Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويقالُ لهم أيضا مع ذلك: أرأيتُم المُولَّى عليهم أموالُهم مِن المجانينِ والمعاتيهِ، ألِوُلاةِ أموالِهم أن يأكلوا مِن أموالِهم عندَ حاجتِهم إليه على غيرِ وجه القرضِ ولا الاعتياضِ مِن قيامِهم بها، كما قلتم ذلك في أموالِ اليتامى فأبَحْتُموها لهم؟ فإن قالوا: ذلك لهم. خرجوا مِن قولِ جميعِ الحُجَّةِ. وإن قالوا: ليس ذلك لهم. قيل لهم: فما الفرقُ بينَ أموالِهم وأموالِ اليتامى، وحكمُ وُلاتِهم واحدٌ في أنهم ولاةُ أموالِ غيرِهم؟ فلن يقولوا في أحدِهم شيئًا إلا أُلزِموا في الآخرِ مثلَه.

Bununla birlikte onlara şöyle de denir: “Malları üzerlerine vasi tayin edilen deliler ve aklı kıt kimseler hakkında ne dersiniz? Yetimlerin malları hakkında söyleyip kendilerine mubah kıldığınız gibi, onların mallarının yöneticilerinin de ihtiyaç duyduklarında onların mallarından borç olmaksızın ve işlerini yürütmelerinin karşılığı olmaksızın yeme hakları var mıdır?” Şayet “Buna hakları vardır” derlerse, tüm delil ehlinin görüşünün dışına çıkmış olurlar. Şayet “Buna hakları yoktur” derlerse, onlara: “Başkasının mallarının yöneticisi olmaları bakımından yöneticilerinin hükmü bir iken, onların malları ile yetimlerin malları arasındaki fark nedir?” denilir. Biri hakkında bir şey söylerlerse, diğerinde de aynısı kendilerine ilzam edilir.

ويُسألون كذلك عن المحجورِ عليه: هل لمَن يَلِى مالَه أن يَأْكُلَ مالَه عندَ حاجتِه إليه؟ نحو سُؤالِناهُم عن أموالِ المجانينِ والمعاتيهِ.

Tıpkı delilerin ve aklı kıt kimselerin malları hakkında sorduğumuz soru gibi, kısıtlı (mahcur) kişi hakkında da: “Onun malını yöneten kimsenin, ihtiyacı olduğunda onun malından yeme hakkı var mıdır?” diye kendilerine sorulur.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ}.

Allah azze ve celle'nin: {فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ} “Mallarını kendilerine verdiğiniz zaman, onlara karşı şahit tutun” kavlinin tevili hakkında görüş:

قال أبو جعفرٍ: يعنى بذلك جل ثناؤُه: وإِذا دَفَعْتُم يا معشرَ وُلاةِ

Ebû Ca'fer der ki: [Allah] -övgüsü yücedir- bununla şunu kastetmektedir: Ey yetimlerin mallarının velileri topluluğu! Yetimlere

أموالِ [اليتامى إلى اليتامى أموالَهم، {فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ}. يقولُ: فأشهِدوا على الأيتامِ باستيفائِهم ذلك منكم، ودَفْعِكُموه إليهم.

mallarını teslim ettiğiniz zaman {فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ} “onlara karşı şahit tutun”. Şöyle buyurmaktadır: Bunu sizden eksiksiz aldıklarına ve sizin de bunu onlara teslim ettiğinize dair yetimlerin aleyhine şahit tutun.

كما] حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ}. يقولُ: إذا دفَع إلى اليتيمِ مالَه، فليَدْفَعْه إليه بالشهودِ كما أمَره اللهُ تعالى .

Nitekim] bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ} “Mallarını kendilerine verdiğiniz zaman, onlara karşı şahit tutun” kavli hakkında anlattı; şöyle dedi: “Yetime malını teslim ettiği zaman, Allah Teâlâ'nın emrettiği gibi şahitler huzurunda ona teslim etsin .”

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٦)}.

[Allah'ın]: {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٦)} “Hesap görücü olarak Allah yeter” kavlinin tevili hakkında görüş:

يقولُ تعالى ذِكْرُه: وكفَى باللهِ كافيًا مِن الشهودِ الذين يُشْهِدُهم والى اليتيمِ على دَفْعِه مالَ يتيمِه إليه.

[Allah] -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Yetimin velisinin, yetiminin malını ona teslim ettiğine dair tutacağı şahitler yerine kâfi olarak Allah yeter.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا}. يقولُ: شهيدًا .

Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} “Hesap görücü olarak Allah yeter” [kavli hakkında] anlattı; “Şahit olarak” dedi .

يُقالُ منه: قد أَحْسَبنى الذي عندِى. يُرادُ به: كفانى. وسُمِعَ مِن العربِ: لأحْسِبَنَّكم مِن الأَسْوَدَين. يَعْنِى به: مِن الماءِ والتمرِ. والمُحْسِبُ مِن الرجالِ: المُرْتَفِعُ الحَسَبِ. والمُحْسَبُ: المَكْفِيُّ .

Bu kökten olmak üzere: Kad ahsebenillezî indî (قد أَحْسَبنى الذي عندِى) denir; bununla 'bana yetti' (كفانى) manası kastedilir. Araplardan: Le-uhsibennekum mine'l-esvedeyn (لأحْسِبَنَّكم مِن الأَسْوَدَين) sözü işitilmiştir; bununla su ve hurmayı kasteder. Erkeklerden el-muhsib (المُحْسِبُ), şerefi ve asaleti yüksek olan kimsedir. El-muhseb (المُحْسَبُ) ise kendisine yetilmiş olandır .

القولُ في تأويلِ قولِه: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (٧)}.

[Allah'ın]: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (٧)} “Ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından -azından da çoğundan da- kadınlara da farz kılınmış bir pay olarak bir hisse vardır” kavlinin tevili hakkında görüş:

يعنى بذلك تعالى ذِكْرُه: للذكورِ مِن أولادِ الرجلِ الميِّتِ حِصَّةٌ مِن ميراثِه، وللإناثِ منهم حِصَّةٌ منه، مِن قليلِ ما خَلَّف بعدَه وكثيرِه، حِصَّةً مفروضةٌ واجبةٌ، معلومةٌ مؤقتةٌ.

Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ölen adamın çocuklarından erkekler için onun mirasından bir hisse, kadınlar için de onun ardından bıraktığı az veya çok şeyden farz kılınmış, vacip, miktarı belirlenmiş ve tayin edilmiş bir pay vardır.

وذُكِرَ أن هذه الآيةَ نزَلت مِن أجلِ أن أهلَ الجاهليةِ كانوا يُورِّثون الذكورَ دونَ الإناثِ.

Bu ayetin, Câhiliye ehlinin kadınları değil sadece erkekleri mirasçı yapmaları sebebiyle indiği zikredilmiştir.

كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ، قال: كانوا لا يُورِّثون النساءَ، فنزَلت: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ} .

Nitekim bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; şöyle dedi: “Kadınları mirasçı yapmıyorlardı; bunun üzerine: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ} “Ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” [ayeti] indi .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عِكرمةَ، قال: نزَلت في أمِّ كُجَّةَ وابنةِ أُمِّ كُجَّةَ وثعلبةَ وأوسِ بن ثابتٍ، وهم مِن الأنصارِ. كان أحدُهم زوجَها والآخرُ عمَّ ولدِها، فقالت: يا رسولَ اللَّهِ، تُوفِّيَ زوجِى وتَرَكنِى وابنتَه، فلم نُورَّثْ! فقال عمُّ ولدِها: يا رسولَ اللهِ، ولدُها لا يركبُ فرسًا، ولا يحْمِلُ كلًّا، ولا يَنْكَأُ عدوًّا، يُكْسبُ عليها ولا تَكْتَسِبُ!

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den nakletti; şöyle dedi: “[Bu ayet] Ümmü Kucce ve Ümmü Kucce'nin kızı ile Sa'lebe ve Evs b. Sâbit hakkında indi. Bunlar Ensâr'dandı. Biri onun eşi, diğeri de çocuğunun amcası idi. [Kadın] şöyle dedi: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Eşim vefat etti; beni ve kızını geride bıraktı, fakat bize miras verilmedi!’ Bunun üzerine çocuğunun amcası şöyle dedi: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Onun çocuğu ata binemez, yük taşıyamaz ve düşmanı bozguna uğratamaz. Ona infak edilir (onun için kazanılır), o ise kazanç sağlayamaz!’”

فنَزَلت: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا} .

Bunun üzerine: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا} “Ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından -azından da çoğundan da- kadınlara da farz kılınmış bir pay olarak bir hisse vardır” [ayeti] indi .”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ}. قال: كان النساءُ لا يُوَرَّثْنَ في الجاهليةِ مِن الآباءِ، وكان الكبيرُ يَرِثُ، ولا يَرِثُ الصغيرُ وإن كان ذَكرًا، فقال اللهُ ﵎: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ} إلى قولِه: {نَصِيبًا مَفْرُوضًا} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ} “Ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” kavli hakkında şöyle dedi: “Câhiliyede kadınlar babalardan mirasçı yapılmazdı; büyük olan miras alır, erkek olsa bile küçük olan miras alamazdı. Bunun üzerine Allah celle celâluhu: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ} [kavlinden] {نَصِيبًا مَفْرُوضًا} kavline kadar [olan kısmı] indirdi .”

قال أبو جعفرٍ: ونُصِبَ قولُه: {نَصِيبًا مَفْرُوضًا}. وهو نعتٌ للنكرةِ، لخروجِه مخرجَ المصدرِ، كقولِ القائلِ: لك عليَّ حقٌّ واجبًا. ولو كان مكانَ قولِه: {نَصِيبًا مَفْرُوضًا} اسمٌ صحيحٌ لم يَجُزْ نَصْبُه، لا يُقالُ: لك عندى حقٌّ درهمًا. فقولُه: {نَصِيبًا مَفْرُوضًا}. كقولِه: نصيبًا فريضةً وفرضًا، كما يُقالُ: عندِى درهمٌ هبةً مقبوضةً.

Ebû Ca'fer der ki: {نَصِيبًا مَفْرُوضًا} kavli, belirsiz bir kelimenin (nekre) sıfatı olduğu hâlde, bir kimsenin 'Benim sana vacip bir hakkım vardır' (لك عليَّ حقٌّ واجبًا) sözünde olduğu gibi mastar konumunda çıktığı için nasb edilmiştir (fetha ile mansub kılınmıştır). Şayet {نَصِيبًا مَفْرُوضًا} yerine sahih (açık) bir isim olsaydı, nasb edilmesi caiz olmazdı; zira 'Benim yanımda senin bir dirhem hakkın vardır' (لك عندى حقٌّ درهمًا) denilmez. Dolayısıyla O'nun: {نَصِيبًا مَفْرُوضًا} kavli; tıpkı 'Benim yanımda teslim alınmış bir hibe olarak bir dirhem vardır' (عندِى درهمٌ هبةً مقبوضةً) denildiği gibi, 'farz ve fariza olarak bir nasip' (نصيبًا فريضةً وفرضًا) kavli gibidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ذكرُه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٨)}.

[Allah] -zikri yücedir- kavlinin tevili hakkında görüş: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٨)} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın (onlara bir şeyler verin) ve onlara güzel söz söyleyin”.

قال أبو جعفرٍ: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في حكمِ هذه الآيةِ، هل هو مُحْكَمٌ أو مَنْسوخٌ؟ فقال بعضُهم: هو مُحْكَمٌ.

Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli bu ayetin hükmünün muhkem mi yoksa mensuh mu olduğu hususunda ihtilaf etti. Bazıları: “O muhkemdir” dedi.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: حدَّثنا ابن يَمانٍ، عن سفيانَ، عن الشيبانيِّ، عن

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, [o] eş-Şeybânî'den, [o da]...

عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: مُحكمةٌ وليست منسوخةً. يعنى قولَه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى} الآية .

İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى} “Miras taksiminde akrabalar... hazır bulunursa” ayetini kastederek: “Muhkemdir, mensuh değildir” dedi .

[حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: حدثنا الأشجعيُّ، عن سفيانَ، عن الشيبانيِّ، عن عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ مثلَه] .

[Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Eşce'î, Süfyân'dan, [o] eş-Şeybânî'den, [o] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan aynısını anlattı] .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا [ابن يمانٍ] ، عن سفيانَ، عن مُغِيرة، عن إبراهيمَ والشعبيِّ، قالا: هي مُحْكَمةٌ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize [İbn Yemân] , Süfyân'dan, [o] Mugîre'den, [o da] İbrâhîm ve eş-Şa'bî'den anlattı; ikisi: “O muhkemdir” dediler.

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: واجبٌ ما طَابت به أنفسُ أهلِ الميراثِ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den anlattı; şöyle dedi: “Miras ehlinin gönüllerinden koptuğu kadarı vaciptir .”

وحدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا الأشجعيُّ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ}. قال: هي واجبةٌ على أهلِ الميراثِ، ما طابت به أنفسُهم.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Eşce'î, Süfyân'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa” kavli hakkında anlattı; şöyle dedi: “Gönüllerinden koptuğu kadarı miras ehli üzerine vaciptir.”

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا الأشجعيُّ، عن سفيانَ، عن مُغِيرة، عن إبراهيمَ والشعبيِّ، قالا: هي مُحْكمةٌ، ليست بمنسوخةٍ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Eşce'î, Süfyân'dan, [o] Mugīre'den, [o da] İbrâhîm ve eş-Şa'bî'den anlattı; ikisi şöyle dediler: “O muhkemdir, mensuh değildir.”

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عبدِ الرحمنِ، عن سفيانَ، وحدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: هي واجبةٌ على أهلِ الميراثِ ما طابت به أنفسُهم .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abdirrahmân, Süfyân'dan anlattı. Bize el-Hasen b. Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den haber verdi; şöyle dedi: “Gönüllerinden koptuğu kadarı miras ehli üzerine vaciptir .”

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ أنه سُئِلَ عن قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. فقال سعيدٌ: هذه الآيةُ يَتَهاونُ بها الناسُ. قال: وهما وَليَّانِ: أحدُهما يَرِثُ، والآخرُ لا يَرِثُ، والذي يَرِثُ هو الذي أُمِرَ أن يَرْزُقَهم - قال: يُعْطِيهم - قال: والذي لا يَرِثُ هو الذي أُمِرَ أن يقولَ لهم قولًا معروفًا، وهى مُحْكَمةٌ وليست بمنسوخةٍ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Sa'îd b. Cübeyr'den haber verdi; kendisine: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın ve onlara güzel söz söyleyin” kavli sorulduğunda Sa'îd şöyle dedi: “İnsanların gevşeklik gösterdiği ayet işte budur.” Dedi ki: “Bunlar iki velidir: Biri miras alır, diğeri ise miras almaz. Miras alan kişi, kendilerine rızık vermesi -'onlara vermesi' dedi- emredilen kimsedir; miras almayan kişi ise kendilerine güzel söz söylemesi emredilen kimsedir. Bu [ayet] muhkemdir ve mensuh değildir .”

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا مُغِيرةُ، عن إبراهيمَ بنحوِ ذلك، وقال: هي مُحْكمةٌ، وليست بمنسوخةٍ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm'den buna benzer şekilde haber verdi ve: “O muhkemdir, mensuh değildir ” dedi.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن مَطَرٍ، عن الحسنِ، قال: هي ثابتةٌ، ولكنَّ الناسَ بَخِلوا وشَحُّوا.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Matar'dan, [o da] el-Hasen'den anlattı; şöyle dedi: “O [hüküm] sabittir; lâkin insanlar cimrilik ve tamahkârlık ettiler.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا مَنْصورٌ، عن الحسنِ، قال : هي مُحْكَمةٌ، وليست بمنسوخةٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mansûr, el-Hasen'den haber verdi; şöyle dedi: “O muhkemdir, mensuh değildir .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عبادُ بنُ العوَّامِ، عن الحجاجِ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباسٍ، قال: هي قائمةٌ يُعْمَلُ بها .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, el-Haccâc'dan, [o] el-Hakem'den, [o] Mıksem'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; şöyle dedi: “O sabittir, kendisiyle amel edilir .”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}: ما طابت به الأنفسُ حقًّا واجبًا.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın” kavli hakkında anlattı: “Vacip bir hak olarak gönüllerden koptuğu kadarıdır.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن مَعْمَرٍ، عن الحسنِ والزهريِّ، قالا في قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. قالا : هي مُحْكمةٌ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, [o da] el-Hasen ve ez-Zührî'den {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın” kavli hakkında anlattı; ikisi : “O muhkemdir ” dediler.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا منصورٌ، عن قتادةَ، عن يحيى بن يَعْمَرَ، قال: ثلاثُ آياتٍ مُحْكماتٍ مدنياتٍ ترَكهن الناسُ: هذه الآيةُ، وآيةُ الاسْتِئذانِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} [النور: ٥٨]. وهذه الآية: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى} [الحجرات: ١٣].

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mansûr, Katâde'den, [o da] Yahyâ b. Ya'mer'den haber verdi; şöyle dedi: “Medenî ve muhkem üç ayet vardır ki insanlar onları terk etmiştir: Bu ayet, istizan (izin isteme) ayeti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları (köle ve cariyeler) sizden izin istesin” [en-Nûr: 58] ve şu ayet: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى} “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık” [el-Hucurât: 13].”

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: هي ثابتةٌ.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Sa'îd, Katâde'den anlattı; şöyle dedi: “el-Hasen: 'O sabittir (yürürlüktedir)' derdi.”

وقال آخرون: منسوخةٌ.

Başkaları ise: “Mensuhtur” dedi.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ ومحمدُ بنُ المُثنى، قالا: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن سعيدٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ}. قال: كانت هذه الآيةُ قِسمةً قبلَ المواريثِ، فلما أنزَل اللهُ المواريثَ لأهلِها جُعِلَتِ الوصيةُ لذَوِى القَرابةِ الذين يَحزنون ولا يَرِثون.

Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Sa'îd'den, [o] Katâde'den, [o da] Sa'îd'den anlattı; o, bu ayet olan: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” hakkında şöyle dedi: “Bu ayet miras [hükümlerinden] önceki bir taksimdi; Allah miras paylarını hak sahiplerine indirince, vasiyet üzülen fakat mirasçı olamayan akrabalar için kılındı.”

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ خالدٍ، عن قتادةَ، قال: سألتُ سعيدَ بنَ المُسَيَّبِ عن هذه الآيةِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ}. قال: هي منسوخةٌ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid, Katâde'den anlattı; şöyle dedi: “Sa'îd b. el-Müseyyeb'e bu ayeti: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” sordum, 'O mensuhtur' dedi.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ، قال: كانت هذه قبلَ الفرائضِ وقِسمةِ الميراثِ ، فلما كانت الفرائضُ والمواريثُ نُسِخَتْ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Sa'îd, Katâde'den, [o da] Sa'îd b. el-Müseyyeb'den anlattı; şöyle dedi: “Bu, farz paylar ve miras taksiminden önce idi ; farz paylar ve miraslar [hükmü] gelince neshedildi .”

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ، قال: نَسَختها آيةُ الميراثِ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, [o] es-Süddî'den, [o da] Ebû Mâlik'ten anlattı; [Ebû Mâlik] şöyle dedi: “Onu miras ayeti neshetti.”

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا الأشجعيُّ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Eşce'î, Süfyân'dan, [o] es-Süddî'den, [o da] Ebû Mâlik'ten aynısını anlattı.

حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنا عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى} الآية إلى قولِه: {قَوْلًا مَعْرُوفًا}: وذلك قبلَ أن تَنْزِلَ الفرائضُ، فأنزل اللهُ ﵎ بعدَ ذلك الفرائضَ، فأعْطَى كلَّ ذى حقٍّ حقَّه، فجُعِلت الصدقةُ فيما سمَّى المُتوفَّى .

Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى} ayetinden {قَوْلًا مَعْرُوفًا} kavline kadar [olan kısım hakkında]: “Bu, farz paylar inmeden önce idi. Allah celle celâluhu bundan sonra farz payları indirdi ve her hak sahibine hakkını verdi; sadaka ise ölen kimsenin belirlediği şeyde kılındı .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا جُوبيرٌ، عن الضحّاكِ، قال: نسَختها المواريثُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan bildirdi; o şöyle dedi: “Onu miras [ayetleri] neshetti .”

وقال آخرون: هي محكمةٌ وليست بمنسوخةٍ، غيرَ أن معنى ذلك: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ} يَعْنِى بها قِسْمَةَ المَيِّتِ مالَه بوصيتِه لمَن كان يُوصِى له به. قالوا: وأُمِرَ بأن يَجْعَلَ وصيتَه في مالِه لمَن سمَّاه اللهُ تعالى في هذه الآيةِ.

Başkaları ise şöyle dedi: “O muhkemdir, mensuh değildir; ancak bunun anlamı şudur: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ} “Taksimde hazır bulunursa...” bununla ölünün, vasiyet edeceği kimseye malını vasiyet yoluyla taksim etmesi kastedilmektedir. Dediler ki: [Kişiye], malındaki vasiyetini Allah Teâlâ'nın bu ayette isimlendirdiği kimselere yapması emredilmiştir.”

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا [سعيدُ بنُ يحيى] الأُمَوِيُّ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن ابن جُرَيجٍ، عن ابن أبى مُلَيكةَ، عن القاسمِ بن محمدٍ أن عبدَ اللهِ بنَ عبدِ الرحمنِ قسَم ميراثَ أبيه وعائشةُ حيةٌ، فلم يَدَعْ في الدارِ أحدًا إلا أعطاه، وتلا هذه الآيةَ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. قال القاسمُ: فذَكَرتُ ذلك لابنِ عباسٍ، فقال: ما أصاب، إنما هذه الوصيةُ، يريدُ المَيِّتَ أن يُوصِىَ لقرابتِه.

Bize [Saîd b. Yahyâ] el-Ümevî anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den, [o] İbn Ebî Müleyke'den, [o da] el-Kâsım b. Muhammed'den nakletti ki: Abdullah b. Abdirrahmân, Âişe hayatta iken babasının mirasını taksim etti; evde bulunan herkese mutlaka [bir pay] verdi ve şu ayeti okudu: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Taksimde [mirasçı olmayan] akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan kendilerine de verin.” el-Kâsım dedi ki: Bunu İbn Abbâs'a [radıyallâhu anhümâ] anlattım, bunun üzerine şöyle dedi: “İsabet etmemiştir; bu [ayet] ancak vasiyet [hakkında]dır; [o da] ölünün akrabalarına vasiyette bulunmasını murad etmektedir.”

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا ابن جُريجٍ، قال: أخبرني ابن أبى مُليكةَ، أن القاسمَ بنَ محمدٍ أخبره أن عبدَ اللهِ بنَ عبدِ الرحمنِ بن أبي بكرٍ قسَم، فذكَر نحوَه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc bildirdi, dedi ki: Bana İbn Ebî Müleyke bildirdi ki el-Kâsım b. Muhammed ona, Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Bekr'in taksim ettiğini bildirip benzerini zikretti .

حدَّثنا عِمرانُ بنُ موسى القَزّازُ ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا داودُ، عن سعيدِ بن المُسَيَّبِ في قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ}. قال: أُمِرَ أن يُوصِىَ بثُلُثِه في قرابتِه .

Bize İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı , dedi ki: Bize Abdülvâris b. Sa'îd anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Sa'îd b. el-Müseyyeb'den onun şu sözü hakkında anlattı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...”; şöyle dedi: “Malının üçte birini akrabalarına vasiyet etmesi emredildi .”

حدَّثنا [ابن المثنَّى] ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن سعيدِ بن المُسيبِ، قال: إنما ذلك عندَ الوصيةِ في ثُلُثِه (٢).

Bize [İbnü'l-Müsennâ] anlattı , dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Sa'îd b. el-Müseyyeb'den anlattı; şöyle dedi: “Bu ancak [malının] üçte birindeki vasiyet esnasındadır (٢).”

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ، قال: ثنا داودُ، عن سعيدِ بن المُسيبِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. قال: هي الوصيةُ مِن الناسِ (٣).

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Sa'îd b. el-Müseyyeb'den anlattı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın...”; şöyle dedi: “Bu, insanlardan gelen vasiyettir (٣).”

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ}. قال: القسمةُ الوصيةُ، كان الرجلُ إذا أَوْصَى قالوا: فلانٌ يَقْسِمُ مالَه. فقال: ارْزُقوهم منه. يقولُ: أَوْصُوا لهم. يقولُ للذى

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” kavli hakkında şöyle dedi: “Taksim vasiyettir. Bir kimse vasiyet ettiğinde, [insanlar]: ‘Falan kişi malını taksim ediyor’ derlerdi. Bunun üzerine: ‘Ondan onları da rızıklandırın’ buyurdu; yani: ‘Onlara vasiyette bulunun’ demektedir. Vasiyet eden kimseye şöyle demektedir:

يُوصِى: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. إن لم تُوصُوا لهم، فقولوا لهم خيرًا .

{وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Onlara güzel söz söyleyin.” Şayet onlara vasiyet etmezseniz, kendilerine hayırlı/güzel bir söz söyleyin .”

قال أبو جعفرٍ: وأوْلَى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ قولُ مَن قال: هذه الآيةُ مُحكَمةٌ غيرُ منسوخةٍ، وإنما عنَى بها الوصيةَ لأُولِى قُرْبَى المُوصِى، وعنى باليتامى والمساكينِ أن يُقالَ لهم قولٌ معروفٌ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta doğruluğa en evla olan görüş, “Bu ayet muhkemdir, mensuh değildir; bununla ancak vasiyet edenin akrabalarına vasiyette bulunması ve yetimlerle yoksullara da güzel söz söylenmesi kastedilmiştir” diyenin görüşüdür.

وإنما قلنا: ذلك أولى بالصحةِ مِن غيرِه؛ لما قد بينَّا في غيرِ موضعٍ مِن كتابِنا هذا وغيرِه أن شيئًا مِن أحكامِ اللهِ ﵎ التي أثْبَتها في كتابِه، أو بَيَّنها على لسانِ رسولِه ﷺ، غيرُ جائزٍ فيه أن يُقالَ له: ناسخٌ لحكمٍ آخرَ. أو: منسوخٌ لحكمٍ آخرَ. إلا والحُكمان اللذان قُضِىَ لأحدِهما بأنه ناسخٌ والآخرُ بأنه منسوخٌ، نافٍ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه، غيرُ جائزٍ اجتماعُ الحُكْمِ بهما في وقتٍ واحدٍ، بوجهٍ مِن الوجوهِ، وإن كان جائزًا صرفُه إلى غيرِ النسخِ، أو يقومَ بأن أحدَهما ناسخٌ والآخرَ منسوخٌ - حجةٌ يجِبُ التسليمُ لها.

Bizim, “Bu, diğerinden doğruluğa daha evladır” dememizin sebebi, bu kitabımızın ve diğer eserlerimizin başka yerlerinde açıkladığımız üzere; Allah celle celâluhu'nün Kitabı'nda sabit kıldığı veya Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle beyan ettiği hükümlerinden herhangi biri hakkında -biri nasih diğeri mensuh olduğuna hükmedilen iki hükmün her biri diğerini tamamen nefyedip hiçbir vechile aynı anda iki hükmün bir arada bulunması caiz olmadıkça yahut nesih dışındaki bir anlama hamledilmesi caiz iken birinin nasih diğerinin mensuh olduğuna dair teslim olunması zorunlu kesin bir delil bulunmadıkça- “diğer bir hükmü neshetmiştir” veya “diğer bir hükümle neshedilmiştir” denilmesinin caiz olmamasıdır.

وإذ كان ذلك كذلك؛ لما قد دلَّلنا في غيرِ موضعٍ - وكان قولُه تعالى ذِكْرُه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. مُحْتمِلًا أن يكونَ مرادًا به: وإذا حضَر قسمةَ مالِ قاسمٍ مالَه بوصيةٍ، أولو قرابتِه واليتامى والمساكينُ، فارزقوهم منه. يُرادُ به: فأَوْصوا لأُولِى قرابتِكم الذين لا يرِثونكم منه، وقولوا لليتامى والمساكينِ قولًا معروفًا. كما قال في موضعٍ آخرَ: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} [البقرة: ١٨٠]. ولا يكونُ منسوخًا بآيةِ الميراثِ - لم يَكُنْ لأحدٍ صرفُه إلى أنه منسوخٌ بآيةِ الميراثِ، إذ كان لا دَلالةَ على أنه منسوخٌ بها مِن كتابٍ أو سنةٍ ثابتةٍ، وهو مُحْتَمِلٌ مِن التأويلِ ما بَيَّنا.

Başka yerlerde delillendirdiğimiz üzere durum böyle olduğuna ve zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “[Miras] taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın.” buyruğunun; “Malını vasiyetle taksim eden kimsenin bu taksiminde akrabaları, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın” manasına gelmesi muhtemel olup bununla: “Sizden miras alamayacak olan akrabalarınıza o maldan vasiyette bulunun; yetimlere ve yoksullara da güzel söz söyleyin” kastedildiği -tıpkı başka bir yerde: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa anaya, babaya, yakın akrabaya meşru bir surette vasiyet etmek -sakınanlar üzerine bir hak olarak- size farz kılındı.” [el-Bakara: 180] buyurduğu gibi- ve [bu ayet] miras ayetiyle mensuh olmadığına göre; Kitap'tan veya sabit bir sünnetten onun miras ayetiyle mensuh olduğuna dair bir delil bulunmadığı ve açıkladığımız tevil ihtimalini de taşıdığı hâlde, hiç kimsenin onu miras ayetiyle mensuh saymaya hakkı yoktur.

وإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ}. قِسْمةَ الموصِى مالَه بالوصيةِ أولو قرابتِه واليتامى والمساكينُ، {فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. يقول: فاقسِموا لهم منه بالوصيةِ. يعنى: فأَوْصوا لأُولِى القُرْبَى مِن أموالِكم، {وَقُولُوا لَهُمْ}. يعنى الآخرين، وهم اليتامى والمساكينُ، {قَوْلًا مَعْرُوفًا}. يعنى: يُدْعَى لهم بخيرٍ، كما قال ابن عباسٍ وسائرُ مَن ذكَرنا قولَه قبلُ.

Durum böyle olunca, O'nun: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ} “Taksimde hazır bulunursa...” yani vasiyet edenin malını vasiyet yoluyla taksiminde akrabaları, yetimler ve yoksullar [hazır bulunursa], {فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “ondan onları da rızıklandırın” -yani: Vasiyet ile onlara da ondan pay ayırın; diğer bir ifadeyle mallarınızdan akrabalarınıza vasiyette bulunun-, {وَقُولُوا لَهُمْ} “ve onlara söyleyin” yani diğerlerine ki onlar yetimler ve yoksullardır, {قَوْلًا مَعْرُوفًا} “güzel söz” yani: İbn Abbâs ve daha önce sözlerini aktardığımız diğer kimselerin dediği gibi kendilerine hayır dua edilmesidir.

وأما الذين قالوا: إن الآيةَ منسوخةٌ بآيةِ المواريثِ. والذين قالوا: هي مُحْكمةٌ، والمأمورُ بها ورثةُ المَيِّتِ. فإنهم وَجَّهوا قولَه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. [يقولُ: فأعطوهم منه] وقولوا لهم قولًا معروفًا. وقد ذكَرنا بعضَ مَن قال ذلك، وسنذكُرُ بقيةَ مَن قال ذلك ممن لم نَذْكُرْه.

Ayetin miras ayetleriyle mensuh olduğunu söyleyenler ile onun muhkem olduğunu ve kendilerine emir verilenlerin ölünün varisleri olduğunu söyleyenlere gelince; onlar O'nun: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın...” kavlini, [“yani: Ondan onlara verin”] ve kendilerine güzel söz söyleyin [şeklinde] yorumlamışlardır. Bunu söyleyenlerin bir kısmını zikrettik; henüz zikretmediklerimizden bunu söyleyenlerin kalanını da zikredeceğiz.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ}: أمَر اللهُ جل ثناؤه المؤمنين عندَ قسمةِ مواريثِهم أن يَصِلوا أرحامَهم ويتاماهم مِن الوصيةِ إن كان أَوْصَى، وإن لم تَكُنْ وصيةٌ، وصَل إليهم مِن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “Taksimde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” kavli hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Şânı yüce olan Allah müminlere, miraslarını taksim ederken eğer [ölen kişi] vasiyet etmişse akrabalarına ve yetimlerine vasiyetten pay vermelerini, şayet bir vasiyet yoksa onlara ...'den pay vermelerini

مواريثِهم .

kendi miraslarından ulaştırmalarını emretti .”

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى}. الآية. يعنى: عندَ قسمةِ الميراثِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى} “Miras taksiminde akrabalar hazır bulunursa...” ayeti [hakkında]: “Yani miras taksimi esnasında [demektir].”

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن هشامِ بنِ عروةَ، أن أباه أعطاه مِن ميراثِ المُصْعَبِ حينَ قسَم مالَه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hişâm b. Urve'den bildirdi ki babası, Mus'ab'ın malını taksim ettiği vakit onun mirasından kendisine verdi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا عوفٌ، عن ابن سيرينَ، قال: كانوا يَرْضَخُون لهم عندَ القِسْمةِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Avf, İbn Sîrîn'den bildirdi; şöyle dedi: “Taksim esnasında onlara [az bir şey] verirlerdi (radh yaparlardı) .”

حدَّثنا بِشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن مطرٍ، عن الحسنِ، عن حِطَّانَ، أن أبا موسى أمَر أن يُعْطَوا إذا حضَر قِسْمةَ الميراثِ أولو القُرْبَى واليتامى والمساكينُ والجيرانُ مِن الفقراءِ.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Sa'îd, Matar'dan, [o] el-Hasen'den, [o da] Hıttân'dan anlattı ki: Ebû Mûsâ, miras taksiminde akrabalar, yetimler, yoksullar ve fakir komşular hazır bulunursa onlara [pay] verilmesini emretti.

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ وابنُ أبى عديٍّ ومحمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن قتادةَ، عن يونسَ بن جُبَيرٍ، عن حِطَّانَ بن عبدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيِّ، قال: قسَم أبو موسى بهذه الآيةِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ}.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Sa'îd, İbn Ebî Adiyy ve Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, [o] Katâde'den, [o] Yûnus b. Cübeyr'den, [o da] Hıttân b. Abdillâh er-Rakâşî'den anlattılar; şöyle dedi: Ebû Mûsâ şu ayet gereğince taksim yaptı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “[Miras] taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...”.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدٌ ويحيى بنُ سعيدٍ، عن شُعْبةَ، عن قتادةَ، عن يونسَ بن جُبَيرٍ، عن حِطَّانَ، عن أبي موسى في هذه الآيةِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ} الآية. قال: قضَى بها أبو موسى.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed ve Yahyâ b. Sa'îd, Şu'be'den, [o] Katâde'den, [o] Yûnus b. Cübeyr'den, [o da] Hıttân'dan, [o da] Ebû Mûsâ'dan bu ayet olan: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ} “Miras taksiminde hazır bulunursa...” ayeti hakkında anlattılar; şöyle dedi: “Ebû Mûsâ bununla hükmetti.”

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغِيرة، عن العلاءِ بن بَدْرٍ في الميراثِ إذا قُسِم، قال: كانوا يُعْطُون منه التابوتَ والشئَ الذي يُسْتَحيا مِن قِسْمتِه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, [o da] el-Alâ b. Bedr'den miras taksim edildiğinde [ne yapılacağı] hakkında anlattı; şöyle dedi: “Ondan sandık ve taksim edilmesinden haya duyulan şeyleri verirlerdi .”

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن الحسنِ وسعيدِ بن جبيرٍ، كانا يقولان: ذاك عندَ قسمةِ الميراثِ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, el-Hasen ve Sa'îd b. Cübeyr'den anlattı; ikisi şöyle derlerdi: “Bu, miras taksimi esnasındadır .”

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن أبي العاليةِ والحسنِ، قالا: يَرْضَخون ويقولون قولًا معروفًا. في هذه الآيةِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, [o] Âsım'dan, [o da] Ebu'l-Âliye ve el-Hasen'den anlattı; bu ayet olan: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ} “Miras taksiminde hazır bulunursa...” hakkında şöyle dediler: “[Bir miktar] verirler (radh yaparlar) ve güzel söz söylerler .”

ثم اخْتَلف الذين قالوا: هذه الآيةُ مُحْكَمةٌ، وإن القسمةَ لأولِى القُرْبَى واليتامى والمساكينِ واجبةٌ على أهل الميراثِ، إن كان بعضُ أهلِ الميراثِ صغيرًا فقسَم عليه الميراثَ وليُّ مالِه؛ فقال بعضُهم: ليس لوليِّ مالِه أن يَقْسِمَ مِن مالِه

Sonra “Bu ayet muhkemdir; hısımlara, yetimlere ve yoksullara [bir pay] vermek mirasçılara vaciptir” diyenler, mirasçılardan bir kısmı küçük olup da mirası onun aleyhine malının velisi taksim ettiğinde [ne yapılacağı hususunda] ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: “Malının velisinin, onun malından taksim edip [bir şey vermesi] caiz değildir

ووصيتِه شيئًا؛ لأنه لا يَمْلِكُ مِن المالِ شيئًا، ولكنه يقولُ لهم قولًا معروفًا. قالوا: والذي أمَره اللهُ بأن يقولَ لهم قولًا معروفًا، هو وليُّ مالِ اليتيمِ إذا قسَم مالَ اليتيمِ بينَه وبينَ شُرَكاءِ اليتيمِ، إلا أن يكونَ وليُّ مالِه أحدَ الورثةِ، فيُعْطِيَهم مِن نصيبِه، ويُعْطِيَهم مَن يجوزُ أمرُه في مالِه مِن أنصبائِهم. قالوا: فأما مِن مالِ الصغيرِ [الذي يُوَلَّى على] مالِه، فلا يجوزُ لوليِّ مالِه أن يُعْطِيهَم منه شيئًا.

ve vasiyetinden hiçbir şey taksim etmek (vermek) caiz değildir; çünkü o mala malik değildir; lakin o kimselere güzel bir söz söyler.” Dediler ki: “Allah'ın kendilerine güzel bir söz söylemesini emrettiği kişi; yetimin malını yetim ile ortakları arasında taksim ettiği zaman yetimin malının velisidir. Ancak malının velisi mirasçılardan biri olursa o takdirde kendi payından verir, malında tasarrufu caiz olanlar da kendi paylarından verirler.” Dediler ki: “Malına veli tayin edilen küçüğün [kendi] malından velisinin onlara bir şey vermesi ise caiz değildir.”

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ، عن أبى سعيدٍ، قال: سألت سعيدَ بنَ جُبَيرٍ عن هذه الآيةِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. قال: إن كان المَيِّتُ أَوْصَى لهم بشيءٍ أُنْفِذَتْ لهم وَصيتُهم، وإن كان الورثةُ كبارًا رَضَخُوا لهم، وإن كانوا صغارًا، قال وليُّهم: إنى لست أمْلِكُ هذا المالَ، وليس لى، وإنما هو للصغارِ، فذلك قولُه: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, [o da] Ebû Sa'îd'den anlattı; şöyle dedi: “Sa'îd b. Cübeyr'e bu ayet: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın...” hakkında sordum; şöyle dedi: 'Şayet ölen kimse onlara bir şey vasiyet etmişse vasiyetleri kendilerine verilir; şayet varisler yetişkin iseler onlara [bir miktar] verirler (radh yaparlar); şayet küçük iseler velileri: 'Ben bu mala malik değilim, benim malım değil, bu ancak küçüklerindir' der. İşte bu, O'nun: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Onlara güzel söz söyleyin.” kavlidir .'”

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في هذه الآيةِ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. قال: هما وَليَّان: وليُّ يَرِثُ، ووليٌّ لا

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, [o da] Sa'îd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında anlattı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın ve onlara güzel söz söyleyin.” [Sa'îd b. Cübeyr] şöyle dedi: “Bunlar iki [tür] velidir: Biri mirasçı olan veli, diğeri ise mirasçı olmayan

يَرِثُ، فأما الذي يَرِثُ فيُعْطَى، وأما الذي لا يَرِثُ، فقولوا له قولًا معروفًا .

veli. Mirasçı olana gelince [payından] verir; mirasçı olmayana gelince, [ona]: 'Kendilerine güzel söz söyleyin' [denilmiştir] .”

حدَّثني ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنى داودُ ، عن الحسنِ وسعيدِ بن جبيرٍ، كانا يقولان: ذلك عندَ قِسمةِ الميراثِ؛ إن كان الميراثُ لمَن قد أدرَك، فله أن يكسُوَ منه، وأن يُطْعِمَ الفقراءَ والمساكينَ، وإن كان الميراثُ ليتامى صغارٍ، فيقولُ الوليُّ: إنه لِيتامى صغارٍ. ويقولُ لهم قولًا معروفًا .

Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bana Dâvûd , el-Hasen ve Sa'îd b. Cübeyr'den anlattı; ikisi şöyle derlerdi: “Bu, miras taksimi esnasındadır; şayet miras bülûğa ermiş kimseye ait ise ondan giydirmesi, fakirleri ve yoksulları doyurması caizdir; şayet miras küçük yetimlere ait ise veli: 'Bu, küçük yetimlerindir' der ve onlara güzel söz söyler .”

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي سعيدٍ ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: إن كانوا كبارًا رَضَخُوا، وإن كانوا صغارًا اعْتَذَروا إليهم.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, [o] es-Süddî'den, [o] Ebû Sa'îd'den , [o da] Sa'îd b. Cübeyr'den anlattı; şöyle dedi: “Eğer [varisler] büyük iseler [bir miktar] verirler (radh yaparlar); eğer küçük iseler onlara mazeret beyan ederler.”

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبسةَ، عن سليمانَ الشيبانيِّ، عن عِكْرمةَ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى}. قال: كان ابن عباسٍ يقولُ: إذا وَلِىَ شيئًا مِن ذلك يَرْضَخُ لأقرباءِ الميتِ، وإن لم يَفْعَلْ اعْتَذَر إليهم، وقال لهم قولًا معروفًا .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, [o] Süleymân eş-Şeybânî'den, [o da] İkrime'den {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى} “Miras taksiminde akrabalar hazır bulunursa...” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: “Böyle bir şeye veli olan kimse, ölünün akrabalarına [bir miktar] verir (radh yapar); şayet yapmazsa onlara mazeret beyan eder ve kendilerine güzel söz söyler .”

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. هذه تكونُ على ثلاثةِ أوجهٍ: أمَّا وجهٌ فيُوصِى لهم وصيةً،

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın ve onlara güzel söz söyleyin.” [ayeti hakkında şöyle dedi:] Bu [durum] üç vecih (şekil) üzeredir: Bir veche göre [ölen kişi] onlara bir vasiyette bulunur,

فيَحْضُرون ويأخذون وَصِيتَهم. وأما الثاني: فإنهم يَحْضُرون فيَقْتَسِمون إذا كانوا رجالًا، فيَنْبغِى لهم أن يُعطوهم. وأما الثالثُ: فتكونُ الورثةُ صغارًا، فيقومُ وَلِيُّهم إذا قسَم بينَهم، فيقولُ للذين حضروا: حَقُّكم حقٌّ، وقرابتُكم قرابةٌ، ولو كان لى في الميراثِ نصيبٌ لأعْطَيتُكم، ولكنهم صِغارٌ، فإِن [يَكْبَروا فسيعرِفون] حَقَّكم. فهذا القولُ المعروفُ .

onlar da hazır bulunup vasiyetlerini alırlar. İkincisine gelince: [Varisler yetişkin] adamlar olduklarında hazır bulunup taksim ederler ve onlara [bir pay] vermeleri gerekir. Üçüncüsüne gelince: Varisler küçük olurlar; velileri aralarında taksim yaparken kalkıp hazır bulunanlara: 'Sizin hakkınız haktır, akrabalığınız akrabalıktır; şayet mirasta benim bir payım olsaydı size verirdim; fakat onlar küçüktür; [büyürlerse] hakkınızı [tanıyacaklardır] ' der. İşte bu, güzel sözdür .”

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ، قال: ثنا داودُ، عن رجلٍ، عن سعيدٍ أنه قال: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. قال: إذا كان الوارثُ عندَ القسمةِ، فكان الإناءُ والشئُ الذي لا يُستطاعُ أن يُقْسَمَ، فليَرْضَخْ لهم، وإن كان الميراثُ لليتامى، فلْيقلْ لهم قولا معروفًا.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, bir adamdan, [o da] Sa'îd'den anlattı; o: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın ve onlara güzel söz söyleyin.” hakkında şöyle dedi: “Varis taksim esnasında hazır bulunduğunda kap kacak ve taksim edilmesi mümkün olmayan şeyler bulunursa onlara [bir miktar] versin (radh yapsın); şayet miras yetimlerin ise onlara güzel söz söylesin.”

وقال آخرون منهم: ذلك واجبٌ في أموالِ الصغارِ والكبارِ لأُولِى القُربى واليتامى والمساكينِ، فإن كان الورثةُ كِبارًا تَوَلَّوا عندَ القِسمةِ إعطاءَهم ذلك، وإن كانوا صِغارًا تَولَّى إعطاءَ ذلك منهم وليُّ مالِهم.

Onlardan başkaları ise şöyle dedi: “Akrabalara, yetimlere ve yoksullara [pay vermek] küçüklerin de büyüklerin de mallarında vaciptir; şayet varisler büyük iseler taksim esnasında bunu vermeyi bizzat üstlenirler, şayet küçük iseler onlar adına bunu vermeyi mallarının velisi üstlenir.”

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن يونسَ في قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}. فحدَّث عن محمدٍ، عن عَبِيدةَ أنه وَلِىَ وصيةً، فأمَر بشاةٍ فذُبِحت، وصنَع طعامًا لأهلِ هذه

Bize Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus’tan rivayet etti; [Yûnus] {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Taksim esnasında akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın (onlara da bir şeyler verin)” ayeti hakkında Muhammed’den, o da Abîde’den rivayet etti ki: Kendisi bir vasiyetin idaresini üstlendi; bir koyun [kesilmesini] emretti ve kesildi; bu [ayetin] ehli için bir yemek hazırladı...

الآيةِ، وقال: لولا هذه الآيةُ لكان هذا مِن مالى.

yemek yaptı; şöyle dedi: “Şayet bu ayet olmasaydı bu benim malımdan olurdu.”

قال : وقال الحسنُ: لم تُنْسَخْ، كانوا يَحْضُرون فيُعْطُون الشئَ والثوبَ الخَلِقَ.

Dedi ki : el-Hasen de şöyle dedi: “Neshedilmedi; onlar hazır bulunur, kendilerine bir şeyler ve eski elbise verilirdi.”

قال يونسُ: إن محمدَ بنَ سيرينَ وَلِىَ وصيةً - أو قال: أيتامًا - فأمر بشاةٍ فذُبِحت، فصنَع طعامًا كما صنَع عَبِيدةُ .

Yûnus dedi ki: Muhammed b. Sîrîn bir vasiyeti -veya: yetimleri- üstlendi; bir koyun emredip kesildi ve Abîde'nin yaptığı gibi yemek yaptı .

حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبرنا هشامُ بنُ حسانَ، عن محمدٍ، أن عَبِيدةَ قسَم ميراثَ أيتامٍ، فأمر بشاةٍ فاشْتُريت مِن مالِهم، وبطعامٍ فصُنِعَ، وقال: لولا هذه الآيةُ لأحببتُ أن يكونَ مِن مالى. ثم قرَأ هذه الآيةَ: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} الآية .

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Hassân, Muhammed'den bildirdi ki Abîde yetimlerin mirasını taksim etti; bir koyun emretti ve onların malından satın alındı, yemek hazırlanmasını emretti ve yapıldı; şöyle dedi: “Bu ayet olmasaydı bunun benim malımdan olmasını isterdim.” Sonra şu ayeti okudu: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın...” ayetini .

فكأن مَن ذهَب مِن القائلين القولَ الذي ذكَرناه عن ابن عباسٍ وسعيدِ بن جبيرٍ، ومَن قال: يَرْضَخُ عندَ قِسْمةِ الميراثِ لأُولِى القُرْبَى واليتامى والمساكينِ.

İbn Abbâs ve Sa'îd b. Cübeyr'den aktardığımız görüşe gidenler ile “Miras taksiminde akrabalara, yetimlere ve yoksullara [bir miktar] verilir (radh yapılır)” diyenler sanki;

تَأوَّل قولَه: {فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}: فأَعْطُوهم منه. وكأن الذين ذهَبوا إلى ما قال عَبِيدةُ وابنُ سيرينَ تأوَّلوا قولَه: {فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ}: فأَطْعموهم منه.

O'nun: {فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “ondan onları da rızıklandırın” kavlini: “Ondan onlara verin” şeklinde tevil etmişlerdir. Abîde ve İbn Sîrîn'in söylediği görüşe gidenler ise sanki O'nun: {فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “ondan onları da rızıklandırın” kavlini: “Ondan onları doyurun” şeklinde tevil etmişlerdir.

واخْتَلفوا في تأويلِ قولِه: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}؛ فقال بعضُهم: هو أمرٌ مِن اللهِ تعالى ذِكْرُه ولاةَ اليتامى أن يقولوا لأولِى قرابتِهم ولليتامى والمساكينِ إذا حَضَروا قِسْمَتَهم مالَ مَن وَلُوا عليه مالَه مِن الأموالِ بينَهم وبينَ شركائِهم مِن الورثةِ

[Âlimler], O'nun: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “ve onlara güzel söz söyleyin” kavlinin tevilinde ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, zikri yüce olan Allah'ın yetim vasilerine; mallarını idare ettikleri kimselerin mallarını diğer mirasçı ortakları arasında taksim ettikleri sırada hazır bulunan akrabalarına, yetimlere ve yoksullara [hitaben]

فيها، أن يَعْتذِروا إليهم، على نحو ما قد ذكرناه فيما مضَى مِن الاعتذارِ.

[Bu taksim] esnasında, daha önce zikrettiğimiz mazeret beyanına benzer şekilde onlara mazeret beyan etmeleridir.

كما حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: ثنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}. قال: هو الذي لا يَرثُ، أُمِرَ أن يقولَ لهم قولًا معروفًا. قال: يقولُ: إن هذا المالَ لقومٍ غَيَبٍ، أو ليتامى صغارٍ، ولكم فيه حقٌّ، ولسنا نَمْلِكُ أن نُعْطِيَكم منه شيئًا. قال: فهذا القولُ المعروفُ.

Nitekim bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Sa'îd b. Cübeyr'den {وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “ve onlara güzel söz söyleyin” [ayeti hakkında] anlattı. Dedi ki: “O, mirasçı olmayan kimsedir; kendilerine güzel söz söylenmesi emredilmiştir.” Dedi ki: Şöyle der: “Bu mal burada bulunmayan bir topluluğa veya küçük yetimlere aittir, sizin de onda hakkınız vardır, fakat biz bundan size bir şey vermeye yetkili değiliz.” Dedi ki: “İşte güzel söz budur.”

وقال آخرون: بل المأمورُ بالقولِ المعروفِ الذي أمَر جل ثناؤُه أن يُقالَ له، هو الرجلُ الذي يُوصِى في مالِه، والقولُ المعروفُ هو الدعاءُ لهم بالرزقِ والغِنَى وما أَشْبَهَ ذلك مِن قولِ الخيرِ. وقد ذكَرنا قائلى ذلك أيضًا فيما مضَى .

Başkaları ise şöyle demiştir: “Aksine, şanı yüce olanın kendisine [güzel söz] söylenmesini emrettiği emredilen kişi, malı hakkında vasiyette bulunan kimsedir; güzel söz ise onlar için rızık, zenginlik ve buna benzer hayır dualarında bulunmaktır.” Bunu söyleyenleri de daha önce zikretmiştik .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٩)}.

O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٩)} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler.” kavlinin tevili hakkında görüş:

اختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: {وَلْيَخْشَ}: ليَخَفِ الذين يَحضُرون موصيًا يُوصِى في مالِه أن يَأْمُرَه بتفريقِ مالِه وصيةً به في من لا يَرِثُه، ولكن ليَأْمُرُه أَن يُبْقِىَ مالَه لولدِه، كما لو كان هو الموصِيَ، يَسُرُّه أَن يحثَّه مَن يحضُرُه على حفظِ مالِه لولده، وألا يَدَعَهم عالةً مع ضعفهم وعجزِهم عن التصرفِ والاحتيالِ.

Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: {وَلْيَخْشَ} “Korkup titresinler”; malı hakkında vasiyet eden bir vasiyet sahibinin yanında bulunanlar, ona malını kendisine mirasçı olmayan kimselere vasiyet ederek dağıtmasını emretmekten korksunlar; aksine tıpkı kendisi vasiyet eden kişi olsaydı yanında bulunanın malını çocuğuna saklamaya teşvik etmesi ve güçsüzlükleri ile iş çevirip geçim yolu bulmaktan aciz olmaları sebebiyle onları muhtaç bırakmamayı istemesi gibi, o da ona malını çocuğuna bırakmasını emretsin.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: