حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye anlattı:
ابن صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ} إلى آخرِ الآية: فهذا في الرجل يحضُرُه الموتُ، فيسمَعُه يُوصِى بوصيةٍ تضرُّ بورثتِه، فأمَر اللَّهِ سبحانَه الذي يسمَعُه أن يتقىَ اللَّهَ ويُوفِّقَه ويُسَدِّدَه للصوابِ، وليَنْظُرْ لورثتِه كما كان يُحِبُّ أن يصنَعَ لورثتِه إذا خَشِيَ عليهم الضَّيْعةَ .
b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler...” ayetinin sonuna kadar olan kavli hakkında anlattı: “Bu, ölüm döşeğinde olup mirasçılarına zarar verecek bir vasiyette bulunduğu işitilen kişi hakkındadır. Sübhân olan Allah, onu işiten kimseye Allah'tan sakınmasını, onu doğruya muvaffak kılıp yönlendirmesini ve tıpkı kendi mirasçılarının zayi olmasından endişe ettiğinde onlara yapılmasını isteyeceği gibi onun mirasçılarını gözetmesini emretmiştir .”
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ}: يعنى الذي يَحْضُرُه الموتُ، فيقال له: تَصَدَّقْ مِن مالِك، وأَعْتِقْ وأَعْطِ منه في سبيلِ اللَّهِ. فنُهوا أن يَأْمُروه بذلك، يعنى أن مَن حضَر منكم مريضًا عندَ الموتِ، فلا يَأْمُرُه أَن يُنْفِقَ مالَه في العتقِ، أو الصدقةِ، أو في سبيلِ اللَّهِ، ولكن يَأْمُرُه أن يُبَيِّنَ مالَه وما عليه مِن دَيْنٍ، ويُوصِيَ في مالِه لذَوِى قرابتِه الذين لا يَرِثون، ويُوصِيَ لهم بالخُمُسِ أو الرُّبُعِ، يقولُ: أليس يَكْرَهُ أحدُكم إذا مات وله وَلَدٌ ضعافٌ - يعنى: صغارٌ - أن يَتْرُكَهم بغيرِ مالٍ، فيكونوا عِيالًا على الناسِ، فلا يَنبَغِى أن تَأْمُروه بما لا تَرْضَوْن به لأنفسِكم ولا أولادِكم، ولكن قولوا الحَقَّ مِن ذلك .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler...” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bununla, kendisine ölüm gelip de kendisine: ‘Malından sadaka ver, köle azat et ve Allah yolunda ver’ denilen kişi kastedilmektedir. Onlara bunu emretmeleri yasaklanmıştır; yani sizden biri ölüm anında bir hastanın yanında bulunursa ona malını azatta, sadakada veya Allah yolunda harcamasını emretmesin; aksine ona malını ve üzerindeki borcu açıklamasını, mirasçı olmayan akrabalarına malından vasiyet etmesini ve onlara beşte bir veya dörtte bir oranında vasiyette bulunmasını emretsin. Şöyle buyurmaktadır: ‘Sizden biri öldüğünde güçsüz -yani küçük- çocukları varken onları malsız bırakıp insanlara yük olmalarından hoşnutsuzluk duymaz mı? O halde kendiniz ve çocuklarınız için razı olmayacağınız şeyi ona da emretmeniz uygun olmaz; aksine bu hususta doğru olanı söyleyin .’”
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه:
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu kavli hakkında anlattı:
{وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا}. قال: يقولُ: مَن حضَر ميِّتًا فَلْيَأْمُرْه بالعدلِ والإحسانِ، وَليَنْهَه عن الحَيْفِ والجَورِ في وصيَّتِهِ، وَلْيَخْشَ على عِيالِه ما كان خائفًا على عيالِه لو نزَل به الموتُ.
{وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler.” Dedi ki: Şöyle buyurmaktadır: “Ölmek üzere olan birinin yanında bulunan kimse ona adaleti ve ihsanı emretsin, vasiyetinde haksızlık ve zulüm yapmaktan onu nehyetsin ve ölüm kendi başına gelseydi kendi ailesi için korkacağı şeyden onun ailesi için de korksun.”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا}. قال: إذا حضَرتَ وصيةَ ميِّتٍ، فمُرْه بما كنتَ آمِرًا نفسَك بما تَتَقَرَّبُ به إلى اللَّهِ، وخَفْ في ذلك ما كنتَ خائفًا على ضَعَفةٍ لو تركتَهم بعدَك. يقول: فاتَّقِ اللَّهِ وقل قولًا سديدًا إن هو زاغ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler.” kavli hakkında bildirdi: Dedi ki: “Bir ölünün vasiyetinde hazır bulunduğun zaman, Allah'a yakınlaşmak için kendi nefsine neyi emredeceksen ona da onu emret ve ardından bırakmış olsaydın güçsüz çocuklar için neyden korkacaktıysan bunda da ondan kork.” Şöyle buyurmaktadır: “Allah'tan sakın ve şayet o yoldan saparsa doğru söz söyle .”
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا: ثنا أسباطُ، عن السُدِّيِّ: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}: الرجلُ يحضُرُه الموتُ، فيحضُرُه القومُ عندَ الوصيَّةِ، فلا ينبغى لهم أن يقولوا له: أوص بمالِك كلِّه، وقدِّمْ لنفسِك، فإن اللَّهَ سيرزقُ عيالَك. ولا يترُكوه يُوصِي بمالِه كلِّه، يقولُ للذين حضَروا: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ}. فيقولُ: كما يخافُ أحدُكم على عيالِه لو مات - إنْ يَتْركْهم صِغارًا ضعافًا، لا شيءَ لهم - الضيعةَ بعدَه، فَلْيَخَفْ ذلك على عيالِ أخيه المسلمِ، فيقولَ له القولَ السديدَ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler.” [ayeti hakkında] anlattı: “Kendisine ölüm gelen ve vasiyet anında yanında bir topluluk bulunan adama, onların: ‘Bütün malını vasiyet et, kendin için önden gönder; şüphesiz Allah aileni rızıklandıracaktır’ demeleri uygun olmaz. Bütün malını vasiyet etmesine de izin vermesinler. Orada hazır bulunanlara şöyle buyurmaktadır: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ} ‘Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler.’ Yani: Sizden biri öldüğünde -şayet onları hiçbir şeyi olmayan küçük ve güçsüz kimseler olarak bırakırsa- kendisinden sonra ailesinin zayi olmasından nasıl korkuyorsa, Müslüman kardeşinin ailesi için de bundan korksun ve ona doğru söz söylesin .”
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبٍ،
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den anlattı:
قال: ذهَبتُ أنا والحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ إلى سعيدِ بن جُبيرٍ، فسألناه عن قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} الآية. قال: قال: الرجلُ يَحْضُرُه الموتُ، فيقولُ له مَن يَحْضُرُه: اتَّقِ اللَّهَ، صِلْهم، أَعْطِهم، بِرَّهم. ولو كانوا هم الذين يأمُرُهم بالوصيَّةِ، لأحَبُّوا أن يُبْقُوا لأولادِهم .
Dedi ki: Ben ve Hakem b. Uteybe Sa'îd b. Cübeyr'e gittik ve ona O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler...” ayetini sorduk. Dedi ki: Şöyle dedi: “Kendisine ölüm gelen adama, yanında bulunan kimse: ‘Allah'tan sakın, onlara sıla-i rahim yap, onlara ver, onlara iyilikte bulun’ der. Halbuki vasiyet etmesini emrettikleri kimse bizzat kendileri olsaydı, çocuklarına [mal] bırakmayı isterlerdi .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن حبيبِ بن أبي ثابتٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا}. قال: يَحْضُرُهم اليتامى فيقولون: اتقِ اللَّهِ وصِلْهم وأَعْطِهم. فلو كانوا هم لأَحَبُّوا أن يُبْقوا لأولادِهم .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Sevri, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, [o da] Sa'îd b. Cübeyr'den O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler.” kavli hakkında bildirdi: Dedi ki: “Onların yanına yetimler gelir, onlar da: ‘Allah'tan sakın, onlara sıla-i rahim yap ve onlara ver’ derler. Halbuki kendileri olsalardı çocuklarına [mal] bırakmayı isterlerdi .”
حدَّثني يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: أخبرَنا يزيدُ، قال: أخبرَنا جُويبرٌ، عن الضحَّاكِ في قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} الآية. يقولُ: إذا حضَر أحدُكم مَن حضَره الموتُ عندَ وصيَّتِه، فلا يقلُ: أَعْتِقْ مِن مالِك، وتَصَدَّقْ. فيُفَرِّقَ مالَه، ويَدَعَ أهلَه عُيَّلًا، ولكن مُرُوه فَلْيَكْتُبُ مَا لَهُ مِن دَينٍ وما عليه، ويجعَلْ مِن مالِه لذَوِي قرابته خُمُسَ مالِه، ويَدَعْ سائرَه لورثتِه .
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd bildirdi, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler...” ayeti hakkında bildirdi. Şöyle buyurmaktadır: “Sizden biri ölüm döşeğindeki birinin vasiyeti esnasında yanında bulunursa: ‘Malından köle azat et ve sadaka ver’ demesin ki malını dağıtıp ailesini muhtaç bırakmasın; aksine ona alacak olduğu borcu ve verecek olduğu borcu yazmasını, malının beşte birini akrabalarına ayırmasını ve geri kalanını mirasçılarına bırakmasını emretsinler .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ} الآية. قال: هذا يُفَرِّقُ المالَ حين يُقَسِّمُ، فيقولُ الذين يَحْضُرون: أقللتَ، زِدْ فلانًا. فيقولُ اللَّهُ تعالى: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ}.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler...” ayeti hakkında şöyle dediğini [bildirdi]: “Bu [adam], [malını] paylaştırırken dağıtır; yanında hazır bulunanlar da: ‘Az verdin, falan kimseye artır’ derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarında [kendilerine muhtaç güçsüz çocuklar] bıraktıkları takdirde... korksunlar.”
فَلْيَخْشَ أولئك، وليقولوا فيهم مثلَ ما يُحِبُّ أحدهم أن يقالَ في ولدِه بالعدلِ إذا أكْثَر: أبقِ على ولدِك .
Onlar korksunlar ve çok [vasiyet] ettiği zaman adalete uygun olarak tıpkı içlerinden birinin kendi çocuğu hakkında söylenmesini isteyeceği: ‘Çocuğuna [da mal] bırak’ sözünün benzerini söylesinler .
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: وَلْيَخْشَ الذين يَحْضُرون المُوصِىَ وهو يُوصِى - - الذين لو ترَكوا مِن خلفِهم ذُرِّيَّةٌ ضعافًا، فخافوا عليهم الضيعةَ مِن ضعفِهم وطفولتِهم - أن يَنْهَوْه عن الوصيةِ لأقربائِه، وأن يَأْمُروه بإمساكِ مالِه، والتحفُّظِ به لولدِه، وهم لو كانوا مِن أقرباءِ المُوصِى، لسرَّهم أن يُوصِيَ لهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Aksine bunun anlamı şudur: Arkalarında güçsüz çocuklar bırakıp da güçsüzlükleri ve küçüklükleri sebebiyle onların zayi olmasından korkacak olan kimseler, vasiyet eden kişi vasiyette bulunurken yanında hazır bulunduklarında, onu akrabalarına vasiyet etmekten nehyetmekten, malını tutmasını ve onu çocuğu için muhafaza etmesini emretmekten korksunlar; halbuki kendileri vasiyet edenin akrabalarından olsalardı, kendilerine vasiyette bulunulması onları sevindirirdi.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبٍ، قال: ذهبتُ أنا والحكمُ بنُ عُتَيْبَةَ ، فأتيْنا مِقْسَمًا، فسألناه - يعنى عن قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} الآية - فقال: ما قال سعيدُ بنُ جُبيرٍ؟ فقلنا: كذا وكذا. فقال: ولكنه الرجلُ يَحْضُرُه الموتُ، فيقولُ له مَن يَحْضُرُه: اتق اللَّهِ وأَمْسِكْ عليك مالَك، فليس أحدٌ أحقَّ بمالِك مِن ولدِك. ولو كان الذي يُوصِى ذا قرابةٍ لهم، لأحَبُّوا أن يُوصِىَ لهم .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den anlattı, dedi ki: Ben ve el-Hakem b. Uteybe gittik ve Mıksem'e geldik; ona -yani O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler...” ayeti hakkında- sorduk. Dedi ki: “Sa'îd b. Cübeyr ne dedi?” Biz de: “Şöyle şöyle” dedik. Bunun üzerine dedi ki: “Fakat o, kendisine ölüm gelen adamdır; yanında bulunan kimse ona: ‘Allah'tan sakın ve malını elinde tut, çocuğundan daha çok malına layık kimse yoktur’ der. Halbuki vasiyet eden kimse onların akrabası olsaydı kendilerine vasiyet etmesini isterlerdi .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن حبيبِ بن أبي ثابتٍ، قال: قال مِقْسَمٌ: هم الذين يقولون: اتقِ اللَّهَ وأَمْسِكْ عليك مالَك. فلو كان ذا قرابةٍ لهم لأَحبُّوا أن يُوصِيَ لهم.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Habîb b. Ebî Sâbit'ten haber verdi, dedi ki: Mıksem şöyle dedi: “Onlar, ‘Allah'tan kork ve malını elinde tut!’ diyenlerdir. Şayet [ölen kişi] kendilerinin bir yakını olsaydı, [onun] kendilerine vasiyette bulunmasını isterlerdi.”
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المُعْتَمِرُ بن سليمانَ، عن أبيه، قال: زعم حَضْرَميٌّ، وقرَأ: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا}. قال: قالوا: حَقيقٌ أن يأمُرَ صاحبَ الوصيةِ بالوصيةِ لأهلِها، كما أن لو كانت ذُرِّيَّةُ نفسِه بتلك المنزلةِ، لأحبَّ أن يُوصِىَ لهم، وإن كان هو الوارثَ، فلا يَمْنَعْه ذلك أن يَأْمُرَه بالذي يَحِقُّ عليه، فإنَّ وَلَدَه لو كانوا بتلك المنزلةِ أحبَّ أن يُحَثَّ عليه، فَلْيَتَّقِ هو، [فَلْيَأْمُرْه] بالوصيَّةِ وإن كان هو الوارثَ. أو نحوًا من ذلك .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân babasından anlattı, dedi ki: Hadramî iddia etti ve {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler...” [ayetini] okudu. Dedi ki: Şöyle dediler: “Tıpkı kendi çocukları o durumda olsaydı kendilerine vasiyet edilmesini isteyeceği gibi, vasiyet sahibine hak sahiplerine vasiyet etmesini emretmesi gerekir; kendisi vâris olsa bile bu durum, ona vacip olanı emretmesine engel olmasın; zira kendi çocukları o durumda olsaydı buna teşvik edilmesini isterdi. O halde o [Allah'tan] sakınsın, kendisi vâris olsa bile [ona] vasiyeti [emretsin] .” ya da buna benzer bir şey .
وقال آخرون: بل معنى ذلك أمرٌ مِن اللَّهِ ولاةَ اليتامى أن يَلُوهم بالإحسانِ إليهم في أنفسِهم وأموالِهم، ولا يأكُلوا أموالَهم إسرافًا وبِدارًا أن يَكْبَروا، وأن يكونوا لهم كما يُحِبُّون أن يكونَ وَلاهُ وَلَدِه الصغارِ بعدَهم لهم بالإحسانِ إليهم، لو كانوا هم الذين ماتوا وترَكوا أولادَهم يتامى صغارًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Aksine bunun anlamı, Allah'tan yetimlerin velilerine, bizzat kendilerine ve mallarına iyilikle muamele etmeleri, büyüyecekler diye mallarını israf ve aceleyle yememeleri ve şayet ölüp de çocuklarını küçük yetimler olarak geride bırakanlar kendileri olsaydı, kendilerinden sonra küçük çocuklarının velilerinin onlara iyilikle muamele etmesini nasıl isteyecek idiyseler yetimlere de öyle davranmaları yönünde bir emirdir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ}: يعنى بذلك الرجلَ يموتُ وله أولاد صغار ضعاف، يخافُ عليهم العَيْلةَ والضَّيعةَ، ويخافُ بعده ألا يُحْسِنَ إليهم مَن يَليهم، يقولُ: فإِن وَلِى مثل ذُرِّيَّتِه ضعافًا يتامى، فَلْيُحْسِن إليهم، ولا يأكلْ أموالهم إسرافًا وبدارًا خشيةَ أن يَكْبَروا، فَلْيَتَّقوا اللَّهَ وَلْيَقُولوا قولًا سديدًا.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] onun şu sözünü anlattı: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler” [ayetinde]; arkasında [bakıma muhtaç] küçük ve zayıf çocuklar bırakarak ölen, onların yoksulluğa düşmesinden ve zayi olmasından endişe eden, kendisinden sonra onların velayetini üstlenecek kimselerin onlara iyi davranmayacağından korkan adamı kastetmektedir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Eğer o da kendi çocukları gibi zayıf yetimlerin velayetini üstlenirse onlara iyilikle muamele etsin; büyüyecekler endişesiyle onların mallarını israf ve aceleyle yemesin. Artık Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler.
وقال آخرون: معنى ذلك: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}: يَكْفِهم اللَّهُ أمرَ ذُرِّيتهم بعدَهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler” [şeklinde olup], kendilerinden sonra çocuklarının işinde Allah onlara kâfi gelsin [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا إبراهيمُ بنُ عطيةَ بن رُدَيحِ بن عطيةَ، قال: ثني عمى محمدُ بنُ رُدَيحٍ ، عن أبيه، عن السَّيْبانيِّ ، قال: كنا بالقُسْطَنْطِينِيَّةِ أَيامَ مَسْلَمَةَ بن عبدِ الملكِ، وفينا ابن مُحَيْرِيزٍ وابنُ الدَّيْلَميِّ وهانئُ بنُ كُلْثُومٍ، قال: فجَعَلْنَا نَتَذَاكَرُ ما يكونُ في آخرِ الزمانِ، قال: فضِقْتُ ذَرْعًا بما سمِعتُ. قال: فقلتُ لابنِ الدَّيْلَميِّ: يا أبا بشرٍ، بودِّى أنه لا يُولَدُ لى ولدٌ أبدًا. قال: فضرَب بيده على مَنْكِبي، وقال: يابنَ أخى لا تَفْعَلْ، فإنه ليست مِن نَسَمَةٍ كتَب اللَّهِ لها أن تَخْرُجَ مِن صُلْبِ رجلٍ إلا وهى خارجةٌ، إن شاء وإن أبَى. قال: ألا أَدُلُّك على أمرٍ إن أنت أدْرَكته نجَّاك اللَّهُ منه، وإن ترَكتَ ولدَك مِن بعدِك حفِظهم اللَّهُ فيك؟ قال: قلتُ: بلى. قال: فتلا عندَ ذلك هذه الآيةَ: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} .
Bize İbrâhîm b. Atiyye b. Rudeyh b. Atiyye anlattı, dedi ki: Bana amcam Muhammed b. Rudeyh babasından, [o da] es-Seybânî'den anlattı, dedi ki: Mesleme b. Abdilmelik günlerinde Kostantiniyye'deydik; aramızda İbn Muhayrîz, İbnü'd-Deylemî ve Hâni b. Külsûm vardı. Dedi ki: Âhir zamanda olacak şeyleri müzakere etmeye başladık. Dedi ki: İşittiklerimden ötürü göğsüm daraldı. Dedi ki: İbnü'd-Deylemî'ye dedim ki: “Ey Ebû Bişr, benim hiç çocuğumun doğmamasını ne kadar çok isterdim!” Dedi ki: Elini omzuma vurdu ve şöyle dedi: “Ey kardeşimin oğlu, öyle yapma! Zira Allah'ın bir adamın sulbünden çıkmasını takdir ettiği hiçbir can yoktur ki, o istese de istemese de çıkacak olmasın.” Dedi ki: “Sana öyle bir şey göstereyim mi ki, şayet ona yetişirsen Allah seni ondan kurtarır, şayet ardından çocuk bırakırsan Allah senin hatırına onları korur?” Dedi ki: “Evet” dedim. Dedi ki: Bunun üzerine şu ayeti okudu: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler.” .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى التأويلاتِ بالآيةِ قولُ مَن قال: تأويلُ ذلك: وَلْيَخْشَ الذين لو ترَكوا مِن خلفِهم ذريةً ضعافًا خافوا عليهم العَيْلَةَ، لو كانوا فرَّقوا أموالَهم في حياتِهم، أو قَسَّموها وصيةً منهم بها لأُولى قرابتِهم وأهلِ اليُتمِ والمسكنةِ، فأَبْقَوْا أموالَهم لولدِهم؛ خشيةَ العَيْلةِ عليهم بعدَهم، معَ ضعفِهم وعجزِهم عن المطالبِ، فَلْيَأْمُرُوا مَن حضَروه وهو يُوصِى لذَوِى قرابتِه، وفي اليتامى والمساكينِ، وفي غيرِ
Ebû Ca'fer der ki: Bu ayet hakkında en evlâ tevil, şöyle diyen kimsenin görüşüdür: Bunun tevili; arkalarında bakıma muhtaç zayıf çocuklar bıraktıkları takdirde -mallarını sağlıklarında dağıtmış veya akrabalarına, yetim ve yoksullara vasiyet etmek suretiyle taksim etmiş olsalardı- onların yoksulluğa düşmelerinden korkacak olan, dolayısıyla [çocuklarının] güçsüzlükleri ve rızık talebindeki acizlikleri karşısında kendilerinden sonra fakirleşmelerinden endişe ederek mallarını çocuklarına bırakan kimseler; akrabalarına, yetimlere, yoksullara ve bunların dışındakilere
ذلك - بمالِه بالعدل، وَلْيَتَّقوا اللَّهَ وليقولوا قولًا سديدًا، وهو أن يُعَرِّفوه ما أباح اللَّهُ له مِن الوصيةِ، وما اختاره للمُوصِين مِن أهلِ الإيمانِ باللَّهِ وبكتابِه وسُنَّتِه.
vasiyette bulunurken yanında hazır oldukları kişiye malı hususunda adaletli davranmayı emretsinler, Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler; bu da Allah'ın kendisine vasiyetten mubah kıldığı şeyleri ve Allah'a, Kitabına ve sünnetine iman eden vasiyet sahipleri için seçtiği hükümleri ona bildirmeleridir.
وإنما قلنا: ذلك بتأويلِ الآيةِ أَوْلَى مِن غيرِه من التأويلاتِ؛ لِما قد ذكَرنا فيما مضَى قبلُ مِن أن معنى قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}: وإذا حضر الوصيَّةَ أولو القربى واليتامى والمساكينُ فأوصوا لهم - بما قد دَلَّلنا عليه مِن الأدلةِ. فإذ كان ذلك تأويلَ قولِه: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} الآية. فالواجبُ أن يكونَ قولُه تعالى ذكرُه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ}. تأديبًا منه عبادَه في أمرِ الوصيةِ بما أذِنهم فيه، إذ كان ذلك عَقِيبَ الآيةِ التي قبلَها في حكمِ الوصيةِ، وكان أظهر معانيه ما قلنا، فإلحاقُ حكمِه بحكمِ ما قبلَه أولى، مع اشتباهِ معانيهما، مِن صرفِ حكمِه إلى غيرِه بما هو له غيرُ مُشْبِهٍ.
Bu tevilin diğer tevillerden daha evlâ olduğunu söylememizin sebebi, daha önce O'nun: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın ve onlara güzel söz söyleyin” kavlinin anlamının -ortaya koyduğumuz delillerle sabit olduğu üzere- “Vasiyet anında akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa onlara vasiyette bulunun” şeklinde olduğunu zikretmiş olmamızdır. O'nun: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “Miras taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” ayetinin tevili bu olunca; zikri yüce olan Allah'ın: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarında bıraktıkları takdirde... olanlar korkup titresinler” kavlinin de, vasiyet hükmü hakkındaki önceki ayetin hemen ardından gelmesi ve en açık anlamının bizim söylediğimiz olması hasebiyle, kullarını kendilerine izin verdiği vasiyet hususunda bir edep verme olması gerekir. Anlamlarının birbirine benzemesi sebebiyle bunun hükmünü kendisinden öncekine bağlamak, kendisine benzemeyen başka bir şeye çevirmekten daha evlâdır.
وبمعنى ما قلنا في تأويلِ قولِه: {وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}. قال مَن ذكَرنا قولَه في مُبْتَدأِ تأويلِ هذه الآيةِ، وبه كان ابن زيدٍ يقولُ.
O'nun: {وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “ve doğru söz söylesinler” kavlinin tevili hakkında söylediğimiz anlam doğrultusunda, bu ayetin tevilinin başında görüşünü zikrettiğimiz kimseler de söylemiş olup İbn Zeyd de bu görüşteydi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا}. قال: يقولُ قولًا سديدًا، يَذْكُرُ هذا المسكينَ ويَنْفَعُه، ولا يُجْحِفُ بهذا اليتيمِ وارثِ المؤدِّي ولا يُضِرُّ به؛ لأنه صغيرٌ لا يَدْفَعُ عن نفسِه، فانْظُرْ له كما يُنْظَرُ لوَلَدِك لو كانوا صغارًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “Arkalarında [kendilerine muhtaç] güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korkup titresinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler.” kavli hakkında dedi ki: “Doğru söz söyler; şu yoksulu anıp ona fayda sağlar; [malı] ödeyecek olanın mirasçısı olan bu yetime de haksızlık edip zarar vermez; çünkü o küçüktür, kendini savunamaz. O halde kendi çocukların küçük olsaydı onlar için nasıl gözetilecek idiyse onun için de öyle gözet.”
والسديدُ مِن الكلامِ هو العدلُ والصوابُ.
Sözün sedîd (doğru ve yerinde) olanı; adil ve isabetli olanıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (١٠)}.
O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (١٠)} “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş tıkınmış olurlar ve onlar alevli bir ateşe gireceklerdir.” kavlinin tevili hakkında görüş:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا}. يقولُ: بغيرِ حقٍّ. {إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا} يومَ القيامةِ، بأكلِهم أموالَ اليتامى ظلمًا في الدنيا، نارَ جَهَنَّمَ، {وَسَيَصْلَوْنَ} بأكلهم {سَعِيرًا}.
Şânı yüce olan bununla şunu kastetmektedir: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا} “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler...”; yani haksız olarak. Dünyada yetimlerin mallarını zulümle yemeleri sebebiyle kıyamet gününde {إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا} “karınlarına ancak cehennem ateşini doldurmuş olurlar”; [bu haksız] yemeleri sebebiyle {وَسَيَصْلَوْنَ} “ve gireceklerdir” {سَعِيرًا} “alevli bir ateşe”.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا}. قال: إذا قام الرجلُ يأكلُ مالَ اليتيمِ ظلمًا، يُبْعَثُ يومَ القيامةِ ولهبُ النارِ يخرُجُ مِن فيه ومِن مسامعِه ومِن أُذُنَيه وأنفِه وعينَيْهِ، يَعْرِفُه مَن رآه بأْكلِ مالِ اليتيمِ .
Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا} “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş tıkınmış olurlar” [ayeti hakkında] anlattı: Dedi ki: “Bir kimse yetim malını haksızca yerse, kıyamet gününde ağzından, kulak deliklerinden, kulaklarından, burnundan ve gözlerinden ateş alevleri çıkarken diriltilir; onu gören herkes yetim malı yediğini anlar .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، قال: أخبرَني أبو هارونَ العَبْدِيُّ، عن أبي سعيدٍ الخُدْريِّ، قال: حدَّثنا النبيُّ ﷺ عن ليلةِ أُسْرِى به، قال: "نظَرتُ فإذا أنا بقومٍ لهم مشافِرُ كمشافِرِ الإِبلِ، وقد وُكِّل بهم مَن يأخُذُ بمشافرِهم، ثم يجعَلُ في أفواهِهم صخرًا من نارٍ يخرُجُ مِن أسافِلِهم. قلتُ: يا جبريلُ، مَن هؤلاء؟ قال: هؤلاء الذين يَأْكُلون أموالَ اليتامى ظُلمًا إنما يأكَلون في بطونِهم نارًا .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer bildirdi, dedi ki: Bana Ebû Hârûn el-Abdî, Ebû Sa'îd el-Hudrî'den bildirdi, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize İsrâ gecesini anlattı, şöyle buyurdu: “Baktım ki birtakım kimseler var, deve dudakları gibi dudakları var; başlarına dudaklarından tutan kimseler verilmiş, sonra ağızlarına ateşten kaya parçaları konuluyor ve aşağılarından (dübürlerinden) çıkıyor. ‘Ey Cibrîl, bunlar kimlerdir?’ dedim. Dedi ki: ‘Bunlar haksız yere yetimlerin mallarını yiyenlerdir; karınlarına ancak bir ateş tıkınmaktadırlar’ .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا}. قال: قال أبي: إن هذه لأهلِ الشرْكِ حين كانوا لا يُوَرِّثُونهم ويأكُلون أموالَهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş tıkınmış olurlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir” kavli hakkında şöyle dedi: Babam dedi ki: “Bu [ayet], onlara miras vermedikleri ve mallarını yedikleri dönemdeki şirk ehli hakkındadır.”
وأمَّا قولُه: {وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا}. فإنه مأخوذٌ من الصَّلا، والصَّلا: الاصْطِلاءُ بالنارِ، وذلك التسخُّنُ بها، كما قال الفَرَزْدَقُ :
O'nun: {وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} “ve alevli bir ateşe gireceklerdir” kavline gelince; bu kelime *salâ* (الصلا) kökünden alınmıştır. *Salâ* (الصلا), ateşle ısınmak (ıstılâ) ve onunla hararetlenmektir; nitekim el-Ferazdak şöyle demiştir :
وقاتَلَ كَلْبُ الحَيِّ عن نارِ أهْلِهِ … ليَرْبضَ فيها والصَّلا مُتَكَنَّفُ
Mahallenin köpeği ailesinin ateşi uğruna savaştı… Orada çökmek için, ateşin sıcağı ise çepeçevre sarılmışken.
وكما قال العَجَّاجُ :
Nitekim el-Accâc da şöyle demiştir :
وَصَالِيَاتٌ للصَّلا صُلِيُّ
Ve ateşin sıcağına maruz kalıp yananlar .
ثم اسْتُعْمِل ذلك في كلِّ مَن باشَر بيدِه أمرًا مِن الأمورِ، مِن حربٍ أو قتالٍ أو خصومةٍ أو غيرِ ذلك، كما قال الشاعرُ :
Sonra bu [ifade], harp, çatışma, husumet veya başka bir hususta bizzat bir işe girişen herkes için kullanılmıştır; nitekim şair şöyle demiştir :
لم أَكُنْ مِن جُنَاتِها علِم اللَّهُ … وإنِّي بحرِّها اليومَ صالِي
Onun [suçunu] işleyenlerden değildim, Allah bilir… Fakat bugün onun sıcağına maruz kalan benim.
فجعَل ما باشر مِن شدَّةِ الحربِ وأَذَى القتال بمنزلةِ مباشرةِ أذى النارِ وحرِّها.
Böylece savaştaki şiddet ve çatışma eziyetine bizzat maruz kalmayı, ateşin eziyetine ve sıcağına bizzat maruz kalmak gibi kılmıştır.
واختلفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامَّةُ قَرَأَةِ المدينةِ والعراقِ: {وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا}، بفتحِ الياءِ، على التأويلِ الذي قلناه.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Irak kurrâsının geneli, zikrettiğimiz tevil üzere {وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} “ve çılgın bir ateşe gireceklerdir” ayetini yâ harfinin fethasıyla okumuştur.
وقرَأ ذلك بعضُ المكيِّين وبعضُ الكوفيِّين: (وَسَيُصْلَوْنَ سَعِيرًا). بضمِّ الياءِ ، بمعنى: يُحْرَقُون. مِن قولِهم: شاةٌ مَصْلِيَّةٌ. يعنى: مشويةٌ.
Mekkelilerin ve Kûfelilerin bir kısmı ise bunu yâ harfini ötreli olarak “yakılacaklar” anlamında (وَسَيُصْلَوْنَ سَعِيرًا) şeklinde okumuşlardır. Bu, onların: “şâtün masliyyetün” (شاةٌ مَصْلِيَّةٌ) yani “kızartılmış koyun” sözündendir.
قال أبو جعفرٍ: والفتحُ بذلك أَوْلَى مِن الضمِّ؛ لإجماعِ جميعِ القَرَأَةِ على فتحِ الياءِ مِن قولِه: {لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى} [الليل: ١٥]. ولدلالةِ قولِه: {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} [الصافات: ١٦٣] علَى أن الفتحَ بها أولى من الضمِّ.
Ebû Ca‘fer der ki: Bütün kurrânın, {لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى} “Ona ancak en bedbaht olan girer” [Leyl: 15] kavlindeki yâ harfinin fethalı oluşu üzerindeki icmâı sebebiyle ve {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “ancak cehenneme girecek olan kimse müstesna” [Sâffât: 163] kavlinin, fethanın ötreye göre daha evla olduğuna delaleti dolayısıyla bunda fetha ile okumak ötre ile okumaktan daha evladır.
وأما السعيرُ، فإنه شدَّةُ حرِّ جهنَّمَ، ومنه قيل: اسْتَعرت الحربُ: إذا اشتدَّتْ. وإنما هو "مسعور"، ثم صُرِف إلى "سَعِير"، كما قيل: كفٌّ خَضِيبٌ، ولحيةٌ دَهِينٌ. وإنما هي مخضوبةٌ صُرِفت إلى "فَعِيل".
Saîr (*es-sa‘îr*) ise cehennem sıcağının şiddetidir. Şiddetlendiği zaman savaş için “iste‘arat el-harbu” (اسْتَعرت الحربُ) denilmesi de bundandır. O aslen “mes‘ûr” (tutuşturulmuş) iken, “keffün hadîbün” (kınalanmış el) ve “lihyetün dehînün” (yağlanmış sakal) denildiği gibi “faîl” (*fa‘îl*) veznine dönüştürülerek “saîr” (*sa‘îr*) denilmiştir; aslı “mahzûbe” (kınalanmış) iken “faîl” veznine dönüştürülmüştür.
فتأويلُ الكلامِ إذن: وسَيَصْلَوْن نارًا مُسْعَرَةً، أي: موقودةً مُشْعَلةٌ، شديدًا حرُّها.
Sözün tevili öyleyse şöyledir: Onlar tutuşturulmuş, yani yakılıp alevlendirilmiş, sıcağı pek şiddetli bir ateşe gireceklerdir.
وإنما قلنا: إن ذلك كذلك؛ لأن اللَّهِ جلَّ ثناؤُه قال: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ} [التكوير: ١٢]. فوصَفها بأنها مسعورةٌ.
Bizim bunun böyle olduğunu söylememizin sebebi, şânı yüce olan Allah'ın: {وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ} “Ve cehennem alevlendirildiği zaman” [Tekvîr: 12] buyurmasıdır. Böylece onu tutuşturulmuş (mes‘ûre) olarak nitelemiştir.
ثم أخْبَر جلَّ ثناؤُه أن أكَلَةَ أموالِ اليتامى يَصْلونها وهي كذلك، فالسعيرُ إذن في هذا الموضعِ صفةٌ للجحيمِ على ما وصَفنا.
Sonra şânı yüce olan [Allah], yetimlerin mallarını yiyenlerin o bu haldeyken oraya gireceklerini haber vermiştir; öyleyse bu makamda saîr (*es-sa‘îr*), vasfettiğimiz üzere cehennemin bir sıfatıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}.
Allah Teâlâ'nın: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder” kavlinin teviline dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ}: يَعْهَدُ اللَّهِ إليكم {فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}. يقولُ يَعْهَدُ إليكم ربُّكم إذا مات الميِّتُ منكم،
Şânı yüce olan [Allah], {يُوصِيكُمُ اللَّهُ} “Allah size tavsiye eder” kavliyle: Allah size {فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını” emreder, [anlamını] kastetmektedir. [Yani] şöyle buyurmaktadır: İçinizden vefat eden bir kimse öldüğünde, Rabbiniz size emreder ki;
وخلَّف أولادًا ذكورًا وإناثًا، فلوَلَدِه الذكورِ والإناثِ ميراثُه أجمعُ بينَهم، للذكَرِ منهم مثلُ حظِّ الأُنثيين، إذا لم يكنْ له وارثٌ غيرُهم، سواءٌ فيه صغارُ وَلدِه وكبارُهم وإناثُهم، في أن جميعَ ذلك بينَهم، للذكرِ مثلُ حظِّ الأُنثيين.
geride erkek ve kız çocuklar bıraktığında, onların dışında başka bir vârisi yoksa, onun bütün mirası erkek ve kız çocukları arasındadır; erkeğe iki dişinin payı kadardır. Bunda çocuklarının küçükleri, büyükleri ve kızları, bütün bunların aralarında erkeğe iki dişinin payı kadar olması hususunda eşittir.
ورُفِع قولُه: {مِثْلُ}. بالصفةِ، وهى اللامُ التي في قولِه: {لِلذَّكَرِ}. ولم يُنْصَبْ بقولِه: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ}. لأن الوصيةَ في هذا الموضعِ عهدٌ وإعلامٌ بمعنى القولِ، والقولُ لا يَقَعُ على الأسماءِ المُخْبَرِ عنها، فكأنه قيل: يقولُ اللَّهُ ﵎: لكم في أولادِكم للذكرِ منهم مثلُ حظِّ الأُنثيين.
O'nun: {مِثْلُ} kavli sıfatla (harf-i cer ile mecrur olan ifadeyle), yani {لِلذَّكَرِ} kavlindeki lâm ile merfû kılınmıştır; {يُوصِيكُمُ اللَّهُ} kavli ile mensûb kılınmamıştır. Çünkü bu makamda vasiyet, kavil (söz) anlamında bir emir ve bildirmedir; kavil ise kendisinden haber verilen isimlerin üzerine [doğrudan meful olarak] düşmez. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Allah celle celâluhu size buyuruyor ki: Çocuklarınız hakkında onlardan erkeğe iki dişinin payı kadardır.
وقد ذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت على النبيِّ ﷺ تبيينًا مِن اللَّهِ الواجبَ مِن الحكمِ في ميراثِ مَن مات وخلَّف ورثةً، على ما بيَّن؛ لأن أهلَ الجاهليةِ كانوا لا يَقْسِمون مِن ميراثِ الميتِ لأحدٍ من ورثتِه بعدَه، ممن كان لا يُلاقى العَدُوَّ، ولا يُقاتِلُ في الحروبِ مِن صغارِ ولدِه، ولا للنساءِ منهم، وكانوا يَخُصُّون بذلك المُقاتِلَةَ دونَ الذُّرِّيَّةِ، فأخبَر اللَّهُ جلَّ ثناؤُه أن ما خلَّفه الميتُ بين مَن سَمَّى وفرَض له ميراثًا في هذه الآيةِ وفي آخرِ هذه السورةِ، فقال في صغارِ وَلَدِ الميتِ وكبارِهم وإناثِهم: لهم ميراثُ أبيهم إذا لم يكنْ له وارثٌ غيرُهم، للذكرِ منهم مثْل حظِّ الأنثيين.
Zikredilmiştir ki bu ayet, ölüp de geride vârisler bırakan kimsenin mirasındaki vacip hükmü Allah'tan bir açıklama olmak üzere Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem, beyan ettiği şekliyle inmiştir. Çünkü Câhiliye ehli, ölenin ardından vârislerinden düşmanla karşılaşmayan ve savaşlarda çarpışmayan küçük çocuklarına ve kadınlarına ölenin mirasından pay vermezler, bunu çocuklara değil sadece savaşanlara has kılarlardı. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah, ölenin geride bıraktığı şeyin, bu ayette ve bu surenin sonunda ismini zikredip kendisine miras payı takdir ettiği kimseler arasında olduğunu haber vererek, ölenin küçük, büyük ve kız çocukları hakkında şöyle buyurmuştur: Başka bir vârisi olmadığı takdirde babalarının mirası onlarındır; erkeğe iki dişinin payı kadardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}: كان أهلُ
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını emreder” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Câhiliye ehli
الجاهليةِ لا يُوَرِّثون الجوارىَ ولا الضعفاءَ من الغِلْمانِ، لا يَرِثُ الرجلَ مِن وَلدِه إلا مَن أطاق القتالَ، فمات عبدُ الرحمنِ أخو حسَّانَ الشاعرِ ، وترَك امرأةً يُقالُ لها: أمُّ كُجَّةَ ، وترَك خمسَ أخواتٍ ، فجاءت الورثةُ يأخذون مالَه، فشكَت أمُّ كُجَّةَ (٣) ذلك إلى النبيِّ ﷺ، فأنْزَل اللَّهُ ﵎ هذه الآيةَ: {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ}. ثم قال في أُمِّ كُجَّةَ: {وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ} .
kız çocuklarına ve erkek çocukların zayıf olanlarına miras vermezlerdi; kişiye çocuklarından sadece savaşmaya güç yetiren vâris olurdu. Şair Hassân'ın kardeşi Abdurrahman öldü ve geride Ümmü Kucce denilen bir kadın ile beş kız kardeş bıraktı. Bunun üzerine vârisler gelip malını almak istediler. Ümmü Kucce bunu Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyet etti. Bunun üzerine Allah celle celâluhu şu ayeti indirdi: {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ} “Eğer [ölenin çocukları] ikiden fazla kadın iseler, bıraktığı şeyin üçte ikisi onlarındır. Şayet tek bir kadın ise yarısı onundur.” Sonra Ümmü Kucce hakkında da: {وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ} “Eğer çocuğunuz yoksa bıraktığınızın dörtte biri onlarındır; şayet çocuğunuz varsa sekizde biri onlarındır” buyurdu.
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}: وذلك أنه لمَّا نزَلت الفرائضُ التي فرَض اللَّهُ فيها ما فرَض للولدِ الذكرِ والأنثى والأبوين، كرِهها الناسُ أو بعضُهم، وقالوا: تُعْطَى المرأةُ الربعَ و الثمنَ، وتُعْطَى الابنةُ النصفَ، ويُعْطَى الغلامُ الصغيرُ، وليس مِن هؤلاء أحدٌ يُقاتِلُ القومَ، ولا يَحُوزُ الغنيمةَ! اسْكُتوا عن هذا الحديثِ، لعلَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ ينساه، أو نقولُ له فيُغَيِّره. فقال بعضُهم: يا رسولَ اللَّهِ، أَنُعْطِى الجاريةَ نصفَ ما ترَك أبوها وليست تَرْكَبُ الفرسَ ولا تُقاتِلُ القومَ! ونُعْطِى الصبيَّ الميراثَ وليس يُغْنى شيئًا! وكانوا يفعَلون ذلك في الجاهليةِ، لا يُعْطُون الميراثَ إلا مَن قاتَلَ، يُعْطُونه الأكبرَ
Bize Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet etti]: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder” [ayeti hakkında dedi ki]: Şöyle ki Allah'ın erkek ve kız çocuk ile anne baba için farz kıldığı miras paylarını belirleyen [ayetler] indiğinde, insanlar veya onların bir kısmı bundan hoşlanmadılar ve: “Kadına dörtte bir ve sekizde bir veriliyor, kız çocuğuna yarım veriliyor, küçük erkek çocuğa [miras] veriliyor; oysa bunlardan hiçbiri düşmanla savaşmıyor ve ganimet elde etmiyor! Bu sözü konuşmayın, belki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu unutur veya kendisine söyleriz de onu değiştirir” dediler. Nitekim onlardan bazıları: “Ey Allah'ın Resûlü! Ata binmeyen ve düşmanla savaşmayan kız çocuğuna, babasının bıraktığının yarısını mı vereceğiz?! Bir yarar sağlamayan küçük çocuğa miras mı vereceğiz?!” dediler. Onlar Câhiliye döneminde böyle yapıyor, savaşa katılan kimseden başkasına miras vermiyorlar, onu en büyükten
فالأكبرَ .
büyüğe verirlerdi .
وقال آخَرون: بل نزَل ذلك مِن أجلِ أن المالَ كان للولدِ قبلَ نزولِه، وللوالدينِ الوصيةُ، فنسَخ اللَّهِ ﵎ ذلك بهذه الآيةِ.
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bu ayet, onun nüzulünden önce malın çocuğa ait olması ve anne baba için ise vasiyet bulunması sebebiyle indi; böylece Allah celle celâluhu bunu bu ayetle neshetti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ أو عطاءٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ}. قال: كان المالُ للولدِ، وكانت الوصيةُ للوالدينِ والأقربينَ، فنسَخ اللَّهُ مِن ذلك ما أحبَّ، فجعَل للذكرِ مثلَ حظِّ الأنثيين، وجعَل للأبوينِ لكلِّ واحدٍ منهما السدسَ مع الولدِ، وللزوجِ الشَّطْرَ والربعَ، وللزوجةِ الربَع والثمنَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid veya Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder” kavli hakkında bildirdi, dedi ki: Mal çocuğa aitti, vasiyet ise anne baba ve akrabalar içindi. Allah bundan dilediğini neshetti; böylece erkeğe iki dişinin payı kadar kıldı, çocukla beraber anne babadan her birine altıda bir, kocaya yarım ve dörtte bir, kadına ise dörtte bir ve sekizde bir pay verdi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}. قال: كان ابن عباسٍ يقولُ: كان المالُ، وكانتِ الوصيةُ للوالدينِ والأقربينَ، فنسَخ اللَّهُ ﵎ مِن ذلك ما أحبَّ، فجعَل للذَّكرِ مثلَ حظِّ الأنثيينِ. ثم ذكَر نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bildirdi: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder” [ayeti hakkında] dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: “Mal [çocuğa aitti], vasiyet ise anne baba ve akrabalar içindi; derken Allah celle celâluhu bundan dilediğini neshetti ve erkeğe iki dişinin payı kadar kıldı.” Sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını bildirdi.
ورُوِى عن جابرِ بن عبدِ اللَّهِ ما حدَّثنا به محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا وهبُ بنُ جرير، قال: ثنا شعبةُ، عن محمدِ بن المُنكَدِرِ، قال: سمِعتُ جابرَ بنَ عبدِ اللَّهِ،
Câbir b. Abdillâh'tan, bize Muhammed b. el-Müsennâ'nın anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Muhammed b. el-Münkedir'den anlattı, dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işittim:
قال: دخَل عليَّ رسولُ الله ﷺ وأنا مريضٌ، فتوضَّأ ونضَح عليَّ مِن وَضُوئِه، فأفقتُ، فقلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، إنما يَرِثُنى كَلالةٌ، فكيف بالميراثِ؟ فنزلت آيةُ الفرائضِ .
Dedi ki: Ben hastayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi, abdest aldı ve abdest suyundan üzerime serpti. Kendime geldim ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana ancak kelâle (çocuğu ve babası olmayan kimse) vâris oluyor, miras nasıl olacak?” dedim. Bunun üzerine miras ayeti indi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُريجٍ، قال: ثنى محمدُ بنُ المُنكَدِرِ، عن جابرٍ، قال: عادني رسولُ اللَّهِ ﷺ وأبو بكرٍ ﵁ في بني سِلمةَ يمشيان، فوَجَدانى لا أَعْقِلُ، فدعا بماءٍ فتوضَّأَ، ثم رشَّ عليَّ، فأفقْتُ، فقلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، كيف أَصْنَعُ في مالى؟ فنزَلت: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. el-Münkedir, Câbir'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir radıyallâhu anh, Benî Selime yurdunda yürüyerek beni ziyarete geldiler. Beni kendimde değilken buldular. Bunun üzerine su istedi , abdest aldı, sonra üzerime serpti. Kendime geldim ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Malım hakkında ne yapayım?” dedim. Bunun üzerine: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder” ayeti indi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ} “Eğer [ölenin çocukları] ikiden fazla kadın iseler, bıraktığı şeyin üçte ikisi onlarındır” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بقولِه: {فَإِنْ كُنَّ}: [فإن كان المتروكاتُ] نساءً فوق اثنتين، ويعنى بقولِه: {نِسَاءً}: بنات الميتِ {فَوْقَ اثْنَتَيْنِ}. يقولُ: أكثرَ في العددِ مِن اثنتين، {فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ}. يقولُ: فلِبَناتِه الثُّلثان مما ترَك بعدَه مِن ميراثِه دونَ سائرِ ورثتِه، إذا لم يكن الميتُ خلَّف ولدًا ذكرًا معَهن.
O'nun: {فَإِنْ كُنَّ} kavliyle: [Şayet geride bırakılanlar] ikiden fazla kadın iseler; {نِسَاءً} kavliyle: Ölenin kızları; {فَوْقَ اثْنَتَيْنِ} kavliyle de: Sayıca ikiden fazla iseler, demek istenmektedir. {فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ} kavliyle ise şöyle buyrulmaktadır: Ölen kimse onların yanında bir erkek çocuk bırakmamışsa, diğer vârisleri hariç, geride bıraktığı mirasından üçte ikisi o kızlarınındır.
واختلف أهلُ العربية في المعنى بقولِه: {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً}؛ فقال بعضُ نحويِّي
Arap dili âlimleri, {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً} “Eğer [ölenin çocukları] kadın iseler” kavlindeki kastedilen mana hususunda ihtilaf etmişlerdir. Nitekim [Basralı] nahivcilerden bazıları...
البصرةِ بنحوِ الذي قلنا: فإن كان المتروكاتُ نساءً. وهو أيضًا قولُ بعضٍ نحويِّي الكوفةِ.
Basralı dilcilerden bazıları bizim dediğimiz gibi: “Şayet geride bırakılanlar kadınlar olursa” demiştir. Bu, Kûfeli dilcilerden bazılarının da görüşüdür.
وقال آخَرون منهم: بل معنى ذلك: فإن كان الأولادُ نساءً. وقالوا: إنما ذكَر اللَّهِ الأولادَ، فقال: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ}. ثم قسَم الوصيةَ، فقال: {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً}: وإن كان الأولادُ واحدةً . ترجمةً منه بذلك عن "الأولادِ".
Onlardan başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Şayet çocuklar kadınlar olursa” demektir. Şöyle dediler: Allah çocukları zikretmiş ve: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder” buyurmuştur. Sonra vasiyeti taksim edip {فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً} buyurmuştur; yani “evlatlar” kelimesini tefsir/beyan ederek: “Şayet çocuklar [kadınlar olursa ve] bir tek olursa” demektir.
قال أبو جعفرٍ: والقولُ الأَوَّلُ الذي حكَيناه عمَّن حكَيْناه عنه مِن البصريِّين أَوْلَى بالصوابِ في ذلك عندى؛ لأن قولَه: وإن كُنَّ. لو كان معنيًّا به الأولادُ، لقيل: وإن كانوا. لأن الأولادَ تَجْمَعُ الذكورَ والإناثَ، وإذا كان كذلك، فإنما يقالُ: كانوا. لا: كنَّ.
Ebû Ca‘fer der ki: Basralılardan aktardığımız birinci görüş, bana göre bu hususta doğruya daha yakındır. Çünkü O'nun: “Şayet onlar (kadınlar) iseler” (ve in künne) kavliyle evlatlar kastedilmiş olsaydı, “ve in kânû” (şayet onlar erkekler/çoğul iseler) denilirdi. Zira evlat kelimesi erkekleri ve dişileri birlikte kapsar; böyle olunca da ancak “kânû” denir, “künne” denmez.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ} “Şayet tek bir kadın ise yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa, geriye bıraktığı maldan ana babasından her birine altıda bir hisse vardır” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بقولِه: وإن كانتِ المتروكةُ ابنةً واحدةً، {فَلَهَا النِّصْفُ}. يقولُ: فلِتِلْك الواحدةِ نصفُ ما ترَك المَيِّتُ مِن ميراثِه، إذا لم يكنْ مَعها غيرُها مِن ولدِ الميتِ ذكرٌ ولا أنثى.
Şöyle demek istenmektedir: Şayet geride bırakılan tek bir kız ise, {فَلَهَا النِّصْفُ} “yarısı onundur”; yani beraberinde ölenin erkek veya kız başka bir çocuğu yoksa, o tek kıza ölenin bıraktığı mirasın yarısı verilir.
فإن قال قائلٌ: فهذا فرضُ الواحدةِ مِن النساءِ وما فوقَ الاثنتين، فأين فريضةُ الاثنتينِ؟ قيل: فريضتُهم بالسُّنَّةِ المنقولةِ نقْلَ الوِراثةِ التي لا يجوزُ فيها الشكُّ .
Biri şöyle diyecek olursa: “Bu, kadınlardan tek olanın ve ikiden fazlasının payıdır; peki iki kızın payı nerededir?” Şöyle denilir: Onların payı, hakkında şüphe caiz olmayan, nesilden nesile tevarüs yoluyla aktarılmış sünnet ile belirlenmiştir .
وأما قولُه: {وَلِأَبَوَيْهِ}. فإنه يعنى: ولأَبَوَي الميت، {لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} مِن تَرِكَتِه، وما خلَّف مِن مالِه سواءٌ فيه الوالدةُ والوالدُ، لا يَزْدَادُ واحدٌ
{وَلِأَبَوَيْهِ} “Ana babasına gelince” kavline gelince; bununla ölenin ana babası kastedilmektedir. İster anne ister baba olsun, geride bıraktığı terekeden ve malından {لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “her birine altıda bir pay vardır”; bunlardan hiçbiri
منهما على السدسِ، {إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ}: ذكَرًا كان الولدُ أو أنثى، واحدًا كان أو جماعةً.
altıda birden fazlasını alamaz. {إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ} “ölenin çocuğu varsa”; yani çocuk erkek olsun kız olsun, bir kişi olsun birden fazla olsun [hüküm böyledir].
فإن قال قائلُ: فإن كان كذلك التأويلُ، فقد يَجِبُ ألا يُزَادَ الوالدُ معَ الابنةِ الواحدةِ على السدسِ مِن ميراثِه عن ولدِه الميتِ. وذلك إن قلتَه، قولٌ خلافٌ لما عليه الأُمَّةُ مُجْمِعةٌ، مِن تصييرِهِم باقىَ تركةِ الميتِ مع الابنةِ الواحدةِ بعدَ أخذِها نصيبَها منها لوالدِه أجمعَ؟
Biri şöyle diyecek olursa: “Eğer tevil böyle ise, tek bir kız çocuğu ile birlikte olduğunda babanın ölen çocuğunun mirasından altıda birden fazlasını almaması gerekir. Bunu söylersen, ümmetin, tek kız çocuğunun terekeden kendi payını almasından sonra kalanın tamamını ölenin babasına verme hususundaki icmâına aykırı bir söz olur?”
قيل: ليس الأمرُ في ذلك كالذى ظننتَ، وإنما لكلِّ واحدٍ مِن أبويِ الميتِ السدسُ مِن تَرِكته مع ولدِه، ذكَرًا كان الولدُ أو أنثى، واحدًا كان أو جماعةً، فريضةً من اللَّهِ لهُ مُسَمَّاةً، فإمَّا زِيدَ على ذلك مِن بقيةِ النصفِ مع الابنةِ الواحدةِ، إذا لم يكنْ غيرُه وغيرُ ابنةٍ للميتِ واحدةٍ، فإنما زِيدَها ثانيًا لقُربِ عَصَبَةِ الميتِ إليه، إذ كان حكمُ كلِّ ما أبقَتْه سهامُ الفرائضِ فلأَوْلى عصَبةِ الميتِ، وأقربِهِم إليه بحكمِ ذلك لها على لسانِ رسولِ اللَّهِ ﷺ ، وكان الأبُ أقربَ عصبةِ ابنِه وأولاها به، إذا لم يكنْ لابنِه الميتِ ابنٌ.
Şöyle denilir: Bu husustaki durum senin sandığın gibi değildir. Ölenin anne babasından her biri için, çocuğuyla beraber -çocuk erkek veya kız, bir veya birden fazla olsun- onun terekesinden altıda bir, Allah'tan belirlenmiş bir farzdır. Ölenin sadece bir tek kızı ile kendisi olup başka kimse bulunmadığında tek kızla birlikte yarımın kalanından ona fazlası verilmişse , bu fazlalık ona ikinci olarak ölenin asabesine yakınlığı sebebiyle verilmiştir. Zira belirlenmiş pay sahiplerinin (ashâb-ı ferâiz) paylarından artakalan her şeyin Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla hükme bağlandığı üzere ölenin en layık ve en yakın asabesine ait olması esastır. Ölen oğlunun bir erkek çocuğu bulunmadığında ise baba, oğlunun en yakın ve en layık asabesidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ} “Eğer çocuğu yoksa ve ona ana babası vâris olmuşsa, anasına üçte bir düşer” kavlinin teviline dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ}: فإن لم يكنْ للميتِ {وَلَدٌ} ذكرٌ ولا أنثى، {وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ} دونَ غيرِهما من ولدٍ وارثٍ، {فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ}. يقولُ: فلأُمِّه مِن تَرِكَتِه وما خلَّف بعدَه، ثلثُ جميعِ ذلك.
Şânı yüce olan [Allah], {فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ} kavliyle: Şayet ölenin erkek veya kız bir {وَلَدٌ} çocuğu yoksa, {وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ} vâris olan bir çocuk gibi başka kimse olmaksızın sadece anne babası ona vâris olmuşsa, {فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ} “anasına üçte bir düşer” demek istemektedir. Şöyle buyurmaktadır: Onun terekesinden ve geride bıraktığı şeyden bütün bunların üçte biri annesinindir.
فإن قال قائلٌ: فمَن الذي له الثُّلُثَانِ الآخَرانِ؟ قيل له: الأبُ. فإن قال: بماذا؟
Eğer birisi: “Geriye kalan diğer üçte iki kime aittir?” diyecek olursa, ona: “Babadır” denilir. Şayet: “Neye dayanarak?” derse,
قلتُ: بأنه أقربُ أهلِ الميتِ إليه، ولذلك ترَك ذكْرَ تسميةِ مَن له الثُّلثان الباقيان، إذ كان قد بيَّن على لسانِ رسولِه ﷺ العبادِه أن كلَّ ميتٍ فأقربُ عصبتِه به أَوْلَى بميراثِه، بعدَ إعطاءِ ذَوِى السِّهامِ المفروضةِ سهامَهم مِن ميراثِه. وهذه العلةُ هي العلةُ التي مِن أجلِها سمَّى للأُمِّ ما سَمَّى لها، إذا لم يكنِ الميتُ خلَّف وارثًا غيرَ أبويه؛ لأن الأُمَّ ليست بعصبةٍ في حالٍ للميتِ، فبيَّن اللَّهُ جلَّ ثناؤه لعبادِه ما فرَض لها مِن ميراثِ ولدِها الميتِ، وترَك ذكرَ مَن له الثلثان الباقيان منه معها، إذ كان قد عرَّفهم في جملةِ بيانِه لهم مَن له بقايا تركةِ الأموالِ، بعدَ أخذِ أهلِ السهامِ سهامَهم وفرائضَهم، وكان بيانُه ذلك [مغنيًا لهم عن] تكريرِ حكمِه معَ كلِّ مَن قسَم له حقًّا مِن ميراثِ ميتٍ، وسمَّى له منه سهمًا.
derim ki: Ölenin yakınlarından ona en yakın olan kişi olması sebebiyledir. Bu yüzden geriye kalan üçte ikinin kime ait olduğunu ismen zikretmeyi bırakmıştır; çünkü Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla kullarına, belirlenmiş pay sahiplerine mirastan payları verildikten sonra, her ölenin mirasına onun en yakın asabesinin daha layık olduğunu açıklamıştı. İşte bu gerekçe, ölen kimse geride anne babasından başka vâris bırakmadığında anneye belirlediği payı belirlemesinin gerekçesidir; çünkü anne hiçbir durumda ölenin asabesi değildir. Bu yüzden şânı yüce olan Allah kullarına, ölen çocuğunun mirasından anneye farz kıldığı payı açıklamış ve pay sahipleri kendi paylarını ve farzlarını aldıktan sonra terekeden kalan malların kime ait olduğunu genel açıklaması içinde onlara bildirmiş olduğu için anne ile birlikte geriye kalan üçte ikinin kime ait olduğunu zikretmeyi bırakmıştır. O'nun bu açıklaması, ölenin mirasından kendisine hak taksim ettiği ve bir pay belirlediği her bir kimseyle birlikte hükmünü tekrar etmekten [onları müstağni kılmıştır] .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ذكرُه: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} “Şayet kardeşleri varsa, anasına altıda bir düşer” kavlinin teviline dair söz:
إن قال قائلٌ: وما المعنى الذي مِن أجلِه ذُكِر حكمُ الأبويْنِ معَ الإخوةِ، وتُرِك ذكرُ حكمِهما معَ الأخِ الواحدِ؟ قلتُ: اختلافُ حكمِهما مع الإخوةِ الجماعةِ والأخِ الواحدِ، فكان في إبانةِ اللَّهِ جَلَّ ثناؤه لعبادِه حكمَهما فيما يَرِثان من ولدِهما الميتِ معَ إخوتِه غنًى وكفايةٌ عن أن حكمَهما فيما ورِثا منه غيرُ مُتغيِّرٍ عما كان لهما ولا أخَ للميتِ ولا وارثَ غيرُهما، إذ كان معلومًا عندهم أن كلَّ مُسْتَحِقٍّ حقًّا بقضاءِ اللَّهِ ذلك له لا يَنْتَقِلُ حقُّه الذي قضَى به له ربُّه جلَّ ثناؤه عما قضَى به له إلى غيرِه إلا بنقلِ اللَّهِ ذلك عنه إلى مَن نقَله إليه مِن خلقِه، فكان في فرْضِه تعالى ذكرُه للأُمِّ ما
Şayet bir kimse: “Anne babanın birden fazla kardeşle [birlikteki] hükmü zikredilip de tek kardeşle [birlikteki] hükümlerinin zikredilmemesinin sebebi nedir?” diyecek olursa; [ona cevaben] derim ki: [Bunun sebebi], birden fazla kardeş ile tek kardeş bulunduğunda onların hükümlerinin farklı olmasıdır. Şânı yüce olan Allah'ın, kardeşleriyle birlikte [bulunduklarında] ölen çocuklarından alacakları mirasa dair hükmü kullarına açıklamasında; ölenin hiçbir kardeşi ve kendilerinden başka hiçbir vârisi yokken aldıkları mirasa dair hükmün kendileri için geçerli olandan değişmediğine dair [başka bir açıklamaya gerek bırakmayacak] bir yeterlilik ve kifayet vardı. Zira onlar nezdinde bilinmekteydi ki, Allah'ın takdiriyle bir hakkı hak eden hiç kimsenin, şânı yüce olan Rabbinin kendisi için hükmettiği hakkı, Allah onu yaratılmışlardan bir başkasına nakletmedikçe O'nun takdir ettiğinden başkasına intikal etmez. Dolayısıyla zikri yüce olan [Allah]'ın anne için farz kıldığı şeyi farz kılmasında...
فرَض - إذا لم يكن لولدِها الميتِ وارثٌ غيرُها وغيرُ والدِه، [ولا أخَ] - الدَّلالةُ الواضحةُ للخلقِ، أن ذلك المفروضَ - و هو ثُلُثُ مالِ ولدِها الميتِ - حقٌّ لها واجبٌ، حتى يُغَيِّرَ ذلك الفرضَ مَن فرَض لها، فلمَّا غيَّر تعالى ذكرُه ما فرَض لها مِن ذلك مع الإخوةِ الجماعةِ، وترَك تغييرَه مع الأخِ الواحدِ، عُلِم بذلك أن فرضَها غيرُ متغيِّرٍ عما فُرِض لها إلا في الحالِ التي غيَّره فيها مَن لزِم العبادَ طاعتُه، دونَ غيرِها مِن الأحوالِ.
-ölen çocuğunun kendisi ile babasından başka vârisi [ve kardeşi] olmadığında- farz kılmış olmasında, farz kılınan bu şeyin - ki bu ölen çocuğunun malının üçte biridir- onu farz kılan zât bunu değiştirinceye kadar annenin vacip bir hakkı olduğuna dair kullar için açık bir delalet vardı. Zikri yüce olan [Allah], birden fazla kardeş olduğunda anneye farz kıldığı bu payı değiştirip tek kardeş olduğunda değiştirmeyince, kulların kendisine itaati vacip olan zâtın onu değiştirdiği hal müstesna olmak üzere, diğer hallerde onun farz payının belirlenenden değişmeyeceği anlaşılmıştır.
ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في عددِ الإخوةِ الذين عناهم اللَّهُ تعالى ذكرُه بقولِه: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ}؛ فقال جماعةُ أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، والتابعين لهم بإحسانٍ، ومَن بعدهم مِن علماءِ أهلِ الإسلامِ، في كلِّ زمانٍ: عَنَى اللَّهُ جَلَّ ثناؤه بقولِه: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ}: اثنين كان الإخوةُ أَو أكثرَ منهما، أُنثَيَيْنِ كانتا، أو كُنَّ إناثًا، أو ذكَرينِ كانا، أو كانوا ذكورًا، أو كان أحدُهما ذكرًا والآخرُ أنثى. واعتلَّ كثيرٌ ممن قال ذلك بأن ذلك قالتْه الأمةُ عن بيانِ اللَّهِ جل ثناؤُه على لسانِ رسولِه ﷺ، فنقلته أُمَّة نبيِّه ﵇ نقلًا مستفيضًا، قطَع العذرَ مجيئُه، ودفَع الشكَّ فيه عن قلوبِ الخلقِ ورودُه.
Sonra tevil ehli, zikri yüce olan Allah'ın: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} “Şayet kardeşleri varsa” kavliyle kastettiği kardeşlerin sayısı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir topluluk, onlara güzellikle tâbi olanlar ve her devirde onlardan sonra gelen İslâm ehlinin âlimleri şöyle demişlerdir: Şânı yüce olan Allah, {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} “Şayet kardeşleri varsa, anasına altıda bir düşer” kavliyle kardeşlerin iki veya ikiden fazla olmasını kastetmiştir; ister iki kız olsunlar, ister [ikiden fazla] kızlar olsunlar, ister iki erkek olsunlar, ister [ikiden fazla] erkekler olsunlar, isterse biri erkek diğeri kız olsun. Bunu söyleyen pek çok kimse, ümmetin bunu şânı yüce olan Allah'ın Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem lisanındaki beyanından alıp söylediğini, Nebisinin aleyhisselâm ümmetinin de bunu mazereti ortadan kaldıran ve gelişiyle insanların kalbinden şüpheyi gideren müstefîz (yaygın ve meşhur) bir nakille aktardığını delil getirmiştir.
ورُوى عن ابن عباسٍ ﵁ أنه كان يقولُ: بل عنَى اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ}: جماعةٌ أقلُّها ثلاثةٌ، وكان يُنْكِرُ أن يكونَ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه حجَب الأُمَّ عن ثلثِها معَ الأبِ بأقلَّ من ثلاثةِ إخوةٍ، فكان يقولُ في أبوين وأخوين: للأمِّ الثلثُ، وما بقى فللأبِ. كما قال أهلُ العلمِ في أبوين وأخٍ واحد.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bilakis şânı yüce olan Allah, {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} “Şayet kardeşleri varsa” kavliyle, en azı üç kişi olan bir topluluğu kastetmiştir. O, şânı yüce olan Allah'ın, baba ile birlikte anneyi üçten daha az kardeş sebebiyle üçte bir [hisseden] mahrum bırakacağını (hacbedeceğini) kabul etmezdi; bu sebeple anne-baba ve iki kardeş [mirasçı olduğunda]: “Anneye üçte bir, geriye kalan da babayadır” derdi; nitekim ilim ehli anne-baba ve bir tek kardeş hakkında da böyle demiştir.
ذكرُ الروايةِ عنه بذلك
Bu hususta ondan gelen rivayetin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا ابن أَبي فُدَيْكٍ، قال: ثني ابن أبي ذئبٍ، عن شُعْبَةَ مولى ابن عباسٍ، عن ابن عباسٍ أنه دخَل على عثمانَ ﵁، فقال: لمَ صار الأخَوان يَرُدَّان الأمَّ إلى السدسِ، إنما قال اللَّهُ: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ}. والأخَوان في لسانِ قومِك وكلامِ قومك ليسا بإخوةٍ؟ فقال عثمانُ ﵁: هل أستطيعُ نقضَ أمرٍ كان قبلى، وتوارَثَه الناسُ، ومضَى في الأمصارِ ؟
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhıkem anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Füdeyk anlattı, dedi ki: Bana İbn Ebî Zi’b, İbn Abbâs'ın azatlısı Şu‘be'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi ki kendisi Osmân'ın radıyallâhu anh yanına girip şöyle demiştir: “Nasıl oldu da iki kardeş anneyi altıda bire düşürdü? Allah sadece: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} ‘Şayet kardeşleri varsa’ buyurmuştur; senin kavminin lisanında ve sözünde ise iki kardeş çoğul kardeş (*ihve*) değildir?” Bunun üzerine Osmân radıyallâhu anh şöyle dedi: “Benden önce var olan, insanların tevarüs ettiği ve şehirlerde uygulanıp gitmiş olan bir emri (hükmü) bozmaya gücüm yeter mi ?”
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن المَعْنِيَّ بقولِه: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ}. اثنان من إخوةِ الميتِ فصاعدًا، على ما قاله أصحابُ رسولِ اللَّهِ ﷺ، دونَ ما قاله ابن عباسٍ ﵁؛ لنقلِ الأمَّةِ وراثةً صحةَ ما قالوه مِن ذلك عن الحجةِ، وإنكارِهم ما قاله ابن عباسٍ في ذلك.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta bana göre doğru olan söz, İbn Abbâs'ın radıyallâhu anh dediği değil, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının söylediği üzere, {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} kavliyle ölenin kardeşlerinden iki ve daha fazlasının kastedilmiş olduğudur. Zira ümmet, onların bu hususta söylediklerinin doğruluğunu hüccetten (kesin kaynaktan) tevarüs yoluyla aktarmış ve İbn Abbâs'ın bu konudaki sözünü reddetmiştir.
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل في الأخوين: إخوةٌ. وقد علِمتَ للأخوين في منطقِ العرب مثالًا لا يُشْبِهُ مثالَ الإخوةِ في منطقِها؟ قيل: إن ذلك وإن كان كذلك، فإن من شأنِها التأليفَ بين الكلامين [يتقاربُ معنياهما]، وإن اختلفا في بعضِ وجوهِهما، فلمَّا كان ذلك كذلك، وكان مستفيضًا في منطقِها منتشرًا مُستعمَلًا في كلامِها: ضرَبتُ مِن عبدِ اللَّهِ وعَمْرٍو رءوسَهما، وأَوْجَعَتُ [مِن أَخَويْك] ظهورَهما. وكان ذلك أشدَّ استفاضةً في منطقِها مِن أن يقالَ: أَوْجَعتُ منهما ظهرَهما. وإن كان مقولًا: أَوْجَعتُ ظهرَيهما. كما قال
Şayet birisi: “Arap dilinde iki kardeş (ikil) için, kardeşler (çoğul) kalıbına benzemeyen bir kalıp olduğunu bildiğin hâlde iki kardeş hakkında nasıl «ihve» (kardeşler) denilmiştir?” diye soracak olursa, [ona] şöyle cevap verilir: Durum her ne kadar böyle olsa da, bazı yönlerden farklılık gösterseler bile [anlamları birbirine yakın olan] iki ifadeyi birbiriyle telif etmek (uyumlu kılmak) Arapların üslubundandır. Durum böyle olup onların dilinde: “Abdullah ile Amr’ın başlarına (ruûsehümâ / çoğul) vurdum” ve “[iki kardeşinin] sırtlarını (zuhûrehümâ / çoğul) acıttım” denilmesi yaygın, şayi ve kelamlarında kullanılan bir ifade tarzı olunca; ve bu kullanım onların dilinde: “İkisinin sırtını (tekil) acıttım” denilmesinden daha yaygın olunca -her ne kadar “İkisinin iki sırtını (ikil) acıttım” denilmiş olsa bile- tıpkı [şairin] dediği gibi:
الفَرَزْدَقُ :
el-Ferazdak :
بما في فؤادَيْنا من الشوقِ والهوى … فَيَبْرَأُ مُنْهاضُ الفؤادِ المُشَغَّفُ
İki kalbimizdeki (fuâdeynâ) özlem ve aşktan ötürü… böylece kırılıp yanmış olan o kalbin yarası iyileşir
غيرَ أن ذلك وإن كان مقولًا، فأفصحُ منه: بما في أفئدتِنا. كما قال جلَّ ثناؤُه: {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤].
Ancak böyle söylenebilse de bundan daha fasih olanı: “Kalplerimizdeki (ef’idetinâ)” [şeklinde çoğul] ifadesidir. Nitekim senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} “Eğer ikiniz Allah'a tövbe ederseniz, muhakkak ki kalpleriniz kaymıştır” [Tahrîm: 4].
فلمَّا كان ما وصَفتُ مِن إخراجِ كلِّ ما كان في الإنسانِ واحدًا إذا ضُمَّ إلى الواحدِ منه آخرُ مِن إنسانٍ آخرَ، فصارا اثنين مِن اثنين، بلفظِ الجمعِ ، أفصحَ في منطقِها، وأشهرَ في كلامِها، وكان الأخوان شخصين، كلُّ واحدٍ منهما غيرُ صاحبِه مِن نفسَيْن مختلفينِ، أشبَه معنياهما معنى ما كان في الإنسانِ مِن أعضائِه واحدًا لا ثانيَ له، فأُخرِج اثناهما بلفظِ اثْنَى العضوَيْن اللذين وصَفتُ، فقيل: إخوةٌ. في معنى الأخَوَين، كما قيل ظهورٌ في معنى الظهرين، وأفواهٌ في معنى فموين، وقلوبٌ في معنى قلبين.
İnsanda tek olan bir organa başka bir insandaki teki eklenip iki kişiden iki organ olduğunda, bunun çoğul lafzıyla ifade edilmesinin onların (Arapların) mantığında daha fasih ve konuşmalarında daha yaygın olduğunu zikrettiğimiz üzere; iki kardeş de her biri birbirinden ayrı iki farklı nefis olan iki şahıs olunca, bunların ikisinin anlamı, insanda benzeri olmayan tek organın anlamına benzedi. Böylece o ikisinin ikisi (tesniyesi), nitelendirdiğim o iki organın tesniyesi lafzıyla çıkarılıp; iki sırt anlamında "sırtlar" (*zuhûr*), iki ağız anlamında "ağızlar" (*efvâh*) ve iki kalp anlamında "kalpler" (*kulûb*) denildiği gibi, iki kardeş anlamında da "kardeşler" (*ihve*) denildi.
وقد قال بعضُ النحويين: إنما قيل إخوة لأن أقلَّ الجمعِ اثنان، وذلك [أن ذلك] ضَمُّ شيءٍ إلى شيءٍ صارا جميعًا بعدَ أن كانا فردَيْن، فَجُمِعا لِيُعْلَمَ أَن الاثنين جمعٌ.
Bazı nahiv âlimleri şöyle demiştir: [Ayet-i kerimede iki kardeş kastedildiği halde] 'ihve' (kardeşler) [şeklinde çoğul] denilmesi, çoğulun en azının iki olmasındandır. Bunun sebebi de [şudur ki] bir şeyin başka bir şeye eklenmesiyle, ikisi ayrı ayrı birer fert iken birlikte hale gelmişlerdir; nitekim ikinin de bir çoğul olduğunun bilinmesi için çoğul [lafzıyla] getirilmişlerdir.
وهذا وإن كان كذلك في المعنى، فليس بعلَّةٍ تُنْبئُ عن جوازِ إخراجِ ما قد جرَى الكلامُ مستعملًا مستفيضًا على ألسنِ العربِ لاثْنَيْه بمثالٍ وصورةٍ، غيرِ مثالِ ثلاثةٍ فصاعدًا منه وصورتِها؛ لأن مَن قال: أخواك قاما. فلا شكَّ أنه قد علِم أنَّ كلَّ واحدٍ مِن الأخوين فردٌ، ضُمَّ أحدُهما إلى الآخرِ فصارا جميعًا، بعد أن كانا شتَّى. [غيرَ أن] الأمرَ، وإن كان كذلك فلا تَسْتَجِيزُ العربُ في كلامِها أن يقالَ: أخواك قاموا. فيَخْرُجُ قولُهم: "قاموا"، وهو لفظٌ للخبر عن الجميعِ خبرًا عن الأخوينِ، وهما بلفظِ الاثنين، لأن لكلِّ ما قد جرَى به الكلامُ على [ألسنتِهم معروفًا عندهم بمثالٍ] وصورةٍ إذا غيَّره مغيِّرٌ عمَّا قد عرَفوه فيهم نَكِروه، فكذلك الأخوان، وإن كانا مجموعين ضُمَّ أحدُهما إلى صاحبِه، فلهما مثالٌ في المنطقِ وصورةٌ غيرُ مثالِ الثلاثةِ منهم فصاعدًا وصورتِهم، فغيرُ جائزٍ أن أن يُغَيَّرَ أحدُهما إلى الآخرِ إلا بمعنًى مفهومٍ، وإذ كان ذلك كذلك، فلا قولَ أوْلى بالصحةِ مما قلنا قبلُ.
Bu, anlam bakımından böyle olsa da, Arapların dilinde tesniyesi (iki tanesi) için üç ve daha fazlasının kalıp ve şeklinden farklı bir kalıp ve şekil üzere kullanılagelmiş ve yaygınlaşmış olan bir ifadeyi çıkarma cevazını bildiren bir gerekçe değildir. Zira “İki kardeşin kalktılar (kâmâ)” diyen kimsenin, bu iki kardeşten her birinin tekil olduğunu, birinin diğerine eklenip ayrı ayrı iken birlikte olduklarını bildiğinde şüphe yoktur. [Ancak] durum böyle olsa bile Araplar kendi sözlerinde “İki kardeşin kalktılar (kâmû -çoğul-)” denmesini caiz görmezler; bu takdirde çoğula haber olan “kalktılar (*kâmû*)” sözü, tesniye lafzında olan iki kardeşe haber yapılmış olur. Zira onların [dillerinde geçerli olup aralarında bir kalıp] ve suret ile bilinen her bir kullanım, bir değiştiren tarafından aralarında bildikleri şeyden farklılaştırıldığında bunu yadırgarlar. Nitekim iki kardeş de biri diğerine eklenmiş olarak toplanmış olsalar bile, dilde bunların üç ve daha fazlasının kalıp ve şeklinden farklı bir kalıbı ve sureti vardır. Dolayısıyla biri diğerine anlaşılır bir anlam olmaksızın dönüştürülemez. Durum böyle olunca, daha önce söylediğimizden daha doğru bir söz yoktur.
فإن قال قائلٌ: ولم نُقِصتِ الأمُّ عن ثلثِها بمصيرِ إخوةِ الميتِ معَها؛ اثنين فصاعدًا؟ قيل: اخْتَلفتِ العلماءُ في ذلك؛ فقال بعضُهم: نُقصتِ الأمُّ عن ذلك [وورثه الأبُ] ؛ لأن على الأبِ مُؤَنَهم دون أمِّهم.
Biri şöyle diyecek olursa: “Ölenin iki ve daha fazla kardeşi anneyle birlikte bulunduğunda anne niçin üçte birden düşürülmüştür?” Şöyle denilir: Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Anne bundan düşürülmüş [ve bunu baba miras almıştır]; çünkü anneleri değil, onların geçim masrafları babanın üzerinedir” demiştir.