedi. Ali ona: "Yaklaş, yaklaş!" dedi. Sonra şöyle buyurdu: {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Artık Allah kıyamet günü aranızda hüküm verecektir. Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”; yani kıyamet gününde [yol vermeyecektir] .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن الأعمشِ، عن ذَرٍّ، عن يُسَيعٍ الكِنْديِّ في قولِه: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}. قال: جاء رجلٌ إلى عليّ بن أبي طالبٍ، فقال: كيف هذه الآيةُ: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} فقال عليٌّ: ادْنُه، {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ} يومَ القيامةِ {لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A'meş'ten, o Zerr'den, o [da] el-Kindî [olan] Yüsey''den Allah'ın: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Bir adam Ali b. Ebî Tâlib'e [radıyallâhu anh] gelip: “Şu {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} 'Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir' ayeti nasıldır (nasıl anlaşılmalıdır)?” diye sordu. Bunun üzerine Ali: “Bana yaklaş! {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ} 'Artık Allah kıyamet günü aranızda hüküm verecektir ve Allah...' [yani] kıyamet gününde {لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} '...kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir'” dedi .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن ذَرٍّ، عن يُسَيعٍ الحَضْرَميِّ مثلَه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Zerr'den, o da Yüsey' el-Hadramî'den aynısını anlattı .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا غُنْدَرٌ، عن شُعْبَةَ، قال: سَمِعتُ سليمانَ يُحَدِّثُ [عن ذَرٍّ] ، عن رجلٍ، عن عليٍّ؛ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}. قال: في الآخرةِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Gunder, Şu'be'den anlattı, dedi ki: Süleyman'ın [Zerr'den] , onun bir adamdan, onun da Ali'den rivayet ettiğini işittim; [Ali] bu ayet: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” hakkında şöyle demiştir: "Ahirette [yol vermeyecektir]" .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}. يومَ القيامةِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten nakletti: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”; kıyamet gününde [vermeyecektir] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}. قال: ذاك يومُ القيامةِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”; [İbn Abbâs]: “Bu, kıyamet günündedir” dedi.

وأما السبيلُ في هذا الموضعِ فالحُجَّةُ، كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في قولِه: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}. قال: حُجَّةً .

Bu yerdeki yol (es-Sebîl) ise hüccettir (delildir). Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” kavli hakkında nakletti; [es-Süddî]: "Hüccet (delil) [vermeyecektir]" dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا (١٤٢)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا (١٤٢)} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır. Onlar namaza kalktıkları zaman isteksizce kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar.” kavlinin tevili hakkında söz:

قد دلَّلنا فيما مضَى قبلُ على معنى خداعِ المنافقِ ربُّه، ووجهِ خِداعِ اللهِ إياهم، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ، واختلافِ المختلفين في ذلك .

Münafığın Rabbini aldatmasının manasına, Allah'ın onları aldatmasının mahiyetine ve bu konudaki farklı görüş sahiplerinin ihtilaflarına dair daha önce yaptığımız açıklamalar, bu yerde bunları tekrar etmekten bizi müstağni kılmıştır .

فتأويلُ ذلك: إن المنافقين يُخادِعون الله بإحرازِهم بنفاقِهم دماءَهم وأموالَهم، واللهُ خادعُهم بما حكَم فيهم مِن منعِ دمائِهم بما أظهَروا بألسنتهِم مِن الإيمانِ، مع علمِه بباطنِ ضمائرِهم، واعتقادِهم الكفرَ، استدراجًا منه لهم في الدنيا، حتى يَلْقَوه في الآخرةِ، فيُورِدُهم بما استَبطَنوا مِن الكفرِ نارِ جهنمَ.

Bunun tevili şöyledir: Münafıklar, nifakları sayesinde kanlarını ve mallarını korumak suretiyle Allah'ı aldatmaya çalışırlar. Allah ise, onların içlerindeki gizli niyetleri ve küfür inançlarını bilmekle beraber, dilleriyle açığa vurdukları iman sebebiyle kanlarının dökülmesini engelleyen hükmüyle onları aldatır. Bu, dünyada onları derece derece azaba yaklaştırmak (istidrâc) içindir; ta ki ahirette O'na kavuşsunlar ve O da gizledikleri küfür sebebiyle onları cehennem ateşine atsın.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ}. قال: يُعْطِيهم يومَ القيامةِ نورًا يمشون فيه مع المسلمين، كما كانوا معهم في الدنيا، ثم يَسْلُبُهم ذلك النورَ فيُطْفِئُه، فيَقومون في ظُلْمتِهم، ويُضرَبُ بينَهم بالسُّورِ .

Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Kıyamet gününde onlara, dünyada Müslümanlarla beraber oldukları gibi, kendisiyle Müslümanlarla birlikte yürüyecekleri bir nur verir. Sonra o nuru onlardan çekip alır ve onu söndürür. Onlar da kendi karanlıkları içinde kalakalırlar ve aralarına bir sur çekilir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ}. قال: نَزَلَت في عبدِ اللَّهِ بن أُبَيٍّ،

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Bu ayet], Abdullah b. Übeyy

وأبي عامرِ بن النُّعْمانِ، وفى المنافقين: {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ}. قال: مثلَ قوله في البقرةِ: (يُخَدِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يُخادعون إِلَّا أَنفُسَهُم) [البقرة: ٩]. قال: وأما قولُه: {وَهُوَ خَادِعُهُمْ}. فيقولُ: في النورِ الذي يُعْطَى المنافقون مع المؤمنين، فَيُعْطُون النورَ، فإذا بَلَغوا السورَ ، و [ما ذكَر اللهُ مِن قولِه] : {انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} [الحديد: ١٣]. قال: قولُه: {وَهُوَ خَادِعُهُمْ} .

ve Ebû Âmir b. en-Nu'mân ile diğer münafıklar hakkında {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır” [ayeti] inmiştir. Dedi ki: Bu, Bakara suresindeki şu kavli gibidir: (يُخَدِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يُخادعون إِلَّا أَنفُسَهُم) [Bakara: 9]. O'nun: {وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “oysa O, onları aldatandır” kavli hakkında ise şöyle der: Münafıklara müminlerle birlikte verilen nur hakkındadır. Onlara nur verilir, sura ve [Allah'ın zikrettiği şu kavline] : {انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} [Hadîd: 13] vardıklarında, işte O'nun: {وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “oysa O, onları aldatandır” kavli [tahakkuk eder] .

حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بن هارونَ، عن سُفيانَ بن حُسَينٍ، عن الحسنِ، أنه كان إذا قرَأ: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ}. قال: يُلْقَى على كلِّ مؤمنٍ ومُنافقٍ نورٌ يَمْشون به، حتى إذا انتَهَوا إلى الصراطِ، طُفِيء نورُ المنافقين، ومضَى المؤمنون بنورِهم، فيُنادُونهم: {انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} إلى قوله: {وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} [الحديد: ١٣، ١٤]. قال الحسنُ: فتلك خَدِيعَةُ اللَّهِ إياهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn'den, o da el-Hasan'dan nakletti; o: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır” [ayetini] okuduğu zaman şöyle derdi: Her mümin ve münafığa, kendisiyle yürüyecekleri bir nur verilir. Nihayet Sırat'a vardıklarında münafıkların nuru söndürülür, müminler ise nurlarıyla yollarına devam ederler. [Münafıklar] onlara: {انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} ayetinden {وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} kavline kadar [olan yerde olduğu gibi seslenirler] [Hadîd: 13, 14]. Hasan dedi ki: İşte Allah'ın onları aldatması budur .

وأما قولُه: {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ}، فإنه يعنى: أن المنافقين لا يعمَلون شيئًا مِن الأعمالِ التي فَرَضها اللهُ على المؤمنين على وَجْهِ التَّقَرُّبِ بها إلى اللهِ؛ لأنهم غيرُ موقنين بمعادٍ، ولا ثوابٍ ولا عقابٍ، وإنما يَعْمَلون ما عَمِلُوا مِن الأعمالِ الظاهرةِ إبقاءً على أنفسِهم، وحِذارًا

O'nun: {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ} “Onlar namaza kalktıkları zaman isteksizce kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Şüphesiz münafıklar, Allah'ın müminlere farz kıldığı amellerden hiçbirini Allah'a yakınlaşma gayesiyle yapmazlar; çünkü onlar ne bir ahiret gününe ne de bir mükâfat veya cezaya kesin olarak inanırlar. Yaptıkları zahirî amelleri ise ancak canlarını korumak ve sakınmak için yaparlar.

مِن المؤمنين عليها أن يُقْتَلُوا أو يُسْلَبوا أموالَهم، فهم إذا قاموا إلى الصلاة التي هي مِن الفرائضِ الظاهرةِ، قاموا كُسالَى إليها، رياءً للمؤمنين، ليَحْسَبوهم منهم، وليسوا منهم؛ لأنهم غيرُ مُعْتَقِدِى فرضَها ووجوبَها عليهم، فهم في قيامِهم إليها كُسالَى.

öldürülmekten ya da mallarının ellerinden alınmasından müminlere karşı sakınmak için yaparlar. Bu yüzden açık farzlardan biri olan namaza kalktıkları zaman, kendilerini onlardan sansınlar diye müminlere gösteriş yaparak isteksizce kalkarlar; oysa onlardan değillerdir. Çünkü onlar namazın farziyetine ve üzerlerine vacip olduğuna inanmazlar; bundan dolayı namaza kalkışlarında isteksizdirler.

كما حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى}. فإنه واللهِ لولا الناسُ ما صلَّى المنافقُ، ولا يُصَلِّي إلا رياءً وسُمْعةً .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى} “Onlar namaza kalktıkları zaman isteksizce kalkarlar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah'a yemin olsun ki, insanlar olmasaydı münafık namaz kılmazdı; o ancak gösteriş ve şöhret için namaz kılar .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ}. قال: هم المنافقون؛ لولا الرياءُ ما صَلَّوا .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ} “Onlar namaza kalktıkları zaman isteksizce kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar” kavli hakkında şöyle dedi: Onlar münafıklardır; gösteriş olmasaydı namaz kılmazlardı .

وأما قولُه: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا}، فلعل قائلًا أن يقولَ: وهل مِن ذكرِ اللهِ شيءٌ قليلٌ؟

O'nun: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} “ve Allah'ı pek az anarlar” kavline gelince, belki birisi şöyle diyebilir: Allah'ın zikrinden az olan bir şey var mıdır?

قيل له: إن معنى ذلك بخلافِ ما إليه ذهَبتَ، وإنما معناه: ولا يَذْكُرون الله إلا ذِكْر رياءٍ، ليَدْفَعوا به عن أنفسِهم القتلَ والسِّبَاءَ وسلبَ الأموالٍ، لا ذِكرَ مُوقِنٍ مُصَدِّقٍ بتوحيد اللهِ، مخلصٍ له الربوبيةَ، فلذلك سمَّاه الله قليلًا؛ لأنه غيرُ مقصودٍ به اللهُ، ولا مُبْتَغى به التقربُ إلى اللهِ، ولا مُرادٍ به ثوابُ الله وما عندَه، فهو - وإن كَثُر مِن وَجْهِ نَصَبٍ عامِلِه وذاكره - في معنى السَّراب الذي له ظاهرٌ بغيرِ حقيقةِ ماءٍ.

Ona şöyle denir: Şüphesiz bunun anlamı senin vardığın [sonucun] aksinedir. Bunun anlamı ancak şudur: Onlar Allah'ı, Allah'ın birliğini tasdik eden ve O'na rabliği ihlasla tahsis eden yakîn sahibi bir kimsenin anmasıyla değil; sırf kendilerinden öldürülmeyi, esir edilmeyi ve mallarının ellerinden alınmasını savuşturmak için gösteriş kabilinden bir zikirle anarlar. İşte bu yüzden Allah onu «az» diye isimlendirmiştir; çünkü onunla Allah kastedilmemiştir, onunla Allah'a yakınlaşmak istenmemiştir ve onunla Allah'ın sevabı ile O'nun katındakiler murat edilmemiştir. Dolayısıyla bu [zikir] -onu yapanın ve zikredenin meşakkati bakımından çok olsa bile- hakikatte su olmayıp sadece görünüşten ibaret olan serap mesabesindedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن أبي الأَشْهَبِ، قال: قرَأ الحسنُ: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: إنما قَلَّ؛ لأنه كان لغيرِ اللهِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ebü'l-Eşheb'den anlattı, dedi ki: el-Hasan: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} “ve Allah'ı pek az anarlar” [ayetini] okudu ve şöyle dedi: O ancak Allah'tan başkası için olduğu için az olmuştur .

حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يَزِيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: إنما قَلَّ ذكرُ المنافقِ؛ لأن الله لم يَقبَلْه، وكلُّ ما رَدَّ الله قليلٌ، وكلُّ ما قَبِل الله كثيرٌ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} “ve Allah'ı pek az anarlar”; [Katâde] dedi ki: Münafığın zikri ancak Allah onu kabul etmediği için az olmuştur. Zira Allah'ın reddettiği her şey azdır, Allah'ın kabul ettiği her şey ise çoktur .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (١٤٣)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (١٤٣)} “Onlar bu ikisi arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler. Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.” kavlinin tevili hakkında söz:

يعنى جلّ ثناؤه بقولِه: {مُذَبْذَبِينَ}. مُرَدَّدِين. وأصلُ التَّذَبْذُبِ: التحركُ والاضطرابُ، كما قال النابغةُ .

Zikri yüce olan Allah: {مُذَبْذَبِينَ} “bocalayıp dururlar” kavliyle; tereddüt içinde olanları kastetmektedir. Tezebzüb (تَذَبْذُب) kelimesinin aslı hareket etmek ve çalkalanmaktır. Nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir :

ألم تَرَ أَن اللَّهَ أَعْطَاكَ سُورَةً … تَرَى كُلَّ مَلْكٍ دُونَها يَتَذَبْذَبُ

Görmedin mi, Allah sana öyle bir mertebe verdi ki… Ondan aşağıda kalan her hükümdarın bocaladığını (çalkalandığını) görürsün.

وإنما عنى اللهُ جل ثناؤه بذلك: أن المنافقين مُتَحَيِّرون في دينِهم، لا يَرْجِعون إلى اعتقادِ شيءٍ على صحةٍ، فَهُم لا مع المؤمنين على بصيرةٍ، ولا مع المشركين على جَهالةٍ، ولكنهم حَيارَى بينَ ذلك، فمَثَلُهم المثلُ الذي ضَرَب لهم رسولُ

Allah -övgüsü yüce olsun- bununla sadece şunu kastetmiştir: Münafıklar dinlerinde şaşkındırlar; sahih bir temele dayanan herhangi bir inanca dönüp bağlanmazlar. Onlar ne bir basiret üzere müminlerle [beraberdirler] ne de bir cehalet üzere müşriklerle; bilakis bu ikisi arasında şaşkındırlar. Onların durumu, kendileri için Resûl...

الله ﷺ، الذي حدَّثنا به محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "مَثَلُ المنافقِ كَمَثَل الشاةِ العائرةِ بينَ الغَنَمِينِ ، تَعِيرُ إلى هذه مرةً، وإلى هذه مرةً، لا تَدْرى أيَّتَهما تَتَّبَعُ" .

sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendileri için verdiği şu misal gibidir; bunu bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: "Münafığın misali, iki sürü arasında şaşkınca gidip gelen koyun gibidir ; bir bu sürüye gider bir ötekine gider, hangisine uyacağını bilemez" .

وحدَّثنا به محمدُ بنُ المُثَنَّى مَرَّةً أخرى عن عبدِ الوَهَّابِ، فوَقَف به على ابن عمرَ ولم يَرْفَعُه. وقال: حدَّثنا به عبدُ الوَهَّابِ مَرَّتين كذلك .

Bunu bize Muhammed b. el-Müsennâ başka bir defa Abdülvehhâb'dan rivayet etti ve onu İbn Ömer'de mevkuf kıldı, merfû kılmadı. Ve dedi ki: Bize Abdülvehhâb iki defa bu şekilde anlattı .

حدَّثني عِمْرَانُ بنُ بَكَّارٍ، قال: ثنا أبو رَوْحٍ، قال: ثنا ابن عياشٍ ، قال: ثنا عُبَيدُ اللَّهِ بن عمر، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ مثلَه (٣).

Bana İmrân b. Bekkâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravh anlattı, dedi ki: Bize İbn Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Ömer, Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynısını nakletti (٣).

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ}. يقولُ: ليسوا بمشركين، فيُظهروا الشرك، وليسوا بمؤمنين.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} “Onlar bu ikisi arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler”. [Süddî] şöyle der: Onlar ne şirki açığa vuracak müşriktirler, ne de mümindirler.

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ}. يقولُ: ليسوا بمؤمنين مخلِصين، ولا مشركين مصرِّحين بالشركِ. قال: وذُكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ كان يَضْرِبُ مَثَلًا للمؤنِ وللمنافقِ واللكافرِ، كمثلِ رَهْطٍ ثلاثةٍ دَفَعوا إلى نهرٍ، فَوَقَع المؤمنُ فقَطَع، ثم وقَع المنافقُ، حتى إذا كاد يَصِلُ إلى المؤمنِ، نَاداه الكافرُ أَن هَلُمَّ إليَّ، فإني أخشَى عليك. وناداه المؤمنُ: أَن هَلُمَّ إليَّ؛ فإن عندى وعندى. يُحْصِى له ما عندَه، فما زالَ المنافِقُ يَتردَّدُ بينَهما، حتى أتَى عليه آذِيٌّ فَغَرَّقه، وإن المنافِقَ لم يَزَلْ فِي شَكٍّ وشبهةٍ، حتى أتى عليه الموتُ وهو كذلك. قال: وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "مَثَلُ المُنافِقِ كَمَثَل ثاغيَةٍ بينَ غَنَمَين، رأت غنمًا عَلى نَشَزٍ ، فأتَتْها وشامَّتْها فلم تَعْرِفُ، ثم رأت غَنَمًا على نَشَزٍ، فأَتَتْها وشامَّتْها فلم تَعْرِفُ" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} “Onlar bu ikisi arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler”; [Katâde] şöyle der: Onlar ne ihlaslı müminlerdir, ne de şirki açıkça ifade eden müşriklerdir. Dedi ki: Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem mümin, münafık ve kâfir için şöyle bir misal verirdi: Bir nehre varan üç kişilik bir topluluk gibidir; mümin suya girdi ve karşıya geçti. Sonra münafık suya girdi, öyle ki mümine neredeyse ulaşmak üzereyken kâfir ona: 'Bana doğru gel, çünkü senin için korkuyorum!' diye seslendi. Mümin de ona: 'Bana doğru gel, çünkü bende şu var, bende bu var!' diyerek yanındakileri ona saydı. Münafık ise ikisi arasında bocalayıp durdu; nihayetinde üzerine büyük bir dalga geldi ve onu boğdu. Münafık da aynen bu şekilde, üzerine ölüm gelene kadar şüphe ve tereddüt içinde kalmaya devam etti. Dedi ki: Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Münafığın misali, iki koyun sürüsü arasında meleyen bir koyun gibidir; bir tepede bir sürü görür, ona varır ve onu koklar ama tanıyamaz. Sonra başka bir tepede bir sürü görür, ona varır ve onu koklar ama yine tanıyamaz" .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مُذَبْذَبِينَ}. قال: المنافقون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {مُذَبْذَبِينَ} “bocalayıp dururlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Onlar] münafıklardır .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ}. يقولُ: لا إلى

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} “Onlar bu ikisi arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler”; [Mücâhid] şöyle der: Ne

أصحاب محمدٍ ﷺ، ولا إلى هؤلاء اليهودِ .

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına, ne de bu Yahudilere [aittirler] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قوله: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ}. قال: لم يُخلصوا الإيمانَ، فيكونوا مع المؤمنين، وليسوا مع أهلِ الشركِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ} “Onlar bu ikisi arasında bocalayıp dururlar” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: İmanı halis kılmadılar ki müminlerle birlikte olsunlar; şirk ehliyle birlikte de değillerdir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ}. بينَ الإسلامِ والكفرِ {لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ} “Onlar bu ikisi arasında bocalayıp dururlar”; yani İslam ile küfür arasında {لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} “ne bunlara ne de şunlara aittirler” kavli hakkında [böyle] demiştir .

وأمَّا قولُه: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا}، فإنه يعنى: مِن يَخْذُلْه اللهُ عن طريقِ الرشادِ، وذلك هو الإسلامُ الذي دَعا اللهُ إليه عباده. يقولُ: مَن خَذَله اللهُ عنه فلم يُوفِّقْه له {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ}. يا محمدُ {سَبِيلًا}. يعني طريقًا يَسلُكُه به إلى الحقِّ غيرَه، وأيُّ سبيلٍ يكونُ له إلى الحقِّ غيرُ الإسلامِ؟ وقد أخبرَ اللهُ جل ثناؤُه أنه مَن يَبْتَغِ غيرَه دِينًا فلن يُقْبَلَ منه، ومَن أضَلَّهُ اللهُ عنه فقد غَوَى، فلا هَادِيَ له غيرُه.

O'nun: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا} “Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın” kavline gelince, bu şu anlama gelir: Allah kimi doğru yoldan -ki o, Allah'ın kullarını kendisine davet ettiği İslam'dır- mahrum bırakırsa; yani Allah kimi ondan mahrum bırakır ve ona muvaffak kılmazsa, {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ} “artık onun için asla bulamazsın” ey Muhammed, {سَبِيلًا} “bir yol”; yani onunla hakka ulaşacağı ondan başka bir yol bulamazsın. İslam'dan başka hakka götüren hangi yol olabilir ki? Zikri yüce olan Allah, kim ondan başka bir din ararsa kendisinden asla kabul edilmeyeceğini haber vermiştir. Allah kimi ondan saptırmışsa o sapıtmıştır ve onun için O'ndan başka hiçbir hidayet edici yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤)} “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dostlar edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istiyorsunuz?” kavlinin tevili hakkında söz:

وهذا نَهيٌّ مِن اللهِ عباده المؤمنين أن يَتَخَلَّقوا بأخلاقِ المنافقين، الذين يَتَّخِذون الكافرين أولياءَ مِن دونِ المؤمنين، فيكونوا مثلَهم في ركوبِ ما نَهاهم اللهُ عنه مِن

Bu, Allah'ın mümin kullarına; müminleri bırakıp kâfirleri dost edinen münafıkların ahlakıyla ahlaklanmalarını ve böylece Allah'ın kendilerini nehyettiği şeyi irtikâp etmede onlar gibi olmalarını [yasaklayan] bir nehiydir (yasaklamadır);

مُوَالاةِ أعدائِه، يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: يا أيُّها الذين آمَنوا باللهِ ورسولِه، لا تُوالوا الكفار، فتُوازِروهم مِن دونِ أهلِ ملِتكم ودينِكم مِن المؤمنين، فتكونوا كمَن أَوجَب اللهُ له النارَ مِن المنافقين.

yani O'nun düşmanlarını dost edinme konusunda [onlar gibi olurlar]. Zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurur: Ey Allah'a ve Resûlüne iman edenler! Kâfirleri dost edinip müminlerden olan kendi milletiniz ve dininizin ehli dışındakilere arka çıkmayın; aksi takdirde Allah'ın kendilerine cehennemi vacip kıldığı münafıklar gibi olursunuz.

ثم قال جلّ ثناؤُه متوعِّدًا مَن اتَّخَذ منهم الكافرين أولياءَ مِن دونِ المؤمنين، إن هو لم يَرْتدِع عن موالاتِه، ويَنْزَجر عن مُخالَّتِه، أن يُلْحِقَه بأهل ولايتِهم مِن المنافقين الذين أمَر نبيَّه ﷺ بتبشيرِهم بأن لهم عذابًا أليما: {أَتُرِيدُونَ} أيُّها المتخِذون الكافرين أولياءَ مِن دونِ المؤمنين، ممن قد آمَن بي وبرسولى {أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا}. يقولُ: حجةً باتخاذكم الكافرين أولياءَ مِن دونِ المؤمنين، فتَسْتوجِبوا منه ما استَوجَبه أهلُ النفاقِ الذين وَصَف لكم صفتَهم، وأخبرَكم بمَحِلِّهم عندَه {مُبِينًا}. يعنى: يُبِينُ عن صحتِها وحَقيقتِها. يقولُ: فلا تَعَرَّضوا لغضبِ اللهِ، بإِيجابِكم الحجةَ على أنفسِكم، في تَقَدُّمكم على ما نَهاكم ربُّكم مِن موالاةِ أعدائِه وأهلِ الكفرِ به.

Sonra zikri yüce olan Allah, onlardan müminleri bırakıp kâfirleri dost edinen kimseyi -şayet onların dostluğundan vazgeçmez ve onlarla arkadaşlık etmekten geri durmazsa- Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerine elem verici bir azap olduğunu müjdelemesini emrettiği münafıklardan olan dostlarına katmakla tehdit ederek şöyle buyurdu: Bana ve Resûlüme iman etmiş olanlardan müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenler! {أَتُرِيدُونَ} “İstiyor musunuz” {أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak”; yani müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeniz sebebiyle, O'nun size vasıflarını anlattığı ve katındaki yerlerini haber verdiği nifak ehlinin hak ettiği şeyi O'ndan hak etmenize bir hüccet kılmak mı istiyorsunuz? {مُبِينًا} “apaçık”; yani onun sıhhatini ve hakikatini ortaya koyan [bir delil]. Şöyle buyurur: Rabbinizin size yasakladığı, O'nun düşmanlarını ve O'nu inkâr edenleri dost edinme cüretinde bulunarak kendi aleyhinize kesin bir delil oluşturmak suretiyle Allah'ın gazabına maruz kalmayın.

وبمثل الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا}. وإن للهِ السلطانَ على خلقِه، ولكنه يقولُ: عُذرًا مبِينًا.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. Kendi aleyhinize Allah'a apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?” Kuşkusuz mahlûkatı üzerindeki hâkimiyet (sultân) Allah'a aittir; fakat O [burada]: “Apaçık bir mazeret [mi vermek istiyorsunuz?]” buyurmaktadır.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا قَبِيصةُ، قال: ثنا سفيانُ، عن رجلٍ، عن عِكْرمةَ، قال: ما كان في القرآنِ مِن سلطانٍ فهو حُجَّةٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, bir adamdan, o da İkrime'den nakletti; şöyle dedi: Kur'an'da geçen her 'sultân' hüccettir (delildir) .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {سُلْطَانًا مُبِينًا}. قال: حُجَّةً .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {سُلْطَانًا مُبِينًا} “apaçık bir delil” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: "Hüccettir (delildir)" dedi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını aktardı .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥)} “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar ve onlar için asla bir yardımcı bulamazsın.” kavlinin tevili hakkında söz:

يعنى جلّ ثناؤُه بقولِه: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}: إن المنافقين في الطَّبَقِ الأسفلِ من أطباقِ جهنمَ. وكلُّ طَبَقٍ من أطباقِ جهنمَ دَركٌ. وفيه لغتان: دَرَكٌ، بفتحِ الراءِ، ودَرْكٌ، بتسكينِها. فمَن فتَح الراءَ جمَعه: أدْراكٌ في القِلَّةِ [والكثرةِ] ، وإن شاء جمَعه في الكثرةِ: الدُّروكُ. ومَن سَكَّن الراءَ قال: ثلاثةُ أَدْرُكٍ، وللكثيرِ: الدُّروكُ.

Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar” kavli; şüphesiz münafıklar cehennem tabakalarından en alttaki tabakadadırlar demektir. Cehennemin her bir tabakasına derek (دَرَك) denir. Bu kelimede iki lügat vardır: 'Râ' harfinin fethasıyla derek (دَرَك) ve sükûnuyla derk (دَرْك). 'Râ' harfini fethalı okuyan kimse, onun azlık [ve çokluk] çoğulunu 'edrâk' (أَدْرَاك) yapar; dilerse çokluk çoğulunu 'dürûk' (الدُّرُوك) şeklinde yapar. 'Râ' harfini sakin kılan kimse ise azlık için 'üç edrük' (ثَلَاثَةُ أَدْرُكٍ), çokluk için de 'ed-dürûk' (الدُّروك) der.

وقد اختَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقَرَأته عامةُ قَرَأةِ المدينةِ والبصرةِ: (في الدَّرَكِ) بفتح الراءِ. وقَرَأته عامةُ قَرَأةِ الكوفةِ بتسكينِ "الراءِ". وهما قراءتان معروفتان، فبأيَّتِهما قرَأ القارِئُ فمُصِيبٌ؛ لاتفاقِ معنى ذلك، واستفاضةِ القراءةِ بكلِّ واحدةٍ منهما في قراءةِ الإسلامِ، غير أني رأيتُ أهلَ العلمِ بالعربيةِ يَذْكُرون أن

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu 'râ' harfinin fethasıyla (fi'd-dereki) şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise 'râ' harfinin sükûnuyla okumuştur. Bu ikisi [de] meşhur iki kıraattir; dolayısıyla okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Zira bunların manası birdir ve bu iki okuyuşun her biri İslâm kıraatinde yaygınlaşmıştır (istifâza etmiştir). Ne var ki ben Arap dili ilmi ehlinin şöyle zikrettiklerini gördüm:

فَتْحَ الراءِ منه في العربِ، أشهرُ مِن تَسْكينِها، وحَكَوا سماعًا منهم: أعْطِني دَرَكًا أَصِلُ به حَبْلى. وذلك إذا سأل ما يَصِلُ به حَبْلَه الذي قد عجَز عن بلوغِ الرَّكِيَّةِ .

Ondaki 'râ' harfinin fethalı oluşu Araplar arasında sükûnlu oluşundan daha meşhurdur. Onlardan işitildiğine göre şöyle rivayet etmişlerdir: 'Bana ipime ekleyeceğim bir ip parçası (derek) ver.' Bu söz, kuyuya yetişmekte yetersiz kalan ipine ekleyeceği bir şey istediği zaman söylenir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن سَلَمَةَ بن كُهَيلٍ، عَن خَيْثَمَةَ، عن عبدِ اللهِ: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}. قال: في تَوابِيتَ مِن حديدٍ مُبْهَمةٍ عليهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Seleme b. Küheyl'den, o Hayseme'den, o da Abdullah'tan nakletti: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar”; [Abdullah] dedi ki: Üzerleri kapatılmış demirden sandıklar içindedirler .

حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا وَهْبُ بنُ جَرِيرٍ، عَن شُعبةَ، عَن سَلَمَةَ، عن خَيْثَمةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: إنَّ المنافقين في توابيتَ مِن حديدٍ مُقْفَلةٍ عليهم في النارِ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr, Şu'be'den, o Seleme'den, o Hayseme'den, o da Abdullah'tan nakletti; [Abdullah] şöyle dedi: Şüphesiz münafıklar ateşte üzerlerine kilitlenmiş demirden sandıklar içindedirler .

حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن ذَكْوانَ، عن أبي هريرةَ: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}. قال: في توابيتَ تُرْتَجُ عليهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Zekvân'dan, o da Ebû Hureyre'den nakletti: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar”; [Ebû Hureyre] dedi ki: Üzerlerine kilitlenen sandıklar içindedirler .

حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih nakletti; o da:

عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}. يعني: في أسفلِ النارِ .

Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani ateşin en dibindedirler .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال لى عبدُ اللهِ بنُ كثير قولَه: {فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}. قال: سَمِعنا أن جهنم أَدراكٌ، منازلُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Abdullah b. Kesîr bana: {فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Ateşin en aşağı tabakasındadırlar” kavli hakkında dedi ki: Cehennemin tabakalar, menziller olduğunu işittik .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سُفيانُ، عن سَلَمَةَ بن كُهَيلٍ، عن خَيْثَمَةَ، عن عبدِ اللهِ: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}. قال: تَوابيتُ مِن نارٍ تُطْبَقُ عليهم.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den, o Hayseme'den, o da Abdullah'tan nakletti: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar”; [Abdullah] dedi ki: Üzerlerine kapatılan ateşten sandıklar içindedirler.

وأما قولُه: {وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا}، فإنه يعنى: ولن تَجِدَ لهؤلاء المنافقين، يا محمدُ، مِن اللهِ إذا جَعَلهم في الدَّرْكِ الأسفلِ مِن النارِ ناصرًا يَنصُرُهم منه، فيُنْقِذُهم من عذابِه، ويَدْفَعُ عنهم أليمَ عقابِه.

{وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا} “Onlara asla bir yardımcı da bulamazsın” kavline gelince; O, şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Allah onları ateşin en alt tabakasına koyduğu zaman, onlar için Allah'a karşı kendilerine yardım edip O'nun azabından kurtaracak ve O'nun elem verici cezasını onlardan savuşturacak bir yardımcı asla bulamazsın.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦)} “Ancak tövbe edenler, ıslah olanlar, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere büyük bir ecir verecektir” kavlinin tevili hakkında:

وهذا استثناءٌ من اللهِ جلّ ثناؤُه، استَثنى التائبِين مِن نفاقِهم إذا أصلَحوا، وأخلَصوا الدينَ للهِ وحدَه، وتَبَرَّءُوا مِن الآلهةِ والأندادِ، وصَدَّقوا رسولَه، أن يكونوا مع المُصِرِّين على نفاقِهم - حتى تُوافَيهم مَناياهم - في الآخرةِ، وأن يَدْخُلوا

Bu, zikri yüce olan Allah'tan bir istisnadır. [Allah]; nifaklarından tövbe edenleri -[durumlarını] düzelttikleri, dini yalnızca Allah'a has kıldıkları, sahte ilahlardan ve ortaklardan teberri ettikleri (uzaklaştıkları) ve O'nun Peygamberini tasdik ettikleri takdirde- ahirette, ecelleri kendilerine gelip çatıncaya kadar nifaklarında ısrar eden kimselerle beraber olmaktan ve girmekten

مَداخِلَهم مِن جهنمَ، بل وَعَدهم جلّ ثناؤه أن يُحِلَّهم مع المؤمنين مَحِلَّ الكرامةِ، ويُسْكِنَهم معهم مساكنَهم في الجنةِ، ووَعَدهم مِن الجزاءِ على توبتِهم الجزيلَ من العطاءِ، فقال: {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦)}.

giriş yerlerine girmekten istisna kılmıştır. Bilakis zikri yüce olan [Allah], onları müminlerle beraber ikram makamına yerleştirmeyi ve cennette onlarla birlikte aynı mekânlara iskân etmeyi vadetmiş, tövbelerine karşılık olarak da pek bol bir mükâfat vaadinde bulunarak şöyle buyurmuştur: {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦)} “Allah müminlere büyük bir ecir verecektir”.

فتأويلُ الآيةِ: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا}. أي راجَعوا الحقَّ، [وآبُوا إلى] الإقرارِ بوحدانيةِ اللهِ وتَصْديقِ رسولِه وما جاء به من عندِ ربِّه، من نفاقِهم {وَأَصْلَحُوا}. يعني: أصلَحوا أعمالَهم، فعَمِلوا بما أمَرهم اللهُ به، وأدَّوا فرائضَه، وانتَهَوا عما نَهاهم عنه، وانزَجَروا عن معاصِيه، {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ}. يقولُ: وتَمَسَّكوا بعهدِ اللهِ.

Ayetin tevili şöyledir: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} “Ancak tövbe edenler müstesnadır”. Yani nifaklarından hakka dönen, Allah'ın birliğini, Peygamberini ve Rabbinden getirdiklerini ikrar etmeye [yönelenler]; {وَأَصْلَحُوا} “ıslah olanlar”. Yani amellerini düzeltip Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yapan, farzlarını yerine getiren, kendilerine yasakladığı şeylerden uzak duran ve O'na isyandan sakınanlar; {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ} “Allah'a sımsıkı sarılanlar”. Şunu demektedir: Allah'ın ahdine tutunanlar.

وقد دَلَّلنا فيما مضَى قبلُ، على أن الاعتصامَ التمسكُ والتَّعَلُّقُ . فالاعتصامُ باللهِ: التَّمَسُّكُّ بعهدِه وميثاقِه الذي عَهِد في كتابِه إلى خلقِه، من طاعتِه، وتَرْكِ معصيتِه.

Daha önce اعتصام (i'tisâm) kelimesinin tutunmak ve bağlanmak anlamına geldiğine delil getirmiştik . Dolayısıyla Allah'a sarılmak: O'nun Kitabı'nda kullarına bildirdiği itaat ve O'na isyanı terk etme konusundaki ahdine ve misakına tutunmaktır.

{وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ}. يقولُ: وأخلَصوا طاعتَهم وأعمالَهم التي يعمَلونها للهِ، فأرادوه بها، ولم يَعْمَلوها رئاءَ الناسِ ولا على شكٍّ منهم في دينِهم، وامتراءٍ منهم، في أن الله مُحْصٍ عليهم ما عَمِلوا، فمُجازِى المحسِنِ بإحسانِه، والمُسِيءِ بإساءتِه، ولكنهم عَمِلوها على يقينٍ منهم في ثوابِ المحسِنِ على إحسانِه، وجزاءِ المسيءِ على إساءتِه، أو يَتَفَضَّلُ عليه ربُّه، فيَعْفو، مُتَقرِّبين بها إلى اللهِ، مرِيدين بها وجهَه، فذلك معنى إخلاصِهم للهِ دينَهم.

{وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ} “Ve dinlerini Allah için halis kılanlar”. Şunu demektedir: İtaatlerini ve Allah için yaptıkları amelleri yalnızca O'nun rızasını dileyerek yapanlar; amellerini insanlara gösteriş olsun diye yapmayan, dinleri konusunda şüphe ve tereddüt içinde bulunmayan, Allah'ın onların yaptıklarını tek tek kaydettiğini, iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık vereceğini kesin olarak bilen kimselerdir. Bilakis onlar, iyilik yapanın mükâfatını alacağına, kötülük yapanın da cezasını göreceğine yahut Rabbinin ona lütufta bulunup affedeceğine kesin bir inançla amellerini yapmış, bunlarla Allah'a yakınlaşmayı ve O'nun rızasını kazanmayı murat etmişlerdir. İşte dinlerini Allah'a halis kılmalarının anlamı budur.

ثم قال جلّ ثناؤه: {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: فهؤلاء الذين

Sonra [Allah] celle senâuh: {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “İşte onlar müminlerle beraberdir” buyurdu. Şöyle demektedir: İşte onlar öyle kimselerdir ki

وَصَف صفتَهم مِن المنافقين بعدَ توبتِهم وإصلاحِهم، واعتصامِهم باللهِ، وإخلاصِهم دينَهم ، {مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} في الجنةِ، لا مع المنافقين الذين ماتوا على نفاقِهم، الذين أوعَدَهم الدَّرْكَ الأسفلَ مِن النارِ.

tövbelerinden, ıslah olmalarından, Allah'a sarılmalarından ve dinlerini [O'na] halis kılmalarından sonra vasıfları zikredilen bu münafıklar, ateşin en alt tabakasıyla tehdit edilen ve nifakları üzere ölen münafıklarla değil, cennette {مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerle beraberdirler”.

ثم قال: {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}. يقولُ: وسوف يُعْطِى اللهُ هؤلاء الذين هذه صفتُهم، على تَوْبتِهم وإصلاحِهم، واعتصامِهم باللهِ، وإخلاصِهم دينَهم له؛ على إيمانِهم، ثوابًا عظيمًا، وذلك درجاتٌ في الجنةِ، كما أعطَى الذين ماتوا على النفاقِ منازلَ في النارِ، وهى السفلَى منها؛ لأن الله جلّ ثناؤه وَعَد عبادَه المؤمنين أن يُؤتِيَهم على إيمانِهم ذلك، كما أوعَد المنافقين على نفاقِهم ما ذكَر في كتابِه.

Sonra: {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} “Allah müminlere büyük bir ecir verecektir” buyurdu. Şunu demektedir: Bu vasıflara sahip olan kimselere, tövbeleri, ıslahları, Allah'a sarılmaları, dinlerini O'na halis kılmaları ve imanları karşılığında Allah büyük bir mükâfat verecektir. Bu da nifak üzere ölenlere ateşten en aşağı menziller verildiği gibi, cennetteki derecelerdir. Çünkü zikri yüce olan Allah, münafıkları nifakları sebebiyle Kitabı'nda zikrettiği şekilde tehdit ettiği gibi, mümin kullarına da bu imanları karşılığında ecir vereceğini vaat etmiştir.

وهذا القولُ هو معنى قولِ حُذَيفةَ بن اليمانِ الذي حدَّثنا به ابن حُميدٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغِيرةَ، عن إبراهيمَ، قال حُذَيفةُ: لَيَدْخُلَنَّ الجنةَ قومٌ كانوا منافقين. فقال عبدُ اللهِ: وما عِلْمُك بذلك؟ فَغَضِب حُذَيْفَةُ، ثم قامَ فَتَنَحَّى، فلما تَفَرَّقوا، مَرَّ به علقمةُ فدَعَاه، فقال: أمَا إن صاحبَك يَعْلَمُ الذي قلتُ. ثم قرَأ: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦)}.

Bu görüş, Huzeyfe b. el-Yemân'ın şu sözünün anlamıdır: Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, o İbrâhim'den nakletti; Huzeyfe şöyle demiştir: 'Münafık olan birtakım kimseler mutlaka cennete gireceklerdir.' Bunun üzerine Abdullah: 'Sen bunu nereden biliyorsun?' dedi. Huzeyfe öfkelendi, sonra kalkıp uzaklaştı. İnsanlar dağılınca Alkame onun yanından geçti ve onu çağırdı. [Huzeyfe] şöyle dedi: 'Haberin olsun ki arkadaşın benim dediğimi biliyor.' Sonra şu ayeti okudu: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦)} “Ancak tövbe edenler, ıslah olanlar, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere büyük bir ecir verecektir”.

القولُ في تأويلِ قولِه: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧)}.

Allah'ın: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧)} “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir” kavlinin tevili hakkında:

يعنى جلّ ثناؤُه بقولِه: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ}: ما يَصْنَعُ اللهُ، أيُّها المنافقون، بعذابِكم، إن أنتم تُبْتُم إلى اللهِ،

Celle senâuhu {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ} “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey münafıklar! Eğer siz Allah'a tövbe eder,

وراجَعتم الحقَّ الواجبَ للهِ عليكم، فشَكَرتموه على ما أنعَم عليكم مِن نِعَمِه في أنفسِكم وأهاليكم وأولادِكم بالإنابةِ إلى توحيدِه، والاعتصامِ به، وإخلاصِ أعمالِكم لوجهِه، وتَرْكِ رياءِ الناسِ بها، وآمَنْتم برسولِه محمدٍ ﷺ فصَدَّقْتموه، وأقرَرْتم بما جاءكم به مِن عندِه، فعمِلتم به؟ يقولُ: لا حاجةَ باللهِ إلى أن يَجْعَلَكم في الدَّرْكِ الأَسفلِ مِن النارِ، إن أنتم أَنَبتُم إلى طاعتِه، وراجَعْتم العملَ بما أمَركم به، وتَرْكِ ما نهاكم عنه؛ لأنه لا يَجتلِبُ بعذابِكم إلى نفسِه نفعًا، ولا يَدْفَعُ عنها ضَرًّا، وإنما عقوبتُه من عاقَب من خلقِه جزاءٌ منه له على جُرْأتِه عليه، وعلى خلافِه أمرَه ونَهْيَه، وكُفْرانِه شُكْرَ نِعَمِه عليه، فإن أنتم شَكَرْتم له على نِعَمِه، وأَطَعْتُموه في أمرِه ونَهْيه، فلا حاجةَ به إلى تَعْذيبِكم، بل يَشْكُرُ لكم ما يكونُ منكم مِن طاعةٍ له وشُكْرٍ، بمُجازاتِكم على ذلك بما تَقْصُرُ عنه أَمانِيُّكم، ولم تَبْلُغُه آمالُكم. {وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا} لكم ولعبادِه على طاعتِهم إياه، بإجزالِه لهم الثوابَ عليها، وإعظامِه لهم العِوَضَ منها {عَلِيمًا} بما تَعْمَلُون، أيُّها المُنافِقون، وغيرُكم من خيرٍ وشَرٍّ، وصالحٍ، وطالحٍ، مُحْصٍ ذلك كلَّه عليكم، مُحِيطٌ بجميعِه، حتى يُجازِيَكم جزاءَكم يومَ القيامةِ، المُحسِنَ بإحسانهِ، والمُسِيءَ بإساءتِه.

Allah'ın üzerinizdeki vacip hakkına dönerseniz; O'nun tevhidine yönelerek, O'na sarılarak, amellerinizi O'nun rızasına halis kılıp insanlara gösteriş yapmayı bırakarak kendi canlarınızda, ailelerinizde ve çocuklarınızda size verdiği nimetlere şükrederseniz; O'nun Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edip onu tasdik eder ve onun O'nun katından getirdiği şeyleri ikrar edip onlarla amel ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Şunu demektedir: Eğer siz O'na itaate yönelir, O'nun emrettikleriyle amel etmeye ve nehyettiklerini terk etmeye dönerseniz, Allah'ın sizi ateşin en alt tabakasına koymaya ihtiyacı yoktur. Çünkü O, size azap etmekle kendisine bir fayda sağlamaz ve kendisinden bir zararı da defetmez. O'nun yarattıklarından herhangi birini cezalandırması, sadece o kulun O'na karşı cüretkârlığına, emrine ve yasağına muhalefet etmesine ve üzerindeki nimetlerine nankörlük etmesine karşılık O'nun verdiği bir cezadır. Eğer siz O'nun nimetlerine şükreder, emrinde ve yasağında O'na itaat ederseniz O'nun size azap etmesine hiçbir ihtiyacı yoktur. Bilakis O'na yönelik itaatinize ve şükrünüze karşılık olarak, hayallerinizin ötesinde ve emellerinizin ulaşamayacağı mükâfatlar vererek şükrünüzün karşılığını verir. {وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا} “Allah şükrün karşılığını verendir”; kendilerine bolca sevap verip yaptıklarının karşılığını büyüterek Kendisine itaat eden sizlerin ve kullarının şükrünü kabul edendir; {عَلِيمًا} “her şeyi bilendir”; ey münafıklar ve diğerleri! Yaptığınız iyiliği ve kötülüğü, hayrı ve şerri bilendir. Kıyamet gününde iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılığını vermek üzere bütün bunları sizin aleyhinize tek tek kaydedendir ve hepsini kuşatandır.

وقد حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا}. قال: وإن الله لا يُعَذِّبُ شاكرًا ولا مُؤْمِنًا .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا} “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir”; [Katâde] dedi ki: Şüphesiz Allah şükredene de mümine de azap etmez .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨)}.

Allah Teâlâ'nın –övgüsü yücedir–: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨)} “Allah, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak haksızlığa uğrayan kimse müstesnadır. Allah her şeyi işiten, her şeyi bilendir” kavlinin tevili hakkındaki görüş.

قال أبو جعفرٍ ﵀: اخْتَلَفَت القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَتْه عامةُ قرأَةِ أمصارِ الإسلامِ: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} بضمِّ الظاءِ ، وقرأه بعضُهم: (إلا مَن ظَلَم) بفتح الظاءِ .

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. İslam beldeleri kurrâsının geneli bunu 'zâ' harfinin zammesiyle {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} şeklinde okumuştur . Bazıları ise bunu 'zâ' harfinin fethasıyla (إلا مَن ظَلَم) şeklinde okumuştur .

ثم اخْتَلَف الذين قرَءوا ذلك بضمِّ الظاءِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك لا يُحِبُّ اللهُ تعالى ذكره أن يَجْهَرَ أحدٌ بالدعاءِ على أحدٍ، وذلك عندَهم هو الجهرُ بالسُّوءِ، {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} يقولُ: إلا مَن ظُلِم فيَدْعُو على ظالمِه، فإن الله لا يَكْرَهُ ذلك؛ لأنه قد رخَّص له في ذلك.

Daha sonra bunu 'zâ' harfinin zammesiyle okuyanlar bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; zikri yüce olan Allah, bir kimsenin bir başkasına beddua etmesini sevmez. Onlara göre kötü sözü açıkça söylemek budur. {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} kavli ise; ancak zulme uğrayan kimse zalimine beddua ederse bu müstesnadır, zira Allah bundan hoşnutsuzluk duymaz ; çünkü ona bu konuda ruhsat vermiştir, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثني أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ}. يقول: لا يُحِبُّ اللهُ سبحانه أن يَدْعُوَ أحدٌ على أحدٍ إلا أن يكونَ مظلومًا، فإنه قد أَرْخَص له أن يَدْعُوَ على مَن ظَلَمَه، وذلك قولُه: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. وإن صبَر فهو خيرٌ له .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ} “Allah, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yüce Allah, zulme uğrayan kimse hariç, birinin bir başkasına beddua etmesini sevmez. Zulme uğrayan kimseye ise kendisine zulmedene beddua etmesi hususunda ruhsat vermiştir. İşte: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Zulme uğrayan hariç” kavli budur. Sabretmesi ise kendisi için daha hayırlıdır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} [يعنى مَن ظُلِم] فإنه يُحِبُّ الجهرَ بالسُّوءِ [إِذَا ظُلِم].

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Yani zulme uğrayan kimse hariç]; çünkü O, [zulme uğradığı zaman] kötülüğün açıkça söylenmesini sever.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا}: عذَر اللهُ المظلومَ كما تَسْمَعون أن يَدْعُو.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: İşittiğiniz üzere Allah, mazlumun beddua etmesini mazur görmüştür.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا أبو عُبيدٍ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن يونُسَ، عن الحسنِ، قال: هو الرجلُ يَظْلِمُ الرجلَ، فلا يَدْعُ عليه، ولكن لِيَقُلْ: اللهم أعِنِّي عليه، اللهم اسْتَخْرِج لى حقِّى، اللهم حُلْ بينى وبينَ ما يُرِيدُ، هذا ونحوُه من الدعاءِ .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan nakletti; [el-Hasan] dedi ki: O, bir adamın başka bir adama zulmetmesidir; ona beddua etmesin, fakat şöyle desin: 'Allahım! Ona karşı bana yardım et. Allahım! Hakkımı ondan çıkarıver. Allahım! Benimle onun istediği şey arasına engel koy.' Bu ve benzeri dualar etsin .

فـ"مَن" على قولِ ابن عباسٍ هذا في موضعِ رفعٍ؛ لأنه وجَّهه إلى أن الجهرَ بالسوءِ في معنى الدعاءِ، واسْتُثْنِى المظلومُ منه، [فكان معنى الكلامِ - على قوله -: لا يُحِبُّ اللهُ أن يَجْهَرَ بالسوءِ من القولِ إلا المظلومٌ] فلا حرجَ عليه في الجهرِ به.

İbn Abbâs'ın bu sözüne göre 'men' (مَن) edatı ref konumundadır; çünkü o, kötü sözü açıkça söylemeyi beddua anlamında değerlendirmiş ve mazlumu bundan istisna kılmıştır. [Onun kavline göre sözün anlamı şöyle olur: Zulme uğrayan kimse müstesna, Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez] ; dolayısıyla mazlumun bunu açıkça söylemesinde bir sakınca yoktur.

وهذا مذهبٌ يراه أهلُ العربيةِ خطأً في العربيةِ، وذلك أن "مَن" لا يَجوزُ أن يَكونَ رفعًا عندَهم بالجهرِ؛ لأنها في صلةِ أنْ، ولم يَنَلْه الجَحْدُ، فلا يجوزُ العطفُ عليه. [مِن خطأٍ] عندَهم أن يُقالَ: لا يُعْجِبُنى أن يقومَ إلا زيدٌ.

Bu, Arap dili ehlinin dilde hata olarak gördüğü bir mezheptir. Şöyle ki, onlara göre 'men' edatının 'el-cehr' (الجهر) ile merfu olması caiz değildir; zira o 'en' (أَنْ) harfinin sılasındadır ve kendisine olumsuzluk ulaşmamıştır. Bu sebeple ona atıf yapmak caiz olmaz. 'Zeyd müstesna, birinin ayağa kalkması hoşuma gitmez' (لا يُعْجِبُنى أن يقومَ إلا زيدٌ) denilmesi onlara göre hatalı sözlerdendir .

وقد يَحْتَمِلُ أن تكونَ مَن نصبًا على تأويل قولِ ابن عباس، ويكون قولُه: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ}. كلامًا تامًّا، ثم قيل: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. فلا

İbn Abbâs'ın sözünün teviline göre 'men' (مَن) edatının nasb konumunda olması da muhtemeldir. Bu takdirde O'nun: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ} “Allah, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” buyruğu tam bir kelam olur; ardından: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Ancak zulme uğrayan hariç” buyrulmuştur; dolayısıyla

حرجَ عليه، فيكونَ "مَن" اسْتثناءً من الفعل، وإن لم يَكُنْ قبل الاستثناءِ شيءٌ ظاهرٌ يُسْتَثْنَى منه، كما قال جل ثناؤُه: {لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ} [الغاشية: ٢٢، ٢٣]. وكقولِه : إنى لأَكْرَهُ الخُصومةَ والمِراءَ، اللهم إلا رجلًا يُرِيدُ الله بذلك. ولم يُذْكَرْ قبله شيءٌ مِن الأسماءِ.

ona bir sakınca yoktur. Böylece 'men', istisnadan önce açıkça kendisinden istisna yapılan bir şey bulunmasa bile, fiilden bir istisna olur. Tıpkı zikri yüce olan Allah'ın: {لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ} [el-Gāşiye: 22, 23] “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak yüz çevirip inkâr eden hariç” buyruğunda olduğu gibi. Nitekim birinin : 'Allah rızasını gözeten kimse hariç, ben çekişmeyi ve münakaşayı kesinlikle sevmem' demesi gibidir ki bundan önce açık isimlerden hiçbir şey zikredilmemiştir.

و "مَن" على قولِ الحسنِ هذا نصبٌ على أنه مُسْتَثْنًى مِن معنى الكلامِ، لا مِن الاسمِ كما ذكَرْنا قبلُ في تأويلِ ابن عباسٍ إذا وجَّه "مَن" إلى النصبِ، وكقولِ القائلِ: كان مِن الأمرِ كذا وكذا، اللهم إلا أن فلانًا جزاه اللهُ خيرًا فعَل كذا وكذا.

Hasan'ın bu görüşüne göre 'men' edatı, İbn Abbâs'ın 'men' edatını nasb konumuna yönelttiği tevilinde daha önce zikrettiğimiz üzere açık isimden değil, sözün manasından müstesna kılındığı için mensuptur. Bu, bir kimsenin şöyle demesi gibidir: 'İş şöyle şöyle oldu; meğerki falanca -Allah ona hayırlı mükâfat versin- şöyle şöyle yapmış olsun.'