حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفَرَجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: فلا يموتُ أحدٌ من اليهودِ حتى يشهَدَ أن عيسى رسولُ اللهِ.
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında: "Yahudilerden hiçbiri Îsâ'nın Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmeden ölmez" dediğini işittim.
حدَّثني المثنى ، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يَعْلَى، عن جُويبرٍ في قولِه: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. قال: [في قراءةِ] أُبيٍّ: (قبلَ موتِهم).
Bana el-Müsennâ anlattı , dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ, Cüveybir'den nakletti; {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “ölümünden önce ona mutlaka iman edecektir” kavli hakkında dedi ki: Übeyy'in [kıraatinde] (قبل موتهم / ölümlerinden önce) şeklindedir.
وقال آخرون: معنى ذلك: وإنْ من أهلِ الكتابِ إلا ليؤمنَنَّ بمحمدٍ ﷺ قبلَ موتِ الكتابيِّ.
Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı; Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, o Kitap ehli ölmeden önce mutlaka Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edecek olmasın, demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجَّاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن حُميدٍ، قال: قال عكرمةُ: لا يموتُ النصرانيُّ واليهوديُّ حتى يؤمنَ بمحمدٍ ﷺ. يعني في قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Humeyd'den nakletti, dedi ki: İkrime şöyle dedi: Hiçbir hristiyan ve yahudi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeden ölmez. Yani {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli hakkında.
وأَوْلَى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ من قال: تأويلُ ذلك: وإنْ من أهل الكتابِ إلَّا ليؤمنَنَّ بعيسى قبلَ موتِ عيسى.
Bu görüşlerin doğruya en yakın olanı , şöyle diyenin görüşüdür: Bunun tevili: Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, Îsâ'nın ölümünden önce Îsâ'ya iman edecek olmasın.
وإنما قلنا: ذلك أَوْلَى بالصوابِ من غيرِه من الأقوالِ؛ لأنَّ الله ﷿ حكَم لكلٍّ مؤمنٍ بمحمدٍ ﷺ بحكمِ أهلِ الإيمانِ في الموارثةِ، والصلاةِ عليه، والحاقِ صغارِ أولادِه بحُكْمِه في الملةِ، فلو كان كلُّ كتابيٍّ يُؤْمِنُ بعيسى [قبلَ موتِه]، لوجب أن لا يرِثَ الكتابيَّ إذا مات على ملتِه إلا أولادُه الصغارُ، أو البالغون منهم من أهلِ الإسلامِ، إن كان له ولدٌ صغيرٌ، أو بالغٌ مسلمٌ، وإن لم يكنْ له ولدٌ صغيرٌ، ولا بالغٌ مسلمٌ، [أن يكونَ] ميراثُه منصرِفًا حيثُ [يَنصرِفُ] إليه مالُ المسلمِ يموتُ ولا وارثَ له، [وأن يكونَ] حكمه حكمَ المسلمين في الصلاةِ عليه
Bunun diğer görüşlere nispetle doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah azze ve celle, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden herkes hakkında miras, cenaze namazı kılınması ve küçük yaştaki çocuklarının din hususunda onun hükmüne tâbi kılınması meselelerinde iman ehlinin hükmünü geçerli kılmıştır. Şayet her Ehl-i kitap [kendi] ölümünden önce Îsâ'ya iman ediyor olsaydı; bir Kitap ehli kendi dini üzere öldüğünde -şayet küçük bir çocuğu yahut müslüman olan ergen bir çocuğu varsa- ona sadece küçük çocuklarının veya içlerinden müslüman olan ergenlerin vâris olması; şayet küçük bir çocuğu ve müslüman ergen bir çocuğu yoksa mirasının, vârisi olmaksızın ölen bir müslümanın malının [intikal ettiği] yere intikal eden [bir miras olması] ve cenaze namazının kılınmasında [da] hükmünün müslümanların hükmü gibi olması gerekirdi.
وغسلِه وتقبيرِه؛ لأنّ مَن مات مؤمنًا بعيسى، فقد مات مؤمنًا بمحمدٍ [وبجميعِ الرسلِ] ، وذلك أن عيسى صلواتُ اللهِ عليه جاء بتصديقِ محمدٍ وجميعِ المرسلين صلى اللهُ عليهم، فالمصدِّقُ فالمصدِّقُ بعيسى والمؤمنُ به مصدِّقٌ وبجميعِ أنبياءِ اللهِ ورسلِه، [كما أن المؤمنَ] بمحمدٍ مؤمنٌ بعيسى وبجميعِ أنبياءِ اللهِ ورسلِه، فغيرُ جائزٍ أن يكونَ مؤمنًا بعيسى من كان بمحمدٍ مكذِّبًا.
yıkanmasında ve defnedilmesinde hükmünün müslümanların hükmü gibi olması gerekirdi. Çünkü Îsâ'ya iman ederek ölen kimse, Muhammed'e [ve bütün peygamberlere de] iman ederek ölmüş olur. Zira Îsâ salavâtullâhi aleyh, Muhammed'i ve bütün peygamberleri (Allah'ın salâtı üzerlerine olsun) tasdik edici olarak gelmiştir. Dolayısıyla Îsâ'yı tasdik eden ve ona iman eden kimse, Allah'ın bütün peygamberlerini ve elçilerini de tasdik etmiş olur. [Nasıl ki] Muhammed'e iman eden kimse Îsâ'ya ve Allah'ın bütün peygamberlerine ve elçilerine de iman etmiş oluyorsa . Bu sebeple, Muhammed'i yalanlayan bir kimsenin Îsâ'ya iman etmiş olması caiz (mümkün) değildir.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن معنى إيمانِ اليهوديِّ بعيسى الذي ذكَره اللهُ في قولِه: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. إنما هو إقرارُه بأنه للهِ نبيٌّ مبعوثٌ، دونَ تصديقِه بجميعِ ما أتَى به من عندِ اللهِ. فقد ظنَّ خطأً، وذلك أنه غيرُ جائزٍ أن يكونَ منسوبًا إلى الإقرارِ بنبوةِ نبيٍّ، من كان له مكذِّبًا في بعضِ ما جاء به من وحي اللهِ وتنزيلِه، بل غيرُ جائزٍ أن يكونَ منسوبًا إلى الإقرارِ بنبوةِ أحدٍ من أنبياءِ اللهِ؛ لأن الأنبياءَ جاءت الأممَ بتصديقِ جميعِ أنبياءِ اللهِ ورسلِه، فالمكذِّبُ بعضَ أنبياءِ اللهِ [في بعضِ ما] أَتَى به أمتَه من عندِ اللهِ، مكذِّبٌ جميعَ أنبياءِ اللهِ فيما دَعَوْا إليه من دينِ اللهِ عبادَ اللهِ. وإذ كان ذلك كذلك، و [كان] الجميعُ من أهلِ الإسلامِ مُجمعين على أن كلَّ كتابيٍّ مات قبلَ إقرارِه بمحمدٍ صلواتُ اللهِ عليه وما جاء به من عند الله، فمحكوم له بحكم الملة التى كان عليها أيام حياته، غير منقول شيءٌ
Şayet bir kimse, Allah'ın: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavlinde zikrettiği Yahudi'nin Îsâ'ya iman etmesinin anlamının; onun Allah katından getirdiği şeylerin tamamını tasdik etmeksizin, yalnızca Allah'ın [gönderdiği] bir peygamber olduğunu ikrar etmesinden ibaret olduğunu zannederse, muhakkak ki yanlış bir zanda bulunmuş olur. Zira Allah'ın vahyi ve tenzîlinden getirdiği şeylerin bazısında bir peygamberi yalanlayan kimsenin, bir peygamberin nübüvvetini ikrar ettiği kabul edilemez. Hatta Allah'ın peygamberlerinden herhangi birinin nübüvvetini ikrar etmiş sayılması dahi caiz değildir; çünkü peygamberler, ümmetlere Allah'ın bütün peygamberlerini ve elçilerini tasdik etmek üzere gelmişlerdir. Dolayısıyla Allah'ın peygamberlerinden bir kısmını, Allah katından ümmetine getirdiği [bazı hususlarda] yalanlayan kimse, Allah'ın kullarını davet ettikleri Allah'ın dini hususunda Allah'ın bütün peygamberlerini yalanlamış olur. Durum böyle olduğuna ve [bütün] İslâm ehli; Muhammed salavâtullâhi aleyh'i ve Allah katından getirdiklerini ikrar etmeden önce ölen her Ehl-i kitabın, hayatı boyunca üzerinde bulunduğu dinin hükmüyle hüküm olunacağı ve nakledilmeyeceği hususunda icmâ etmişken...
من أحكامِه فى نفسِه ومالِه وولدِه صغارِهم وكبارِهم، بموتِه عما كان عليه في حياتِه - أدلّ الدليلِ على أن معنى قولِ اللهِ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}. إنما معناه: إلا ليؤمنَنَّ بعيسى قبلَ موتِ عيسى. [وأن ذلك] في خاصٍّ من أهلِ الكتابِ، ومعنيٌّ به أهلُ زمانٍ منهم دونَ أهلِ كلِّ الأزمنةِ التي كانت بعدَ عيسى، وأن ذلك كائنٌ عندَ نزولِه.
ölümüyle kendi şahsı, malı ve küçük-büyük çocukları hakkındaki hükümlerinden hiçbir şeyin hayatındaki durumdan başka bir duruma nakledilmeyeceğine icmâ etmişken; [bütün bunlar], Allah'ın: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavlinin anlamının yalnızca: Îsâ'nın ölümünden önce mutlaka Îsâ'ya iman edeceklerdir manasına geldiğine en açık delildir. [Bu hüküm] Kitap ehlinin geneline değil, onlardan özel bir gruba aittir ve bununla Îsâ'dan sonra gelen bütün zamanların ehli değil, sadece onların belirli bir dönemindeki mensupları kastedilmiştir ki bu da onun indiği zamanda gerçekleşecektir.
كالذى حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ آدمَ، عن أبي هريرةَ، أن النبيَّ ﷺ، قال: "الأنبياءُ إخوةٌ لِعَلَّاتٍ، أُمَّهَاتُهم شَتَّى ودينُهم واحدٌ، وإنِّى أَوْلَى الناسِ بعيسى ابنِ مريمَ؛ لأنَّه لم يكنْ بينى وبينَه نبيٌّ، وإنه نازلٌ، فإذا رأيتموه فاعْرِفُوه، فإنه رجلٌ مَرْبوعُ الخَلْقِ، إلى الحُمْرةِ والبياضِ، سَبْطُ الشَّعَرِ، كأنّ رأسَه يقطُرُ وإن لم يُصِبْهُ بِلَلٌ، بينَ مُمَصَّرَتَيْن ، فيدُقُّ الصليب، ويقتُلُ الخِنْزيرَ، ويضعُ الجزيةَ، ويَفِيضُ المالُ، ويقاتلُ الناسَ على الإسلامِ حتى يُهلِكَ اللهُ فى زَمانِه المِلَلَ كلَّها غيرَ الإسلامِ، ويُهلِكَ اللهُ في زمانِه مسيحَ الضلالةِ الكذَّابَ الدجَّالَ، وتقَعُ الأَمَنةُ في الأرضِ في زمانِه، حتى ترتَعَ الأُسُودُ معَ الإبلِ، والنمورُ مع البَقَرِ، والذئابُ مع الغنمِ، وتلعَبُ الغِلمانُ والصِّبيانُ بالحيَّاتِ، لا يضُرُّ بعضُهم بعضًا، ثم يَلْبَثُ فى الأرضِ ما شاء اللهُ -وربما قال: أربعين سنةً- ثم يُتَوفَّى، ويُصلِّى عليه المسلمون ويَدْفِنونه" .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Abdurrahman b. Âdem'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Peygamberler babaları bir anaları ayrı kardeştirler; anneleri ayrı, dinleri birdir. Ben Meryem oğlu Îsâ'ya insanların en yakınıyım, çünkü benimle onun arasında bir peygamber olmamıştır. O mutlaka inecektir; onu gördüğünüzde tanıyın: O orta boylu, kırmızıya çalan beyaz tenli, düz saçlı bir adamdır; sanki bir ıslaklık değmemiş olsa bile başından sular damlıyor gibidir, sarıya boyanmış iki parça giysi içindedir . Haçı kırar, domuzu öldürür, cizyeyi kaldırır; mal dolup taşar ve insanlarla İslâm üzere savaşır; nihayet Allah onun zamanında İslâm dışındaki bütün dinleri helak eder. Allah onun zamanında sapıklık mesîhi yalancı Deccâl'i helak eder. Onun zamanında yeryüzüne öyle bir güven gelir ki aslanlar develerle, kaplanlar sığırlarla, kurtlar koyunlarla birlikte otlar; oğlan çocukları ve yavrular yılanlarla oynar da hiçbiri diğerine zarar vermez. Sonra Allah'ın dilediği kadar -bazen kırk yıl dedi- yeryüzünde kalır, sonra vefat eder, müslümanlar da onun cenaze namazını kılıp onu defnederler.” .
وأما الذي قال: عنَى بقولِه: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ}: ليؤمِنَنَّ
Allah'ın: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Ölümünden önce ona mutlaka iman edecektir” kavliyle: Mutlaka iman edecektir [şeklinde bir mananın] kastedildiğini söyleyen kimseye gelince:
بمحمدٍ ﷺ قبلَ موتِ الكتابيِّ. فما لا وجهَ له مفهومٌ؛ لأنه مع فسادِه من الوجهِ الذى دلَّلنا على فسادِ قولِ من قال: عنى به: ليؤمنَنَّ بعيسى قبل موتِ الكتابيِّ. يَزيدُه فسادًا أنه لم يَجْرِ لمحمدٍ ﷺ في الآياتِ التي قبلَ ذلك ذكرٌ، فيجوزَ صرفُ الهاءِ التى فى قولِه: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ}. إلى أنها من ذكرِه، وإنما قولُه: {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ}. في سياقِ ذكرِ عيسى وأمِّه واليهودِ، فغيرُ جائزٍ صرفُ الكلامِ عما هو في سياقِه إلى غيرِه، إلا بحجةٍ يجبُ التسليمُ لها، من دلالةِ ظاهرِ التنزيلِ، أو خبرٍ عن الرسولِ تقومُ به حجَّةٌ. فأما الدعاوَى فلا تتعذَّرُ على أحدٍ.
Ehl-i kitabî ölmeden önce Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e mutlaka iman edecektir manasını kastettiğini söylemiştir. Bu ise anlaşılır hiçbir yönü olmayan bir sözdür ; zira "Bununla Ehl-i kitabî ölmeden önce Îsâ'ya mutlaka iman edeceği kastedilmiştir" diyen kimsenin görüşünün tutarsızlığını açıkladığımız yönden tutarsız olmasıyla birlikte, bundan önceki ayetlerde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrinin geçmemiş olması bu görüşün tutarsızlığını daha da artırmaktadır ; [şayet geçmiş olsaydı] {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} “ona mutlaka iman edecektir” kavlindeki zamirin (hâ harfinin) onun zikrine ait kılınması caiz olabilirdi . Oysa {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} kavli ancak Îsâ'nın, annesinin ve yahudilerin zikrinin bağlamında yer almaktadır. Dolayısıyla sözü kendi bağlamından başka bir şeye çevirmek; Kur'ân'ın zahirinin delaleti veya Rasûlullah'tan gelen ve kendisiyle delil sabit olan bir haber gibi teslim olunması zorunlu bir hüccet olmaksızın caiz değildir. İddialara gelince, bunları ileri sürmek hiç kimse için zor değildir.
فتأويلُ الآيةِ إذ كان الأمرُ على ما وصَفتُ : وما من أهلِ الكتابِ إِلَّا مَن ليؤمنَنَّ بعيسى قبلَ موت عيسى. وحُذِف "مَنْ" بعدَ "إِلَّا" لدلالةِ الكلامِ عليه، فاسْتُغْنى بدلالتِه عن إظهارِه، كسائرِ ما قد تقدَّم من أمثالِه التي قد أتينا على البيانِ عنها.
Durum vasfettiğim gibi olunca ayetin tevili şudur: Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki, Îsâ'nın ölümünden önce Îsâ'ya mutlaka iman edecek olan kimselerden başkası olsun . Kelamın ona delalet etmesinden ötürü "illâ"dan (إِلَّا) sonraki "men" (مَنْ) hazfedilmiş (düşürülmüş) ve daha önce beyan ettiğimiz benzerlerinde olduğu gibi sözün delaleti sayesinde onun açıkça söylenmesine gerek duyulmamıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩)} “Kıyamet gününde de o, onların aleyhine bir şahit olacaktır” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرِ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ويومَ القيامةِ يكونُ عيسى على أهلِ الكتابِ {شَهِيدًا}. يعنى: شاهدًا عليهم بتكذيبِ مَن
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kıyamet gününde Îsâ, Ehl-i Kitap aleyhine {شَهِيدًا} “bir şahit” olacaktır. Yani onlardan kendisini yalanlayan kimselerin [aleyhine]...
كذَّبه منهم، وتصديقٍ مَن صدَّقه منهم، فيما أتاهم به من عندِ اللهِ، وبإبلاغِه رسالةَ ربِّه.
onlardan kendisini yalanlayanların aleyhine, Allah katından kendilerine getirdiği şeylerde kendisini tasdik edenlerin lehine ve Rabbinin elçiliğini tebliğ ettiğine dair [şahit olacaktır].
كالذي حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا}: أنْ قد أبْلَغهم ما أُرسِل به إليهم.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “Kıyamet gününde de o, onların aleyhine bir şahit olacaktır” ayeti hakkında şöyle dedi: Kendilerine gönderildiği şeyi onlara tebliğ ettiğine [şahitlik edecektir].
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا}. يقولُ: يكونُ عليهم شهيدًا يومَ القيامةِ، على أنه قد بلَّغ رسالةَ ربِّه، وأقرَّ بالعبوديةِ على نفسِه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “Kıyamet gününde de o, onların aleyhine bir şahit olacaktır” ayeti hakkında bildirdi: [Katâde] der ki: Kıyamet günü onların aleyhine, Rabbinin elçiliğini tebliğ ettiğine ve bizzat kendisinin bir kul olduğunu ikrar ettiğine dair şahit olacaktır .
القولُ في تأويلِ قوله جل ثناؤُه: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١)} “Yahudilerin zulümleri ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları; menedildikleri halde faizi almaları ve haksız yollarla insanların mallarını yemeleri yüzünden, kendilerine [daha önce] helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık. İçlerinden inkâra sapanlara da can yakıcı bir azap hazırladık” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: فحرَّمنا على اليهود الذين نقَضوا ميثاقَهم الذى واثقوا ربَّهم، وكفَروا بآياتِ اللهِ، وقتَلوا أنبياءَه ، وقالوا البهتانَ على مريمَ، وفعَلوا ما وصفَهم اللهُ به في كتابِه -طيباتٍ من المآكلِ وغيرِها كانت لهم حلالًا؛ عقوبةً لهم بظلمِهم الذي أَخْبَر اللهُ عنهم في كتابِه.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh dedi ki: Allah Teâlâ bununla şunu kastediyor: Rablerine verdikleri ahitlerini bozan, Allah'ın ayetlerini inkâr eden, peygamberlerini öldüren , Meryem'e iftirada bulunan ve Allah'ın Kitabı'nda kendilerini vasfettiği şeyleri yapan yahudilere; Kitabı'nda haklarında haber verdiği zulümleri sebebiyle bir ceza olarak, kendilerine helal olan yiyeceklerden ve diğer şeylerden temiz olanları haram kıldık.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ} الآية: عُوقب القومُ
Nitekim bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ} “Yahudilerin zulmü sebebiyle, kendilerine helal kılınmış olan temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu kavim cezalandırıldı
بظلمٍ ظلَموه، وبَغْيٍ بَغَوْه، حُرِّمت عليهم أشياءُ ببغيِهم وبظلمِهم .
işledikleri bir zulüm ve yaptıkları bir taşkınlık sebebiyle cezalandırıldılar; taşkınlıkları ve zulümleri yüzünden birtakım şeyler onlara haram kılındı .
وقولُه: {وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}. يعنى: وبصدِّهم عبادَ اللهِ عن دينِه وسبيلِه التي شرعَها لعبادِه صدًّا كثيرًا.
{وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا} “ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları [yüzünden]” kavline gelince; yani Allah'ın kullarını O'nun dininden ve kulları için meşru kıldığı yolundan çokça alıkoymaları sebebiyle.
وكان صدُّهم عن سبيلِ اللهِ بقولِهم على اللهِ الباطلَ، وادِّعائِهم أن ذلك عن اللهِ، وتبديلهم كتابَ اللهِ، وتحريفِ معانيه عن وجُوهِه. وكان من عظيمِ ذلك جحودُهم نبوةَ نبيِّنا محمدٍ ﷺ، وتركُهم بيانَ ما قد علِموا من أمرِه لمن جهِل أمرَه من الناسِ. وبنحوِ ذلك كان مجاهدٌ يقولُ.
Onların Allah yolundan alıkoymaları; Allah hakkında batıl sözler söylemeleri, bunun Allah katından olduğunu iddia etmeleri, Allah'ın Kitabı'nı değiştirmeleri ve manalarını asıl yönlerinden tahrif etmeleri suretiyle idi. Bunun en büyüklerinden biri de Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr etmeleri ve onun durumunu bilmeyen insanlara onun hakkında bildikleri hususları açıklamayı terk etmeleriydi. Mücâhid de buna benzer bir söz söylüyordu.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}. قال: أنفسَهم وغيرَهم عن الحقِّ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan anlattı. Bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; her ikisi de İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا} “kendilerine [daha önce] helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları [yüzünden]” kavli hakkında dedi ki: [Hem] kendilerini [hem de] başkalarını haktan [alıkoymaları yüzünden] .
وقولُه: {وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا}. وهو أخذُهم ما أَفْضَلوا على رءوسِ أموالِهم؛ لفضلِ تأخيرٍ في الأجَلِ بعدَ مَحِلِّها.
{وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا} “ve faizi almaları [yüzünden]” kavli ise; vadesi geldikten sonra sürenin uzatılması karşılığında ana paralarının üzerine aldıkları fazlalıktır.
وقد بيَّنتُ معنى الرِّبا فيما مضى قبلُ، بما أغنى عن إعادتِه .
Daha önce faizin anlamını tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştım .
{وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ}. يعنى: عن أخذِ الرِّبا.
{وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ} “hâlbuki ondan menedilmişlerdi”. Yani: Faiz almaktan [menedilmişlerdi].
وقولُه: {وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ}. يعنى: ما كانوا يأخُذون من الرِّشَا على الحُكْمِ، كما وصَفهم اللهُ به في قولِه: {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [المائدة: ٦٢]. وكان من أكلِهم أموالَ الناسِ بالباطلِ ما كانوا يأخُذون من أثمانِ الكتبِ التي كانوا يكتُبونها بأيديهم، ثم يقولون: هذا من عندِ اللهِ. وما أَشْبَهَ ذلك من المآكلِ الخسيسةِ الخبيثةِ. فعاقبَهم اللهُ على جميعِ ذلك بتحريمِه ما حرَّم عليهم من الطيباتِ التي كانت لهم حلالًا قبلَ ذلك. وإنما وصَفهم اللهُ بأنهم أكَلوا ما أكَلوا من أموالِ الناسِ كذلك بالباطلِ؛ لأنهم أكَلوه بغيرِ استحقاقٍ، وأخَذوا أموالَهم منهم بغيرِ استيجابٍ .
{وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ} “ve haksız yollarla insanların mallarını yemeleri [yüzünden]” kavli; yani hüküm verme karşılığında aldıkları rüşvetlerdir; nitekim Allah onları: {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [el-Mâide: 62] “Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” kavlinde böyle vasfetmiştir. İnsanların mallarını haksız yollarla yemelerinden biri de elleriyle yazdıkları kitapların bedellerini almaları, sonra da "Bu Allah katındandır" demeleri ve buna benzer değersiz ve habis kazançlardı. Allah bütün bunlara karşılık daha önce kendilerine helal olan temiz şeyleri onlara haram kılarak onları cezalandırdı. Allah onların insanların mallarını bu şekilde batıl yolla yediklerini vasfetmiştir; çünkü onlar bunu hak etmeksizin yemişler ve mallarını hak etmeksizin onlardan almışlardı .
وقولُه جل ثناؤُه: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}. يعنى: وجَعَلنا للكافرين باللهِ ورسولِه محمدٍ ﷺ من هؤلاء اليهود العذابَ الأليمَ، وهو المُوجِعُ من عذابِ جهنمَ، عُدَّةً يصلَوْنها في الآخرةِ، إذا ورَدوا على ربِّهم، فيعاقبُهم بها.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “İçlerinden inkâra sapanlara da can yakıcı bir azap hazırladık” kavli; yani bu yahudilerden Allah'ı ve Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edenler için, Rablerine vardıklarında onları cezalandıracağı ve ahirette girecekleri cehennemin can yakıcı acı azabını bir hazırlık kıldık demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢)} “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler; sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe inananlar var ya, işte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: وهذا من اللهِ جلَّ ثناؤُه استثناءٌ، اسْتَثنى من أهلِ الكتابِ من اليهودِ الذين وصَف صفتَهم في هذه الآياتِ التي مضَت من قولِه: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}.
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr -rahimehullâh- der ki: Bu, Allah Teâlâ tarafından yapılmış bir istisnadır; {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor” kavlinden itibaren geçen bu ayetlerde vasıflarını anlattığı Ehl-i Kitap yahudilerden [bazı kimseleri] istisna etmiştir.
ثم قال جلَّ ثناؤُه لعبادِه مبيِّنًا لهم حكمَ مَن قد هداه لدينِه منهم منهم، ووفَّقه لرشدِه: ما كُلُّ أهلِ الكتابِ صفتُهم الصفةُ التى وَصفتُ لكم، {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ}. وهم الذين قد رسَخوا فى العلمِ بأحكامِ اللهِ التي جاءت بها أنبياؤُه، وأَتْقَنوا ذلك، وعرَفوا حقيقتَه.
Sonra Allah Teâlâ, kullarına onlardan dinine hidayet ettiği ve doğru yola muvaffak kıldığı kimselerin hükmünü beyan ederek şöyle buyurdu: Kitap ehlinin tamamı size vasfettiğim nitelikte değildir; {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ} “fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar” müstesnadır. Bunlar, peygamberlerinin getirdiği Allah'ın hükümleri hakkındaki ilimde derinleşmiş, onu sağlamlaştırmış ve hakikatini bilmiş kimselerdir.
وقد بيَّنا معنى الرسوخِ فى العلمِ بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
İlimde rüsuh (derinleşme) manasını bu makamda tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{وَالْمُؤْمِنُونَ} يعنى: والمؤمنون باللهِ ورسلِه منهم ، يؤمِنون بالقرآنِ الذى أَنْزَل اللهُ إليك يا محمدُ، وبالكتبِ التى أَنْزَلها على مَن قبلَك من الأنبياءِ والرسلِ، ولا يسألُونك [ما سأَلك] هؤلاء الجَهَلَةُ منهم، أن تُنزِّلَ عليهم كتابًا من السماءِ؛ لأنهم قد علِموا بما قرَءوا من كتبِ اللهِ، وأتتْهم به أنبياؤُهم، [أنك للهِ] رسولٌ، واجبٌ عليهم اتباعُك، لا يَسعُهم غيرُ ذلك، فلا حاجةَ بهم إلى أن يسألُوك آيةً معجِزةً ولا دلالةً، غيَر الذى قد علِموه من أمرِك بالعلمِ الراسخِ في قلوبِهم، من إخبارِ أنبيائِهم إيَّاهم بذلك، وبما أعطيتُك من الأدلةِ على نبوّتِك، فهم لذلك من علمِهم ورسوخِهم فيه يُؤْمنون [بك و] بما أُنزِل إليك من الكتابِ، وبما أُنزل من قبلِك من سائرِ الكتبِ.
{وَالْمُؤْمِنُونَ} “ve müminler”; yani onlardan Allah'a ve peygamberlerine inananlar ; sana indirilen Kur'ân'a ey Muhammed, ve senden önceki peygamberlere ve elçilere indirdiği kitaplara inanırlar. Onların bu cahillerinin senden gökten bir kitap indirmeni istedikleri gibi [istemediler] ; çünkü onlar Allah'ın kitaplarından okudukları ve peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeylerle [senin Allah'ın] elçisi [olduğunu] , sana uymanın kendilerine vacip olduğunu, bundan başka bir yollarının bulunmadığını bilmişlerdir. Dolayısıyla peygamberlerinin kendilerine bunu haber vermesinden ve peygamberliğine dair sana verdiğim delillerden ötürü kalplerinde yerleşmiş olan sağlam ilimle senin durumun hakkında bildikleri şeyin dışında bir mucize ayet veya bir delil istemeye ihtiyaçları yoktur. Bu yüzden onlar sahip oldukları ilimden ve ilimdeki derinliklerinden ötürü [sana ve] sana indirilen Kitab'a ve senden önce indirilen diğer bütün kitaplara inanırlar.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}: اسْتَثنى اللهُ ثَنِيَّةً من أهلِ الكتابِ، وكان منهم من يؤمِنُ باللَّهِ وما أُنْزِل
Nitekim bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler, sana indirilene de senden önce indirilene de inanırlar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah, Ehl-i Kitap'tan bir zümreyi istisna kıldı; nitekim onlardan Allah'a ve indirilene inanan kimseler vardı...
عليهم، وما أُنزِل على نبيٍ اللهِ، يؤمنون به، ويصدِّقون به، ويعلَمون أنه الحقُّ من ربَّهم .
ve Allah'ın Peygamberi'ne indirilene inanan, onu tasdik eden ve onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilen kimseler vardı .
ثم اختلَفوا فى المقيمين الصلاةَ، أهم الراسخون في العلمِ أم غيرهم؟ فقال بعضُهم: هم هم، ثم اخْتَلف قائلو ذلك في سببِ مخالفةِ إعرابِهم إعرابَ الراسخين في العلمِ، وهما من صفةِ نوعٍ من الناسِ؛ فقال بعضُهم: ذلك غَلَطٌ من الكاتبِ، وإنما هو: لكنِ الراسخون في العلمِ منهم والمقيمون الصلاةَ.
Sonra namazı kılanlar hakkında ihtilaf ettiler; onlar ilimde derinleşenlerin bizzat kendileri midir yoksa başkaları mıdır? Bazıları dedi ki: Onlar aynı kişilerdir. Sonra bunu söyleyenler, her ikisi de bir insan grubunun sıfatı olduğu halde, onların irabının ilimde derinleşenlerin irabına muhalif olmasının sebebi hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları dedi ki: Bu kâtibin bir hatasıdır; aslı ancak şöyledir: "Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve namazı kılanlar (lakini'r-râsihûne fi'l-ilmi minhum ve'l-mukîmûne's-salâte)."
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا الحجَّاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادُ بنُ سَلَمَةَ، عن الزُّبيرِ، قال: قلت لأبانِ بنِ عثمانَ: بنِ عفانَ ما شأنها كُتِبت: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ}. قال: إن الكاتبَ لما كتَب: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ}. حتى إذا بلَغ، قال: ما أكتبُ؟ قيل له: اكتبْ: والمقيمن الصلاةَ. فكتَب ما قيل له .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, ez-Zübeyr'den anlattı, dedi ki: Ebân b. Osmân b. Affân'a: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ} ayetinin böyle yazılmasının sebebi nedir? dedim. Dedi ki: Kâtip {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ} kısmını yazıp oraya ulaştığında: "Ne yazayım?" dedi. Ona: "Ve'l-mukîmîne's-salâte (والمقيمين الصلاة) yaz" denildi. O da kendisine söyleneni yazdı .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، أنه سأل عائشةَ عن قولِه: {وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ}. وعن قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ} [المائدة: ٦٩]. وعن قولِه: هذن {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ} [طه: ٦٣]. فقالت: يا بنَ أختى ، هذا عملُ الكُتَّابِ أَخْطئوا فى الكِتَابِ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o da babasından [Urve'nin] Âişe'ye [Allâh'ın]: {وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ} “namazı dosdoğru kılanlar”, {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ} [el-Mâide: 69] “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Sâbiîler...” ve {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ} [Tâhâ: 63] “Doğrusu bu ikisi kesinlikle iki büyücüdür” kavilleri hakkında sorduğunu nakletti. Bunun üzerine [Âişe]: "Ey kız kardeşimin oğlu! Bu, kâtiplerin işidir; Kitap'ta [yazarken] hata ettiler " dedi.
وذُكِر أن ذلك في قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (والمقيمون الصلاةَ) .
Bunun İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (والمقيمون الصلاةَ) “ve'l-mukîmûne's-salâte” şeklinde olduğu zikredilmiştir .
وقال آخرون -وهو قولُ بعضِ بعض نحويِّى الكوفةِ والبصرةِ-: والمقيمون من صفةِ الراسخين في العلمِ. ولكنّ الكلامَ لما تطاوَل، واعْتَرَض بينَ الراسخين في العلمِ والمقيمين الصلاةَ ما اعْتَرَض من الكلامِ، فطال، نصَب المقيمين الصلاةَ على وجهِ المدحِ. قالوا: والعربُ تفعَلُ ذلك فى صفةِ الشيءِ الواحدِ ونعتِه، إذا تطاولت بمدحٍ أو ذمٍّ، خالفوا بينَ إعرابِ أوَّلِه وأوسطِه أحيانًا، ثم رجَعوا بآخرِه إلى إعرابِ أوَّلِه، وربما أَجْرَوا إعرابَ آخرِه على إعرابِ أوسطِه، وربما أَجْرَوا ذلك على نوعٍ واحدٍ من الإعرابِ. واسْتَشْهَدوا لقولِهم ذلك بالأبياتِ التي قد ذكرتُها فى
Başkaları da -ki bu, Kûfe ve Basra nahivcilerinin bazılarının görüşüdür- şöyle demiştir: [Âyette geçen] 've'l-mukîmûn' [ifadesi], ilimde derinleşenlerin sıfatındandır. Ancak kelam uzayıp ilimde derinleşenler ile namazı kılanlar arasına araya giren sözler girip [aralık] uzayınca, 'namazı kılanlar' [ifadesini] övgü (medih) üzere mansub kılmıştır. Onlar dediler ki: Araplar tek bir şeyin sıfat ve nitelemesinde, övgü yahut yergi uzadığında böyle yaparlar; kimi zaman [sıfatların] başı ile ortasının irabını farklı yaparlar, sonra sonuncusunda başının irabına dönerler. Bazen de sonuncusunun irabını ortasının irabına göre yürütürler. Kimi zaman da bunu tek bir irab türü üzerinden devam ettirirler. Onlar bu görüşlerine, zikretmiş olduğum beyitleri delil getirdiler:
قولِه: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} [البقرة: ١٧٧].
O'nun: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} [el-Bakara: 177] “antlaşma yaptıklarında ahitlerini yerine getirenler, sıkıntı ve zorluk hallerinde sabredenler” kavlinde.
وقال آخرون: بل المقيمون الصلاةَ من صفةِ غيرِ الراسخين فى العلمِ فى هذا الموضعِ، وإن كان الراسخون فى العلمِ من المقيمين الصلاةَ.
Başkaları da dedi ki: Bilakis bu makamda "namazı kılanlar", her ne kadar ilimde derinleşenler namazı kılanlardan olsalar da, ilimde derinleşenlerin dışındakilerin sıfatıdır.
وقال قائلو هذه المقالةِ جميعًا: موضعُ المقيمين فى الإعرابِ خفضٌ؛ فقال بعضُهم: موضعُه خفضٌ على العطفِ على "ما" التي فى قولِه: {يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}: ويؤمنون بالمقيمين الصلاةَ.
Bu sözü söyleyenlerin hepsi: "el-Mukîmîn" kelimesinin iraptaki yeri cerdir (kesredir) dediler. Bazıları dedi ki: Onun yeri, {يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} kavlindeki "mâ" (ما) lafzına matuf olarak cerdir; yani "namazı kılanlara da inanırlar" takdirindedir.
ثم اخْتَلَف متأوِّلو ذلك هذا التأويلَ فى معنى الكلامِ؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: والمؤمنون يؤمنون بما أُنزِل إليك وما أُنْزِل من قبلِك وبإقامِ الصلاةِ، قالوا: ثم ارْتَفع قولُه: {وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ}. عطفاً على ما فى {يُؤْمِنُونَ} من ذكرِ المؤمنين. كأنه قيل: والمؤمنون يؤمنون بما أُنْزِل إليك هم والمؤتون الزكاةَ.
Sonra bunu bu şekilde tevil edenler kelamın manasında ihtilaf ettiler. Bazıları dedi ki: Bunun manası: "Müminler sana indirilene, senden önce indirilene ve namazın kılınmasına inanırlar" şeklindedir. Dediler ki: Sonra {وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “ve zekâtı verenler” kavli, {يُؤْمِنُونَ} fiilindeki müminlerin zikrine matuf olarak merfu kılınmıştır. Sanki: "Müminler sana indirilene inanırlar, kendileri ve zekâtı verenler" denilmiş gibidir.
وقال آخرون: بل المقيمون الصلاةَ الملائكةُ. قالوا: وإقامتُهم الصلاةَ تسبيحُهم ربَّهم، واستغفارُهم لمن فى الأرضِ. قالوا: ومعنى الكلامِ: والمؤمنون يؤمنون بما أُنْزِل إليك وما أُنْزِل من قبلِك وبالملائكةِ.
Başkaları da dedi ki: Bilakis namazı kılanlar meleklerdir. Dediler ki: Onların namazı kılmaları, Rablerini tesbih etmeleri ve yeryüzündekiler için bağışlanma dilemeleridir. Dediler ki: Kelamın manası: "Müminler sana indirilene, senden önce indirilene ve meleklere inanırlar" şeklindedir.
وقال آخرون منهم: بل معنى ذلك: والمؤمنون يؤمنون بما أُنْزِلَ إليك وما أُنْزِل من قبلك، ويؤمنون بالمقيمين الصلاةَ، هم والمؤتون الزكاةَ. كما قال جلَّ ثناؤُه: ؤمن {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} [التوبة: ٦١]. وأَنْكَر قائلو هذه المقالةِ أن يكونَ
Onlardan başkaları da dedi ki: Bilakis bunun manası: "Müminler sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar; hem onlar hem de zekâtı verenler namazı kılanlara da inanırlar (onları tasdik ederler)" şeklindedir. Nitekim senası yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} [Tevbe: 61] “Allah'a iman eder ve müminlere inanıp güvenir”. Bu sözü söyleyenler [şunun] olmasını reddettiler:
{وَالْمُقِيمِينَ} منصوبًا على المدح. وقالوا: إنما تنصِبُ العربُ على المدح [من نعتِ] مَن ذكَرتْه بعدَ تمامِ خبرِه. قالوا: وخبرُ الراسخين في العلمِ قولُه: {أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا}. قالوا: فغيرُ جائزٍ نصبُ {وَالْمُقِيمِينَ} على المدحِ وهم في وسَطِ الكلامِ، ولمّا يَتِمَّ خبرُ الابتداءِ.
{وَالْمُقِيمِينَ} lafzının medih üzere mansub olmasını reddettiler. Ve dediler ki: Araplar ancak zikrettikleri kimsenin haberi tamamlandıktan sonra [sıfatından] medih üzere nasbederler. Dediler ki: İlimde derinleşenlerin haberi {أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} “işte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz” kavlidir. Dediler ki: Dolayısıyla {وَالْمُقِيمِينَ} lafzı kelamın ortasında iken ve mübtedanın haberi henüz tamamlanmamışken medih üzere nasbedilmesi caiz değildir.
وقال آخرون: معنى ذلك: لكن الراسخون في العلمِ منهم ومن المقيمين الصلاةَ. وقالوا: موضع {وَالْمُقِيمِينَ} خفضٌ.
Başkaları da dedi ki: Bunun manası: "Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve namazı kılanlardan olanlar" şeklindedir. Ve dediler ki: {وَالْمُقِيمِينَ} lafzının yeri cerdir.
وقال آخرون: معناه: والمؤمنون يؤمنون بما أُنْزِل إليك وإلى المقيمين الصلاةَ.
Başkaları da dedi ki: Bunun manası: "Müminler sana indirilene ve namazı kılanlara indirilene inanırlar" şeklindedir.
وهذا الوجهُ و الذى قبلَه متكرَّةٌ عندَ العربِ، ولا تكادُ العربُ تعطِفُ بظاهرٍ على مكنىٍّ في حالِ الخفضِ، وإن كان ذلك قد جاء في بعضِ أشعارِها.
Bu vecih ile bundan önceki vecih Araplara göre hoş karşılanmayan şeylerdir; zira Arapça şiirlerin bazılarında bu vaki olmuş olsa bile, Araplar cer halinde zahir (açık) ismi zamire pek atfetmezler .
وأولى الأقوالِ عندى بالصوابِ أن يكونَ {وَالْمُقِيمِينَ} في موضعِ خفضٍ، نَسَفًا على {وَمَا} التى فى قولِه: {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. وأن يُوجَّهَ معنى المقيمين الصلاةَ إلى الملائكةِ. فيكون تأويلُ الكلامِ: والمؤمنون منهم يؤمنون بما أُنزِل إليك يا محمدُ من الكتابِ، وبما أُنْزِل مِن قبلِك من كُتُبِي، وبالملائكةِ الذين يقيمون الصلاةَ. ثم يرجِعُ إلى صفةِ الراسخين في العلمِ فيقولُ: لكنِ الراسخون في العلمِ منهم والمؤمنون بالكتبِ والمؤتون الزكاةَ والمؤمنون باللهِ واليومِ الآخرِ.
Bana göre görüşlerin doğruya en yakın olanı; {وَالْمُقِيمِينَ} [ifadesinin], O'nun {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “senden önce indirilene de” sözündeki {وَمَا} [kelimesine] atıfla cer mahallinde olması ve namazı kılanlar [ifadesinin] manasının meleklere hamledilmesidir. Buna göre sözün tevili şöyle olur: 'Onlardan mümin olanlar, sana indirilen Kitap'a, senden önce indirilen kitaplarıma ve namazı kılan meleklere inanırlar.' Sonra ilimde derinleşenlerin sıfatına dönerek şöyle buyurmaktadır: 'Fakat onlardan ilimde derinleşenler, kitaplara inananlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenlerdir.'
وإنما اخْتَرنا هذا القولَ على غيرِه؛ لأنه قد ذُكِر أن ذلك فى قراءةِ أُبىِّ بنِ كعبٍ: (والمقيمين) . وكذلك هو في مصحفِه [فيما ذكَروا] ، فلو كان ذلك خطأً من الكاتبِ لكان الواجبُ أن يكونَ فى كل المصاحفِ غيرِ مصحفِنا الذى كتبَه لنا الكاتبُ الذى أَخْطَأ في كتابتِه ، بخلافِ ما هو في مصحفِنا، وفي اتفاقِ مصحفِنا ومصحفِ أُبىٍّ فى ذلك، ما يدلُّ على أن الذى في مصحفِنا من ذلك صوابٌ غيرُ خطأٌ. مع أن ذلك لو كان خطأً مَن جهةِ الخطِّ، لم يكنِ الذين أُخِذ عنهم القرآنُ من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ يعلِّمون مَن علَّموا ذلك من المسلمين على وجهِ اللحنِ، ولأصلَحُوه بألسنَتِهم، ولقَّنوه الأُمَّةَ تعليمًا على وجهِ الصوابِ. وفى نقلِ المسلمين جميعًا ذلك قراءةً على ما هو به في الخطِّ مرسومًا، أدلُّ الدليلِ على صحةِ ذلك وصوابِه، وأن لا صُنْعَ في ذلك للكاتبِ.
Bizim bu görüşü diğerlerine tercih etmemizin sebebi şudur: Übey b. Ka'b'ın kıraatinde bunun (والمقيمين) "ve'l-mukîmîne" şeklinde olduğu zikredilmiştir . [Zikrettiklerine göre] onun mushafında da böyledir. Şayet bu kâtibin bir hatası olsaydı, yazımında hata eden kâtibin bizim için yazdığı mushafımız dışındaki bütün mushaflarda bizim mushafımızdakinin hilafına olması gerekirdi. Bizim mushafımız ile Übey'in mushafının bu konuda ittifak halinde olması, bizim mushafımızda yer alan bu kısmın doğru olduğunu ve hata olmadığını gösterir. Bununla birlikte, şayet bu yazı yönünden bir hata olsaydı, Kur'ân'ı kendilerinden alan Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, müslümanlardan öğrettikleri kimselere bunu bir dil yanlışı (lahn) olarak öğretmezlerdi; bilakis dilleriyle onu düzeltirler ve ümmete doğru şekilde telkin ederek öğretirlerdi. Bütün müslümanların bunu yazıda resmedildiği şekliyle kıraat olarak nakletmeleri, bunun sahih ve doğru olduğuna ve bunda kâtibin hiçbir müdahalesinin bulunmadığına en açık delildir.
وأما مَن وجَّه ذلك إلى النصبِ على وجهِ المدحِ للراسخين في العلمِ، وإن كان ذلك قد يَحْتَمِلُ على بُعْدٍ من كلامِ العربِ؛ لما قد ذكرْتُ قبلُ من العلةِ، وهو أن العربَ لا تعدِلُ عن إعرابِ الاسمِ المنعوتِ بنعتٍ فى نعتِه إلا بعدَ تمامِ خبرِه، وكلامُ اللهِ أفصحُ الكلامِ، فغيرُ جائزٍ توجيهُه إلا إلى الذي هو به من الفصاحةِ.
Bunu ilimde derinleşenleri medih yoluyla nasba hamleden kimsenin görüşüne gelince; gerçi Arap kelamında uzak bir ihtimal olarak buna imkân bulunsa da, daha önce zikrettiğim illetten ötürü -ki o da Arapların sıfatla nitelenen ismin irabından sıfatında ancak haberi tamamlandıktan sonra ayrılmasıdır- ve Allah'ın kelamı kelamın en fasih olanı olduğundan, onun ancak sahip olduğu o üstün fesahate hamledilmesi caizdir.
وأما توجيهُ مَن وجَّه ذلك إلى العطفِ به على الهاءِ والميم في قولِه: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ}. أو إلى العطفِ على الكافِ من قولِه: {بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}. أو إلى الكافِ من قولِه: {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. فإنه أبعدُ من الفصاحةِ
Bunu { لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } “Fakat onlardan ilimde derinleşenler” buyruğundaki hâ ve mîm [zamirlerine] atfetmeye veya { بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilene” buyruğundaki kâf [zamirine] atfetmeye ya da { وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “ve senden önce indirilene” buyruğundaki kâf [zamirine] atfetmeye hamleden kimsenin görüşüne gelince; şüphesiz bu, fesahatten daha da uzaktır
من نصبِه على المدح؛ لما قد ذكَرتُ قبلُ من قُبْحِ ردِّ الظاهرِ على المكنىِّ في الخفضِ.
cer halinde açık ismin zamire atfedilmesinin çirkinliği hakkında daha önce zikrettiğim husustan dolayı, medih üzere nasbedilmesinden bile daha uzaktır.
وأما توجيهُ من وجَّةَ المقيمين إلى الإقامةِ، فإنه دَعْوَى لا برهانَ عليها من دلالةِ ظاهرِ التنزيلِ، ولا خبرٍ تثبُتُ حجَّتُه، وغيرُ جائزٍ نقلُ ظاهرِ التنزيلِ إلى باطنٍ بغيرِ برهانٍ.
"el-Mukîmîn" kelimesini "ikame (namazı kılmak)" manasına hamleden kimsenin görüşüne gelince; bu, üzerinde Kur'ân'ın zahirinin delaletinden ve hücceti sabit olan bir haberden hiçbir delil bulunmayan bir iddiadır. Kur'ân'ın zahirini delilsiz olarak bâtın bir manaya aktarmak ise caiz değildir.
وأما قوله: {وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ}. فإنه معطوفٌ على قولِه: {وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ}. وهو من صفتِهم، وتأويلُه: والذين يعطُون زكاةَ أموالِهم مَن جعَلها اللهُ له، وصرَفها إليه، {وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. يعنى: والمصدِّقون بوحدانيةِ اللهِ وألوهتِه ، وبالبعثِ بعدَ المماتِ، والثوابِ والعقابِ، {أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا}. يقولُ: هؤلاء الذين هذه صفتُهم {سَنُؤْتِيهِمْ}. يقولُ: سَنُعطيهم {أَجْرًا عَظِيمًا}. يعنى: جزاءً على ما كان منهم من طاعةِ اللهِ، واتِّباعِ أمرِه، وثوابًا عظيمًا وذلك الجنةُ.
{وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “zekâtı verenler” kavline gelince; bu, {وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ} “ve müminler inanırlar” kavline matuftur ve onların sıfatlarındandır. Tevili şudur: Mallarının zekâtını Allah'ın onu hak kıldığı ve verilmesini emrettiği kimselere verenler. {وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inananlar”; yani Allah'ın birliğini, ilahlığını , ölümden sonra dirilmeyi, mükâfatı ve cezayı tasdik edenler. {أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} “İşte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz”; buyuruyor ki: Bu sıfata sahip olan bu kimselere {سَنُؤْتِيهِمْ} yani vereceğiz {أَجْرًا عَظِيمًا} yani Allah'a itaatlerinden ve emrine uymalarından ötürü kendilerine bir karşılık ve büyük bir mükâfat vereceğiz ki o da cennettir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا (١٦٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا (١٦٣)} “Biz Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Ya'kûb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleyman'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ}: إنا أَرْسَلنا إليك يا محمدُ بالنبوَّةِ كما أَرْسَلَنا إلى نوحٍ وإلى سائرِ الأنبياءِ الذين سمَّيتُهم لك مِن بعدِه، والذين لم أُسمّهم لك.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan [Allah], {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ} “Biz Nûh'a vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” kavliyle şunu kastediyor: Ey Muhammed, Nûh'a ve ondan sonra sana ismini saydığım ve ismini saymadığım diğer bütün peygamberlere peygamberlikle elçi gönderdiğimiz gibi seni de peygamberlikle gönderdik.
كما حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن مُنْذِرٍ الثورىِّ، عن
Nitekim bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, [o da] Münzir es-Sevrî'den, [o da]...
الرَّبيع بن خُثَيم فى قولِه: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ}. قال: أَوْحَى اللهُ إليه كما أَوْحَى إلى جميعِ النبيِّين مِن قبلِه .
er-Rebî' b. Huseym'den {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ} “Biz Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” kavli hakkında bildirdi: [er-Rebî'] dedi ki: Allah, ondan önceki bütün peygamberlere vahyettiği gibi ona da vahyetmiştir .
وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت على رسولِ اللهِ ﷺ؛ لأن بعضَ اليهودِ لما فضَحهم اللهُ بالآياتِ التى أَنْزَلها على رسولِه ﷺ، وذلك من قولِه: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}. فتلا ذلك عليهم رسولُ اللهِ ﷺ قالوا : ما أَنْزَل اللهُ على بشرٍ من شيءٍ من بعدِ موسى. فأَنْزَل اللهُ هذه الآياتِ تكذيبًا لهم، وأَخْبَر نبيَّه والمؤمنين به أنه قد أَنْزَل عليه بعدَ موسى، وعلى من سمَّاهم فى هذه الآيةِ، وعلى آخرِين لم يسمِّهم.
Zikredildiğine göre bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu sebeple inmiştir: Yahudilerden bazıları, Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği ayetlerle onları rezil edince —ki bu {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar” kavlidir— ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onlara okuyunca şöyle dediler : “Allah Mûsâ'dan sonra hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir.” Bunun üzerine Allah, onları yalanlamak üzere bu ayetleri indirdi ve peygamberine ve ona inanan müminlere, Mûsâ'dan sonra ona da, bu ayette isimlerini saydıklarına da ve isimlerini saymadığı diğerlerine de [vahiy] indirdiğini haber verdi.
كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بكيرٍ، وحدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال سُكَينٌ [وعدىُّ بنُ زيدٍ]: يا محمدُ، ما نعلَمُ اللَّهَ أَنْزَل على بشرٍ من شيءٍ بعدَ موسى. فَأَنْزَلَ اللَّهُ فى ذلك من قولِهما: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ}. إلى آخرِ الآياتِ.
Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı; [yine] bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, [o da] dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Sükeyn [ve Adiyy b. Zeyd]: “Ey Muhammed! Biz Allah'ın Mûsâ'dan sonra hiçbir beşere hiçbir şey indirdiğini bilmiyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah, onların bu sözü hakkında: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ} “Biz Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” ayetlerini sonuna kadar indirdi.
وقال آخرون: بل قالوا لما أنزل اللهُ جل ثناؤُه الآياتِ التي قبلَ هذه فى ذكرِهم: ما أنزل اللهُ على بشرٍ من شيءٍ، ولا على موسى، ولا على عيسى. فَأَنْزَل اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} [الأنعام: ٩١].
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis Allah Teâlâ, onların anıldığı bundan önceki ayetleri indirince onlar: “Allah hiçbir beşere, Mûsâ'ya da Îsâ'ya da hiçbir şey indirmemiştir” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} [el-En'âm: 91] “‘Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmedi’ dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” ayetini indirdi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعشرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرْظىِّ، قال: أَنْزَل اللهُ: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ}. إلى قولِه: {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا}. فلما تلاها عليهم، يعنى على اليهودِ، وأَخْبَرهم بأعمالِهم الخبيثةِ، جحَدوا كلَّ ما أَنْزَلَ اللَّهُ، وقالوا: ما أنزل اللهُ على بشرٍ من شيءٍ، ولا على موسى، ولا على عيسى، وما أنزل اللهُ على نبىٍّ من شيءٍ. قال: فحلَّ حُبْوتَه ، وقال: ولا على أحدٍ! فَأَنْزَل اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den anlattı; [Muhammed b. Ka'b] dedi ki: Allah {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar” ayetinden {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmalarından ötürü” kavline kadar indirdi. [Resûlullah] bunu onlara, yani Yahudilere okuyup kötü amellerini kendilerine haber verince Allah'ın indirdiği her şeyi inkâr ettiler ve: “Allah hiçbir beşere, Mûsâ'ya da Îsâ'ya da hiçbir şey indirmemiştir; Allah hiçbir peygambere bir şey indirmemiştir” dediler. Dedi ki: [İçlerinden biri] dizlerini saran kuşağını çözdü ve: “Hiç kimseye de [indirmemiştir]!” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “‘Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmedi’ dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” ayetini indirdi.
وأما قولُه: اوود {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا}. فإن القرَأةَ اخْتَلفت فى قراءتِه؛ فقرَأته عامةُ قرأَةِ أمصارِ الإسلامِ غيرَ نفرٍ من قرأَةِ الكوفِة: {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا}. بفتحِ الزاىِ على التوحيدِ، بمعنى: وآتينا داودَ الكتابَ المسمَّى زبورًا.
{وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا} “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” kavline gelince; kurrâ onun kıraatinde ihtilaf etmiştir. İslâm beldelerindeki kurrânın geneli —Kûfe kurrâsından birkaç kişi müstesna— bunu tekil olarak zâ (ز) harfinin fethasıyla {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا} şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı: “Dâvûd'a ‘Zebûr’ diye isimlendirilen kitabı verdik” demektir.
وقرأ ذلك بعضُ قرأَةِ الكوفيين: {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا}. بضمِّ الزاىِ، جمعُ
Kûfe kurrâsından bazıları ise bunu zâ (ز) harfinin dammesiyle {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا} “Dâvûd'a da Zubûr'u verdik” şeklinde okumuştur; [bu kelime] çoğul
زَبْرٍ. كأنهم وجَّهوا تأويلَه: وآتينا داودَ كتبًا وصحفًا مَزبورةً. من قولِهم: زَبَرْتُ الكتابَ أَزْبُرُه زَبُرًا، وزَبَرْتُه أَزْبِرُه زَبْرًا: إذا كتبتَه.
zebr (زَبْر) kelimesinin çoğuludur. Sanki tevilini şöyle takdir etmişlerdir: “Dâvûd'a yazılmış kitaplar ve sahifeler verdik.” Bu, onların: “Kitabı yazdım” anlamındaki زَبَرْتُ الْكِتَابَ أَزْبُرُهُ زَبْرًا ve زَبَرْتُهُ أَزْبِرُهُ زَبْرًا sözlerinden gelir; bir şeyi yazdığın vakit bu ifade kullanılır.
وأَوْلَى القراءتين فى ذلك بالصوابِ عندَنا قراءةُ مَن قرأ: {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا}. بفتح الزاىِ على أنه اسمُ الكتابِ الذى أُوتيَه داودُ، كما سُمِّى الكتابُ الذى أُوتيَه موسى التوراةَ، والذى أُوتيَه عيسى الإنجيلَ، والذي أُوتيَه محمدٌ الفرقانَ؛ لأن ذلك هو الاسمُ المعروفُ به ما أُوتىَ داودُ. إنما تقولُ العربُ: زَبورُ داودَ. بذلك يعرِفُ كتابَه سائرُ الأممِ.
Bu hususta bize göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı, {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا} şeklinde zâ harfinin fethasıyla okuyanın kıraatidir; bu, Dâvûd'a verilen kitabın özel ismi olması üzere böyledir. Nitekim Mûsâ'ya verilen kitaba Tevrat, Îsâ'ya verilen kitaba İncil, Muhammed'e verilen kitaba Furkân denildiği gibidir. Çünkü bu, Dâvûd'a verilen şeyin tanındığı bilinen isimdir. Nitekim Araplar sadece: “Dâvûd'un Zebûr'u” derler. Diğer ümmetler de onun kitabını bu isimle bilirler.
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤)} “Daha önce sana anlattığımız peygamberlere de, sana anlatmadığımız peygamberlere de [vahyettik]. Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ، ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: إنا أَوْحَينا إليك كما أوحينا إلى نوحٍ وإلى رسلٍ قد قصَصناهم عليك، ورسلٍ لم نقصُصْهم عليك.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh dedi ki: Allah Teâlâ bununla şunu kastediyor: Biz Nûh'a ve daha önce sana anlattığımız peygamberlere de, sana anlatmadığımız peygamberlere de vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik.
فلعل قائلاً أن يقولَ: فإذا كان ذلك معناه، فما بالُ قولِه: {وَرُسُلًا}. منصوبًا غيرَ مخفوضٍ؟ قيل: نُصِب ذلك إذ لم يَعُدْ عليه "إلى" التى خفَضت الأسماءَ قبلَه، وكانت الأسماءُ قبلَه وإن كانت مخفوضةً، فإنها فى معنى النصبِ؛ لأن معنى الكلامِ: إنا أرسلناك رسولاً كما أرسلنا نوحًا والنبيِّين من بعدِه. فعُطِفت الرسلُ على معنى الأسماءِ قبلَها فى الإعرابِ؛ لانقطاعِها عنها دونَ
Belki birisi şöyle diyebilir: Şayet bunun anlamı buysa, [Allah'ın] {وَرُسُلًا} “ve peygamberlere de” kavlinin mecrur değil de mansub olmasının sebebi nedir? Denilir ki: Ondan önceki isimleri cer eden 'ilâ' (إِلَى) [harf-i cerri] ona dönmediği (tekrarlanmadığı) için mansub kılınmıştır. Kendisinden önceki isimler her ne kadar mecrur olsalar da mana bakımından nasb konumundadırlar. Çünkü sözün anlamı: 'Nûh'u ve ondan sonraki peygamberleri gönderdiğimiz gibi seni de bir elçi olarak gönderdik' şeklindedir. Dolayısıyla 'er-Rusul' [kelimesi], irab bakımından lafızlarına değil, kendisinden önceki isimlerin manasına atfedilmiştir; zira lafızlarına değil, kendilerine olan [bağın] kesilmesi sebebiyle...
ألفاظِها، إذ لم يعُدْ عليها ما خفَضها، كما قال الشاعرُ :
öncekileri cer eden edat ona dönmemiştir . Nitekim şair de şöyle demiştir :
لو جِئْتَ بالخُبْزِ له مُنَشَّرَا … والبَيْضَ مَطْبُوحًا معا والشكَّرَا
Ona yayılmış (ufalanmış) ekmek getirsen … Pişmiş yumurtayı da beraberinde ve şekeri de;
لم يُرْضِهِ ذلك حتى يَسْكَرَا
Sarhoş oluncaya kadar bu onu tatmin etmez.
وقد يَحتمِلُ أن يكونَ نصَب الرسلَ لتَعَلُّقِ الواوِ بالفعلِ، بمعنى: وقصَصنا رسلاً عليك من قبلُ. كما قال جلَّ ثناؤُه: {يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [الإنسان: ٣١].
Vâv'ın (و) fiile taalluku sebebiyle, “Daha önce sana birtakım peygamberleri anlattık” anlamında “rusulen” kelimesinin nasb edilmiş olması da muhtemeldir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [el-İnsân: 31] “O, dilediğini rahmetine sokar. Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır.”
وقد ذُكِر أن ذلك فى قراءةِ أُبَىٍّ: (ورسلٌ قد قصَصناهم عليك من قبلُ ورسلٌ لم نَقصُصْهم عليك) . فرفْعُ ذلك إذا قُرِئ كذلك بعائدِ الذِّكْرِ فى قولِه: {قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ}.
Zikredildiğine göre bu, Übeyy'in kıraatinde: (ورسلٌ قد قصَصناهم عليك من قبلُ ورسلٌ لم نَقصُصْهم عليك) şeklindedir . Böyle okunduğunda onun merfû oluşu, {قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ} sözündeki zamirin (âid) ona dönmesi sebebiyledir.
وأما قولُه: {وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا}. فإنه يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وخاطَب اللهُ موسى بكلامِه خطابًا.
{وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا} “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” kavline gelince; Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Allah Mûsâ'ya bizzat hitap ederek onunla konuşmuştur.
وقد حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا نوحُ بنُ أبى مريمَ وسُئل: كيف كلَّم اللهُ موسى تكليمًا؟ فقال: مشافهةً .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Ebî Meryem anlattı ; ona: “Allah Mûsâ ile gerçekten nasıl konuştu?” diye sorulduğunda: “Yüz yüze / vasıtasız olarak (müşâfeheten)” dedi.
وقد حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن ابنِ مبارَكٍ، عن معمرٍ ويونسَ،
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İbnü'l-Mübârek'ten, [o da] Ma'mer ve Yûnus'tan anlattı:
عن الزهرىِّ، عن أبي بكرِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ بنِ هشامٍ، قال: أخبرنى جُزَىُّ بنُ جابرٍ الخَثْعَمىُّ، قال: سمِعتُ كعباً يقولُ: إن اللهَ لما كلَّم موسى، كلّمه بالألسنةِ كلِّها قبلَ كلامِه -يعنى كلامَ موسى- فجعَل موسى يقولُ: يا ربِّ، لا أفهَمُ. حتى كلَّمه بلسانِه آخرَ الألسنةِ، فقال: يا ربِّ، هكذا كلامُك؟ قال: لا، ولو سمِعتَ كلامي -أى على وجهِهِ- لم تكُ شيئًا .
ez-Zührî'den, Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan anlattı; [Ebû Bekr] dedi ki: Bana Cüzeyy b. Câbir el-Has'amî haber verdi, dedi ki: Ka'b'ın şöyle dediğini işittim: Allah Mûsâ ile konuştuğunda, onun kendi lisanından —yani Mûsâ'nın lisanından— önce bütün lisanlarla konuştu. Mûsâ: “Yâ Rabbi! Anlamıyorum” demeye başladı. Nihayet lisanların en sonuncusu olarak onun lisanıyla konuştu. Bunun üzerine [Mûsâ]: “Yâ Rabbi, Senin kelâmın böyle midir?” dedi. [Allah]: “Hayır, eğer kelâmımı [olduğu gibi / hakikati üzere] işitseydin hiçbir şey olarak kalamazdın (helak olurdun)” buyurdu.
قال ابنُ وكيعٍ ، قال أبو أسامةَ: وزادني أبو بكرٍ الصَّغَانىُّ فى هذا الحديثِ: أن موسى قال: يا ربِّ، هل فى خلقِك شيءٌ يُشْبِهُ كلامَك؟ قال: لا، وأقربُ خلقِى شبهًا بكلامى، أشدُّ ما يسمَعُ الناسُ من الصواعقِ.
İbn Vekî' dedi ki : Ebû Üsâme dedi ki: Ebû Bekr es-Sagānî bana bu hadiste şu ziyadeyi yaptı: Mûsâ: “Yâ Rabbi, yarattıkların içinde Senin kelâmına benzeyen bir şey var mıdır?” dedi. [Allah]: “Hayır; yaratıklarım içinde kelâmıma en yakın benzerlikte olanı, insanların işittiği en şiddetli yıldırımlardır” buyurdu.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن عمرَ بن حمزةَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ عمرَ، قال: سمِعتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظىَّ يقولُ: سئِل موسى: ما شبَّهتَ كلامَ ربِّك مما خلَق؟ فقال موسى: الرعدُ الساكنُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ömer b. Hamza b. Abdillâh b. Ömer'den anlattı, dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin şöyle dediğini işittim: Mûsâ'ya: “Rabb'inin kelâmını yarattığı şeylerden neye benzettin?” diye soruldu. Mûsâ: “Sâkin (dinmiş/hafif) gök gürültüsüne” dedi.
[حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: أخبرني يونسُ، عن ابنِ شِهابٍ، قال: أخبرني أبو بكرِ بنُ عبدِ الرحمنِ، أنه أخبره عن جزءِ بنِ جابرٍ الخَثْعَمىِّ، قال: لما كلَّم اللهُ موسى كلَّمه بالألسنةِ كلِّها قبل لسانِه، فطفِق يقولُ: واللهِ يا ربِّ، ما أفقَهُ هذا. حتى كلَّمه بلسانِه آخرَ الألسنةِ، بمثلِ صوتِه، فقال موسى: يا ربِّ، هذا كلامُك؟ قال: [لا. قال: هل فى خلقِك شيءٌ يشبهُ كلامَك؟ قال] : لا، وأقربُ خلقى شبهًا بكلامى، أشدُّ ما يسمعُ الناسُ من الصواعقِ.
[Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Bekr b. Abdirrahmân haber verdi ki kendisine Cüz' b. Câbir el-Has'amî şöyle haber vermiştir: Allah Mûsâ ile konuştuğunda, onun lisanından önce bütün dillerle konuştu . Mûsâ: “Vallahi yâ Rabbi, bunu anlamıyorum” demeye başladı. Nihayet lisanların sonuncusu olarak onun sesi gibi kendi lisanıyla konuştu. Mûsâ: “Yâ Rabbi, bu mudur Senin kelâmın?” dedi. [Allah]: [“Hayır. Mûsâ: ‘Yarattıkların içinde Senin kelâmına benzeyen bir şey var mıdır?’ dedi. Allah] : ‘Hayır; yaratıklarım içinde kelâmıma en yakın benzerlikte olanı, insanların işittiği en şiddetli yıldırımlardır’ buyurdu.”]
حدَّثنا ابنُ عبدِ الرحيمِ البرْقىُّ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا زُهيرٌ، عن يحيى، عن الزُّهْرِيِّ، عن أبى بكرِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ بنِ هشامٍ، عن [جَزْءِ ابنِ] جابرٍ، أنه سمِع كعبَ الأحبارِ يقولُ: لما كلَّم اللهُ موسى بالألسنةِ قبلَ لسانِه، طَفِق موسى يقولُ: أَىْ ربِّ، لا أفقهُ هذا. حتى كلَّمه اللهُ آخرَ الألسنةِ بمثلِ لسانِه، فقال موسى: أَىْ ربِّ، هذا كلامُك؟ قال اللهُ: لو كلَّمتُك بكلامى لم تكُ شيئًا. قال: يا ربِّ، فهل مِن خلقِك شيءٌ يشبهُ كلامَك؟ قال: لا، وأقربُ خَلْقى شبهًا بكلامي، أشدُّ ما يُسْمَعُ من الصواعقِ] .
Bize İbn Abdirrahîm el-Barkī anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Züheyr, Yahyâ'dan, ez-Zührî'den, Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan, [Cez' b.] Câbir'den anlattı; o Ka'bü'l-Ahbâr'ın şöyle dediğini işitmiştir: Allah Mûsâ ile kendi lisanından önce başka dillerle konuştuğunda, Mûsâ: “Ey Rabbim! Bunu anlamıyorum” demeye başladı. Nihayet Allah son dilde onun lisanı gibi konuştu. Mûsâ: “Ey Rabbim! Bu mudur Senin kelâmın?” dedi. Allah: “Eğer seninle [kendi] kelâmımla konuşsaydım hiçbir şey olarak kalamazdın (helak olurdun)” buyurdu. [Mûsâ]: “Yâ Rabbi, yaratıkların içinde Senin kelâmına benzeyen bir şey var mıdır?” dedi. [Allah]: “Hayır; yaratıklarım içinde kelâmıma en yakın benzerlikte olanı, işitilen en şiddetli yıldırımlardır” buyurdu.]
حدَّثنى أبو يونسَ المكىُّ محمدُ بنُ أحمدَ بنِ يزيدَ، قال: ثنا ابنُ أبى أُوَيسٍ، قال: أخبرنى أخى، عن سليمانَ، عن محمدِ بنِ أبى عَتيقٍ، عن ابنِ شهابٍ، عن
Bana Ebû Yûnus el-Mekkî Muhammed b. Ahmed b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Üveys anlattı, dedi ki: Bana kardeşim, Süleymân'dan, [o] Muhammed b. Ebî Atîk'ten, [o da] İbn Şihâb'dan haber verdi; [o da]...
أبى بكرِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ بنِ هشامِ، أنه أخبره جزءُ بنُ جابرٍ الخَثْعَمِىُّ، أنه سمِع [كعبَ الأحبارِ يقولُ] : لما كلَّم اللهُ موسى كلَّمه بالألسنةِ كلِّها قبلَ لسانهِ، فطَفِق موسى يقولُ: أَى ربِّ، واللهِ ما أفقهُ هذا. حتى كلَّمه آخرَ الألسنةِ بلسانهِ، بمثلِ صوتِه، فقال موسى: أى ربِّ، أهذا كلامُك؟ قال: لو كلَّمتُك بكلامى لم تكُ شيئًا. قال: أَىْ ربِّ، هل من خلقِك شيءٌ يشبِهُ كلامَك؟ قال: لا، وأقربُ خلقى شبهًا بكلامي، أشدُّ ما يُسْمَعُ من الصواعقِ .
Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan haber verdi; ona da Cüz' b. Câbir el-Has'amî [Ka'bü'l-Ahbâr'ın şöyle dediğini] işittiğini haber vermiştir: Allah Mûsâ ile konuştuğunda, onun lisanından önce bütün dillerle konuştu . Mûsâ: “Ey Rabbim! Vallahi bunu anlamıyorum” demeye başladı. Nihayet lisanların sonuncusu olarak onun sesi gibi kendi lisanıyla konuştu. Mûsâ: “Ey Rabbim! Bu mudur Senin kelâmın?” dedi. [Allah]: “Eğer seninle [kendi] kelâmımla konuşsaydım hiçbir şey olarak kalamazdın” buyurdu. [Mûsâ]: “Ey Rabbim! Yaratıklarından Senin kelâmına benzeyen bir şey var mıdır?” dedi. [Allah]: “Hayır; yaratıklarım içinde kelâmıma en yakın benzerlikte olanı, işitilen en şiddetli yıldırımlardır” buyurdu.
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥)} “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti (mazereti) olmasın. Allah Azîzdir, Hakîmdir” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جريرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤُه بذلك: إنا أَوْحينا إليك كما أوحينا إلى نوحٍ والنبيِّين من بعدِه. ومَن ذكَر من الرسلِ، {رُسُلًا}. فنصَب الرسلَ على القطعِ من أسماءِ الأنبياءِ الذين ذكَر أسماءَهم، {مُبَشِّرِينَ}. يقولُ: أرسلتُهم رسلاً إلى خلقى وعبادي، مبشرين بثوابى مَن أطاعنى، واتَّبع أمرى، وصدَّق رسلى، {وَمُنْذِرِينَ} عقابى مَن عصانى،
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Allah -celle senâuh- bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz Biz, Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. Ve peygamberlerden [ismini] zikrettiği kimselere de [vahyettik], {رُسُلًا} “elçiler olarak”. [Cenâb-ı Hak], isimlerini zikrettiği peygamberlerin isimlerinden kat' üzere (hâl makamında) "er-Rusul" kelimesini mansub kılmıştır. {مُبَشِّرِينَ} “müjdeleyiciler olarak”. Buyuruyor ki: Onları mahlûkatıma ve kullarıma; Bana itaat eden, emrime uyan ve peygamberlerimi tasdik eden kimseleri mükâfatımla müjdeleyiciler, {وَمُنْذِرِينَ} “ve uyarıcılar olarak” [yani] Bana isyan eden kimseleri de azabımla [uyarıcı elçiler olarak gönderdim].
وخالف أمرى، وكذَّب رسلى، {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ}. يقولُ: أرسلتُ رسلى إلى عبادِى مبشِّرين ومنذِرين؛ لئلا يحتجَّ من كفَر بى وعبَد الأندادَ مِن دونى، أو ضلَّ عن سبيلى، بأن يقولَ إن أردتُ عقابَه: {لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} [طه: ١٣٤]. فقطع جل ثناؤُه حُجَّةَ كلِّ مبطلٍ أَلْحد فى توحيدِه، وخالَف أمرَه، بجميعِ معانى الحُججِ القاطعةِ عُذْرَه، إعذارًا منه بذلك إليهم؛ لتكونَ للهِ الحجةُ البالغةُ عليهم، وعلى جميعِ خلقِه.
emrime muhalefet eden ve peygamberlerimi yalanlayan kimseleri azabımla [uyarıcılar olarak gönderdim], {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} “tâ ki peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın”. Buyuruyor ki: Elçilerimi kullarıma müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak gönderdim ki Beni inkâr eden, Benden başka putlara tapan veya Benim yolumdan sapan kimse, onu cezalandırmak istediğimde: {لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} [Tâhâ: 134] “‘Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce Senin ayetlerine uysaydık ya!’” diyerek mazeret ileri sürmesin. Böylece Allah Teâlâ, O'nun birliği hususunda sapkınlığa düşen ve emrine muhalefet eden her bâtıl ehlinin hüccetini, mazeretlerini ortadan kaldıran her türlü kesin delille kesmiştir; bu, onlara mazeret bırakmamak (i'zâr) içindir; tâ ki Allah'ın onlar ve bütün yaratıkları aleyhine kesin (bâliğ) bir hücceti olsun.
وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ}: فيقولوا: ما أرسلتَ إلينا رسولاً .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} “peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın” kavli hakkında anlattı: Yani “Bize bir elçi göndermedin” demesinler diye.
{وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا}. يقولُ: ولم يزلِ اللَّهُ ذا عزةٍ فى انتقامِه ممَّن انتقَم مِن خلقِه على، كفرِه به، ومعصيتِه إيَّاه، بعدَ تثبيتِه حجتَه عليه برسلِه وأدلتِه، {حَكِيمًا} فى تدبيرِه فيهم ما دبَّر.
{وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا} “Allah Azîzdir”; buyuruyor ki: Allah, elçileri ve delilleriyle hüccetini üzerlerine sağlamlaştırdıktan sonra, Kendisini inkâr etmeleri ve Kendisine isyan etmeleri sebebiyle yaratıklarından intikam aldığı kimselerden intikam alma hususunda daima üstün kudret sahibidir (Azîzdir); haklarında takdir ettiği şeylerin idaresinde ise {حَكِيمًا} “Hakîmdir (hikmet sahibidir)”.
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (١٦٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder; onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter.”