ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا}: لما ترَك القومُ أمرَ اللهِ، وقتَلوا رسلَه، وكفَروا بآياتِه، ونقَضوا الميثاقَ الذي أُخِذ عليهم - طَبَعَ اللهُ عَلَيْها بِكُفْرِهم ولعَنَهم.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Artık pek azı müstesna inanmazlar” [kavli hakkında] şöyle dediğini nakletti: Bu topluluk Allah'ın emrini terk edip elçilerini öldürünce, ayetlerini inkâr edip kendilerinden alınan misakı bozunca; Allah inkârları sebebiyle onların kalplerini mühürledi ve onları lanetledi.
وقال آخَرون: بل هو مُواصِلٌ لما قبلَه. قالوا: ومعنى الكلامِ: فأخذتهم الصاعقةُ بظلمِهم، فبنقضِهم ميثاقَهم، وكفرِهم بآياتِ اللهِ، وبقتلِهم الأنبياءَ بغيرِ حقٍّ، وبكذا وكذا أخَذَتْهم الصاعقةُ. قالوا: فتبِع الكلامُ بعضُه بعضًا، ومعناه مَرْدودٌ إلى أولِه، وتَفْسيرُ ظلمِهم الذى أخَذَتْهم الصاعقةُ مِن أجلِه ما فسَّرَه تعالى ذكرُه من نقضِهم الميثاقَ، وقتلِهم الأنبياءَ، وسائرِ ما بيَّن مِن أمرِهم الذى ظلَموا فيه أنفسَهم.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis o, kendisinden öncekine bitişiktir. Dediler ki: Sözün anlamı şudur: “Zulümleri sebebiyle, yani sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve şunlar şunlar sebebiyle onları yıldırım çarptı.” Dediler ki: Böylece söz birbirini takip etmiştir, anlamı ise başına dönüktür; onları yıldırımın çarpmasına sebep olan zulümlerinin tefsiri de Allah Teâlâ'nın açıkladığı; sözlerini bozmaları, peygamberleri öldürmeleri ve kendilerine zulmettikleri duruma dair beyan ettiği diğer hususlardır.
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أن قولَه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ}. وما بعدَه مُنْفَصِلٌ معناه مِن معنى ما قبلَه، وإنما معنى الكلامِ: فيما نقضِهم ميثاقَهم وكفرِهم بآياتِ اللهِ، وبكذا وبكذا، لعَنَّاهم وغضِبْنا عليهم، فترَك ذكرَ "لَعَنَّاهم" لدلالةِ قولِه: {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ}. على معنى ذلك، إذ كان مَن طُبِع على قلبِه فقد لُعِن وسُخِط عليه.
Bu hususta doğru olan görüş şudur: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ} “Sözlerini bozmaları... sebebiyle” kavli ve sonrasının anlamı, öncesinin anlamından ayrıdır. Kelamın anlamı ancak şöyledir: Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve şunlar şunlar sebebiyle onları lanetledik ve onlara gazap ettik. “Onları lanetledik” ifadesinin zikri, {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Bilakis inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir” kavlinin bu anlama delalet etmesinden ötürü terk edilmiştir; zira kalbi mühürlenen kimse zaten lanetlenmiş ve gazaba uğramıştır.
وإنما قلنا ذلك أولى بالصوابِ؛ لأن الذين أخَذَتْهم الصاعقةُ إنما كانوا على عهدِ موسى، والذين قتَلوا الأنبياءَ والذين رمَوْا مَريمَ بالبُهتانِ العظيمِ وقالوا: قتلْنا المسيحَ. كانوا بعدَ موسى بدهْرٍ طويلٍ، ولم يُدْرِكِ الذين رمَوْا مريمَ بِالبُهْتَانِ زمانَ موسى، ولا مَن صَعِقَ مِن قومِه.
Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Yıldırımın çarptığı kimseler Mûsâ zamanındaydı; peygamberleri öldürenler, Meryem'e büyük bir iftira atanlar ve “Biz Mesîh'i öldürdük” diyenler ise Mûsâ'dan çok uzun zaman sonra idiler. Meryem'e iftira atanlar ne Mûsâ zamanına ne de onun kavminden çarpılanlara yetişmişlerdir.
وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الذين أخَذَتْهم الصاعقةُ، لم تَأْخُذْهم
Durum böyle olunca, yıldırımın çarptığı kimseleri [bu cezanın]...
عقوبةٌ لرمْيِهم مريمَ بالبهُتانِ العظيمِ، ولا لقولِهم: {إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ}. وإذ كان ذلك كذلك، فبيِّنٌ أن الذين قالوا هذه المقالةَ هم غيرُ الذين عُوقِبوا بالصاعقةِ، وإذا كان ذلك كذلك، كان بيِّنًا انفصال معنى قولِه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ} مِن معنى قولِه: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ}.
...Meryem'e büyük bir iftira atmalarının bir cezası olarak veya {إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ} “Biz Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük” demeleri sebebiyle çarpmadığı malumdur. Durum böyle olunca, bu sözü söyleyenlerin yıldırımla cezalandırılanlardan başkaları olduğu açıktır. Durum böyle olunca da, {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ} “Sözlerini bozmaları... sebebiyle” kavlinin anlamının, {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ} “Zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarptı” kavlinin anlamından ayrı olduğu açıkça ortaya çıkar.
القولُ في تأويلِ قوله جل ثناؤُه: {وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦)} “Ve inkârları ile Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle [onları cezalandırdık/lanetledik]” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وبكفرِ هؤلاء الذين وصَف صفتَهم، {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} يعني: بفِرْيتِهم عليها، ورمْيِهم إياها بالزنى، وهو البُهتانُ العظيمُ؛ لأنهم رمَوْها بذلك، وهى مما رمَوْها به بغيرِ ثَبَتٍ ولا برهانٍ بَريئةٌ، فبهَتوها بالباطلِ مِن القولِ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Niteliklerini vasfettiği bu kimselerin inkârları ve {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle”; yani ona iftira atıp zina isnadında bulunmaları sebebiyle [onları lanetledik]. Bu büyük bir bühtandır (iftiradır); çünkü onlar hiçbir delil ve kanıt olmaksızın, Meryem'in tamamen suçsuz olduğu bir hususta ona bu isnatta bulunmuş ve ona asılsız sözlerle iftira etmişlerdir.
وبمثلِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} يعني: أنهم رَمَوْها بالزنى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “Ve Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle”; yani ona zina isnadında bulunmalarıdır .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا}: حينَ قذَفوها بالزنى.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun şöyle dediğini nakletti: {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “Ve Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle”; [yani] ona zina isnadında bulundukları vakittir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يَعْلَى مِنْ عُبَيدٍ، عَن جُوَيْبرٍ في قولِه: {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا}. قال: قالوا: زنَت .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ b. Ubeyd, Cüveybir'den nakletti; {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “Ve Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle” kavli hakkında: “Zina etti dediler” dedi .
القولُ في تأويلِ قوله جل ثناؤُه: {وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Ve ‘Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük’ demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar/çarmıha germediler; fakat [öldürdükleri adam] kendilerine benzer gösterildi” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وبقولِهم: {إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ}. ثم كذَّبهم اللهُ في قِيلِهم، فقال: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ}. يعني: وما قتَلوا عيسى، وما صلَبوه، ولكن شُبِّه لهم.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh dedi ki: Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Ve onların {إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ} “Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük” demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Sonra Allah bu sözlerinde onları yalanlayarak: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar/çarmıha germediler; fakat kendilerine benzer gösterildi” buyurdu; yani: Îsâ'yı öldürmediler ve onu asmadılar/çarmıha germediler, fakat kendilerine [bir başkası ona] benzetildi.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى صفةِ التَّشبيهِ الذى شُبِّه لليهودِ في أمرِ عيسى؛ فقال بعضُهم: لمَّا أحاطَت اليهودُ به وبأصحابِه، أحاطوا بهم، لا يَثَّبَّتون معرفةَ عيسى بعينِه، وذلك أنهم جميعًا حُوِّلوا فى صورةِ عيسى، فأشكَل على الذين كانوا يُريدون قتلَ عيسى ابنِ مريمَ، عيسى مِن غيرِه منهم، وخرَج إليهم بعضُ مَن كان فى البيتِ مع عيسى، فقتَلوه وهم يَحْسَبونه عيسى.
Tevil ehli, Îsâ meselesinde Yahudilere gösterilen benzetmenin keyfiyeti hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Yahudiler onu ve ashabını kuşattıklarında, Îsâ'yı bizzat kesin olarak tanıyamayacak şekilde onları kuşatmışlardı; zira onların hepsi Îsâ'nın suretine dönüştürülmüştü. Bu yüzden Meryem oğlu Îsâ'yı öldürmek isteyenlere Îsâ ile diğerleri karışık geldi ve evde Îsâ ile beraber bulunanlardan biri onların karşısına çıktı, onlar da onu Îsâ zannederek öldürdüler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن هارونَ بن عَنْتَرةَ، عن وهبِ بنِ مُنَبِّهٍ، قال: أُتِى عيسى، ومعه سبعةَ عشَرَ مِن الحواريِّين في بيتٍ، وأحاطوا بهم، فلما دخَلوا عليهم، صوَّرهم اللهُ كلَّهم على صورةِ عيسى، فقالوا لهم: سحَرْتُمونا، لَيَبْرُزَنّ لنا عيسى، أو لَنَقْتُلَنَّكم جميعًا. فقال عيسى لأصحابِه: مَن يَشْتَرى نفسَه
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kûb el-Kummî, Hârûn b. Antere’den, [o da] Vehb b. Münebbih’ten nakletti; dedi ki: Bir evde havârilerden on yedi kişiyle birlikteyken Îsâ’nın yanına gelindi ve [Yahudiler] onları kuşattı. Yanlarına girdiklerinde, Allah onların hepsini Îsâ’nın suretine dönüştürdü. Bunun üzerine [kuşatanlar] onlara: "Bize büyü yaptınız! Ya Îsâ karşımıza çıksın ya da hepinizi kesinlikle öldürürüz!" dediler. Îsâ da ashabına: "Kim canını
منكم اليومَ بالجنةِ؟ فقال رجلٌ منهم: أنا. فخرَج إليهم فقال: أنا عيسى. وقد صوَّره اللهُ على صورةِ عيسى، فأخَذوه فقتَلوه وصلَبوه، فمن ثَمَّ شُبِّه لهم، وقد ظنُّوا أنهم قد قتَلوا عيسى، وظنَّت النصارى مثلَ ذلك أنه عيسى، ورفَع اللهُ عيسى من يومِه ذلك .
feda edecek kim var?" dedi. İçlerinden bir adam: "Ben" dedi. Onların karşısına çıktı ve: "Îsâ benim" dedi. Allah onu Îsâ'nın suretine dönüştürmüştü; onu yakalayıp öldürdüler ve astılar/çarmıha gerdiler. İşte bu yüzden onlara [başkası Îsâ gibi] gösterildi. Onlar Îsâ'yı öldürdüklerini sandılar; Hristiyanlar da aynı şekilde onun Îsâ olduğunu sandılar. Allah ise Îsâ'yı o gün [kendi katına] yükseltti .
وقد رُوِى عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ غيرُ هذا القولِ، وهو ما حدَّثني به المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبد الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ، أنه سمِع وهبًا يَقولُ: إن عيسى ابنُ مريمَ لمَّا أعْلَمَه اللهُ جل ثناؤُه أنه خارجٌ من الدنيا جَزِع مِن الموتِ وشقَّ عليه، فدعا الحواريِّين فصنَع لهم طعامًا، فقال: احْضُروني الليلةَ، فإن لى إليكم حاجةً. فلما اجْتَمَعوا إليه [مِن الليلِ] عَشَّاهم، وقام يَخْدِمُهم، فلمَّا فرَغوا مِن الطعامِ أخَذ يَغْسِلُ أيديَهم، ويُوَضِّئُهم بيدِه، ويَمْسَحُ أيديَهم بثيابِه، فتَعاظَموا ذلك وتَكارَهوه، فقال: ألا مَن ردَّ عليَّ شيئًا الليلةَ مما أَصْنَعُ، فليس مني، ولا أنا منه. فأقرُّوه حتى إذا فرَغ مِن ذلك، قال: أمَّا ما صنَعْتُ بكم الليلةَ مما خدَمْتُكم [على الطعامِ، وغسَلْتُ أيديَكم يبدى، [فَلْيَكُنْ لكم بي] أُسْوةٌ، فإنكم تَرَوْن أنى خيرُكم]، فلا يتعاظمْ بعضُكم على بعضٍ، ولْيَبْذُلْ بعضُكم نفسَه لبعضٍ، كما بذَلْتُ نفسى لكم، وأما حاجتي التي اسْتَعَنْتُكم عليها، فتدْعُون ليَ اللهَ، وتَجْتَهِدون فى الدعاءِ، أن يُؤَخِّرَ أَجَلى. فلما نَصَبوا أنفسَهم
Vehb b. Münebbih'ten bu sözden başkası da rivayet edilmiştir; o da el-Müsennâ'nın bana anlattığı şu rivayettir: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma'kıl nakletti; kendisi Vehb'i şöyle derken işitmiştir: Şânı yüce olan Allah, Meryem oğlu Îsâ'ya dünyadan ayrılacağını bildirdiğinde ölümden derin bir endişe duydu ve bu [durum] ona pek ağır geldi. Bunun üzerine havârileri çağırıp onlar için bir yemek hazırladı ve: "Bu gece yanımda bulunun, zira sizden bir ricam/ihtiyacım vardır" dedi. [Geceleyin] onun yanında toplandıklarında onlara akşam yemeği verdi ve kalkıp kendilerine bizzat hizmet etti. Yemekten kalktıklarında ellerini yıkamaya, kendi eliyle onlara abdest aldırmaya ve ellerini elbisesiyle kurulamaya başladı. [Havâriler] bunu pek büyük/ağır görüp bundan hoşlanmadılar. Bunun üzerine [Îsâ]: "Haberiniz olsun! Bu gece yaptığım şeylerden herhangi birine karşı çıkan kimse benden değildir, ben de ondan değilim" dedi. Bunun üzerine [Îsâ'nın yaptığını] kabullendiler. Nihayet bundan fâriğ olunca (işini bitirince) şöyle dedi: "Bu gece size yaptığım [yemekte size hizmet etmem ve elimle ellerinizi yıkamam hususunda [bende sizin için] bir örnek olsun; zira sizler benim sizin en hayırlınız olduğumu düşünüyorsunuz]. Dolayısıyla hiçbiriniz diğerine karşı büyüklük taslamasın; benim kendimi size adadığım gibi siz de birbiriniz için nefislerinizi fedâ edin. Yardımınızı talep ettiğim ihtiyacıma gelince; Allah'a benim için dua etmeniz ve ecelimi ertelemesi hususunda duada tüm gayretinizi sarf etmenizdir." Duaya durup
للدعاءِ، وأرادوا أن يَجْتَهِدوا، أخَذَهم النومُ، حتى لم يَسْتَطِيعوا دُعاءً، فجعَل يُوقِظُهم ويَقولُ: سبحانَ اللهِ، ما تَصْبِرون لى ليلةً واحدةً تُعِينوني فيها؟ قالوا: واللهِ ما نَدْرِى ما لنا، لقد كنا نَسْمُرُ فنُكْثِرُ السَّمَرَ، وما نُطِيقُ الليلةَ سَمَرًا، وما نُرِيدُ دُعاءً إلا حِيلَ بينَنا وبينَه. فقال: يُذْهَبُ بالراعي وتَتَفَرَّقُ الغنمُ. وجعَل يَأْتي بكلامٍ نحوَ هذا يَنْعَى به نفسَه، ثم قال: الحقُّ لِيَكْفُرَنَّ بي أحدُكم قبلَ أن يَصِيحَ الدِّيكُ ثلاثَ مراتٍ، وليبيعَنَّنِي أحدُكم بدراهمَ يَسيرةٍ ولَيَأْكُلَنَّ ثمنى. فخرَجوا وتفَرَّقوا، وكانت اليهودُ تَطْلُبُه، فأخَذُوا شَمْعونَ أحدَ الحواريِّين، فقالوا: هذا مِن أصحابِه فجحَد وقال: ما أنا بصاحبِه. فترَكوه، ثم [اخَذَه آخرون، فجحَد] كذلك، ثم سمع صوتَ دِيكٍ، فبكَى وأحْزَنه، فلمَّا أَصْبَحَ أَتَى أحدُ الحواريِّين إلى اليهودِ، فقال: ما تَجْعَلون لى إن دَلْلتُكم على المسيحِ؟ فجعَلوا له ثلاثين درهمًا، فأخَذها ودلَّهم عليه -وكان شُبِّه عليهم قبلَ ذلك- فأَخَذُوه، فاسْتَوْثَقوا منه، وربَطوه بالحبلِ، فجعَلوا يَقُودُونه ويقولون: أنت كنتَ تُحْيِى المَوْتَى، وتَنْتَهِرُ الشيطانَ، [وتُبْرِئُ المجنونَ]، أفلا تَفْتَحُ نفسَك مِن هذا الحبلِ؟ ويَبْصُقون عليه، ويُلْقُون عليه الشَّوْكَ، حتى أتَوْا به الخشبةَ التي أرادوا أن يَصْلُبوه عليها، فرفَعه اللهُ إليه، وصلَبوا ما شُبِّه لهم، فمكَث سبعًا. ثم إنَّ أمَّه والمرأةَ التي كان يُداوِيها عيسى، فأَبْرَأَها اللهُ مِن الجنونِ جاءتا تَبْكِيان حيث المصلوبُ، فجاءَهما عيسى، فقال: علامَ تَبْكِيان؟ قالتا: عليك. فقال: إني قد
dua etmek için [kalktıklarında] ve gayret etmek istediklerinde onları uyku bastı; öyle ki dua etmeye güç yetiremediler. Bunun üzerine Îsâ onları uyandırmaya başlayıp: "Sübhânellah! Bana yardım edeceğiniz bir tek gece olsun sabredemiyor musunuz?" dedi. Dediler ki: "Vallahi bize ne olduğunu bilmiyoruz; biz gece sohbet eder ve sohbeti çokça uzatırdık, fakat bu gece sohbete bile takat getiremiyoruz ve ne zaman dua etmek istesek bizimle dua arasına bir engel girdi." Bunun üzerine [Îsâ]: "Çoban götürülür ve koyunlar dağılır" dedi. Kendi ölümünü haber verdiği buna benzer sözler söylemeye başladı, sonra da: "Gerçek şu ki, horoz üç defa ötmeden önce içinizden biri beni inkâr edecek; yine içinizden biri beni az bir dirhem karşılığında satıp benim bedelimi yiyecek" dedi. Dışarı çıktılar ve dağıldılar. Yahudiler ise onu arıyorlardı. Havârilerden biri olan Şem'ûn'u yakaladılar ve: "Bu onun arkadaşlarındandır" dediler; fakat o inkâr edip: "Ben onun arkadaşı değilim" dedi. Onu bıraktılar; sonra [başkaları onu yakaladı, o yine inkâr etti] aynı şekilde. Sonra bir horoz sesi işitti; ağladı ve bu durum onu çok üzdü. Sabah olunca havârilerden biri Yahudilere gelip: "Mesih'i size gösterirsem bana ne verirsiniz?" dedi. Ona otuz dirhem belirlediler; o da parayı alıp onları [Îsâ'ya] götürdü -bundan önce kendilerine bir başkası Îsâ gibi gösterilmişti-. Onu yakaladılar, sımsıkı bağladılar ve iple bağladılar. Onu sürüklemeye başlayıp şöyle diyorlardı: "Sen ölüleri diriltiyor, şeytanı azarlıyor [ve deliyi iyileştiriyordun]; peki kendini bu ipten çözemez/kurtaramaz mısın?" Ona tükürüyor ve üzerine diken atıyorlardı; nihayet onu çarmıha germek istedikleri ahşabın/direğin yanına getirdiler. Allah onu Kendi katına yükseltti, onlar ise kendilerine benzer gösterilen kişiyi astılar/çarmıha gerdiler ve o yedi [gün] kaldı. Sonra annesi ile Îsâ'nın tedavi ettiği ve Allah'ın delilikten kurtardığı kadın, asılan kişinin bulunduğu yere ağlayarak geldiler. Îsâ yanlarına gelip: "Neden ağlıyorsunuz?" dedi. "Senin için" dediler. O da: "Şüphesiz ben
رفَعَنى اللهُ إليه، ولم يُصِبْنى إلا خيرٌ، وإن هذا شيءٌ شُبِّه لهم، فأْمُرَا الحواريِّين أن يَلْقَونى إلى مكانِ كذا وكذا. فلقُوه إلى ذلك المكانِ أحدَ عَشَرَ، وفُقِد الذي كان باعه ودلَّ عليه اليهودَ، فسأَل عنه أصحابَه، فقالوا: إنه ندِم على ما صنَع، فاخْتَنَق وقتَل نفسَه. فقال: لو تابَ لتابَ اللهُ عليه. ثم سأَلهم عن غلامٍ يَتْبَعُهم يُقالُ له: يُحَنَّى . فقال: هو معكم، فانْطَلِقوا فإنه سيُصْبِحُ كلُّ إنسانٍ منكم يُحَدِّثُ بلغةِ قومٍ ، فَلْيُنْذِرْهم ولْيَدْعُهم .
Allah kendi katına yükseltti ve bana hayırdan başka bir şey dokunmadı. Bu ise onlara benzer gösterilen bir şeydir. Havârilere emredin, falan ve falan yerde benimle buluşsunlar." On bir kişi olarak o yerde onunla buluştular; onu satan ve Yahudilere gösteren kişi ise kayıptı. Arkadaşlarına onu sordu; dediler ki: "O yaptığına pişman oldu, kendini asıp intihar etti." Dedi ki: "Tövbe etseydi Allah tövbesini kabul ederdi." Sonra onlara peşlerinden gelen ve Yuhannâ denilen bir genci sordu. Dediler ki: "O sizinledir." [Îsâ]: "Gidin; zira sabah olduğunda her biriniz bir kavmin diliyle konuşuyor olacaktır ; onları uyarsın ve onları [hakka] çağırsın " dedi.
وقال آخرون: بل سأل عيسى من كان معه في البيتِ أن يُلْقَى على بعضِهم شبهُه، فانْتَدَب لذلك منهم رجلٌ، فأُلْقِى عليه شبهُه، فقُتِل ذلك الرجلُ، ورُفِع عيسى.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine Îsâ, evde kendisiyle beraber bulunanlardan kendi benzerinin içlerinden birine aktarılmasını istedi; onlardan bir adam buna gönüllü oldu ve Îsâ'nın benzeri ona aktarıldı, o adam öldürüldü ve Îsâ yükseltildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ}. إلى قولِه: {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}: أولئك أعداءُ اللهِ اليهودُ ابتَهَرُوا بقتلِ عيسى ابنِ مريمَ رسولِ اللهِ، وزعَموا أنهم قتَلوه وصلَبوه. وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ عيسى ابنَ مريمَ قال لأصحابِه: أيُّكم يُقْذَفُ عليه شبهى فإنه مقتولٌ. قال رجلٌ من أصحابِه: أنا يا نبيَّ اللهِ. فقُتِل
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [rivayet etti; Katâde], {إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ} “Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ el-Mesîh'i öldürdük [demeleri sebebiyle]... Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar/çarmıha germediler” kavlinden {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} “Allah Azîz'dir, Hakîm'dir (mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir)” kavline kadar [olan kısmı tefsir ederken şöyle dedi]: Onlar, Allah’ın düşmanları olan Yahudilerdir; Allah’ın elçisi Meryem oğlu Îsâ’yı öldürdüklerini yalandan iddia edip böbürlendiler ve onu öldürüp astıklarını/çarmıha gerdiklerini ileri sürdüler. Bize nakledildiğine göre Allah’ın nebîsi Meryem oğlu Îsâ, ashabına: “Hanginizin üzerine benim benzerim aktarılsın? Zira o öldürülecektir” dedi. Ashabından bir adam: “Ben [olayım] ey Allah’ın nebîsi!” dedi. [Bunun üzerine] öldürüldü
ذلك الرجلُ، ومنَع اللهُ نبيَّه ، ورفَعه إليه .
o adam; Allah ise nebîsini korudu ve onu kendi katına yükseltti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ}. قال: أُلْقِى شبهُه على رجلٍ من الحواريِّين فقُتِل، وكان عيسى ابنُ مريمَ عرَض ذلك عليهم، فقال: أيُّكم أُلْقِى عليه شبهى وله الجنةُ؟ فقال رجلٌ: عليَّ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar/çarmıha germediler; fakat kendilerine benzer gösterildi” kavli hakkında dedi ki: Onun benzeri havârilerden bir adama aktarıldı ve o öldürüldü. Meryem oğlu Îsâ bunu onlara teklif edip: "Hanginizin üzerine benim benzerim aktarılsın ve onun için cennet olsun?" demişti; bir adam: "Benim üzerime" dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، أن بنى إسرائيلَ حصَروا عيسى وتسعةَ عشَرَ رجلًا من الحواريِّين في بيتٍ، فقال عيسى لأصحابِه: مَن يأخُذُ صورتى فيُقْتَلَ وله الجنةُ؟ فأَخَذها رجلٌ منهم، وصُعِد بعيسى إلى السماءِ، فلما خرَج الحواريُّون أبصروهم تسعةَ عشَرَ، فأخبروهم أن عيسى ﵇ قد صُعِد به إلى السماءِ، فجعَلوا يَعُدُّون القومَ، فيجدونهم ينقُصون رجلًا من العِدَّةِ، ويرون صورةَ عيسى فيهم، فشكُّوا فيه، وعلى ذلك قتلوا الرجلَ وهم يرون أنه عيسى وصلَبوه، فذلك قولُ اللهِ ﵎: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ}. إلى قولِه: {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}.
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; İsrâiloğulları, Îsâ'yı ve havârilerden on dokuz kişiyi bir evde kuşattılar. Bunun üzerine Îsâ ashabına: “Kim benim sûretime bürünüp öldürülmeyi kabul eder de onun için cennet olur?” dedi. İçlerinden bir adam bunu üstlendi. Îsâ ise göğe yükseltildi. Havâriler dışarı çıktıklarında onları on dokuz kişi olarak gördüler. Onlara Îsâ'nın (aleyhisselâm) göğe yükseltildiğini haber verdiler. Bunun üzerine topluluğu saymaya başladılar; sayının bir kişi eksik olduğunu ve aralarında Îsâ'nın sûretini gördüler. Bu hususta şüpheye düştüler. Buna rağmen onun Îsâ olduğunu zannederek o adamı öldürdüler ve çarmıha gerdiler. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar/çarmıha germediler; fakat kendilerine benzer gösterildi” [kavlinden], {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} “Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavline kadarki ayetleri bunu ifade etmektedir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ ، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، أن عيسى ابنَ مريمَ، قال: أيُّكم يُلْقَى عليه شبهِى فيُقْتَل مكاني؟ فقال رجلٌ مِن أصحابِه: أنا يا رسولَ اللهِ. فألقِى عليه شبهُه، فقتَلوه، فذلك قولُه: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl , el-Kâsım b. Ebî Bezze'den nakletti; Meryem oğlu Îsâ: "Hanginizin üzerine benim benzerim aktarılsın da benim yerime öldürülsün?" dedi. Ashabından bir adam: "Ben ey Allah'ın elçisi!" dedi. Bunun üzerine onun benzeri o adama aktarıldı ve onu öldürdüler. İşte bu, O'nun: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar/çarmıha germediler; fakat kendilerine benzer gösterildi” kavlidir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: كان اسمُ ملِكِ بني إسرائيلَ الذي بعَث إلى عيسى ليقتُلَه، رجلًا منهم يقالُ له: داودُ، فلما أَجْمَعوا لذلك منه لم يُقْطَعْ عبدٌ من عبادِ اللهِ بالموتِ -فيما ذُكر لى- فَظَعَه، ولم يجزَعْ منه جزعَه، ولم يدْعُ اللهَ فى صرْفِه عنه دعاءَه، حتى إنه ليقولُ -فيما يزعُمون-: اللهمَّ إن كنتَ صارفًا هذه الكأسَ عن أحدٍ من خلقِك، فاصْرِفْها عنى. وحتى إن جلدَه مِن كَرْبِ ذلك ليتفصَّدُ دمًا، فدخَل المدخَل الذى أجْمَعوا أن يدخلُوا عليه فيه؛ ليقتُلوه هو وأصحابَه، وهم ثلاثةَ عشرَ بعيسى، فلما أيقن أنهم داخلون عليه، قال لأصحابِه مِن الحواريِّين وكانوا اثنى عشرَ رجلًا؛ فُطْرُسُ، ويعقوبُ بنُ زَيْدِي، ويُحَنَّسُ، [أخو يعقوبَ]، وأَنْدَرا بِيسُ، وفِيلِبُّسُ، وأَبَرَثَلْمَا، ومَتَّى،
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: İsrâiloğullarının Îsâ'yı öldürmesi için adam gönderen kralının adı, onlardan Dâvûd denilen bir kimseydi. Onun hakkında bu [karar] üzerinde ittifak ettiklerinde -bana anlatıldığına göre- Allah'ın kullarından hiç kimse ölüm karşısında onun kadar dehşete kapılmamış, onun kadar feryat edip sızlanmamış ve onun kendisinden savılması hususunda Allah'a onun kadar dua etmemişti; hatta onların iddia ettiğine göre şöyle diyordu: "Allahım! Eğer bu kadehi mahlûkâtından herhangi birinden savacaksan, benden sav!" Hatta bu kederin şiddetinden derisinden adeta kan boşanıyordu. Kendisini ve ashabını öldürmeleri için üzerine girmeyi kararlaştırdıkları yere girdi; Îsâ ile birlikte on üç kişiydiler. Üzerine gireceklerini kesin olarak anlayınca, havârilerden olan ve on iki kişiden oluşan ashabına dedi ki: -[Bunlar] Futrus, Zeydî'nin oğlu Ya'kūb, Yuhannes, [Ya'kūb'un kardeşi], Enderâbîs, Fîlibbus, Eberaselmâ ve Mattâ-
وتُوماسُ، ويعقوبُ بنُ حلقايا ، وتُدَّاوسيسُ ، وفتاتيا ، ويُودُسُ زكريا يُوطا .
Tûmâs, Ya'kūb b. Halkāyâ , Teddâvesîs , Fetâtyâ ve Yûdus Zekeriyyâ Yûtâ .
قال ابنُ حُميدٍ: قال سَلَمةُ : قال ابنُ إسحاقَ: وكان فيهم -فيما ذُكر لى- رجلٌ اسمُه سَرْجِسُ، فكانوا ثلاثةَ عشَرَ رجلًا سوى عيسى، جحَدته النصارى، وذلك أنه هو الذي شُبِّه لليهودِ مكانَ عيسى، قال: ولا أَدْرِى أهو من هؤلاء الاثنى عشَرَ، أم كان ثالث عشَرَ. فجحَدوه حينَ أقرُّوا لليهودِ بصلبِ عيسى، وكفَروا بما جاء به محمدٌ ﷺ من الخبرِ عنه، فإن كانوا ثلاثةَ عشَرَ فإنهم دخَلوا المَدْخَلَ حينَ دخَلوا، وهم بعيسى أربعةَ عشرَ، وإن كانوا اثنى عشَرَ فإنهم دخَلوا المدخَلَ حينَ دخَلوا وهم بعيسى ثلاثةَ عشَر .
İbn Humeyd dedi ki: Seleme dedi ki: İbn İshâk dedi ki: Bana anlatıldığına göre içlerinde Sercis adında bir adam daha vardı; böylece Îsâ hariç on üç kişiydiler. Hristiyanlar onu inkâr ettiler; çünkü o, Îsâ'nın yerine Yahudilere benzer gösterilen kimseydi. Dedi ki: Bu on iki kişiden biri miydi, yoksa on üçüncü kişi miydi bilmiyorum . Yahudilere Îsâ'nın asıldığını/çarmıha gerildiğini ikrar ettiklerinde onu inkâr ettiler ve Muhammed ﷺ'in onun hakkında getirdiği haberi inkâr ettiler. Eğer onlar on üç kişi idilerse, girdikleri yere girdiklerinde Îsâ ile birlikte on dört kişiydiler; eğer on iki kişi idilerse , girdikleri yere girdiklerinde Îsâ ile birlikte on üç kişiydiler .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثنى رجلٌ كان نصرانيًّا فأَسْلَم، أن عيسى حينَ جاءه من اللهِ: "إنى رافعُك إليَّ". قال: يا معشرَ الحواريِّين، أيُّكم يُحِبُّ أن يكونَ رفيقى فى الجنةِ حتى يُشَبَّه للقومِ في صورتي،
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Hristiyan iken Müslüman olmuş bir adam bana anlattı ki; Allah'tan Îsâ'ya: { إِنِّي رَافِعُكَ إِلَيَّ } “Seni kendime yükselteceğim” [haberi] geldiğinde [Îsâ] şöyle dedi: "Ey havâriler topluluğu! Hanginiz bu topluluğa benim sûretimde benzer gösterilip cennette benim yoldaşım olmayı ister,
فيقتُلوه مكانى؟ فقال سَرْجِسُ: أنا يا روحَ اللهِ. قال: فاجلسْ في مجلسي. فجلَس فيه، ورُفِع عيسى صلواتُ اللهِ عليه، فدخلوا عليه فأخَذوه وصلَبوه، فكان هو الذى صلَبوه وشُبِّهَ لهم به، وكانت عِدَّتُهم حينَ دخلوا مع عيسى معلومةً. قد رأوْهم وأَحْصَوا عِدَّتَهم، فلما دخَلوا عليه ليأخُذوه وجدوا عيسى -فيما يُرَوْنَ- وأصحابَه، وفقَدوا رجلًا من العِدَّةِ، فهو الذى اخْتَلفوا فيه، وكانوا لا يعرِفون عيسى، حتى جعَلوا ليُودُسَ زكريا يُوطا ثلاثين دِرْهمًا على أن يدُلَّهم عليه، ويُعرِّفَهم إيَّاه، فقال لهم: إذا دخَلتم عليه، فإني سأقبِّلُه ، وهو الذى أقبِّلُ ، فخُذوه فلما دخَلوا عليه، وقد رُفِع عيسى، رأى سَرْجِسَ في صورةِ عيسى، فلم يشكَّ أنه هو عيسى، فأكبَّ عليه فقبَّله ، فأخذوه فصلَبوه، ثم إن يُودُسَ زكريا يُوطا ندِم على ما صنَع، فاخْتَنق بحبلٍ حتى قتَل نفسَه، وهو ملعونٌ في النصارى، وقد كان أحدَ المعدودِين من أصحابِه. وبعضُ النصارى يزعُم أن يُودُسَ زكريا يُوطا هو الذى شُبِّه لهم فصلَبوه، وهو يقولُ: إنى لستُ بصاحبِكم، أنا الذى دللتكم عليه. واللهُ أعلمُ أيُّ ذلك كان .
benim yerime öldürülmek suretiyle cennette benimle arkadaş olmayı hanginiz ister?" Sercis: "Ben ey Allah'ın Rûhu!" dedi. [Îsâ]: "O halde benim oturduğum yere otur" dedi. Oraya oturdu ve Îsâ -Allah'ın salâtı üzerine olsun- yükseltildi. Yanına girdiler, onu yakalayıp astılar/çarmıha gerdiler; böylece astıkları ve kendilerine Îsâ gibi gösterilen kişi o oldu. Îsâ ile birlikte içeri girdiklerinde sayıları biliniyordu; onları görmüş ve sayılarını saymışlardı. Onu yakalamak için yanına girdiklerinde -kendi gördüklerine göre- Îsâ'yı ve ashabını buldular, fakat sayıdan bir adamı eksik buldular; işte hakkında ihtilaf ettikleri husus buydu. Yahudiler Îsâ'yı tanımıyorlardı; ta ki Yûdus Zekeriyyâ Yûtâ'ya kendilerini ona ulaştırması ve onu kendilerine tanıtması karşılığında otuz dirhem verene kadar. O onlara: "Yanına girdiğinizde ben onu öpeceğim ; öpeceğim kişi odur, onu yakalayın" demişti. Yanına girdiklerinde -Îsâ yükseltilmişti- Sercis'i Îsâ'nın suretinde gördü ve onun Îsâ olduğundan hiç şüphe etmeyerek üzerine kapanıp onu öptü . Onu yakalayıp astılar/çarmıha gerdiler. Sonra Yûdus Zekeriyyâ Yûtâ yaptığına pişman oldu ve iple kendini asarak intihar etti; o, Hristiyanlar katında lanetlenmiştir ve ashabından sayılan kimselerden biriydi. Bazı Hristiyanlar ise kendilerine benzer gösterilip asılan kimsenin: "Ben sizin arkadaşınız değilim, sizi ona ulaştıran kişiyim" dediği halde Yûdus Zekeriyyâ Yûtâ olduğunu iddia ederler. Hangisinin olduğunu en iyi Allah bilir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: بلَغنا أن عيسى ابنَ مريمَ قال لأصحابِه: أيُّكم يَنْتَدِبُ فيُلْقَى عليه شبَهى فيُقْتَلَ؟ فقال رجلٌ من أصحابِه: أنا يا نبيَّ اللهِ، فأُلقِى عليه شبهُه فقُتِل، ورفَع اللهُ نبيَّه
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Bize ulaştığına göre Meryem oğlu Îsâ ashabına şöyle demiştir: "İçinizden kim gönüllü olur da kendisine benim benzerliğim verilip öldürülür?" Ashabından bir adam: "Ben [olurum], ey Allah'ın Nebîsi!" dedi. Bunun üzerine ona Îsâ'nın benzerliği verildi ve o öldürüldü; Allah da nebîsini
إليه.
kendi katına yükseltti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {شُبِّهَ لَهُمْ}. قال: صلَبوا رجلًا غيرَ عيسى يحسَبونه إيَّاه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {شُبِّهَ لَهُمْ} “Kendilerine benzer gösterildi” kavli hakkında dedi ki: Îsâ'dan başka bir adamı o zannederek astılar/çarmıha gerdiler .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ}. فذكَر مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Fakat kendilerine benzer gösterildi” deyip aynısını zikretti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: صلَبوا رجلًا شبَّهوه بعيسى، يحسَبونه إيَّاه، ورفَع اللهُ إليه عيسى ﵇ حيًّا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Îsâ'ya benzettikleri bir adamı o zannederek astılar/çarmıha gerdiler; Allah ise Îsâ aleyhisselâm'ı diri olarak kendi katına yükseltti .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى هذه الأقوالِ بالصوابِ أحدُ القولين اللَّذَين ذكَرناهما عن وهبِ بنِ مُنَبِّهٍ، من أن شبَهَ عيسى أُلقِى على جميعِ مَن كان في البيتِ مع عيسى حينَ أُحِيط به وبهم، من غيرِ مسألةِ عيسى إيَّاهم ذلك، ولكن ليُخْزِيَ اللهُ بذلك اليهودَ، وينقِذَ به نبيَّه ﵇ من مكروهِ ما أرادوا به من القتلِ، ويبتليَ به مَن أراد ابتلاءَه من عبادهِ، في قيلِه في عيسى، وصِدْقِ الخبرِ عن أمرِه - أو القولُ الذى رواه [عبدُ العزيزِ] عنه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu görüşler içerisinde doğruya en yakın olanı, Vehb b. Münebbih'ten zikrettiğimiz iki görüşten biridir: Îsâ'nın ve beraberindekilerin etrafı kuşatıldığında, Îsâ'nın kendilerinden böyle bir talepte bulunması söz konusu olmaksızın onun benzeri evde kendisiyle birlikte bulunan herkesin üzerine aktarılmıştır. Fakat Allah bununla Yahudileri rezil rüsvay etmek, Peygamberi'ni (aleyhisselâm) onların kendisine yapmak istedikleri o çirkin öldürme eyleminden kurtarmak ve kullarından sınamak istediklerini, Îsâ hakkındaki sözleri ve onun durumuyla ilgili haberin doğruluğu konusunda imtihan etmek istemiştir; yahut [Abdülazîz'in] ondan rivayet ettiği görüştür.
وإنما قلنا: ذلك أَوْلَى القولَين بالصوابِ؛ لأن الذين شهِدوا عيسى من الحواريِّين لو كانوا في حالِ ما رُفِع عيسى، وأُلْقِى شبهُه على مَن أُلْقِى عليه شبهُه، كانوا قد عايَنوا عيسى وهو يُرْفَعُ من بينِهم، وأثبَتوا الذى أُلْقِى عليه شبهُه، وعاينوه متحوِّلًا في صورتِه بعدَ الذي كان به من صورةِ نفسِه بمحضَرٍ منهم - لم يَحْفَ ذلك مِن أمرِ عيسى، وأمرِ مَن أُلْقِى عليه شبهُه عليهم، مع معاينتِهم ذلك كلَّه، ولم يلتبسْ عليهم ولم يُشكل عليهم، وإن أشكل على غيرهم من أعدائهم من اليهود أن المقتولَ والمصلوبَ كان غيرَ عيسى، وأن عيسى رُفِع من بينِهم حيًّا، وكيف يجوزُ أن يكونَ كان أَشْكَل ذلك عليهم، وقد سمِعوا من عيسى مقالتَه: من يُلْقى عليه شبهى، ويكونَ رفيقى فى الجنةِ؟ إن كان قال لهم ذلك، وسمِعوا جوابَ مجيبِه منهم: أنا. وعاينوا تحوُّلَ المجيبِ فى صورةِ عيسى بعَقِبِ جوابِه، ولكنّ ذلك كان إن شاء اللهُ على نحوِ ما وصَف وهبُ بنُ منبهٍ، إما أن يكونَ القومُ الذين كانوا مع عيسى في البيتِ الذى رُفِع منه من حواريِّه، حولَّهم اللهُ جميعًا في صورةِ عيسى حينَ أراد اللهُ رفعَه، فلم يَثَّبّتوا عيسى معرفةً بعينِه من غيرِه؛ لتشابهِ صُوَرٍ جميعِهم، فقتلت اليهودُ منهم مَن قتَلت، وهم يَرَونه بصورةِ عيسى، ويحسَبونه إيَّاه؛ لأنهم كانوا به عارفين قبلَ ذلك، وظنَّ الذين كانوا فى البيتِ مع عيسى، مثلَ الذي ظنَّت اليهودُ؛ لأنهم لم يُميِّزوا شخصَ عيسى من شخصِ غيرِه، لتشابِه شخصِه وشخصِ غيرِه، ممن كان معه فى البيتِ، فاتَّفَق جميعُهم -أعنى اليهودَ والنصارى مِن أجلِ ذلك- على أن المقتولَ كان عيسى، ولم يكنْ، ولكن شُبِّه لهم، كما قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ}، أو [يكونُ الأمرُ] في ذلك كان
Bizim: "Bu, iki görüşten doğruya daha yakın olanıdır" dememizin sebebi şudur: Şayet havârilerden Îsâ'nın yanında bulunanlar; Îsâ yükseltildiği ve benzeri, üzerine benzeri aktarılan kişiye aktarıldığı sırada Îsâ'yı aralarından yükseltilirken bizzat görmüş, üzerine benzeri aktarılan kişiyi kesin olarak bilmiş ve onun kendi suretinden sonra gözleri önünde onun [Îsâ'nın] suretine dönüştüğünü müşahede etmiş olsalardı, bütün bunları bizzat görmeleriyle birlikte Îsâ'nın bu durumu ve üzerine benzeri aktarılan kişinin durumu onlara gizli kalmazdı; düşmanları olan Yahudilere öldürülen ve asılanın Îsâ'dan başkası olduğu ve Îsâ'nın aralarından diri olarak yükseltildiği kapalı kalsa bile bu onlara ne karışık gelir ne de kapalı kalırdı. Onlar Îsâ'dan: "Kimin üzerine benim benzerim aktarılacak ve cennette benim arkadaşım olacak?" sözünü -şayet onlara bunu söylemişse- duymuşken, içlerinden cevap verenin: "Ben!" dediğini işitmişken ve cevap verenin, cevabının hemen akabinde Îsâ'nın suretine dönüştüğünü bizzat görmüşken bu durumun onlara kapalı kalması nasıl mümkün olabilir? Fakat bu durum -inşallah- Vehb b. Münebbih'in vasfettiği şekilde gerçekleşmiştir: Ya Îsâ'nın yükseltildiği evde onunla beraber olan havâriler topluluğunu, Allah onu yükseltmek istediğinde hepsini Îsâ'nın suretine dönüştürmüştür de hepsinin suretleri birbirine benzediği için Îsâ'yı bizzat diğerlerinden ayırt edip kesin olarak tanıyamamışlardır; nitekim Yahudiler de öldürdükleri kimseyi Îsâ'nın suretinde görüp -daha önceden onu tanıdıkları için- o zannederek öldürmüşlerdir. Evde Îsâ ile birlikte bulunanlar da Îsâ'nın şahsını diğerlerinin şahsından -evde kendisiyle beraber bulunanların şahısları birbirine benzediği için- ayırt edemediklerinden ötürü Yahudilerin zannettiği gibi zannetmişlerdir. Bu sebeple hepsi -yani bu yüzden Yahudiler ve Hristiyanlar- öldürülenin Îsâ olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; oysa öyle değildi, bilakis Allah Teâlâ'nın: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Onu ne öldürdüler ne de astılar/çarmıha gerdiler; fakat [öldürülen kişi] kendilerine benzer gösterildi” buyurduğu gibi onlara benzer gösterildi. Yahut bu husustaki [durum] şöyle idi:
على نحوِ ما روى عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ، عن وهبِ بن منبهٍ، أن القومَ الذين كانوا مع عيسى في البيتِ تفرَّقوا عنه قبلَ أن يدخُلَ عليه اليهودُ، وبَقِى عيسى، وأُلْقِى شبهُه على بعضِ أصحابِه الذين كانوا معه فى البيتِ بعدَما تفرَّقَ القومُ [عنه -وبقي عيسى- غيرَ الذي] أُلْقِى عليه شبهُه، ورُفِع عيسى، فقُتِل الذي تحوَّل في صورةِ عيسى من أصحابِه، وظنَّ أصحابُه واليهودُ أن الذى قُتِل وصُلِب هو عيسى؛ لِمَا رَأَوْا من شبهِه به، وخفاءِ أمرِ عيسى عليهم؛ لأنّ رفعه وتحوُّلَ المقتولِ في صورتِه، كان بعد تفرُّقِ أصحابِه عنه، وقد كانوا سمِعوا عيسى من الليلِ يَنْعَى نفسَه، ويحزَنُ لما قد ظنَّ أنه نازلٌ به من الموتِ، فحكَوا ما كان عندَهم حقًّا، والأمرُ عندَ اللهِ في الحقيقةِ بخلافِ ما حكَوا، فلم يستحقَّ الذين حكوا ذلك مِن حواريِّيه أن يكونوا كَذَبةً؛ إذ حكَوا ما كان حقًّا عندَهم فى الظاهرِ، وإن كان الأمرُ عندَ اللهِ فيد الحقيقةِ بخلافِ الذى حكَوا .
Abdüssamed b. Ma'kıl'ın Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiği şekilde olmuştur: Evde Îsâ ile birlikte bulunan topluluk, Yahudiler onun yanına girmeden önce dağılmış, Îsâ kalmış ve topluluk dağıldıktan sonra onun benzeri evde kendisiyle birlikte bulunan ashabından birine aktarılmıştır [-Îsâ ise kalmıştı- üzerine benzeri] aktarılan kişi dışında, Îsâ yükseltilmiş ve ashabından Îsâ'nın suretine dönüşen kimse öldürülmüştür ; ashabı ve Yahudiler ise ona olan benzerliğini gördükleri ve Îsâ'nın durumu kendilerine gizli kaldığı için öldürülüp asılanın Îsâ olduğunu sanmışlardır; çünkü onun yükseltilmesi ve öldürülenin onun suretine dönüşmesi, ashabının onun yanından dağılmasından sonra gerçekleşmişti; nitekim geceleyin Îsâ'nın kendi ölümünü haber verdiğini ve başına geleceğini sandığı ölüm sebebiyle üzüldüğünü işitmişlerdi; böylece kendi yanlarında hak olanı naklettiler, oysa Allah katında işin hakikati onların naklettiğinin aksineydi; dolayısıyla havârilerinden bunu nakledenler yalancı olmayı hak etmemişlerdir; zira iş Allah katında hakikatte naklettiklerinin aksine olsa bile, onlar zâhire göre kendi yanlarında hak olanı nakletmişlerdir .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧)} “Onun hakkında ihtilafa düşenler, bu hususta tam bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka onların buna dair hiçbir bilgisi yoktur. Onu kesin olarak öldürmediler” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ}. اليهودَ الذين أحاطوا بعيسى وأصحابِه حينَ أرادوا قتلَه. وذلك أنهم كانوا قد عرَفوا عِدَّةَ مَن فى البيتِ قبلَ دخولِهم، فيما ذُكر، فلما دخَلوا عليهم، فقَدوا واحدًا منهم، فالْتَبس أمرُ عيسى عليهم بفقدِهم واحدًا من العِدَّةِ التي كانوا
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- şöyle dedi: Şânı yüce olan [Allah], {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Onun hakkında ihtilafa düşenler” buyruğuyla, Îsâ'yı öldürmek istedikleri vakit onu ve ashabını kuşatan Yahudileri kastetmektedir. Şöyle ki onlar -nakledildiğine göre- içeri girmeden önce evde bulunanların sayısını öğrenmişlerdi. Onların yanına girdiklerinde, içlerinden birini bulamadılar; [böylece] daha önce saymış oldukları topluluktan birini eksik bulmaları sebebiyle Îsâ'nın durumu kendilerine karışık geldi...
قد أَحْصَوها، وقتلوا من قتلوا على شكٍّ منهم في أمرِ عيسى.
ve öldürdükleri kimseyi Îsâ'nın durumu hakkında bir şüphe içinde olarak öldürdüler.
وهذا التأويلُ على قولِ مَن قال: لم يفارقِ الحواريُّون عيسى حتى رُفِع ودخَل عليهم اليهودُ.
Bu tevil; "Havâriler, Îsâ yükseltilip Yahudiler yanlarına girene kadar ondan ayrılmadılar" diyenlerin görüşüne göredir.
وأما تأويلُه على قولِ مَن قال: تفرَّقوا عنه من الليلِ. فإنه: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا} في عيسى، هل هو الذى بَقِى فى البيتِ منهم بعدَ خروجِ مَن خرَج منهم من العِدَّةِ التي كانت فيه أم لا؟ {لَفِي شَكٍّ مِنْهُ}. يعنى: من قتلِه؛ لأنهم كانوا أَحْصَوا من العِدَّةِ حين دخَلوا البيتَ أكثرَ ممن خرَج منه ومَن وُجِد فيه، فشكُّوا في الذي قتَلوه هل هو عيسى أم لا؟ من أجلِ فقدِهم مَن فقَدوا من [العِدَّةِ التى كانوا أحصَوها] ، ولكنهم قالوا: قتلنا عيسى. لمشابهةِ المقتولِ عيسى في الصورةِ. يقولُ اللهُ: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ}. يعنى: أنهم قتَلوا مَن قتَلوه على شكٍّ منهم فيه واختلافٍ، هل هو عيسى أم هو غيرُه؟ من غيرِ أن يكونَ لهم بمن قتلوه علمٌ، مَن هو؟ أهو عيسى أم هو غيرُه؟ {إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ}. يعنى جلَّ ثناؤُه: ما كان لهم بمَن قتَلوه من علمٍ، ولكنهم اتَّبعوا ظنَّهم، فقتَلوه ظنًّا منهم أنه عيسى، وأنه الذي يريدون قتلَه، ولم يكنْ به. {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا}. يقولُ: وما قتَلوا ظنَّهم الذي اتَّبَعوه في المقتولِ الذى قتَلوه -وهم يحسَبونه عيسى- يقينًا أنه عيسى ولا أنه غيرُه، ولكنهم كانوا منه على ظنٍّ وشبهةٍ.
"Geceleyin onun yanından dağıldılar" diyenlerin görüşüne göre tevili ise şöyledir: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا} Îsâ hakkında, evde bulunan sayıdan çıkanlar çıktıktan sonra geriye kalanın o olup olmadığı konusunda ihtilaf edenler; {لَفِي شَكٍّ مِنْهُ} yani onun öldürülmesi konusunda [şüphe içindedirler]; çünkü onlar eve girdiklerinde saydıkları sayı, evden çıkanlardan ve evde bulunanlardan daha fazlaydı; bu yüzden [saymış oldukları sayıdan] kaybettikleri kimse sebebiyle öldürdükleri kişinin Îsâ olup olmadığı hususunda şüpheye düştüler; fakat öldürülen kimsenin suret olarak Îsâ'ya benzemesinden dolayı: "Îsâ'yı öldürdük" dediler. Allah buyuruyor ki: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ} yani öldürdükleri kimsenin kim olduğuna -Îsâ mı yoksa başkası mı olduğuna- dair bir bilgileri olmaksızın, onun Îsâ mı yoksa başkası mı olduğu hususunda bir şüphe ve ihtilaf üzere onu öldürdüler. {إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} Allah Teâlâ şunu kastetmektedir: Öldürdükleri kimse hakkında hiçbir bilgileri yoktu; fakat zanlarına uydular ve onun Îsâ olduğunu, öldürmek istedikleri kişi olduğunu zannederek onu öldürdüler; oysa o değildi. {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} Buyuruyor ki: Öldürdükleri ve Îsâ zannettikleri kişi hakkında uydukları zanlarını , onun Îsâ olduğuna veya başkası olduğuna dair kesin bir bilgiyle kesinleştirmediler; bilakis bu konuda bir zan ve şüphe içindeydiler.
وهذا كقولِ القائلِ للرجلِ: ما قتلتُ هذا الأمرَ علمًا. وما قتلتُه يقينًا. إذا
Bu, bir kimsenin bir adama: «Ben bu meseleyi ilmen tam olarak kavramış değilim» ve «Onu yakinen kavramış değilim» demesi gibidir; o kimse
تكلَّم فيه بالظنِّ على غيرِ يقينِ علمٍ. فالهاءُ في قولِه: {وَمَا قَتَلُوهُ}. عائدةٌ على الظنِّ.
zira kesin bir ilim olmaksızın zan ile konuşmuştur. Dolayısıyla: {وَمَا قَتَلُوهُ} kavlindeki zamir (hâ), zanna râcidir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا}. قال: يعنى: ولم يقتُلوا ظنَّهم يقينًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} kavli hakkında dedi ki: Yani zanlarını yakinen kesinleştirmediler .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يَعْلَى بْنُ عُبيدٍ، عن جُوَيبرٍ في قولِه: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا}. قال: ما قتَلوا ظنَّهم يقينًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ b. Ubeyd, Cüveybir'den nakletti; {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} kavli hakkında dedi ki: Zanlarını yakinen kesinleştirmediler .
وقال السُّديُّ فى ذلك، ما حدَّثني به محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثني أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا}: وما قتلوا أمرَه يقينًا أن الرجلَ هو عيسى، بل رفَعه اللهُ إليه .
es-Süddî de bu konuda Muhammed'in bana anlattığı rivayette şöyle demiştir; dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bana Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا}: O adamın Îsâ olduğuna dair durumunu yakinen kesinleştirmediler, bilakis Allah onu kendi katına yükseltti .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥٨)} “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti. Allah Azîzdir, Hakîmdir” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: وأما قولُه: {بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ}. فإنه يعنى: بل رفَع اللهُ المسيحَ إليه، يقولُ: لم يقتُلوه ولم يصلِبوه، ولكنَّ اللهُ رفَعه إليه، فطهَّره من الذين كفَروا.
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- şöyle dedi: O'nun: {بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ} “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti” kavline gelince; şüphesiz bunun anlamı şudur: Bilakis Allah, Mesîh'i kendi katına yükseltti. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat Allah onu kendi katına yükseltti ve inkâr edenlerden arındırdı.
وقد بيَّنا كيف كان رَفْعُ اللهِ إياه إليه فيما مضى، وذكَرنا اختلافَ المختلِفين في ذلك، والصحيحَ من القولِ فيه، بالأدلةِ الشاهدةِ على صحتِه، بما أغنى عن إعادتِه .
Allah'ın onu kendi katına yükseltmesinin nasıl olduğunu daha önce açıklamış; bu husustaki farklı görüş sahiplerinin ihtilafını ve doğruluğuna şahitlik eden delilleriyle birlikte bu konudaki doğru sözü tekrarına gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik .
وأما قولُه: {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}. فإنه يعنى: ولم يزلِ اللهُ منتقِمًا من أعدائِه، كانتقامِه من الذين أخَذَتْهم الصاعقةُ بظلمِهم، وكلعنِه الذين قصَّ قصتَهم بقولِه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ}. {حَكِيمًا}. يقولُ: ذا حكمةٍ في تدبيرِه وتصريفِه خلقَه في قضائِه، يقولُ: فاحْذَروا -أيُّها السائلون محمدًا أن يُنَزِّلَ عليكم كتابًا من السماءِ- من حلولِ عقوبتي بكم، كما حلَّ بأوائلِكم الذين فعَلوا فعلكم فى تكذيبِهم رسلي، وافترائِهم على أوليائي.
O'nun: {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} kavline gelince; şüphesiz bunun anlamı şudur: Allah, düşmanlarından intikam alandır; tıpkı zulümleri sebebiyle yıldırımın çarptığı kimselerden intikam aldığı ve: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Sözlerini bozmaları ve Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyle” kavliyle kıssalarını anlattığı kimseleri lanetlediği gibi. {حَكِيمًا} Buyuruyor ki: Hükmünde yaratıklarını tedbir etmesinde ve sevk ve idare etmesinde hikmet sahibidir. Buyuruyor ki: Ey Muhammed'den kendilerine gökten bir kitap indirmesini isteyenler! Elçilerimi yalanlamalarında ve dostlarıma iftira atmalarında sizin yaptığınızı yapan öncekilerinizin başına gelen cezamın sizin de başınıza gelmesinden sakının!
وقد حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ بنِ أبي سارةَ الرُّؤَاسيُّ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه : {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}. قال: معنى ذلك: أنه كذلك .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk b. Ebî Sâre er-Ruâsî, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} kavli hakkında dedi ki: Bunun anlamı: O hep böyledir .
القولُ في تأويلِ قوله جل ثناؤُه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}.
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki, ölümünden önce ona mutlaka iman edecek olmasın” kavlinin teviline dair açıklama:
قال أبو جعفرٍ: اخْتَلف أهلُ التأويلِ فى معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ}. يعني بعيسي، {قَبْلَ مَوْتِهِ}، يعني: قبلَ موتِ عيسى. يُوجِّهُ ذلك إلى أن جميعَهم يصدِّقون به إذا نزَل لقتلِ الدجَّالِ، فتصيرُ المللُ كلُّها واحدةً، وهى ملةُ الإسلامِ الحنيفيةُ، دينُ إبراهيمَ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Tevil ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etti; bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} yani Îsâ'ya, {قَبْلَ مَوْتِهِ} yani Îsâ'nın ölümünden önce [iman edecektir]. Bunu, Deccâl'i öldürmek için indiğinde hepsinin onu tasdik edeceği, böylece bütün dinlerin tek bir din, yani hanîf olan İslâm milleti, İbrâhim'in dini haline geleceği manasına hamletmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: قبل موتِ عيسى ابنِ مريمَ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} kavli hakkında: Meryem oğlu Îsâ'nın ölümünden önce dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي حَصينٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: قبلَ موتِ عيسى .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} kavli hakkında: Îsâ'nın ölümünden önce dedi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حُصينٌ، عن أبى
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû...
مالكٍ في قولِه: {إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: ذلك عندَ نزولِ عيسى ابنِ مريم، لا يَبْقَى أحدٌ من أهلِ الكتابِ إلا [يؤمنُ به] .
Mâlik'ten nakletti; {إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} kavli hakkında dedi ki: Bu , Meryem oğlu Îsâ'nın inişi esnasındadır; Kitap ehlinden [ona iman etmeyen] hiç kimse kalmayacaktır.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجَّاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن حُميدٍ، عن الحسنِ، قال: {قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: قبلَ أن يموتَ عيسى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Humeyd'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {قَبْلَ مَوْتِهِ} “ölümünden önce” kavli hakkında: Îsâ ölmeden önce dedi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن أبى رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}، قال: قبلَ موت عيسى، واللهِ إنه الآن لحيٌّ عندَ اللهِ، ولكنه إذا نزَل آمَنوا به أجمعون .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti; {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Îsâ'nın ölümünden önce; Allah'a yemin olsun ki o şu anda Allah katında diridir, fakat indiği zaman onların hepsi ona iman edecektir .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. يقولُ: قبلَ موتِ عيسى .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında: Îsâ'nın ölümünden önce demektir, dediğini [nakletti] .
[حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: قبلَ موتِ عيسى، إذا نزَل آمنت به الأديانُ كلُّها] .
[Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın”. Dedi ki: Îsâ'nın ölümünden önce; o indiğinde bütün din [mensup]ları ona iman edecektir] .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ ابن أنسٍ، عن الحسنِ، قال: قبلَ موتِ عيسى.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rabî' b. Enes'ten, o el-Hasan'dan [şöyle] dediğini nakletti: Îsâ'nın ölümünden önce.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: عيسى، ولم يمتْ بعدُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Avf'tan, o el-Hasan'dan nakletti: {إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “ölümünden önce ona mutlaka iman edecektir” kavli hakkında: Îsâ [henüz] ölmemiştir, dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عمرانُ بن عُبينةَ، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ، قال: لا يَبْقَى أحدٌ منهم عندَ نزولِ عيسى إلا آمن به .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o Ebû Mâlik'ten nakletti, dedi ki: Îsâ indiğinde onlardan ona iman etmeyen hiç kimse kalmayacaktır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ، قال: قبلَ موتِ عيسى.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayn'dan, o Ebû Mâlik'ten nakletti, dedi ki: Îsâ'nın ölümünden önce.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: إذا نزَل عيسى ابنُ مريمَ، فقتَل الدجَّالَ، لم يَبْقَ يهوديٌّ فى الأرضِ إلا آمن به. قال: فذلك حينَ لا ينفَعُهم الإيمانُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Meryem oğlu Îsâ inip Deccâl'i öldürdüğünde yeryüzünde ona iman etmeyen hiçbir yahudi kalmayacaktır. Dedi ki: İşte bu, imanın kendilerine fayda vermeyeceği zamandır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. يعنى: أنه سيُدرِكُ أناسٌ من أهلِ الكتابِ حينَ يُبْعَثُ عيسي، سيؤمنون به، {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında: Yani Îsâ gönderildiğinde Kitap ehlinden birtakım insanlar [onu] idrak edecek ve ona iman edeceklerdir , {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “Kıyamet gününde de o, onların aleyhine bir şahit olacaktır” dediğini [nakletti].
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورِ ابنِ زاذانَ، عن الحسنِ، أنه قال في هذه الآيةِ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} . أظنُّه أنا قال: إذا خرَج عيسى آمنت به اليهودُ.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr b. Zâzân'dan, o da el-Hasan['dan nakletti; o,] bu ayet hakkında: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” dedi ki -sanırım ben [şöyle] dediğini hatırlıyorum-: Îsâ ortaya çıktığında yahudiler ona iman edecektir.
وقال آخرون: معنى ذلك: وإن من أهلِ الكتابِ إلا ليُؤمننَّ بعيسى قبلَ موتِ الكتابيِّ. يُوجِّهُ ذلك إلى أنه إذا عاين علِمَ الحقَّ من الباطلِ؛ لأن كلَّ مَن نزَل به الموتُ لم تخرُجْ نفسُه حتى يتبيَّنَ له الحقُّ من الباطلِ في دينِه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı: Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, o Ehl-i kitabî ölmeden önce Îsâ'ya iman edecek olmasın . Bunu , [ölümü] gözüyle gördüğü zaman hakkı batıldan ayırt edip bileceği manasına hamletmektedir; zira başına ölüm gelen herkesin, dininde hak ile batıl kendisine apaçık ortaya çıkmadan canı çıkmaz.
[ذكرُ من قال ذلك]
[Bunu söyleyenlerin zikri]
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا يموتُ يهوديٌّ حتى يؤمنَ بعيسى.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında: Hiçbir yahudi Îsâ'ya iman etmeden ölmez, dediğini [nakletti].
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال : ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا تخرُجُ نفسُه حتى يؤمنَ بعيسى، وإن غرِق أو تردَّى من حائطٍ، أو أيُّ مِيتةٍ كانت .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki : Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında: Boğulsa da duvardan düşse de veya nasıl bir ölümle olursa olsun Îsâ'ya iman etmeden canı çıkmaz, dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: كلُّ صاحبِ كتابٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; onun {إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “...ölümünden önce ona mutlaka iman edecek olmasın” kavli hakkında: Her kitap sahibi...
ليُؤمننَّ {بِهِ}: بعيسى، {قَبْلَ مَوْتِهِ}: موتِ صاحبِ الكتابِ .
{بِهِ} “ona” yani Îsâ'ya, {قَبْلَ مَوْتِهِ} “ölümünden önce” yani kitap sahibinin ölümünden önce mutlaka iman edecektir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ}: كلُّ صاحبِ كتابٍ يُؤْمِنُ بعيسى، {قَبْلَ مَوْتِهِ}. موتِ صاحبِ الكتابِ. قال ابنُ عباسٍ: لو ضُرِبت عنقُه، لم تخرُجْ لم تخرُجْ نفسُه حتى يؤمِنَ بعيسى.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} “ona mutlaka iman edecektir”: Her kitap sahibi Îsâ'ya iman eder, {قَبْلَ مَوْتِهِ} “ölümünden önce”: Kitap sahibinin ölümünden önce. İbn Abbâs dedi ki: Boynu vurulsa bile, Îsâ'ya iman etmedikçe canı çıkmaz.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا أبو تُمَيلةَ يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن يزيدَ النحويِّ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لا يموتُ اليهوديُّ حتى يشهَدَ أن عيسى عبدُ اللهِ ورسولُه، ولو عُجِّل عليه بالسلاحِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Silahla acelece öldürülse bile, Îsâ'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna şahitlik etmeden hiçbir yahudi ölmez .
حدَّثني إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بن حَبيبِ بنِ الشهيدِ، قال: ثنا عتَّابُ بنُ بشيرٍ، عن خُصَيفٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: هى فى قراءةِ أُبيٍّ: (قبلَ موتِهم) : ليس يهوديٌّ يموتُ أبدًا حتى يؤمنَ بعيسى. قيل لابنِ عباسٍ: أرأيتَ إن خرَّ من فوقِ بيتٍ؟ قال: يتكلَّمُ به في الهُوِيِّ . فقيل: أرأيت إن ضُرِبت عنقُ أحدٍ منهم؟ قال: يُلجْلِجُ بها لسانُه .
Bana İshâk b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd anlattı, dedi ki: Bize Attâb b. Beşîr, Huseyf'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Bu, Übeyy'in kıraatinde (قبل موتهم / ölümlerinden önce) şeklindedir : Îsâ'ya iman etmeden asla hiçbir yahudi ölmez. İbn Abbâs'a: "Peki ya bir evin üstünden düşerse ne dersin?" denildi. O da: "Düşerken onu söyler " dedi. "Peki onlardan birinin boynu vurulursa ne dersin?" denildi. O da: "Diliyle onu geveler " dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ الفضلُ بنُ دُكينٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن خُصَيفٍ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Huseyf'ten nakletti,
عن عكرمةَ ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا يموتُ يهوديٌّ حتى يؤمنَ بعيسى ابنِ مريمَ. [قال: وإن ضُرِب بالسيفِ تكلَّم به. قال: وإِنْ هوَى تكلَّم] به وهو يَهوِى .
İkrime'den , o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Meryem oğlu Îsâ'ya iman etmedikçe hiçbir yahudi ölmez. [Dedi ki: Kılıçla vurulsa bile bunu söyler. Dedi ki: Düşse bile] düşerken onu söyler .
[حدَّثنا ابنُ المثنى] ، قال: ثنى محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي هارونَ الغَنَويِّ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لو أن يهوديًّا وقَع من فوقِ هذا البيتِ لم يمتْ حتى يؤمنَ به. يعني بعيسى .
[Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı] , dedi ki: Bana Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Hârûn el-Ganevî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o bu ayet hakkında: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavlinde şöyle dedi: Bir yahudi şu evin üstünden düşse bile ona -yani Îsâ'ya- iman etmeden ölmez .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنى عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن مولًى لقريشٍ ، قال: سمِعتُ عكرمةَ يقولُ: لو وقَع يهوديٌّ من فوقِ القَصْرِ، لم يبلُغْ إلى الأرضِ حتى يؤمنَ بعيسى.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Kureyş'in bir mevlâsından (azatlısından) nakletti, dedi ki: İkrime'nin şöyle dediğini işittim: Bir yahudi köşkün üstünden düşse, Îsâ'ya iman etmeden yere ulaşmaz.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي هاشمٍ الرُّمَّاتيِّ، عن مجاهدٍ: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: وإن وقَع من فوقِ البيتِ، لا يموتُ حتى يؤمنَ به.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Hâşim er-Rummânî'den, o Mücâhid'den nakletti; {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Ölümünden önce ona mutlaka iman edecektir” ayeti hakkında dedi ki: Evin üstünden düşmüş olsa bile, ona iman etmeden ölmez.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرِو بنِ أبي قَيْسٍ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا يموتُ رجلٌ من أهلِ الكتابِ حتى يؤمنَ به، وإن غرِق أو تردَّى أو مات بشيءٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr b. Ebî Kays'tan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında: Boğulsa da yuvarlansa da veya herhangi bir sebeple ölse de Kitap ehlinden hiçbir adam ona iman etmeden ölmez, dedi .
حدَّثني يعقوب بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا تخرُجُ نفسُه حتى يؤمِنَ به .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti; {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Ona iman etmeden canı çıkmaz .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حُصَيفٍ، عن عكرمةَ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا يموتُ أحدُهم حتى يؤمنَ به -يعني بعيسى- وإن خرَّ مِن فوقِ بيتٍ، يُؤمِنُ به وهو يَهْوِى.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Huseyf'ten, o İkrime'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Onlardan hiçbiri ona -yani Îsâ'ya- iman etmeden ölmez; evin üstünden düşse bile, düşerken ona iman eder.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: ليس أحدٌ من اليهودِ يخرُجُ من الدنيا حتى يؤمنَ بعيسى.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan nakletti, dedi ki: Yahudilerden hiç kimse Îsâ'ya iman etmeden dünyadan ayrılmaz.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن فُراتٍ القزَّازِ، عن الحسنِ في قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا يموتُ أحدٌ منهم حتى يُؤمنَ بعيسى. [يعنى اليهودَ والنصارى .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Furât el-Kazzâz'dan, o el-Hasan'dan nakletti; {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Onlardan -yani yahudiler ve hristiyanlardan- hiçbiri Îsâ'ya iman etmeden ölmez .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا إسرائيلُ، عن فُراتٍ القزّازِ، عن الحسنِ فى قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: لا يموتُ أحدٌ منهم حتى يؤمنَ بعيسى] قبلَ أن يموتَ.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl, Furât el-Kazzâz'dan, o el-Hasan'dan nakletti; {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: Onlardan hiçbiri Îsâ'ya iman etmedikçe] ölmeden önce ölmez.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا الحَكَمُ بنُ عطيةَ، عن محمدِ ابنِ سيرينَ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: موت الرجلِ من أهلِ الكتابِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Atiyye, Muhammed b. Sîrîn'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında: Kitap ehlinden olan adamın ölümüdür, dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: قال ابنُ عباسٍ: ليس من يهوديٍّ يموتُ حتى يؤمنَ بعيسى ابن مريمَ. فقال له رجلٌ من أصحابِه: كيف والرجلُ يغرَقُ، أو يحترقُ، أو يسقطُ عليه الجدارُ، أو يأكلُه السَّبُعُ؟ فقال: لا تخرُجُ روحُه من جسدِه حتى يُقْذَفَ فيه الإيمانُ بعيسى.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında dedi ki: İbn Abbâs: "Meryem oğlu Îsâ'ya iman etmeden ölen hiçbir yahudi yoktur" dedi. Ashabından bir adam ona: "Peki adam boğulursa, yanarsa, üzerine duvar yıkılırsa veya onu yırtıcı bir hayvan yerse nasıl olur?" dedi. O da: "İçine Îsâ'ya iman atılmadıkça bedenden ruhu çıkmaz" dedi.