وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا يُحِبُّ اللهُ الجهرَ بالسوءِ مِن القولِ إلا مَن ظُلِم، فيُخْبِرُ بما نِيل منه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; Allah, zulme uğrayıp da kendisine yapılanı haber veren kimse hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ، قال: هو الرجلُ يَنْزِلُ بالرجلِ، فلا يُحْسِنُ ضِيافتَه، فيَخْرُجُ مِن عندِه، فيقولُ: أساء ضِيافتى ولم يُحْسِنْ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Muhammed b. İshâk'tan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] dedi ki: O, bir adamın birine misafir olması, ev sahibinin ona iyi ev sahipliği yapmaması, adamın da onun yanından çıkıp: 'Bana kötü ev sahipliği yaptı, iyi davranmadı' demesidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da
مُجاهدٍ: {إِلَّا مَنْ ظَلَمَ}. قال: إلا مَن أَثَر ما قيل له.
o da Mücâhid'in: {إِلَّا مَنْ ظَلَمَ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Kendisine söyleneni anlatan kimse hariç.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا حجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. قال: هو الضيفُ المُحَوَّلُ رحلُه، فإنه يَجْهَرُ لصاحبِه بالسوءِ مِن القولِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Muhammed b. İshâk'tan, o Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: O, eşyası [dışarı] çıkarılan misafirdir ; o, ev sahibine karşı kötü sözü açıkça söyler.
وقال آخَرون: عنى بذلك الرجلَ يَنْزِلُ بالرجلِ فلا يَقْرِيه، فيَنالُ مِن الذي لم يَقْرِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, bir kimseye misafir olup da onun tarafından ağırlanmayan ve kendisini ağırlamayan kimse hakkında konuşan kişiyi kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. قال: إلا مَن ظُلِم فانْتَصَر، يَجْهَرُ بِالسُّوءِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Zulme uğrayan hariç” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ancak zulme uğrayıp da hakkını arayan kimse müstesnadır; o kötü sözü açıkça söyler .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن إبراهيمَ [ابن أبي بكرٍ]، عن مُجاهدٍ، وعن حُميدٍ الأعْرجِ، عَن مُجَاهِدٍ: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. قال: هو الرجلُ يَنْزِلُ بالرجلِ فلا يُحْسِنُ إِليه، فرُخِّص له بأن يقولَ فيه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o İbrâhim [b. Ebî Bekr'den], o Mücâhid'den; ve Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'in: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, bir kimsenin bir adama konuk olup da onun kendisine iyi davranmamasıdır; bunun üzerine [misafire] onun hakkında [kötülüğünü söylemesine] ruhsat verilmiştir.
حدَّثني أحمدُ بنُ حمادٍ الدَّوْلابيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن إبراهيمَ بنِ أبي بكرٍ ، عن مجاهدٍ: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. قال: هو فى الضِّيافةِ؛ يَأْتى الرجلُ القومَ، فيَنْزِلُ عليهم فلا يُضَيِّفونه، رُخِّص له أن يَقولَ فيهم.
Bana Ahmed b. Hammâd ed-Devlâbî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o İbrâhim b. Ebî Bekr'den , o da Mücâhid'in: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: O, misafirlikte olur; adam bir topluluğa gelir, onların yanına konaklar da onlar kendisini ağırlamazlarsa, onun onlar aleyhinde konuşmasına ruhsat verilmiştir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا المثنى بنُ الصَّبَّاحِ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. قال: ضاف رجلٌ رجلًا، فلم يُؤَدِّ إليه حقَّ ضِيافتِه، فلمَّا خرَج أَخْبَر الناسَ به، فقال: ضِفْتُ فلانًا، فلم يُؤَدِّ حقَّ ضِيافتي. فذلك جَهْرٌ بالسوءِ، {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}: حين لم يُؤَدِّ إليه ضِيافتَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize el-Müsennâ b. es-Sabbâh, Mücâhid'in: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bir adam bir adama misafir oldu, o da misafirlik hakkını yerine getirmedi. [Misafir] oradan çıkınca bunu insanlara haber verip: 'Falancaya misafir oldum, misafirlik hakkımı yerine getirmedi' dedi. İşte bu kötü sözü açıkça söylemektir. {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Zulme uğrayan hariç”; kendisine misafirlik hakkı ödenmediği zamandır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ، قال مُجاهدٌ: إلا مَن ظُلم فانْتَصَر، [بجهرٍ من السوءِ] . قال مجاهدٌ: نزَلت في رجلٍ ضاف رجلًا بفَلاةٍ من الأرضِ فلم يُضِفْه، فنزَلَت: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. ذكَر أنه لم يُضِفْه، لا يَزِيدُ على ذلك.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: Ancak zulme uğrayıp da [kötü sözü açıkça söyleyerek] hakkını arayan kimse müstesnadır, dedi. Mücâhid dedi ki: Bu ayet, ıssız bir arazide bir adama misafir olan, o adamın da kendisini ağırlamadığı bir kimse hakkında inmiştir. Bunun üzerine: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Zulme uğrayan hariç” ayeti indi. [Mücâhid], onun kendisini ağırlamadığını zikrettiğini, bundan fazlasını söylemediğini ifade etti.
وقال آخَرون: معنى ذلك: إلا مَن ظُلِم، فانْتَصَر من ظالمِه، فإن اللهَ قد أذِن له في ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; ancak zulme uğrayıp kendisine zulmedenden hakkını alan kimse müstesnadır; zira şüphesiz Allah ona bu hususta izin vermiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. يقولُ: إِن اللهَ لا يُحِبُّ الجهرَ بالسوءِ مِن أحدٍ من الخلقِ، ولكن يقولُ من ظُلِم فانْتَصَر بمثلِ ما ظُلِم، فليس عليه جناحٌ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez”; [es-Süddî] şöyle demektedir: Şüphesiz Allah, yaratılmışlardan hiç kimsenin kötü sözü açıkça söylemesini sevmez; fakat O şöyle buyurur: Zulme uğrayıp da kendisine yapılan haksızlık ölçüsünde hakkını arayan kimseye bir günah yoktur .
فـ "مَن" على هذه الأقوالِ التي ذكَرْناها سوى قولِ ابنِ عباسٍ، في موضعِ نصبٍ، على انْقطاعِه من الأولِ، والعربُ مِن شأنِها أن تَنْصِبَ ما بعدَ "إلا" في الاستثناءِ المنقطعِ.
İbn Abbâs'ın görüşü dışındaki zikrettiğimiz bu görüşlere göre "men" (مَنْ), evvelki kısımdan münkatı' (bağlantısız) olması sebebiyle nasb mahallindedir. Zira Arapların adeti, munkatı istisnada "illâ" (إلّا)'dan sonrasını nasb etmektir.
فمعنى الكلامِ على هذه الأقوالِ سوى قولِ ابنِ عباسٍ: لا يُحِبُّ اللهُ الجهرَ بالسوءِ مِن القولِ، ولكنْ مَن ظُلِم فلا حَرجَ عليه أن يُخْبِرَ بما نِيل منه أو يَنْتَصِرَ ممَّن ظلَمه.
İbn Abbâs'ın sözü dışındaki bu görüşlere göre sözün anlamı şöyledir: Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; fakat zulme uğrayan kimsenin kendisine yapılan haksızlığı haber vermesinde yahut kendisine zulmeden kimseden hakkını aramasında bir günah yoktur.
وقرَأ ذلك آخَرون بفتحِ الظاءِ (إلا من ظَلَم)، وتأوَّلوه : لا يُحِبُّ اللهُ الجهرَ بالسوءِ مِن القولِ، إلا مَن ظَلَم، فلا بأسَ أن يُجْهَرَ له بالسوءِ مِن القولِ.
Başkaları ise bunu zâ harfinin fethasıyla (illâ men zaleme) şeklinde okumuş ve bunu şöyle tevil etmişlerdir : Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak kim zulmederse, ona kötü sözün açıkça söylenmesinde bir sakınca yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: حدَّثنى ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: كان أَبي يَقْرَأُ: (لا يُحِبُّ الله الجَهْرَ بالسوءِ مِن القولِ إلا مَن ظَلَم). قال ابنُ زيدٍ: يقولُ: مَن أقام على ذلك النفاقِ يُجْهَرُ له بالسوءِ حتى يَنْزِعَ. قال: وهذه مِثلُ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ}. أن تُسَمِّيَه بالفسقِ {بَعْدَ الْإِيمَانِ}
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Babam (Lâ yuhibbullāhü'l-cehra bi's-sûi mine'l-kavli illâ men zaleme) şeklinde okurdu. İbn Zeyd dedi ki: [Ayette] şöyle denmektedir: Kim bu nifak üzere devam ederse, vazgeçinceye kadar ona kötü söz açıkça söylenir. [İbn Zeyd devamla] dedi ki: Bu, {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ} “Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın. Fasıklık ne kötü bir isimdir” [ayeti] gibidir; [yani] {بَعْدَ الْإِيمَانِ} “imandan sonra” onu fâsıklıkla isimlendirmendir.
بعدَ إذ كان مؤمنًا، {وَمَنْ لَمْ يَتُبْ} من ذلك العملِ الذي قيل له {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} [الحجرات: ١١] قال: هو أشرُّ ممَّن قال ذلك له .
mümin olduktan sonra [ona fâsık demendir]. {وَمَنْ لَمْ يَتُبْ} “Kim de tövbe etmezse” kendisine söylenen bu amelden; {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “işte onlar zalimlerin ta kendileridir” [Hucurât: 11]. [İbn Zeyd] dedi ki: O, bunu kendisine söyleyen kimseden daha kötüdür .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: (لا يُحِبُ اللهُ الجهرَ بالسوءِ مِن القولِ إلَّا مَن ظَلَمَ). فقرَأ: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}. حتى بلَغ: {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}. ثم قال بعدَ ما قال لهم: فى {فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ}: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا} (لا يُحِبُّ اللهُ الجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ القَوْلِ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ). قال: لا يُحِبُّ اللهُ أن يُقالَ لهذا: ألسْتَ نافقْتَ؟ ألسْتَ المنافقَ؟ ألست الذى ظلَمْتَ وفعَلْتَ وفعَلْتَ؟ من بعدِ ما تاب (إلا مَن ظَلَم) إلا مَن أقام على النِّفاقِ. قال: وكان أَبي يقول ذلك له ويَقْرَؤُها: (إلا مَن ظلَم).
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, (Lâ yuhibbullahü'l-cehra bi's-sûi mine'l-kavli illâ men zaleme) kavli hakkında şöyle dedi ve: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar” ayetinden {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} “Allah müminlere büyük bir mükâfat verecektir” kısmına kadar okudu. Sonra onlara cehennemin en alt tabakasında olduklarını söyledikten sonra buyurulan: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا} “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” ayetini ve (Lâ yuhibbullahü'l-cehra bi's-sûi mine'l-kavli illâ men zaleme) kıraatini zikretti. Dedi ki: Tövbe ettikten sonra bu kimseye: 'Sen münafıklık yapmadın mı? Sen münafık değil misin? Sen zulmeden, şöyle şöyle yapan kimse değil misin?' denilmesini Allah sevmez . (İllâ men zaleme) 'Ancak zulmeden hariç', yani nifak üzere devam eden hariçtir. Dedi ki: Babam bunu ona söyler ve [ayeti]: (İllâ men zaleme) şeklinde okurdu.
فـ"مَن" على هذا التأويلِ نصْبٌ؛ لتعلُّقِه بالجهرِ. وتأويلُ الكلامِ على قولِ قائلِ هذا القولِ: لا يُحِبُّ اللهُ أن يَجْهَرَ أحدٌ لأحدٍ من المُنافقين بالسُّوءِ من القولِ إلا لَمَن ظَلَم منهم نفسَه فأقام على نفاقِه، فإنه لا بأسَ بالجهرِ له بالسوءِ مِن القولِ.
Bu tevile göre "men" (مَنْ), cehr (açıkça söyleme) kelimesine taalluku sebebiyle nasb mahallindedir. Bu sözü söyleyenin görüşüne göre kelamın tevili şöyledir: Allah münafıklardan hiçbir kimseye kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak onlardan nefsine zulmedip nifakı üzere ısrar eden kimse müstesnadır; zira ona kötü sözün açıkça söylenmesinde bir sakınca yoktur.
قال أبو جعفرٍ: وأولى القراءتين بالصوابِ فى ذلك قراءةُ مَن قرَأَ: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} بضمِّ الظاءِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرَأةِ وأهلِ التأويلِ على صحتِها، وشذوذِ قراءةِ مَن قرَأ ذلك بالفتحِ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu hususta iki kıraatten doğruya en yakın olanı, zâ harfinin zammesiyle: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “zulme uğrayan hariç” şeklinde okuyanın kıraatidir; çünkü hüccet ehli kurrâ ve tevil ehli bunun sıhhati üzerinde icmâ etmiş, bunu fetha ile okuyanın kıraati ise şâz kalmıştır.
فإذ كان ذلك أولى القراءتين بالصوابِ، فالصوابُ في تأويلِ ذلك: لا يُحِبُّ
İki kıraatten doğruya en evlâ olanı bu olduğuna göre, bunun tevilinde doğru olan [anlam şudur]: [Allah] sevmez
اللهُ أَيُّها الناسُ أن يَجْهرَ أحدٌ لأحدٍ بالسوءِ من القولِ، {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} بمعنى: إِلَّا مَن ظُلِمَ فلا حرجَ عليه أن يُخْبِرَ بما أُسِيءَ إليه. وإذا كان ذلك معناه دخَل فيه إخبارُ مَن لم يُقْرَ أو أُسِيء قِراه، [أو نيلَ بظلمٍ في نفسِه أو مالِه، غيرَه] من سائرِ الناسِ، وكذلك دعاؤُه على مَن نالَه بظلمٍ أن يَنْصُرَه اللهُ عليه؛ لأن في دعائِه عليه إعلامًا منه لمَن سمِع دُعاءَه عليه بالسوءِ له.
ey insanlar, bir kimsenin diğerine kötü sözü açıkça söylemesini sevmez; {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “zulme uğrayan hariç” kavli, 'ancak zulme uğrayan kimsenin kendisine yapılan kötülüğü haber vermesinde bir sakınca yoktur' anlamındadır. Anlamı böyle olunca; misafir edilmeyen veya misafirliği kötü karşılanan [yahut canında veya malında bir zulme uğrayan kimsenin bunu diğer] insanlara haber vermesi buna dahil olur. Aynı şekilde, kendisine zulmeden aleyhine Allah'ın kendisine yardım etmesi için beddua etmesi de böyledir; zira onun aleyhine beddua etmesinde, bedduasını işiten kimseye onun kötülüğünü bildirme vardır.
فإذا كان ذلك كذلك، فـ"من" في موضعِ نصبٍ؛ لأنه مُنْقطِعٌ عما قبلَه، وأنه لا أسماءَ قبلَه يُسْتَثْنَى منها، فهو نظيرُ قولِه: {لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ} [الغاشية: ٢٢، ٢٣].
Durum böyle olunca, "men" (مَنْ) nasb mahallindedir; zira kendisinden önceki kısımdan munkatı'dır ve kendisinden önce kendisinden istisna yapılacak isimler yoktur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin benzeridir: {لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ} “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak kim yüz çevirir ve inkâr ederse” [Gâşiye: 22-23].
وأما قولُه: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا}. فإنه يعنى: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا}: لما تَجْهَرون به من سوءِ القولِ لمَن تَجْهَرون له به، وغيرِ ذلك مِن أصواتِكم وكلامِكم، {عَلِيمًا}: بما تُخْفون مِن سوءِ قولِكم وكلامِكم لمَن تُخْفُون له به فلا تَجْهَرون به له، مُحْصٍ كلَّ ذلك عليكم حتى يُجازِيَكم على ذلك كلِّه جزاءَكم المسيءَ بإساءتِه والمحسنَ بإحسانِه.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا} “Allah hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir” kavline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا} “Allah hakkıyla işitendir”; kötü sözden kime neyi açıkça söylüyorsanız onu ve sesleriniz ile sözlerinizden diğerlerini işitir; {عَلِيمًا} “hakkıyla bilendir”; kötü söz ve konuşmalarınızdan kime neyi gizliyor ve ona açıkça söylemiyorsanız onu hakkıyla bilir. Bütün bunları aleyhinize sayıp kaydeder, ta ki bütün bunlara karşılık kötülük yapana kötülüğüyle, iyilik yapana da iyiliğiyle cezasını/mükâfatını versin.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩)} “Bir hayrı açıklar veya onu gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye kadirdir” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرِ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: {إِنْ تُبْدُوا} أيُّها الناسُ {خَيْرًا}. يقولُ: إن تَقولوا جميلًا مِن القولِ لمَن أحْسَن إليكم، فتُظْهِروا ذلك
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] -rahimehullâh- şöyle dedi: Ey insanlar! {إِنْ تُبْدُوا} “açıklarsanız”, {خَيْرًا} “bir hayrı”; [yani] size iyilikte bulunan kimseye güzel bir söz söyleyip bunu açığa vurursanız,
شكرًا منكم له على ما كان منه من حَسَنٍ إليكم، {أَوْ تُخْفُوهُ}. يقولُ: أَو تَتْرُكوا إظهارَ ذلك فلا تُبْدوه، {أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ}. يقول: أو تَصْفَحوا لمَن أساء إليكم عن إساءتِه، فلا تَجْهَرُوا له بالسوءِ مِن القولِ الذى قد أَذِنْتُ لكم أن تَجْهَروا له به {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا} يقولُ: لم يَزَلْ ذا عفوٍ عن خلْقِه، يَصْفَحُ لهم عمَّن عَصَاه وخالَف أمرَه، {قَدِيرًا}. يقولُ: ذا قُدْرةٍ على الانتقامِ منهم.
size yaptığı iyilikten ötürü ona bir teşekkür olarak açığa vurursanız; {أَوْ تُخْفُوهُ} “veya onu gizlerseniz”; yani bunu açığa vurmayı terk edip açıklamazsanız; {أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ} “yahut bir kötülüğü affederseniz”; yani size kötülük edenin kötülüğünü bağışlayıp, ona açıkça söylemenize izin vermiş olduğum kötü sözü açıkça söylemezseniz; {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا} “şüphesiz Allah çok affedicidir”; O daima yaratıklarını çok affedicidir, Kendisine isyan edip emrine karşı gelen kimseleri onlar lehine bağışlar ; {قَدِيرًا} “her şeye kadirdir”; onlardan intikam almaya güç yetirendir.
وإنما يعنى بذلك: أن اللهَ لم يَزَلْ ذَا عَفْوٍ عن عبادِه معَ قدرتِه على عقابِهم على معصيتِهم إياه.
Bununla sadece şunu kastetmektedir: Allah, kullarının Kendisine isyanlarına karşı onları cezalandırmaya gücü yettiği halde daima onları çok affedicidir.
يقولُ: فاعفُوا أنتم أيضًا أيُّها الناسُ عمَّن أتَى إليكم ظلمًا، ولا تَجْهروا له بالسوءِ مِن القولِ، وإن قدَرْتُم على الإساءةِ إليه، كما يَعْفُو عنكم ربُّكم، مع قدرتِه على عقابِكم، وأنتم تَعْصُونه وتُخالِفون أمرَه.
Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Siz de size haksızlık yapıp zulmeden kimseyi affedin; ona kötülük yapmaya gücünüz yettiği halde ona kötü sözü açıkça söylemeyin. Nitekim siz O'na isyan edip emrine karşı geldiğiniz halde, Rabbiniz sizi cezalandırmaya gücü yettiği halde sizi affetmektedir.
وفي قولِه جل ثناؤُه: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩)}. الدلالةُ الواضحةُ على أن تأويلَ قولِه: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ}. يخالفُ التأويلَ الذى تأوَّله زيدُ بنُ أسلمَ في زعمِه أن معناه: لا يُحِبُّ اللهُ الجهرَ بالسوءِ مِن القولِ لأهلِ النفاقِ، إلا لمَن أقام على نفاقِه، فإنه لا بأسَ بالجهرِ له بالسوءِ مِن القولِ، وذلك أنه جل ثناؤُه قال عَقِيب ذلك: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ}. ومعقولٌ أن اللهَ جل ثناؤُه لم يَأْمُرِ المؤمنين بالعفوِ [للمنَافقِين عن] نفاقِهم، ولا نهاهم أن يُسَمُّوا مَن كان
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩)} “Bir hayrı açıklar yahut onu gizlerseniz veya bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” buyruğunda; O'nun: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez.” buyruğunun tevilinin, Zeyd b. Eslem'in, bunun anlamının "Allah nifak ehline kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak nifakında ısrar eden kimse müstesnadır, zira ona kötü sözün açıkça söylenmesinde bir sakınca yoktur" şeklindeki iddiasıyla yaptığı tevile aykırı olduğuna açık bir delil vardır. Çünkü O, hemen bunun ardından: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ} “Bir hayrı açıklar yahut onu gizlerseniz veya bir kötülüğü affederseniz...” buyurmuştur. Aklen de bilinmektedir ki Allah Teâlâ, müminlere [münafıkların] nifaklarını affetmelerini emretmemiş ve onlardan [nifakını açık eden kimseyi] adlandırmalarını
منهم مُعْلِنَ النفاقِ [مُنافقًا، بل العفوُ عن ذلك مما] لا وجهَ له معقولٌ؛ لأن العفوَ المفهومَ إنما هو صفْحُ المرءِ عما له قِبَلَ غيرِه مِن حقٍّ، وتسميةُ المنافقِ باسمِه ليس بحقٍّ لأحدٍ قِبَلَه، فيُؤْمَرَ بعفوِه عنه، وإنما هو اسمٌ له، وغيرُ مفهومٍ الأمرُ بالعفوِ عن تسميةِ الشيءِ بما هو اسمُه.
[münafık olarak adlandırmalarını yasaklamamıştır. Bilakis bunu affetmenin] makul bir yönü yoktur; zira bilinen anlamıyla af, kişinin başkası üzerindeki hakkından vazgeçmesidir. Münafığı kendi adıyla anmak ise kimsenin onun üzerindeki bir hakkı değildir ki bundan vazgeçmesi emredilsin; aksine bu onun adıdır ve bir şeyi kendi adıyla anmaktan vazgeçmeyi emretmek anlaşılamaz bir durumdur.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١)} “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler ve 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' deyip bunun arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} مِن اليهودِ والنصارى، {وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ}: بأن يُكَذِّبوا رسلَ اللهِ الذين أَرْسَلَهم إلى خلقِه بوحيِه، ويَزْعُمون أنهم افْتَرَوْا على ربِّهم، وذلك هو معنى إرادتِهم التفريقَ بينَ اللهِ ورسلِه، بنِحْلتِهم إياهم الكذبَ والفِرْيةَ على اللهِ، وادِّعائِهم عليهم الأباطيلَ، {وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ}. يعنى أنهم يقولون: نُصَدِّقُ بهذا وتُكذِّبُ بهذا، كما فعَلَت اليهودُ مِن تكذيبِهم عيسى ومحمدًا صلَّى اللهُ عليهما وسلَّم وتصديقِهم بموسى وسائرِ الأنبياءِ قبلَهما بزعمِهم، وكما فعَلَت النصارى من تكذيبِهم محمدًا ﷺ وتصديقِهم بعيسى وسائرِ الأنبياءِ قبلَه بزعمِهم، {وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}. يقولُ: ويُرِيدُ المُفَرِّقون بينَ اللهِ ورسلِه، الزاعِمون أنهم يُؤْمِنون ببعضٍ، ويَكْفُرون
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh şöyle dedi: Şanı yüce olan [Allah], {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler” [ayetiyle] Yahudi ve Hristiyanları kastetmektedir. {وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ} “ve Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler” [ifadesi ise]; Allah'ın vahyiyle yaratılmışlarına gönderdiği peygamberlerini yalanlamaları ve onların Rablerine iftira ettiklerini iddia etmeleridir. Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmayı istemelerinin anlamı işte budur; zira onlar, peygamberlere yalanı ve Allah'a iftirayı nispet etmişler ve aleyhlerine bâtıl iddialar ileri sürmüşlerdir. {وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ} “ve: 'Bir kısmına inanırız [bir kısmını inkâr ederiz]' derler”. Yani onlar: "Şuna inanır, bunu yalanlarız" demektedirler; nitekim Yahudilerin Îsâ ve Muhammed'i -sallallâhu aleyhimâ ve sellem- yalanlayıp kendi iddialarınca Mûsâ'yı ve onlardan önceki diğer peygamberleri tasdik etmeleri ve Hristiyanların Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayıp kendi iddialarınca Îsâ'yı ve ondan önceki diğer peygamberleri tasdik etmeleri böyledir. {وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “ve bunun arasında bir yol tutmak isterler”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah ile peygamberlerinin arasını ayıran ve bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiklerini...
ببعضٍ، أن يَتَّخِذوا بينَ أَضْعَافِ قولِهم: نُؤْمِنُ ببعضِ الأنبياءِ ونَكْفُرُ ببعضِهم {سَبِيلًا}. يعني: طريقًا إلى الضَّلالةِ التي أحْدَثوها، والبدعةِ التي ابْتَدَعوها، يَدْعُون أهلَ الجهلِ مِن الناسِ إليه.
iddia eden kimseler, 'Peygamberlerin bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' sözlerinin arasında {سَبِيلًا} “bir yol”; yani ortaya çıkardıkları sapıklığa ve uydurdukları bidate insanlardan cahil olanları çağırdıkları bir yol tutmak isterler.
فقال اللهُ جل ثناؤُه لعبادِه، مُنَبِّهًا لهم على ضلالتِهم وكفرِهم: {أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا}. يقولُ: أَيُّها الناسُ، هؤلاء الذين وصَفْتُ لكم صفتَهم هم أهلُ الكفرِ بي، المُسْتَحِقُون عذابي، والخلودَ في نارى حقًّا، فاسْتَيْقِنوا ذلك، ولا يُشَكِّكَنَّكم فى أمرِهم انْتحالُهم الكذبَ، ودَعْواهم أنهم يُقِرُّون بما زعَموا أنهم مُقِرُّون به مِن الكتبِ والرسلِ، فإنهم في دَعْواهم ما ادَّعَوْا من ذلك كَذَبةٌ، وذلك أن المؤمنَ بالكتبِ والرسلِ هو المُصَدِّقُ بجميعِ ما في الكتابِ الذى يَزْعُمُ أنه به مُصَدِّقٌ، وبما جاء به الرسولُ الذي يَزْعُمُ أَنه به مؤمنٌ، فأَما مَن صدَّق ببعضِ ذلك وكذَّب ببعضِ، فهو لنبوةِ مَن كذَّب ببعضِ ما جاء به جاحدٌ، ومَن جحَد نبوةَ نبيٍّ فهو به مكَذِّبٌ، وهؤلاء الذين جحَدوا نبوةَ بعضِ الأنبياءِ، وزعَموا أنهم مُصَدِّقُون ببعضٍ، مُكَذِّبونَ مَن زعَموا أنهم به مؤمنون؛ لتَكْذيبِهم ببعضِ ما جاءهم به من عندِ ربِّهم، فهم باللهِ وبرسلِه، الذين يَزْعُمون أنهم بهم مُصَدِّقون، والذين يَزْعُمون أنهم بهم مُكَذِّبون، كافرون، فهم
Allah -senâsı yüce olsun- kullarını onların sapıklık ve küfürlerine karşı uyararak şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} “İşte onlar hakikaten kâfirlerin ta kendileridir.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size vasıflarını anlattığım bu kimseler, Bana karşı küfür ehli olup azabımı ve ateşimde ebedî kalmayı gerçekten hak edenlerdir. Bundan kesinlikle emin olun; onların yalan uydurmaları ve inandıklarını iddia ettikleri kitapları ve peygamberleri ikrar ettikleri yönündeki iddiaları onların durumu hakkında sizi asla şüpheye düşürmesin. Zira onlar bu iddialarında yalancıdırlar. Çünkü kitaplara ve peygamberlere [gerçekten] inanan kişi, inandığını iddia ettiği kitaptaki her şeyi ve inandığını iddia ettiği peygamberin getirdiği her şeyi tasdik eden kimsedir. Bunun bir kısmını tasdik edip bir kısmını yalanlayan kimseye gelince; o, getirdiği şeylerin bir kısmını yalanladığı peygamberin nübüvvetini inkâr etmiş olur. Bir peygamberin nübüvvetini inkâr eden kimse de onu yalanlamış demektir. Peygamberlerin bir kısmının nübüvvetini inkâr edip bir kısmını tasdik ettiklerini ileri süren bu kimseler, Rableri katından getirdiği şeylerin bir kısmını yalanladıkları için bizzat inandıklarını iddia ettikleri peygamberi de yalanlamaktadırlar. Dolayısıyla onlar Allah'ı da, inandıklarını iddia ettikleri peygamberleri de, yalanladıklarını iddia ettikleri peygamberleri de inkâr eden kimselerdir. İşte onlar
الجاحِدون وحدانيةَ اللهِ ونبوةَ أنبيائِه حقَّ الجحودِ، المكذِّبون بذلك حقَّ التكذيبِ، فاحْذَروا أن تَغْتَرُّوا بهم وببدَعِهم، فإنا قد أعْتَدْنا لهم عذابًا مُهينًا.
Allah'ın birliğini ve peygamberlerinin nübüvvetini tam anlamıyla inkâr edenler, bunu tam anlamıyla yalanlayanlardır. Onlara ve bidatlerine aldanmaktan sakının; zira Biz onlar için alçaltıcı bir azap hazırladık.
وأما قولُه: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} فإنه يعنى به: وَأَعتَدنَا لمن جحَد باللهِ ورسولِه جُحودَ هؤلاء الذين وصَفْتُ لكم أيُّها الناسُ أمْرَهم مِن أهلِ الكتابِ، ولغيرِهم مِن سائرِ أجْناسِ الكفارِ {عَذَابًا} في الآخرةِ {مُهِينًا} يعنى: يُهين مَن عُذِّب به بخلودِه فيه.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Ve Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık” kavline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Size durumlarını vasfettiğim Ehl-i Kitap'tan olan bu kimselerin inkârı gibi Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr edenlere ve diğer kâfir türlerine , âhirette {عَذَابًا} “bir azap”, {مُهِينًا} “alçaltıcı” hazırladık; yani içinde ebedî kalması sebebiyle, onunla azap gören kimseyi alçaltan/rezil eden [bir azap].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا}: أولئك أعداءُ اللهِ اليهودُ والنصارى؛ آمَنَت اليهودُ بالتوراةِ وموسى، وكفَروا بالإنجيلِ وعيسى، [وآمَنَت النصارى بالإنجيلِ وعيسى]، وكفَروا بالفرقانِ ومحمدٍ ﷺ، فاتَّخذوا اليهوديةَ والنصرانيةَ، وهما بِدْعتان ليستا مِن اللهِ،
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler, 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler ve bunun arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz de kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bunlar, Allah'ın düşmanları olan Yahudiler ve Hıristiyanlardır. Yahudiler Tevrat'a ve Mûsâ'ya iman edip İncil'i ve Îsâ'yı inkâr ettiler; [Hıristiyanlar da İncil'e ve Îsâ'ya iman edip] Furkan'ı ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr ettiler. Böylece Yahudilik ve Hıristiyanlığı benimsediler; oysa bu ikisi Allah katından olmayan iki bidattir."
وترَكوا الإسلامَ وهو دينُ اللهِ الذي بعَث به رسلَه .
Allah'ın, elçilerini kendisiyle gönderdiği dini olan İslâm'ı ise terk ettiler .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ}: يقولون: محمدٌ ليس برسولِ اللهِ. وتقولُ اليهودُ: عيسى ليس برسولِ اللهِ. فقد فرَّقوا بينَ اللهِ ورسلِه، وَيَقُولُونَ: نُؤْمِنُ بِبَعْضِ، ونَكْفُرُ [بهؤلاء. فهم] يُؤْمِنون ببعضٍ ويَكْفُرون ببعضٍ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ} “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler”; 'Muhammed Allah'ın elçisi değildir' derler. Yahudiler de: 'Îsâ Allah'ın elçisi değildir' derler. Böylece Allah ile elçilerinin arasını ayırmış olurlar. Onlar: 'Bir kısmına inanır, [bunları ise] inkâr ederiz' derler. [Böylece onlar] bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} إلى قولِه: {بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}. قال: اليهودُ والنصارى آمَنَت اليهودُ بعُزَيْرٍ وكَفَرَت بعيسى، وآمَنَت النصارى بعيسى وكفَرَت بعُزَيْرٍ، وكانوا يُؤْمِنون بالنبيِّ ويَكْفُرون بالآخرِ، {وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} قال: دِينًا يَدِينون به اللهَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler” kavlinden {بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “bunun arasında bir yol” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: [Bunlar] Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yahudiler Üzeyr'e inanıp Îsâ'yı inkâr ettiler; Hristiyanlar da Îsâ'ya inanıp Üzeyr'i inkâr ettiler. Bir peygambere inanıp diğerini inkâr ediyorlardı. {وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Ve bunun arasında bir yol tutmak isterler” kavli hakkında ise: Allah'a kulluk edecekleri bir din [tutmak isterler], dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢)} “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayanlara gelince; işte onlara mükâfatları verilecektir . Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جل ثناؤُه: والذين صدَّقوا بوَحْدانيةِ اللهِ، وأقرُّوا بنبوةِ رسلِه أجمعين، وصدَّقوهم فيما جاءوهم به مِن
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- der ki: Şânı yüce olan [Allah], bununla şunu kastetmektedir: Allah'ın birliğini tasdik eden, peygamberlerinin tamamının nübüvvetini ikrar eden ve [Allah katından] getirdikleri hususlarda kendilerini doğrulayan...
عندِ اللهِ مِن شَرائعِ دينِه، {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ}. يقولُ: ولم يُكَذِّبوا بعضَهم، ويُصَدِّقوا بعضَهم، ولكنهم أقرُّوا أن كلَّ ما جاءوا به من عندِ ربِّهم حقٌّ، {أُولَئِكَ}. يقولُ: هؤلاء الذين هذه صفتُهم من المؤمنين باللهِ ورسلِه (سوف نُؤْتيهم ). يقولُ: سوف نُعْطِيهم {أُجُورَهُمْ} يعنى: جزاءَهم وثوابَهم على تصديقِهم الرسلَ في توحيدِ اللهِ وشَرائعِ دينِه، وما جاءت به من عندِ اللهِ، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}. يقولُ: يَغْفِرُ لَمَن فعَل ذلك مِن خَلْقِه، ما سلَف له من آثامِه، فيَسْتُرُ عليه بعفوِه له عنه، وبتركِ العقوبةِ عليه، فإنه لم يَزَلْ لذنوبِ المُنيبِين إليه مِن خلقِه غفورًا {رَحِيمًا}. يعنى: ولم يَزَلْ بهم رحيمًا بتفضُّلِه عليهم بالهِدايةِ إلى سبيلِ الحقِّ وتوفيقِه إياهم لما فيه خَلاصُ رِقابِهم مِن النارِ.
Allah katından getirdikleri dinin şeriatlerinde onları tasdik eden; {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} “ve onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayan”; yani onların bir kısmını yalanlayıp bir kısmını tasdik etmeyen, bilakis Rableri katından getirdikleri her şeyin hak olduğunu ikrar eden kimselerdir. {أُولَئِكَ} “İşte onlara”; yani Allah'a ve peygamberlerine inananlardan vasıfları böyle olan kimselere (sevfe nü'tîhim ) 'onlara vereceğiz' {أُجُورَهُمْ} “mükâfatlarını”; yani peygamberleri Allah'ın birliği, dininin şeriatleri ve Allah katından getirdikleri şeyler hususunda tasdik etmelerine karşılık onların mükâfat ve sevaplarını vereceğiz. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”; şöyle buyurmaktadır: Yaratıklarından bunu yapan kimsenin geçmiş günahlarını bağışlar, affıyla ve cezalandırmayı terk etmesiyle onu örter; zira O, yaratıklarından Kendisine yönelenlerin günahlarını daima çok bağışlayandır. {رَحِيمًا} “çok merhamet edicidir”; yani onları hak yola iletme lütfunda bulunarak ve boyunlarını cehennem ateşinden kurtaracak şeylere muvaffak kılarak onlara daima çok merhamet edendir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣)} “Ehl-i Kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi. Zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarptı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler. Yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir delil/kudret verdik” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {يَسْأَلُكَ}، يا محمدُ {أَهْلُ الْكِتَابِ}، يعنى بذلك: أهلَ التوراةِ مِن اليهودِ، {أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! {أَهْلُ الْكِتَابِ} “Ehl-i Kitap”, yani Yahudilerden olan Tevrat ehli, {أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “kendilerine gökten bir kitap indirmeni” {يَسْأَلُكَ} “senden isterler”.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى الكتابِ الذى سأَل اليهودُ محمدًا ﷺ أن يُنَزِّلَه عليهم مِن السماءِ؛ فقال بعضُهم: سأَلوه أن يُنَزِّل عليهم كتابًا من السماءِ مَكتوبًا، كما جاء
Tevil ehli (müfessirler), Yahudilerin Muhammed'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendilerine gökten indirmesini istedikleri kitap hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: Onlar, tıpkı [...] geldiği gibi, kendilerine gökten yazılı bir kitap indirmesini istediler...
موسى بني إسرائيلَ بالتوراةِ مكتوبًا من عندِ اللهِ.
Mûsâ'nın İsrâiloğullarına Tevrat'ı Allah katından yazılı olarak getirdiği gibi , kendilerine gökten yazılı bir kitap indirmesini istediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}: كما قالت اليهودُ: إن كنتَ صادقًا أنك رسولُ اللهِ، فآتِنا كتابًا مكتوبًا مِن السماءِ، كما جاء به موسى .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Ehl-i Kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler”; nitekim Yahudiler: 'Eğer senin Allah'ın elçisi olduğun doğruysa, Mûsâ'nın getirdiği gibi bize de gökten yazılı bir kitap getir' demişlerdi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعْشَرٍ ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ، قال: جاء ناسٌ مِن اليهودِ إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فقالوا: إن موسى جاء بالألْواحِ مِن عندِ اللهِ، فأْتِنا بالألواحِ مِن عندِ اللهِ حتى نُصَدِّقَكَ. فأنزَل اللهُ: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} إلى قولِه: {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer , Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti, dedi ki: Yahudilerden bazı insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Mûsâ Allah katından levhalarla geldi. Sen de bize Allah katından levhalar getir ki seni tasdik edelim' dediler. Bunun üzerine Allah: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Ehl-i Kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler” ayetinden {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle” kavline kadar olan kısmı indirdi.
وقال آخرون: بل سأَلوه أن يُنَزِّلَ عليهم كتابًا خاصَّةً لهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar, kendilerine özel bir kitap indirmesini istediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}: أى كتابًا خاصةً
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Yani bizzat kendilerine özel bir kitap.
{فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} .
{فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi” .
وقال آخرون: بل سأَلوه أن يُنَزِّلَ على رجالٍ منهم بأعْيانِهم كتبًا بالأمرِ بتصديقِه واتِّباعِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar, kendilerinden bizzat isimleri belirlenmiş adamlara, onu tasdik etmeyi ve ona tabi olmayı emreden mektuplar/kitaplar indirmesini istediler.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيجٍ قولَه: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}: وذلك أن اليهودَ والنصارى أَتَوا النبيَّ ﷺ، فقالوا: لن نُتابِعَك على ما تَدْعُونا إليه حتى تَأْتِيَنا بكتابٍ مِن عندِ اللهِ؛ [مِن اللهِ] إلى فلانٍ أنك رسولُ اللهِ، [وإلى فلانٍ أنك رسولُ اللهِ] . قال اللهُ جل ثناؤُه: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Ehl-i Kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler” kavli hakkında şöyle dedi: Şöyle ki, Yahudiler ve Hristiyanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Bize Allah katından; [Allah'tan] falancaya senin Allah'ın elçisi olduğuna dair, [filancaya da senin Allah'ın elçisi olduğuna dair] bir mektup/kitap getirmedikçe bizi çağırdığın şeye sana uymayacağız ' dediler. Allah Teâlâ: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “Ehl-i Kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi” buyurdu.
قال أبو جعفرٍ: وأوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يُقالَ: إن أهلَ التوراةِ سَأَلوا رسولَ اللهِ ﷺ أن يَسْأَلَ رَبَّه أن يُنَزِّلَ عليهم كتابًا مِن السماءِ آيةً مُعْجِزةً جميعَ الخلقِ أن يَأْتُوا بمثلِها، شاهدةً لرسولِ اللهِ ﷺ بالصدقِ، آمِرَةً لهم باتِّباعِه.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu hususta görüşlerin doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Tevrat ehli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, bütün yaratılmışları benzerini getirmekten âciz bırakan bir mucize, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna şahitlik eden ve kendilerine ona uymalarını emreden gökten bir kitabı kendilerine indirmesini Rabbinden istemesini talep ettiler.
وجائزٌ أن يَكونَ الذي سأَلوه من ذلك كتابًا مكتوبًا يُنَزَّلُ عليهم مِن السماءِ إلى جماعتِهم، وجائزٌ أن [تكونَ مسألتُهم إياه] ذلك كتبًا إلى أشْخاصٍ بأعيانِهم،
Onların bundan istedikleri şeyin, gökten topluluklarına indirilen yazılı bir kitap olması câiz olduğu gibi, ondan bunu istemelerinin bizzat belirli şahıslara [yazılmış] kitaplar olması da câizdir;
بل الذى هو أولى بظاهرِ التلاوةِ أن تكونَ مسألتُهم إياه ذلك كانت مسألةً لتنزيلِ الكتابِ الواحدِ إلى جماعتِهم لذكرِ اللهِ فى خبرِه عنهم الكتابَ بلفظِ الواحدٍ، بقولِه: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}. ولم يَقُلْ: كتبًا.
Bilakis lafzın zahirine en uygun olanı, onların bunu istemelerinin topluluklarına tek bir kitabın indirilmesini istemeleri şeklinde olmasıdır; zira Allah onlar hakkındaki haberinde: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Ehl-i Kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler” buyurarak kitabı tekil lafızla zikretmiş, "kitaplar" dememiştir.
وأما قولُه جلَّ ثناؤه: {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ}. فإِنه تَوْبِيخٌ مِنَ اللهِ جل ثناؤُه سائلى الكتابِ الذى سأَلوا رسولَ اللهِ ﷺ أن يُنَزِّلَه عليهم مِن السماءِ في مسألتِهم إياه ذلك، وتَقْريعٌ منه لهم. يقولُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، لا يَعْظُمَنَّ عليك مسألتُهم ذلك، فإنهم من جهلِهم باللهِ وجرْأتِهم عليه واغْتِرارِهم بحلمِه، لو أَنْزَلْتُ عليهم الكتابَ الذى سأَلوك أن تُنَزِّله عليهم، لخَالَفوا أمْرَ اللهِ كما خالَفوه بعدَ إحْياءِ اللهِ أوائلَهم من صَعْقتِهم ، فعبَدوا العجلَ واتَّخَذوه إلهًا يَعْبُدونَه مِن دونِ خالقِهم وبارئِهم الذي أراهم مِن قدرتِه وعظيمِ سلطانِه ما أراهم؛ لأنهم لن يَعْدُوا أن يَكونوا كأوائِلهم وأسلافِهم.
Allah Teâlâ'nın: {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ} “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi” kavline gelince; bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine gökten indirmesini istedikleri kitap talebinden ötürü Allah Teâlâ'nın o kitap isteyenleri bir azarlaması ve bir kınamasıdır. Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onların bu isteği sana ağır gelmesin; zira onlar Allah'ı bilmeyişlerinden, O'na karşı cüretkârlıklarından ve O'nun hilmine aldanmalarından ötürü, senden indirmesini istedikleri o kitabı kendilerine indirmiş olsaydım dahi, Allah onların öncekilerini çarpılmalarından sonra dirilttiğinde muhalefet ettikleri gibi yine Allah'ın emrine muhalefet ederlerdi. Nitekim [o zaman] kendilerine kudretinden ve büyük hükümranlığından gösterdiği şeyleri göstermiş olan Yaratıcılarını bırakıp buzağıya tapmış ve onu kendilerine tapındıkları bir ilah edinmişlerdi; çünkü onlar öncekileri ve ataları gibi olmaktan öteye geçemezler .
ثم قصَّ اللهُ مِن قصتِهم وقصةِ موسى ما قصَّ، يقولُ تعالى ذكرُه: {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ}. يعنى: فقد سأَل أسلافُ هؤلاء اليهودِ وأوائلُهم موسى أعظمَ مما سأَلوك مِن تَنزيلِ كتابٍ عليهم مِن السماءِ، فقالوا له: {أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً}. أى عيانًا نُعايِنُه ونَنظُرُ إليه.
Sonra Allah, onların kıssasından ve Mûsâ'nın kıssasından anlattığı şeyleri anlatarak şöyle buyurmaktadır: {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ} “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi”; yani: Bu Yahudilerin ataları ve öncekileri Mûsâ'dan, [seninkilerin] senden gökten bir kitap indirmeni istemesinden daha büyüğünü istemiş ve ona: {أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “Bize Allah'ı açıkça göster” demişlerdi; yani O'nu bizzat müşahede edip bakacağımız şekilde açıkça [göster].
وقد أتَيْنا على معنى الجَهْرةِ بما في ذلك من الروايةِ، والشَّواهِدِ
Cehre (açıkça görme) kelimesinin anlamını, bu husustaki rivayetler ve şahitlerle (delillerle) birlikte...
على صحةِ ما قلنا في معناه فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه فى هذا الموضعِ .
...onun anlamı hakkında söylediklerimizin doğruluğunu gösteren delillerle birlikte daha önce geçmişte açıklamıştık; bu da burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır .
وقد رُوِى عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقولُ في ذلك بما حدَّثني به الحارثُ، قال: ثنا أبو عُبيدٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ بنِ موسى، عن عبدِ الرحمنِ بنِ إسحاقَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ معاويةَ، عن ابنِ عباسٍ في هذه الآيةِ قال: إنهم إذا رأوْه فقد رأَوْه، إنما قالوا جَهْرةً: {أَرِنَا اللَّهَ}. قال: هو مُقَدَّمٌ ومُؤَخَّرٌ . وكان ابنُ عباسٍ يَتَأَوَّلُ ذلك أن سؤالَهم موسى كان جَهْرةً.
İbn Abbâs'tan bu hususta şöyle dediği de rivayet edilmiştir ; nitekim bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn b. Mûsâ'dan, o Abdurrahman b. İshak'tan, o Abdurrahman b. Muâviye'den, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onlar O'nu görürlerse zaten görmüş olurlar; onlar yalnızca açıkça/alenen: {أَرِنَا اللَّهَ} [‘Bize Allah'ı göster’] demişlerdir.” Dedi ki: “Burada takdim ve tehir (kelimelerin yer değiştirmesi) vardır .” İbn Abbâs bunu, onların Mûsâ'dan taleplerinin açıkça/alenen olduğu şeklinde tevil ediyordu.
وأما قولُه: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ}. فإنه يقولُ: فصَعِقوا بظلمِهم أنفسَهم، وظلمُهم أنفسَهم كان مسألتَهم موسى أن يُرِيَهم ربَّهم جَهْرَةً؛ لأن ذلك مما لم يَكُنْ لهم مسألتُه.
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ} “Bunun üzerine onları yıldırım çarpmıştı” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Kendilerine zulmetmeleri sebebiyle çarpılıp helak oldular. Kendilerine zulmetmeleri ise, Mûsâ'dan Rablerini kendilerine açıkça göstermesini istemeleriydi; çünkü bu, onların istemeye hakları olmayan bir şeydi.
وقد بيَّنَّا معنى الصاعقةِ فيما مضَى، واختلافَ المُخْتَلِفين في تأويلِها، والدليلَ على أوْلى ما قيل فيها بالصوابِ .
Sâikanın (yıldırım/çarpılma) anlamını, tevilindeki farklı görüşleri ve bu hususta doğruya en yakın olan görüşün delilini daha önce açıklamıştık .
وأما قولُه: {ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ}. فإنه يعنى: ثم اتَّخَذ هؤلاء الذين سأَلوا موسى ما سأَلوه -مِن رُؤْيةِ ربِّهم جهرةً، بعدَ ما أحْياهم اللهُ فبعَثهم مِن صَعْفتِهم- العجلَ الذي كان السامريُّ نبَذ فيه ما نبَذ مِن القَبْضةِ التي قبَضَها مِن أَثَرِ فرسِ جِبريلَ ﵇، إلهًا يَعْبُدونَه مِن دونِ اللهِ.
Onun: {ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} “Sonra da buzağıyı [ilah] edindiler” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şunu kastetmektedir: Mûsâ'dan Rablerini açıkça görme talebinde bulunan bu kimseler -Allah'ın kendilerini çarpılmalarından sonra diriltip hayata döndürmesinin ardından- Sâmirî'nin Cibrîl aleyhisselâm'ın atının izinden aldığı bir avuç [toprağı] içine attığı buzağıyı, Allah'ı bırakıp tapındıkları bir ilah edindiler.
وقد أتَيْنا على ذكرِ السببِ الذى مِن أجلِه اتَّخَذوا العجلَ، وكيف كان أمْرُهم وأمْرُه، فيما مضَى بما فيه الكِفايةُ .
Onların buzağıyı edinmelerinin sebebini, onların durumunun ve onun durumunun nasıl olduğunu daha önce yeterli derecede anlatmıştık .
وقولُه: {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ}. يعنى: مِن بعد ما جاءَت هؤلاء الذين سأَلوا موسى ما سأَلوا البَيِّناتُ مِن اللهِ، والدَّلالاتُ الواضحاتُ بأنهم لن يَرَوُا اللهَ عِيانًا جهارًا. وإنما عُنِى بالبيناتِ: أنها آياتٌ تُبِينُ عن أنهم لن يَرَوُا اللهَ في أيامِ حَياتِهم في الدنيا جَهْرةً، وكانت تلك الآياتُ البيناتُ لهم على أن ذلك كذلك؛ [إصْعاقُ اللهِ إياهم عندَ] مسألتِهم موسى أن يُرِيَهم ربَّهم جَهْرةً، ثم إحْياؤُه إياهم بعدَ مماتِهم، مع سائرِ الآيات التي أَراهم اللهُ- دلالةً على ذلك.
{مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” kavli ise şu demektir: Mûsâ'dan o taleplerde bulunan bu kimselere Allah'tan apaçık deliller ve Allah'ı açıkça ve aşikâre göremeyeceklerine dair apaçık kanıtlar geldikten sonra [buzağıyı ilah edindiler]. Beyyinâttan (apaçık delillerden) kasıt; dünya hayatları boyunca Allah'ı açıkça göremeyeceklerini beyan eden ayetlerdir. Durumun böyle olduğuna dair onlara apaçık ayetler [şunlardı]: Mûsâ'dan Rablerini açıkça göstermesini istediklerinde [Allah'ın onları yıldırım çarpmasıyla helak etmesi] , sonra ölümlerinin ardından onları diriltmesi ve bununla birlikte Allah'ın buna delil olarak onlara gösterdiği diğer ayetlerdir.
يقولُ اللهُ جلّ ثناؤُه مُقبِّحًا إليهم فعْلَهم ذلك، ومُوَضِّحًا لعبادِه جهلَهم، ونقصَ عقولِهم وأحلامِهم: ثم أقَرُّوا للعجلِ بأنه لهم إلهٌ، وهم يَرَوْنَه عِيانًا، ويَنْظُرون إليه جِهارًا بعدَ ما أراهم ربُّهم مِن الآياتِ البيناتِ ما أراهم، أنهم لا يَرَوْن رَبَّهم جَهْرةً وعِيانًا في حياتِهم الدنيا، فعكَفوا على عبادتِه، مُصَدِّقِين بأُلوهتِه.
Allah Teâlâ, onların bu yaptıklarının çirkinliğini yüzlerine vurarak ve kullarına onların cehaletini, akıl ve anlayış kıtlıklarını açıklayarak şöyle buyurmaktadır: Sonra onlar, Rableri dünya hayatlarında Rablerini açıkça ve bizzat göremeyeceklerine dair kendilerine gösterdiği apaçık ayetleri gösterdikten sonra, bizzat görüp aşikâre baktıkları halde buzağının kendileri için bir ilah olduğunu ikrar ettiler; onun ilahlığını tasdik ederek ona tapınmaya koyuldular.
وقولُه: {فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ}. يقولُ: فعفَوْنا لعَبَدةِ العجلِ عن عبادتِهم إياه، وللمُصَدِّقين منهم بأنه إلهُهم، بعدَ الذى أراهم اللهُ، أنهم لا يَرَوْن ربَّهم في حياتِهم، مِن الآياتِ ما أراهم عن تَصْديقِهم بذلك بالتوبةِ التي تابوها إلى ربِّهم، بقتلِهم أنفسَهم، وصبرِهم فى ذلك على أمرِ ربِّهم، {وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا}. يقولُ: وآتَيْنا موسى حُجَّةً تُبِينُ عن صدقِه وحقيقَةِ نُبُوَّتِه، وتلك الحُجَّةُ هي الآياتُ البَيِّناتُ التي آتاه اللهُ إياها.
Allah Teâlâ'nın: {فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ} “Bunun ardından yine de affettik” kavli ise şu demektir: [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine hayatları boyunca Rablerini göremeyeceklerine dair gösterdiği onca delilden sonra, buzağıya tapanları ona tapmalarından ve onun kendi ilahları olduğunu tasdik edenleri de bu tasdiklerinden ötürü; kendilerini öldürmeleri ve bu hususta Rablerinin emrine sabretmeleri suretiyle Rablerine ettikleri tövbe sayesinde affettik. {وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا} “Ve Mûsâ'ya apaçık bir delil (ve kudret) verdik”. Şöyle buyurmaktadır: Mûsâ'ya, doğruluğunu ve peygamberliğinin hakikatini apaçık ortaya koyan bir delil verdik. Bu delil de Allah'ın ona bahşettiği apaçık mucizelerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤)} “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık ve onlara: ‘Kapıdan secde ederek girin’ dedik; yine onlara: ‘Cumartesi günü haddi aşmayın’ dedik ve onlardan sağlam bir söz aldık” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ، ﵀: يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ} يعنى: الجبلَ، وذلك لمَّا امْتَنَعوا من العملِ بما فى التوراةِ، وقبولِ ما جاءهم به موسى فيها، {بِمِيثَاقِهِمْ} يعنى: بما أعْطَوُا اللهَ من الميثاقِ والعهدِ؛ لَتَعْمَلَنَّ بما في التوراةِ، {وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. يعنى: باب حِطَّةٍ، حينَ أُمِروا أن يدْخُلوا منه سُجَّدًا، فدخلوا يَزْحَفون على أَسْتاهِهم، {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ}. يعنى بقولِه: {لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} . لا تُجاوِزوا في يومِ السبتِ ما أُبِيح لكم إلى ما لم يُبَحْ لكم.
Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: Allah Teâlâ'nın: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ} “Tûr'u üzerlerine kaldırdık” kavlinden maksat dağdır; bu da Tevrat'takilerle amel etmekten ve Mûsâ'nın Tevrat'ta kendilerine getirdiği şeyleri kabul etmekten kaçındıkları zaman gerçekleşmiştir. {بِمِيثَاقِهِمْ} “Söz vermeleri sebebiyle” kavli, mutlaka Tevrat'takilerle amel edeceklerine dair Allah'a verdikleri misak ve söz sebebiyle [demektir]. {وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Ve onlara: ‘Kapıdan secde ederek girin’ dedik” kavli; secde ederek girmeleri emredildiğinde Hıtta kapısından girmelerini kastetmektedir; onlar ise kıçları üzerinde sürünerek girdiler. {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} “Yine onlara: ‘Cumartesi günü haddi aşmayın’ dedik” kavliyle de: Cumartesi gününde size mubah kılınan şeyleri aşıp mubah kılınmayan şeylere geçmeyin [demiştir].
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه {وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. قال: كنا نُحَدِّثُ أنه بابٌ من أبوابِ بيتِ المقدسِ. {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} أُمِر القومُ أن لا يأْكُلُوا الحيتانَ يومَ السبتِ، ولا يَعْرِضوا لها، وأُحِلَّ لهم ما خلا ذلك .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Ve onlara: ‘Kapıdan secde ederek girin’ dedik” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize onun Beytülmakdis kapılarından bir kapı olduğu anlatılırdı. {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} “Yine onlara: ‘Cumartesi günü haddi aşmayın’ dedik”; o topluluğa cumartesi günü balık yememeleri ve onlara dokunmamaları emredilmiş, bunun dışındakiler ise kendilerine helal kılınmıştı .
واخْتَلَفَت القرَأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأه عامَّةُ قرأةِ أمْصارِ الإسلامِ: {لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} بتخفيفِ العينِ، من قولِ القائلِ: عَدَوْتُ في الأمرِ. إذا تجاوَزْتَ الحقَّ فيه، أعْدُو عَدْوًا وعُدْوانًا وعَداءً.
Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. İslâm beldeleri kurrâsının geneli bunu; bir kimsenin bir meselede hakkı aştığı zaman söylediği: ‘Adevtü fi’l-emri’ (عَدَوْتُ في الأمرِ / o işte haddi aştım) sözünden hareketle -ki ‘a‘dû advan ve udvânen ve adâen’ (أعْدُو عَدْوًا وعُدْوانًا وعَداءً) [kökünden gelir]- ayn harfinin şeddesiz okunmasıyla {لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} “Cumartesi günü haddi aşmayın” şeklinde okumuştur.
وقرَأ ذلك بعضُ قرَأةِ أهلِ المدينةِ: (وقلنا لهم لا تَعْدُّوا) بتسكينِ العينِ وتشديدِ الدالِ والجمعِ بينَ ساكنَيْن ، بمعنى تَعْتَدُوا، ثم تُدْغَمُ التاءُ في الدالِ فَتَصِيرُ دالًا مُشَددةً مضمومةً، كما قرَأ مَن قرَأ: (أمْ مَّنْ لَا يَهْدِّى) بتسكينِ الهاءِ .
Medine ehli kurrâsından bazıları ise bunu, ‘ta‘tedû’ (تَعْتَدُوا / haddi aşmayın) anlamında olmak üzere, ayn harfinin sükûnu, dâl harfinin şeddesi ve iki sakinin yan yana getirilmesiyle (وقلنا لهم لا تَعْدُّوا) şeklinde okumuştur; sonra tâ harfi dâl harfine idgam edilmiş ve ötreli şeddeli bir dâl haline gelmiştir. Nitekim (أمْ مَّنْ لَا يَهْدِّى) ayetini he harfinin sükûnu ile okuyanların kıraati de böyledir .
وقولُه: {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} يعنى: عهدًا مُؤَكَّدًا شديدًا، بأنهم يَعْمَلُون بما أمَرَهم اللهُ به، ويَنْتَهون عما نهاهم اللهُ عنه مما ذكَر في هذه الآيةِ، ومما في التوراةِ.
{وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Ve onlardan sağlam bir söz aldık” kavli; Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerle amel edeceklerine ve bu ayette zikredilenler ile Tevrat'ta bulunanlardan Allah'ın kendilerini yasakladığı şeylerden sakınacaklarına dair pekiştirilmiş, kuvvetli bir söz [aldık demektir].
وقد بيَّنا فيما مضَى السببَ الذى من أجلِه كانوا أُمِروا أن يدخُلوا البابَ سُجَّدًا، وما كان مِن أمرِهم فى ذلك، وخبرِهم وقصَّتِهم، وقصةِ السبتِ، وما كان اعْتداؤُهم فيه بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Kapıdan secde ederek girmelerinin emredilmesinin sebebini, bu husustaki durumlarını, haberlerini ve kıssalarını, cumartesi kıssasını ve bu husustaki haddi aşmalarını daha önce burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥٥)} “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve ‘Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır’ demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Bilakis inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir; artık pek azı müstesna inanmazlar” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: فبنَقْضِ هؤلاء الذين وصفْتُ صفتهم مِن أهلِ الكتابِ، {مِيثَاقَهُمْ}. يعنى: عهودَهم التي عاهَدوا اللهَ أَن يَعْمَلوا بما في
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ehl-i kitaptan vasıflarını nitelediğim bu kimselerin {مِيثَاقَهُمْ} “misaklarını/sözlerini” -yani [Tevrat'ta] bulunan şeylerle amel edeceklerine dair Allah'a verdikleri ahitlerini-
التوراةِ، {وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ}. يقولُ: وجُحودِهم، {بِآيَاتِ اللَّهِ}. يعني: بأعلامِ اللهِ وأدلتِه التى احْتَجَّ بها عليهم في صدقِ أنبيائِه ورسلِه، وحقيقةِ ما جاءُوهم به مِن عندِه، {وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ}. يقولُ: وبقتلِهم الأنبياءَ بعدَ قيامِ الحُجَّةِ عليهم بنبوَّتِهم، {بِغَيْرِ حَقٍّ}. يعني: بغيرِ استحقاقٍ منهم ذلك لكبيرةٍ أتَوْها، ولا لخَطيئةٍ اسْتَوْجبوا القتلَ عليها، {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} يعنى: وبقولِهم: {قُلُوبُنَا غُلْفٌ} يعنى يقولون: عليها غِشاوةٌ وأغْطِيةُ عما تَدْعُونا إليه، فلا نَفْقَهُ ما تَقولُ، ولا نَعْقِلُه.
...bozmaları, {وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri”; yani peygamberlerinin ve elçilerinin doğruluğu ile O'nun katından kendilerine getirdikleri şeylerin hakikati hususunda Allah'ın aleyhlerine delil kıldığı işaretlerini ve delillerini inkâr etmeleri, {وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Peygamberleri haksız yere öldürmeleri”; yani peygamberliklerine dair hüccet aleyhlerine ikame edildikten sonra, işledikleri büyük bir günahtan veya öldürülmeyi hak ettiren bir hatadan dolayı hak etmedikleri halde peygamberleri öldürmeleri {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} “Ve ‘Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır’ demeleri sebebiyle”; yani: “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimizin üzerinde perdeler ve örtüler vardır; bu yüzden senin söylediğini anlamıyor ve kavramıyoruz” demeleri [sebebiyle onları lanetledik].
وقد بيَّنَّا معنى الغُلْفِ، وذكَرْنا ما فى ذلك من الروايةِ فيما مضى قبلُ .
Gulf (kılıflı/örtülü) kelimesinin anlamını ve bu husustaki rivayetleri daha önce geçmişte zikredip açıklamıştık .
{بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: كذَبوا في قولِهم: قلوبُنا غُلْفٌ. [ما هى] بغُلْفٍ، ولا عليها، أغْطيةٌ، ولكنَّ اللهَ جل ثناؤُه جعَل عليها طابِعًا بكفرِهم باللهِ.
{بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Bilakis inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Onlar “Kalplerimiz örtülüdür” sözlerinde yalan söylediler. [Onlar] örtülü olmadığı gibi üzerlerinde perdeler de yoktur; fakat Allah Teâlâ, Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle onların üzerine bir mühür vurmuştur.
وقد بيَّنَّا صفةَ الطبعِ على القلبِ فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه .
Kalbin mühürlenmesinin niteliğini daha önce tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} يقولُ: فلا يُؤْمِنُ هؤلاء الذين وصَف اللهُ صفتَهم [في طبعِه] على قلوبِهم -فيُصَدِّقوا باللهِ [ورسولِه وما جاءهم] به مِن عندِ اللهِ- إلا إيمانًا قليلًا، يعنى إلَّا تصديقًا قليلًا. وإنما صار قليلًا؛ لأنهم لم يُصَدِّقوا على ما أمَرَهم اللهُ به، ولكن صدَّقوا ببعضِ الأنبياءِ وبعضِ
{فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Artık pek azı hariç iman etmezler”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, kalplerini mühürlemesiyle niteliklerini vasfettiği bu kimseler -Allah'a, [elçisine ve onlara] Allah katından getirdiği şeylere inanıp tasdik etmeleri bakımından- ancak pek az iman ederler; yani pek az tasdik ederler. [Bu tasdikin] az olması ise ancak Allah'ın kendilerine emrettiği şekilde tasdik etmeyip, peygamberlerin bir kısmını ve [kitapların] bir kısmını...
الكتبِ، وكذَّبوا ببعضٍ، فكان تصديقُهم بما صدَّقوا به قليلًا؛ لأنهم وإن صدَّقوا به مِن وجهٍ، فهم به مُكَذِّبون من وجهٍ آخرَ، وذلك مِن وجهِ تكذيبِهم مَن كذَّبوا به مِن الأنبياءِ، وما جاءوا به مِن كتبِ اللهِ، ورسلُ اللهِ يُصَدِّقُ بعضُهم بعضًا، وبذلك أمَر كلُّ نبيٍّ أمتَه، وكذلك كتبُ اللهِ يُصَدِّقُ بعضُها بعضًا، ويُحَقِّقُ بعضٌ بعضًا، فالمُكَذِّبُ ببعضِها مُكَذِّبٌ بجميعِها مِن جهةِ جحودِه ما صدَّقه الكتابُ الذى يُقِرُّ بصحتِه، فلذلك صار إيمانُهم بما آمَنوا مِن ذلك قليلًا.
...inandılar, bazısını ise yalanladılar. Dolayısıyla tasdik ettikleri şeylere dair tasdikleri az oldu; zira onlar bir yönden tasdik etseler de başka bir yönden onu yalanlamaktadırlar. Bu da yalanladıkları peygamberleri ve onların getirdiği Allah'ın kitaplarını yalanlamaları yönündendir. Oysa Allah'ın elçileri birbirini tasdik eder ve her peygamber kendi ümmetine bunu emretmiştir. Aynı şekilde Allah'ın kitapları da birbirini tasdik eder ve birbirini doğrular. Dolayısıyla bazısını yalanlayan kimse, doğruluğunu kabul ettiği kitabın tasdik ettiği şeyi inkâr etmesi bakımından hepsini yalanlamış olur. İşte bu sebeple onların bundan inandıkları şeylere olan imanları pek az olmuştur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ}. يقولُ: فبنقضِهم ميثاقَهم لعَنَّاهم، {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} أي: لا تفقهُ، {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ}، ولعنَهم حينَ فعَلوا ذلك .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ} [kavli] hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik.” {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} “Yani anlamaz [demelerinden ötürüdür].” {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Bilakis inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir” ve onlar böyle yaptıklarında onları lanetlemiştir .
واخْتُلِف فى معنى قولِه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ} الآية، وهل هو مُواصِلٌ لما قبلَه من الكلامِ، أم هو مُنْفَصِلٌ منه؛ فقال بعضُهم: هو مُنْفَصِلٌ مما قبلَه، ومعناه: فينقضِهم ميثاقَهم وكفرِهم بآياتِ اللهِ وقتلِهم الأنبياءَ بغيرِ حقٍّ، وَقَوْلِهِمْ: قُلُوبُنا غُلْفٌ. طَبَعَ اللهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ ولعَنَهم.
Allah Teâlâ'nın: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” ayetinin anlamı ve bu ifadenin kendisinden önceki kelama bağlı mı, yoksa ondan bağımsız (münfasıl) mı olduğu hususunda ihtilaf edildi. Bazıları şöyle dedi: O, kendisinden önceki kısımdan bağımsızdır. Anlamı ise şöyledir: Onların misaklarını bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve: «Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır» demeleri sebebiyle inkârlarından ötürü Allah onların kalplerini mühürlemiş ve kendilerini lanetlemiştir.