فإن قال: فإن حديثَ أوْسٍ وإن كان مُحْتَمِلًا مِن المعنى ما قلت، فإنه مُحْتَمِلٌ أيضًا ما قاله مَن قال: إنه معنيٌّ به المسحُ على النعلين أو القدمين في وضوءٍ توَضَّأه رسولُ اللهِ ﷺ مِن حدثٍ.
Eğer: "Evs'in hadisi senin söylediğin manaya ihtimalli olsa bile, aynı zamanda 'Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir hadesten dolayı aldığı abdestte nalınlar veya ayaklar üzerine meshetmesi kastedilmiştir' diyen kimsenin söylediği manaya da ihtimallidir" derse,
قيل: أحسنُ حالاتِ الخبرِ ما حُمِّل ما قلتَ، إِن سُلِّم له ما ادَّعَى مِن احتمالِه
[Kendisine] şöyle denilir: İddia ettiği ihtimal kabul edilse dahi, haberin en iyi durumu senin söylediğin [manaya] hamledilmesidir;
ما ذكَر مِن المسحِ على القدمِ أو النعلِ بعد الحدَثِ، وإن كان ذلك غيرَ مُحْتَمِله عندَنا، إذ كان غيرَ جائزٍ أن تكونَ فرائضُ اللهِ وسننُ رسولِه ﷺ مُتَنافيةً مُتَعارضةً، وقد صحَّ عنه ﷺ الأمرُ بعمومِ غسلِ القدمين في الوُضوءِ بالماءِ بالنقلِ المُسْتَفِيضِ القاطعِ عذْرَ مَن انِتهى إليه وبلَغه. وإذا كان ذلك عنه صحيحًا، فغيرَ جائزٍ أن يكونَ صحيحًا عنه إباحةُ تركِ غسلِ بعضِ ما قد أوْجَب فرضًا غَسْلَه في حالٍ واحدةٍ ووقتٍ واحدٍ؛ لأن ذلك إيجابُ فرضٍ وإبْطالُه في حالِ واحدةٍ، وذلك عن أحكامِ اللهِ وأحكامِ رسولِه ﷺ مُنْتَفٍ.
hadesten sonra ayağa veya nalına meshetme konusundaki zikrettiği [anlamı taşıması ihtimali kabul edilse bile]. Gerçi bu durum bize göre muhtemel de değildir; zira Allah'ın farzları ile Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetlerinin birbirini nefyedici ve birbiriyle çelişkili olması caiz değildir. Oysa kendisine ulaşıp tebliğ edilen kimsenin mazeretini ortadan kaldıran müstefîz nakille, abdestte ayakların tamamının suyla yıkanmasının emredildiği Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak sabit olmuştur. Bu durum kendisinden sahih olarak sabit olduğuna göre, aynı durumda ve aynı vakitte farz olarak yıkanmasını vacip kıldığı şeyin bir kısmını yıkamayı terk etmeye izin vermesinin kendisinden sahih olması caiz değildir. Çünkü bu, aynı durumda bir farzın hem vacip kılınması hem de iptal edilmesidir ki bu da Allah'ın hükümlerinden ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hükümlerinden uzaktır.
غير أنا إذا سلَّمنا لمن ادَّعَى في حديثِ أوسٍ ما ادَّعَى - مِن احتمالِه مَسْحَ النبيِّ ﷺ على قدمِه في حالِ وضُوءٍ مِن حَدَثٍ، ففيه نبأٌ بالفَلَجِ عليه، فإنه لا حُجةَ له في ذلك - قلنا: فإذا كان مُحْتَمِلًا ما ادَّعَيْتَ، أَفَمُحْتَمِل هو ما قلْناه: إن ذلك كان مِن النبيِّ ﷺ في حالِ وُضوئه لا مِن حدثٍ؟
Bununla birlikte, Evs'in hadisi hakkında iddiada bulunan kimseye —Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadesten dolayı abdest alma durumunda ayağına meshettiği ihtimaline dair— iddia ettiği şeyi teslim etsek bile (ki onda ona karşı galip gelindiğinin haberi vardır ve bunda onun hiçbir delili yoktur), şöyle deriz: İddia ettiğin şeye ihtimali varsa, bizim söylediğimiz 'Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hadesten dolayı olmayan bir abdest durumunda sadır olduğu' şeklindeki manaya da ihtimalli midir?
فإن قال: لا. ثبَتَت مُكابَرتُه؛ لأنه لا بيانَ في خبرِ أوسٍ أن النبيَّ ﷺ ما فعَل ذلك في وُضوءِ مِن حدَثٍ.
Eğer: "Hayır" derse, inatçılığı sabit olur; çünkü Evs'in haberinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu hadesten kaynaklanan bir abdestte yaptığına dair bir açıklama yoktur.
وإن قال: بل هو مُحْتَمِلٌ ما قلتَ، ومُحْتَمِلٌ ما قلْنا.
Yok eğer: "Aksine, o hem senin söylediğin manaya hem de bizim söylediğimiz manaya ihtimallidir" derse,
قيل له: فما البُرْهانُ على أن تأويلَك الذي ادَّعَيْتَ فيه أولى به مِن تأويلِنا؟ فلن يَدَّعِيَ برهانًا على صحة دَعْواه في ذلك إلا عُورِض بمثلِه في خلافِ دَعواه.
ona şöyle denir: Öyleyse onda iddia ettiğin tevilin, bizim tevilimizden daha evla olduğuna delil nedir? O, bu hususta iddiasının doğruluğuna dair ne delil ileri sürerse sürsün, iddiasının aksine benzer bir delille karşı çıkılır.
وأما حديثُ حُذيفةَ، فإن الثِّقاتِ الحُفَّاظَ مِن أصحابِ الأعمشِ حدَّثوا به عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، عن حُذيفةَ، أن النبيَّ ﷺ أتى سُبَاطةَ قومٍ، فبال قائما، ثم توَضّأ ومسَح على خُفَّيْه.
Huzeyfe'nin hadisine gelince, el-A'meş'in ashabından sika ve hafız olanlar bunu el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o da Huzeyfe'den rivayet etmişlerdir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir topluluğun çöplüğüne vardı, ayakta bevl etti, sonra abdest aldı ve mestleri üzerine meshetti.
حدَّثنا بذلك أحمدُ بنُ عَبْدةَ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، عن حُذيفةَ، ح وحدَّثني المثنى، قال: ثنا ابنَ أبي عَدِيٍّ، عن شعبةَ، عن
Bunu bize Ahmed b. Abde ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o da Huzeyfe'den nakletti. (H) Bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o
سُلَيمانَ، عن أبي وائلٍ، عن حُذيفةَ، ح وحدَّثنا أبو كُرَيْبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابن إدْريسَ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، عن حُذيفةَ، ح وحدَّثني أبو السائبِ. قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن شَقيقٍ، عن حُذيفةَ، ح وحدَّثني عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرَّمْلَيُّ، قال: ثنا [عمى يحيى بنُ عيسى] ، عن الأعمشِ، عن شَقيقٍ، عن حُذيفةَ، ح وحدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، عن حُذيفةَ. وكلُّ هؤلاء يُحَدِّثُ ذلك عن الأعمشِ، بالإسنادِ الذي ذكَرْنا عن حُذيفةَ، أن النبيَّ ﷺ مسَح على خفَّيْه ، وهم أصحابُ الأعمشِ، ولم يَنْقُلْ هذا الحديثَ عن الأعمشِ غيرُ جَريرِ بن حازمٍ، ولو لم يُخالِفْه في ذلك مخالفٌ لوجَب التثبُّتُ فيه؛ لشُذوذه، فكيف والثِّقاتُ مِن أصحابِ الأعمشِ يُخالفونه في روايتِه ما روَى مِن ذلك، ولو صحَّ ذلك عن النبيِّ ﷺ كان جائزًا أن يَكونَ مسَح على نعليه وهما ملْبُوسَتان فوقَ الجَوْرَبَيْن، وإذا جاز ذلك لم يَكُنْ لأحدٍ صرفُ الخبرِ إلى أحدِ المعانى المحتمِلها الخبرُ إلا بحجةٍ يَجِبُ التسليمُ لها.
Süleyman'dan, o Ebû Vâil'den, o Huzeyfe'den nakletti. (H) Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib de anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o Huzeyfe'den nakletti. (H) Bana Ebü's-Sâib de anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Şakīk'tan, o Huzeyfe'den nakletti. (H) Bana Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî de anlattı, dedi ki: Bize [amcam Yahyâ b. Îsâ] , el-A'meş'ten, o Şakīk'tan, o Huzeyfe'den nakletti. (H) Bize İbn Humeyd de anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o Huzeyfe'den nakletti. Bunların hepsi bunu el-A'meş'ten, Huzeyfe'den zikrettiğimiz isnadla; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mestleri üzerine meshettiği şeklinde rivayet etmektedirler . Bunlar el-A'meş'in ashabıdır. Bu hadisi [nalın lafzıyla] el-A'meş'ten Cerîr b. Hâzim'den başkası nakletmemiştir. Şayet bu konuda ona muhalefet eden biri olmasaydı bile şâzlığından ötürü onda temkinli davranmak (durup araştırmak) gerekirdi; nitekim el-A'meş'in ashabından sika râviler onun bu rivayetine muhalefet ederken [durum nasıl olur]? Şayet bu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olsaydı bile, çorapların üzerine giyilmiş durumdaki nalınlarına meshetmiş olması mümkün olurdu. Bu durum caiz olduğuna göre, teslim olunması vacip olan bir delil olmaksızın hiç kimsenin haberi, muhtemel olduğu manalardan birine çekmesi caiz olmaz.
القولُ في تأويلِ قوله: {إِلَى الْكَعْبَيْنِ}.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَى الْكَعْبَيْنِ} “topuklara kadar” kavlinin teviline dair söz:
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في "الكعبِ"؛ فقال بعضُهم بما حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفاريُّ، قال: ثنا أبو نُعَيْم، قال: ثنا القاسمُ بنُ الفضلِ الحُدَّانيُّ، قال: قال أبو جعفرٍ: أين "الكعبين" فقال القومُ: ههنا. فقال: هذا رأسُ الساقِ، ولكنَّ
Tevil ehli (müfessirler) "topuk" [el-ka'b] konusunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları, bana Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî'nin anlattığı şu rivayet doğrultusunda görüş belirtmişlerdir: Dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize el-Kāsım b. el-Fadl el-Huddânî anlattı, dedi ki: Ebû Ca'fer: "İki topuk neresidir?" diye sordu. Oradaki topluluk: "Şurasıdır" dediler. Bunun üzerine o: "Bu baldırın başıdır; lakin
الكعبين هما عندَ المَفْصِلِ.
iki topuk eklem yerindedir" dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا أَشْهَبُ، قال: قال مالكٍ: الكعبُ الذي يَجِبُ الوُضوءَ إليه هو الكعبُ المُلْتَصِقُ بالساقِ المُحاذِى العَقِبَ، وليس بالظاهرِ في ظاهرِ القدمِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Eşheb haber verdi, dedi ki: Mâlik şöyle dedi: "Kendisine kadar abdest alınması (yıkanması) vacip olan topuk, baldıra bitişik ve ökçenin hizasında olandır; ayağın üst yüzeyinde belirgin olan değildir."
وقال آخَرون بما حدَّثنا الربيعُ، قال: قال الشافعيُّ: لم أَعْلَمْ مُخالِفًا في أن الكعبَيْن اللذين ذكَرَهما اللهُ في كتابِه في الوُضوءَ هما الناتئان، وهما مَجْمَعُ مَفْصِلِ الساقِ والقدمِ .
Diğerleri ise er-Rebî'in bize anlattığı şu rivayetteki görüşü ileri sürmüşlerdir; dedi ki: Şâfiî şöyle dedi: "Allah'ın Kitabı'nda abdest hususunda zikrettiği iki topuğun çıkıntılı iki kemik olduğu ve bunların baldır ile ayağın birleştiği eklem yeri olduğu hususunda muhalif olan birini bilmiyorum" .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن الكعبَيْن هما العظمان اللذان في مَفْصِلِ الساقِ والقدمِ، تُسَمِّيهما العربُ المِنْجَمَيْن. وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ يقولُ: هما عظما الساقِ في طرفِها.
Bu konuda doğru olan söz; iki topuğun, baldır ile ayağın eklem yerinde bulunan iki kemik olduğudur ki Araplar bunlara 'el-mincemeveyn' adını verirler. Arap dilini bilen bazı ilim ehli: "Onlar, baldırın uç kısmındaki iki kemiktir" derdi.
واخْتَلَف أهلُ العلمِ في وجوبِ غسلِهما في الوُضوءَ، وفي الحدِّ الذي يَنْبَغِي أن يَبْلُغَ بالغَسْلِ إليه مِن الرَّجْلين، نحوَ اختلافِهم في وجوبِ غسلِ المرفقَيْن، وفي الحدِّ الذي يَنْبَغِي أن يَبْلُغَ بالغَسْل إليه مِن اليدين. وقد ذكَرْنا ذلك ودلَّلنا على الصحيحِ مِن القولِ فيه بعِللِه فيما مضَى قبلُ بما أغْنَى عن إعادتِه .
İlim ehli, abdestte bunların yıkanmasının vacip olup olmadığı ve iki ayaktan yıkamanın nereye kadar ulaşması gerektiği sınır konusunda; dirseklerin yıkanmasının vacip oluşu ve ellerden yıkamanın nereye kadar ulaşması gerektiği sınır konusundaki ihtilaflarına benzer şekilde ihtilaf etmişlerdir. Biz bunu ve bu konudaki sahih görüşü gerekçeleriyle birlikte daha önce açıklamış ve tekrarına ihtiyaç bırakmayacak şekilde ortaya koymuştuk .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا} “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بقوله جلَّ ثناؤُه: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا}: وإن كنتم أصابَتْكم جَنابةٌ قبلَ أن تَقوموا إلى صلاتِكم فقمتُم إليها، {فَاطَّهَّرُوا}. يقولُ: فتَطَهَّرُوا بالاغْتسالِ منها قبلَ دخولِكم في صلاتِكم التي قمْتُم إليها.
Şânı yüce olan [Allah], {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا} “Eğer cünüp iseniz” kavliyle şunu kastetmektedir: Şayet namazınıza kalkmadan önce size cünüplük isabet etmiş ve sonra namaza kalkmışsanız, {فَاطَّهَّرُوا} “hemen temizlenin”. Yani kalktığınız namazınıza girmeden önce bundan guslederek temizlenin, buyurmaktadır.
ووحَّد "الجنبَ" وهو خبرٌ عن الجميعِ؛ لأنه اسمٌ حَرَج مَخْرَجَ الفعلِ ، كما قيل: رجلٌ عَدْلٌ وقومٌ عَدْلٌ، ورجلٌ زَوْرٌ وقومٌ زَوْرٌ . وما أشْبَهَ ذلك، لفظُ الواحدِ والجميعِ والاثنين والذكرِ والأُنثى فيه واحدٍ
"Cünüp" kelimesi çoğuldan haber verdiği halde tekil getirilmiştir; çünkü o, fiil kalıbında çıkmış bir isimdir . Nitekim "racülün adlün" (âdil bir adam) ve "kavmün adlün" (âdil bir topluluk), "racülün zevrün" (ziyaretçi bir adam) ve "kavmün zevrün" (ziyaretçi bir topluluk) ve benzeri ifadelerde olduğu gibi bunda da tekil, çoğul, ikil, müzekker ve müennes lafzı birdir.
يقالُ منه: أَجْنَب الرجلُ وجَنُب واجتَنَب، والفعلُ الجنابةُ والإجْنابُ.
Bu kökten olmak üzere: "Ecnebe'r-racülü", "cenube" ve "ictenebe" (adam cünüp oldu) denir; fiil/masdarı ise el-cenâbet ve el-icnâb'dır.
وقد سُمِع في جمعِه أجنابٌ، وليس ذلك بالمُسْتَفِيضِ الفاشِي في كلامِ العربِ، بل الفصيحُ مِن كلامهمِ ما جاء به القرآنُ.
Çoğulu olarak "ecnâb" lafzı da işitilmiştir; ancak bu, Arap kelamında yaygın ve müstefîz değildir; bilakis onların kelamından fasih olanı Kur'an'ın getirdiğidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ}.
Allah Teâlâ'nın: {كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} “...hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz ayak yolundan gelmişse veya kadınlara dokunmuşsanız...” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: وإن كنتم جَرْحَى أو مُجَدَّرِين وأنتم جنبٌ.
Şânı yüce olan Allah [bununla]: "Şayet siz cünüp olduğunuz halde yaralı veya çiçek hastalığına tutulmuş iseniz" demek istemektedir.
وقد بيَّنا أن ذلك كذلك فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه .
Bunun böyle olduğunu daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وأما قولُه: {أَوْ عَلَى سَفَرٍ}. فإنه يقولُ: وإن كنتم مُسافِرِين وأنتم جنبٌ. {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ}. يقولُ: أو جاء أحدُكم مِن الغائطِ بعدَ قضاءَ حاجتِه فيه وهو مسافرٌ. وإنما عنَى بذكرِ مَجيئِه منه قضاءَ حاجتِه فيه. {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ}. يقولُ: أو جامَعْتُم النساءَ وأنتم مُسافِرون.
{أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “veya yolculukta iseniz” kavline gelince, [Cenâb-ı Hak]: "Ve cünüp olduğunuz halde yolcu iseniz" buyurmaktadır. {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} “yahut biriniz ayak yolundan gelmişse” kavlinde ise: "Veya biriniz yolcu iken ihtiyacını giderdikten sonra ayak yolundan gelmişse" demektedir. O, oradan gelmeyi zikretmekle sadece orada ihtiyacını gidermeyi kastetmiştir. {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} “veya kadınlara dokunmuşsanız” kavlinde ise: "Veya sizler yolcu iken kadınlarla cinsel ilişkide bulunmuşsanız" buyurmaktadır.
وقد ذكَرْنا اخْتِلافَ المختلفين فيما مضَى قبلُ في "اللمسِ"، وبيَّنا أوْلَى الأقْوالِ في ذلك بالصوابِ فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه.
Daha önce "lems" (dokunma) konusunda ihtilaf edenlerin görüş ayrılıklarını zikretmiş ve bu hususta doğruya en yakın olan görüşü, tekrarına gerek bırakmayacak şekilde daha önce açıklamıştık.
فإن قال قائلٌ: وما وجهُ تَكْريرِ قولِه: {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ}. إن كان معنى اللمسِ الجماعَ، وقد مضَى ذكرُ الواجبِ عليه بقولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا}.
Eğer birisi: "Şayet dokunmanın anlamı cinsel ilişki ise, {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا} 'Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin' kavliyle üzerine vacip olan şey daha önce geçmişken, {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} 'veya kadınlara dokunmuşsanız' kavlinin tekrarlanmasının vechi nedir?" derse,
قيل: وجهُ تَكْريرِ ذلك أن المعنى الذي [ذكَرَه تعالى] مِن فرضِه بقولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا}. غيرُ المعنى الذي ألْزَمه بقولِه: {أَوْ لَامَسْتُمُ (١) النِّسَاءَ}. وذلك أنه بيَّن حكمَه في قولِه: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا}. إذا كان له السبيلُ إلى الماءِ الذي يُطَهِّرُه، ففَرَض عليه الاغْتِسالَ به، ثم بيَّن حكمه إذا أعْوَزه الماءُ فلم يَجْدْ إليه السبيلَ، وهو مُسافرٌ غيرُ مريضٍ مُقيمٍ، فأَعْلَمه أن التيممَ بالصعيدِ له حينَئذٍ الطَّهورُ.
Ona şöyle denir: Bunun tekrarlanmasının vechi şudur: [Allah Teâlâ'nın] {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا} “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” kavliyle farz kıldığı anlam, {أَوْ لَامَسْتُمُ (١) النِّسَاءَ} “veya kadınlara dokunmuşsanız” kavliyle bağlayıcı kıldığı anlamdan farklıdır. Şöyle ki O; {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا} “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” kavlinde, kendisini temizleyecek suya ulaşma imkânı bulunduğunda kişinin hükmünü açıklamış ve onunla yıkanmayı farz kılmıştır . Sonra da mukim ve hasta olmayan bir yolcu iken suya muhtaç olup ona bir yol bulamadığı zamanki hükmünü açıklamış ve temiz toprağa teyemmüm etmenin o anda kendisi için temizleyici olduğunu bildirmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} “...ve su bulamamışsanız, temiz bir toprağa yönelin de yüzlerinizi ve ellerinizi ondan meshedin” kavlinin teviline dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا}: فإن لم تَجِدوا أيُّها المؤمنون إذا قمْتُم إلى الصلاةِ وأنتم مَرْضَى مُقيمون، أو على سفرٍ أصحَّاءُ، أو قد جاء أحدٌ منكم مِن قضاءِ حاجتِه، أو جامعَ أهلَه في سفرِه - ماءً، {فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا}. يقولُ: فتعَمَّدوا واقْصِدوا وجهَ الأرضِ، {طَيِّبًا}. يعنى: طاهرًا نظيفًا غير قَذِرٍ ولا نَجِسٍ، جائزًا لكم حلالًا. {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ}. يقولُ: فاضْرِبوا بأيديكم الصَّعيدَ الذي تَيَمَّمْتُموه وتعَمَّدْتُموه بأيديكم، فامْسَحوا بوجوهِكم وأيديكم مما عَلِق بأيديكم {مِنْهُ}. يعنى: مِن الصعيدِ
Celle senâuh {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا} “...ve su bulamamışsanız, temiz bir toprağa yönelin...” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey müminler! Mukim [ve] hasta veya yolculukta [ve] sağlıklı olduğunuz halde, yahut sizden biri tuvalet ihtiyacını gidermekten geldiğinde ya da yolculuğunda eşiyle cima ettiğinde namaza kalktığınızda şayet su bulamazsanız, {فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا} “temiz bir toprağa yönelin”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Yeryüzüne yönelin ve onu kastidin. {طَيِّبًا} “Temiz” [ifadesiyle]; pis ve necis olmayan, tertemiz ve pak olan, sizin için caiz ve helal olanı kastetmektedir. {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} “...ondan yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin” [kavliyle de] şöyle buyurmaktadır: Yöneldiğiniz ve kastettiğiniz toprağa ellerinizle vurun, {مِنْهُ} “ondan” yani o topraktan ellerinize yapışan şeyle yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin.
الذي ضرَبْتُموه بأيديكم، مِن تُرابِه وغُبارِه.
ellerinizle vurduğunuz o toprağın tozundan ve toprağından [meshedin].
وقد بيَّنا فيما مضى كيفيةَ "المسحِ بالوجوهِ والأيْدِى منه"، واخْتلافَ المختلفين "في ذلك، والقولَ في معنى "الصعيدِ" و "التيممِ"، ودلَّلْنا على الصحيحِ مِن القولِ في كلِّ ذلك بما أغْنَى عن تكريرِه في هذا الموضعِ .
Biz daha önce "ondan yüzleri ve elleri meshetmenin" keyfiyetini, bu konudaki ihtilaf edenlerin ihtilafını, "saîd" ve "teyemmüm" kelimelerinin anlamı hakkındaki sözü açıklamış ve bütün bunlarda doğru olan görüşü, bu yerde tekrarına gerek bırakmayacak şekilde delilleriyle ortaya koymuştuk .
القولُ في تأويلِ قولِه: {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ}.
Allah Teâlâ'nın: {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ} “Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez” kavlinin teviline dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ}: ما يُرِيدُ اللهُ بما فرَض عليكم مِن الوُضوءَ إذا قمْتُم إلى صلاتِكم، والغُسْلِ مِنْ جَنابتِكم، والتيمُّم صعيدًا طيبًا عندَ عدمِكم الماءَ، {لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ}: ليُلْزِمَكم في دينِكم مِن ضِيقٍ، ولا لِيُعْنِتَكم فيه.
Şânı yüce olan Allah: {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ} “Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah namazınıza kalktığınızda abdesti, cünüplüğünüzden dolayı guslü ve su bulamadığınızda temiz toprağa teyemmüm etmeyi size farz kılmakla, {لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ} “size herhangi bir güçlük çıkarmayı” yani dininizde size bir darlık yüklemeyi ve sizi onda sıkıntıya sokmayı murad etmez.
وبما قلْنا في معنى "الحرجِ" قال أهلُ التأويلِ.
"Harec" (güçlük/darlık) kelimesinin anlamı hakkında söylediğimiz bu hususu tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن خالدِ بن دينارٍ، عن أبي العاليةِ، وعن أبي مكينٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {مِنْ حَرَجٍ}. قالا: مِن ضيقٍ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Hâlid b. Dînâr'dan, o Ebü'l-Âliye'den; [ayrıca] Ebû Mekîn'den, o da İkrime'den nakletti; Allah Teâlâ'nın: {مِنْ حَرَجٍ} “herhangi bir güçlük” kavli hakkında her ikisi de: "Bir darlık" dediler.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {مِنْ حَرَجٍ}: مِن ضِيقٍ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {مِنْ حَرَجٍ} “herhangi bir güçlük” [ifadesi]: Darlık [demektir] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦)} “Fakat sizi tertemiz kılmak ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister; tâ ki şükredesiniz” kavlinin teviline dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ}: ولكنَّ اللَّهَ يُرِيدُ أن يُطَهِّرَكم بما فرَض عليكم مِن الوُضوءَ مِن الإحْداثِ، والغُسْلِ مِن الجنَابةِ، والتيممِ عنَد عدمِ الماءِ، فتُنظِّفوا وتُطَهِّروا بذلك أجْسامَكم مِن الذنوبِ.
Şânı yüce olan [Allah], {وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ} “Fakat sizi tertemiz kılmak ister” kavliyle şunu kastetmektedir: Lakin Allah, hadeslerden dolayı abdesti, cünüplükten dolayı guslü ve su bulunmadığında teyemmüm etmeyi üzerinize farz kılmakla sizi arındırmayı; böylece bedenlerinizi günahlardan temizleyip paklamayı diler.
كما حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعدةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، قال: ثنا قَتادةُ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، عن أبي أُمامةَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "إن الوُضوءَ يُكَفِّرُ ما قبلَه، ثم تَصِيرُ الصلاةُ نافلةً". قال: قلتُ: أنت سمِعْتَ [ذلك مِن] رسولِ اللهِ ﷺ؟ قال: نعم، لا مرةً، ولا مرتين، ولا [ثلاثَ، ولا أربعَ، ولا خمسَ] .
Nitekim bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd anlattı, dedi ki: Bize Katâde, Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Ümâme'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz abdest, kendisinden öncekileri silip süpürür; sonra namaz nafile (fazladan kazanç) olur." [Şehr] dedi ki: Ben: "Sen [bunu] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bizzat] işittin mi?" dedim. [Ebû Ümâme]: "Evet, bir kere değil, iki kere değil, [üç, dört, beş kere de değil]" dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قتادةَ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن أبي أُمامةَ صُدَيِّ بن عَجْلانَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ نحوَه .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Ümâme Sudey b. Aclân'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ ومحمدُ بنُ المثنى ويحيى بنَ داودَ الواسطيُّ، قالوا: ثنا إبراهيمُ بن يزيدَ [بن مَرْدانْبَه] القرشيُّ، قال: أَخْبَرَنَا رَقَبَةُ بنُ مَصْقَلَةَ العبديُّ، عن شِمْرِ بن عَطِيةَ، عن شهرِ بن حَوْشَب، عن أبي أُمامةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَن تَوَضَّأ فأَحْسَن الوُضوءَ، ثم قام إلى الصلاةِ، خرَجَت ذُنوبه مِن سمعِه وبصرِه ويديه
Bize Ebû Küreyb, Muhammed b. el-Müsennâ ve Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî anlattılar, dediler ki: Bize İbrâhîm b. Yezîd [b. Merdânbeh] el-Kuraşî anlattı, dedi ki: Bize Rakabe b. Maskale el-Abdî, Şimr b. Atıyye'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Ümâme'den haber verdi; [Ebû Ümâme] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَن تَوَضَّأ فأَحْسَن الوُضوءَ، ثم قام إلى الصلاةِ، خرَجَت ذُنوبه مِن سمعِه وبصرِه ويديه » «Kim abdest alır ve abdestini güzelce yapar, sonra namaza kalkarsa günahları kulağından, gözünden, ellerinden
ورحليه" .
ve ayaklarından çıkıp gider" .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ هشامٍ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن سالمِ بن أبي الجَعْدِ، عن كعبِ بن مُرَّةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ما مِن رجلٍ يَتَوَضَّأُ فيَغْسِلُ [يَدَيْه، أو ذِرَاعيه، إلا خرَجت خطاياه منهما، فإذا غسَل وجْهَه خرَجَت خطاياه مِن وَجْهِه] ، فإذا مسَح رأسَه خَرَجَت خَطاياه مِن رأسِه، وإذا غسَل رجليه خرَجَت خَطاياه مِن رجليه" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Hişâm, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da Ka'b b. Mürre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hiçbir adam yoktur ki abdest alıp [ellerini veya kollarını yıkasın da günahları ikisinden çıkıp gitmesin; yüzünü yıkadığı zaman günahları yüzünden çıkıp gider] , başını meshettiğinde günahları başından çıkar ve ayaklarını yıkadığında günahları ayaklarından çıkıp gider" .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا حاتمٌ، عن محمدِ بن عَجْلانَ، عن أبي عُبيد مولى سليمانَ بن عبدِ الملكِ، عن عمرِو بن عَبَسةَ، أنه قال: سمِعْتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "إذا غسَل المؤمنُ كَفَّيه انْتَثَرت الخطايا مِن كفَّيه، وإذا تَمَضْمَض واسْتَنْشَق خَرَجَت خَطاياه مِن فيه ومَنْخَرَيْه، وإذا غسَل وجهه خَرَجَت مِن وجهِه حتى تَخْرُجَ مِن أشْفاِر عينيه، فإذا غسَل يديه خرَجَت مِن يديه، فإذا مسَح رأسَه وأُذنيه خرَجَت مِن رأسِه وأذنيه، فإذا غسَل رجليه خرَجَت حتى تَخْرُجَ مِن أظفارِ قدميه، فإذا انْتَهَى إلى ذلك مِن وُضوئِه كان ذلك حظَّه منه، فإن قام فصلَّى
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Hâtim, Muhammed b. Aclân'dan, o Süleymân b. Abdilmelik'in azatlısı Ebû Ubeyd'den, o da Amr b. Abese'den nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Mümin iki elini yıkadığı zaman günahlar ellerinden dökülür; ağzına ve burnuna su verip temizlediğinde günahları ağzından ve burun deliklerinden çıkar; yüzünü yıkadığında günahları yüzünden, hatta kirpiklerinin uçlarından çıkıncaya kadar çıkar; kollarını yıkadığında [günahları] kollarından çıkar; başını ve kulaklarını meshettiğinde [günahları] başından ve kulaklarından çıkar; ayaklarını yıkadığında günahları, ayak tırnaklarının altından çıkıncaya kadar çıkıp gider. Abdestini bu şekilde tamamladığı zaman bu onun [abdestinden elde ettiği] nasibi olur. Eğer kalkıp namaz kılar...»
ركعتين مُقْبلًا فيهما بوجهه وقلبه على ربِّه، كان مِن خطاياه كيوم ولدته أمُّه" .
yüzüyle ve kalbiyle Rabbine yönelerek iki rekat namaz kılarsa, günahlarından arınıp annesinin onu doğurduğu günkü gibi olur" .
حدَّثنا أبو الوليد الدمشقيِّ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: أَخْبَرنى مالكُ بنُ أنسٍ، عن سُهَيْلِ بن أبي صالحٍ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "إذا توَضَّأ العبدُ المسلمُ، أو المؤمنُ، فغسَل وجَهه، خرَجَت مِن وجهِه كلُّ خَطيئةٍ نظرَ إليها بعينَيِه مع الماءِ، أو مع آخرِ قطرةٍ مِن الماءِ - أو نحوَ هذا - وإذا غسَل يديه خرَجَت مِن يديه كلُّ خَطيئةٍ بطَشَت بها يداه مع الماءِ، أو مع آخرِ قطرةٍ مِن الماءِ حتى يَخْرُجَ نَقِيًّا مِن الذنوبِ" .
Bize Ebu'l-Velîd ed-Dımaşkī anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bana Mâlik b. Enes, Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müslüman -veya mümin- kul abdest alıp yüzünü yıkadığında, gözleriyle bakarak işlediği her günah su ile yahut suyun son damlasıyla -veya buna benzer bir ifadeyle- yüzünden çıkar gider. Ellerini yıkadığında, elleriyle tutarak işlediği her günah su ile veya suyun son damlasıyla ellerinden çıkar gider; nihayet günahlardan tertemiz çıkmış olur" .
حدَّثنا عِمْرانُ بنُ بَكَّارٍ الكَلَاعيُّ، قال: ثنا عليُّ بنُ عَيَّاشٍ، قال: ثنا أبو غَسَّانَ، قال: ثنا زيدُ بنُ أَسْلَمَ، عن حُمْرانَ مولى عثمانَ، قال: أَتَيْتُ عثمان بنَ عفانَ بوَضوءٍ وهو قاعدٌ، فتوَضَّأ ثلاثًا ثلاثًا، ثم قال: رَأَيْتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ يَتَوَضَّأُ وُضوئى هذا، ثم قال: "مَن توضأ وضوئى هذا كان مِن ذنوبِه كيومِ ولدَتْه أمُّه، وكانت خُطاه إلى المساجدِ نافلةً" .
Bize İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ebû Gassân anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Eslem, Osmân'ın azatlısı Humrân'dan anlattı; dedi ki: Osmân b. Affân otururken ona abdest suyu getirdim; [organlarını] üçer üçer yıkayarak abdest aldı, sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i aynen şu abdestim gibi abdest alırken gördüm; sonra şöyle buyurdu: "Kim şu abdestim gibi abdest alırsa, günahlarından arınıp annesinin onu doğurduğu günkü gibi olur; mescitlere attığı adımlar da nafile (fazladan sevap) sayılır" .
وقولُه: {وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ}. فإنه يقولُ: ويُرِيدُ ربُّكم مع تطهيرِكم مِن ذنوبكم بطاعِتكم إياه فيما فرَض عليكم مِن الوُضوءَ والغُسْلِ إذا قمْتُم إلى الصلاةِ بالماءِ إن وجَدْتُموه، وتيممِكم إذا لم تَجِدوه - أن يُتِمَّ نعمتَه عليكم بإباحتِه لكم التيممَ، وتَصْييرِه لكم الصَّعيدِ الطيبَ طَهورًا، رُخْصةً منه لكم في ذلك، مع سائرِ
Allah Teâlâ'nın: {وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ} “Ve üzerinizdeki nimetini tamamlasın [diye]” buyruğuna gelince; şüphesiz O şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz, namaza kalktığınızda -şayet bulursanız- su ile abdest alıp gusletmeniz, şayet bulamazsanız teyemmüm etmeniz hususunda size farz kıldığı şeylerde O'na itaat etmeniz vesilesiyle sizi günahlarınızdan arındırmasının yanı sıra; bu hususta sizler için O'ndan bir ruhsat olmak üzere teyemmümü size mubah kılması ve temiz toprağı sizin için temizleyici kılmasıyla, diğer bütün...
نِعمه التي أنْعَم بها عليكم أيُّها المؤمنون، {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. يقولُ: تَشْكرون الله على نعمِه التي أنْعَمَها عليكم بطاعتِكم إياه فيما أمَرَكم ونهاكم.
nimetleriyle beraber üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister ey müminler! {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Tâ ki şükredesiniz” buyurarak: Size emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat etmek suretiyle, size bahşettiği nimetlerine karşı Allah'a şükredesiniz [demektedir].
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٧)} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik, itaat ettik' dediğinizde sizinle bağlandığı ahdini hatırlayın. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” kavlinin teviline dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} أَيُّها المؤمنون، بالعُقودِ التي عقَدتُموها للهِ على أنفسِكم، واذْكُروا نعمته عليكم في ذلكم، بأن هداكم مِن العقودِ لما فيه الرضا، ووفَّقكم لما فيه نَجاتُكم مِن الضَّلالةِ والرَّدَى، في نِعَمٍ غيرها جَمَّةٍ.
Şânı yüce olan [Allah], {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey müminler, kendi aleyhinize Allah'a verdiğiniz sözlerle [bağlandığınız akitleri] ve Allah'ın rızasına vesile olacak akitlere sizi hidayet etmesiyle, dalaletten ve helaktan kurtuluşunuza sizi muvaffak kılmasıyla üzerinizdeki nimetini ve bunun dışındaki pek çok diğer nimetlerini hatırlayın.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. قال: النِّعمُ آلاء الله .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” kavli hakkında: "Nimetler, Allah'ın lütuflarıdır" dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
وأما قولُه: {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ}. فإنه يعنى: واذْكُروا أيضًا أيُّها المؤمنون في نعمِ اللهِ التي أنعم عليكم مَيثاقَه الذي واثَقَكم به، وهو عهدُه الذي عاهَدَكم به.
Allah Teâlâ'nın: {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ} “ve sizinle bağlandığı ahdini [hatırlayın]” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Ey müminler, Allah'ın size bahşettiği nimetleri arasında, sizinle bağlandığı mîsakını -yani sizinle yaptığı ahdini- de hatırlayın.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في "الميثاق" الذي ذكَره اللهُ ﷿ في هذه الآيةِ، أيَّ مَواثيقِه عنَى؟ فقال بعضُهم: عنَى به ميثاقَ اللهِ الذي واثَق به المؤمنين مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ حين بايَعوا رسولَ اللهِ ﷺ على السمعِ والطاعةِ له فيما أحبُّوا وكرِهوا، والعملِ بكلِّ ما أمرَهم اللهُ به ورسولِه.
Ehl-i tevil (tefsir ehli), aziz ve celil olan Allah'ın bu ayette zikrettiği "mîsak" ile O'nun hangi ahitlerini kastettiği konusunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bununla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan müminlerin, sevdikleri ve hoşlanmadıkları her hususta ona işitip itaat etmek ve Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine emrettiği her şeyle amel etmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettiklerinde, Allah'ın onlarla bağlandığı mîsakı kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن صالحٍ، قال: ثني مُعاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَ} الآية. يعنى: حيثُ بعَث اللهُ النبيَّ ﷺ، وأَنْزَل عليه الكتابَ، فقالوا: آمنَّا بالنبيِّ وبالكتابِ، وأقْرَرْنا بما في التوراةِ. فذكَّرَهم اللهُ ميثاقَه الذي أقَرُّوا به على أنفسِهم، وأمرَهم بالوفاءِ به .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} ayeti hakkında şöyle dedi: Yani Allah Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderip ona Kitab'ı indirdiğinde, onlar: "Peygamber'e ve Kitab'a iman ettik, Tevrat'ta olanları da ikrar ettik" dediler. Bunun üzerine Allah, kendi aleyhlerine ikrar ettikleri mîsaklarını onlara hatırlattı ve ona vefa göstermelerini emretti .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدِّيِّ: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا}: فإنه أخذ ميثاقنا، فقلنا: سَمِعْنا وأطَعْنا. على الإيمانِ والإقْرارِ به وبرسوله .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik, itaat ettik' dediğinizde sizinle bağlandığı ahdini hatırlayın” ayeti hakkında: Şüphesiz O bizden mîsak aldı, biz de Allah'a ve Resûlü'ne iman edip ikrarda bulunmak üzere: "İşittik ve itaat ettik" dedik, şeklinde açıkladı .
وقال آخَرون: بل عنَى به جلَّ ثناؤُه ميثاقَه الذي أخَذ على عبادِه حينَ أَخْرَجَهم مِن صُلْبِ آدمَ ﷺ، وأشْهَدهم على أنفسِهم: ألسْتُ بربِّكم؟ فقالوا: بلى شهِدْنا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, şânı yüce olan [Allah], kullarını Âdem aleyhisselâm'ın sulbünden çıkardığı ve onları kendi nefislerine: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye şahit tuttuğu, onların da: "Evet, şahit olduk" dedikleri vakit onlardan aldığı mîsakı kastetmiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِه: {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ}. قال: الذي واثَق به بني آدمَ في ظهرِ آدمَ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Allah Teâlâ'nın: {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ} “ve sizinle bağlandığı ahdini [hatırlayın]” kavli hakkında şöyle dedi: Âdem'in sırtında Âdemoğullarından aldığı mîsaktır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وأولى الأقْوالِ بالصوابِ في تأويلِ ذلك قولُ ابن عباسٍ، وهو أن معناه: {وَاذْكُرُوا} أَيُّها المؤمنون {نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} لتي أنعَمها عليكم بهدايتِه إياكم للإسلامِ، {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ}. يعنى: وعهدَه الذي عاهَدَكم به حين بايَعْتُم رسولَه محمدًا ﷺ على السمعِ والطاعةِ له في المَنِشَطِ والمَكْرَه، والعُسْرِ واليُسْرِ، {إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا } ما قلْتَ لنا، وأخَذْتَ علينا مِن المَواثيقِ، وأطَعْناك فيما أمَرْتَنا به ونهَيْتَنا عنه. وأنْعَم عليكم أيضًا بتوفيقكم لقَبولِ ذلك منه بقولِكم له: {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا}. يقولُ: ففُوا لِلَّهِ أَيُّها المؤمنون بميثاقِه الذي واثَقَكم به، ونعمتِه التي أنْعَم عليكم في ذلك بإقرارِكم على أنفسِكم بالسمعِ له والطاعةِ فيما أمَرَكم به، وفيما نهاكم عنه، يَفِ لكم بما ضمِن لكم الوفاءَ به - إذا أنتم وفَيْتُم له بميثاقه - مِن إتمام نعمته عليكم، وبإدْخالِكم جنته وبإنعامكم بالخلود في دارِ كرامتِه، وإنقاذِكم مِن عقابِه وأليمِ عذابِه.
Bu konuda tevile en uygun ve doğru olan görüş İbn Abbâs'ın görüşüdür; o da şudur: Bunun anlamı: Ey müminler, {وَاذْكُرُوا} “hatırlayın”, sizi İslâm'a iletmesi suretiyle {نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini” {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ} “ve sizinle bağlandığı ahdini” yani sevinçli ve kederli hallerde, zorlukta ve kolaylıkta Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dinleyip itaat etmek üzere biat ettiğinizde {إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا } “demiştiniz” bize söylediğini ve bizden aldığın mîsakları [işittik], bize emrettiğin ve bizi nehyettiğin şeylerde sana itaat ettik, dediğiniz andaki ahdini [hatırlayın]. O'na: {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “işittik ve itaat ettik” diyerek bunu O'ndan kabul etmeye sizi muvaffak kılmasıyla da size nimet vermiştir. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ey müminler, size emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'nu dinleyip itaat edeceğinizi kendi nefisleriniz aleyhine ikrar etmek suretiyle, O'nun sizinle bağlandığı mîsakına ve bu hususta size bahşettiği nimetine vefa gösterin ki; siz O'nun mîsakına vefa gösterdiğinizde O da size vaat ettiği üzere üzerinizdeki nimetini tamamlayarak, sizi cennetine koyarak, ikram yurdunda ebedî kalışla sizi nimetlendirerek ve sizi cezasından ve acıklı azabından kurtararak size vefa göstersin.
وإنما قلْنا: ذلك أولى بالصوابِ مِن قولِ مَن قال: عنَى به الميثاق الذي أخَذ عليهم في صُلْبِ آدمَ صلواتُ اللهِ عليه. لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه ذكَر بعَقِبِ تذكرةِ المؤمنين [ميثاقه الذي واثَقَهم به]، ميثاقَه الذي واثَق به أهلَ التَّوراةِ بعد ما أَنْزَل كتابَه على نبيِّه موسى ﷺ فيما أمرَهَم به ونهاهم فيها، فقال: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} الآيات بعدها [المائدة: ١٢، ١٣]. مُنَبِّهًا بذلك أصحاب رسولِ اللهِ ﷺ محمدٍ على مَواضعِ حُظوظِهم مِن الوَفاءِ للَّهِ بما عاهَدَهم عليه، ومُعَرِّفَهم سُوءَ عاقبةِ أهلِ الكتابِ في تَضْييعهم ما ضيَّعوا مِن ميثاقه الذي واثَقَهم به في أمرِه ونهيِه، وتَعْزيرِ أنبيائِه ورسلِه، زاجِرًا لهم عن نَكْثِ عُهودِهم، فيُحِلُّ بهم ما أحَلَّ بالناكِثين عهودَه مِن أهلِ الكتابِ قبلَهم.
Bizim: "Bu [görüş], bununla Âdem'in (salavâtullâhi aleyh) sulbündeyken onlardan aldığı mîsakı kastettiğini söyleyen kimsenin görüşünden gerçeğe daha yakındır" dememizin sebebi şudur: Çünkü şânı yüce olan Allah, müminlere [kendileriyle bağlandığı mîsakını] hatırlatmasının hemen ardından, Tevrat ehline, peygamberi Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'e kitabını indirdikten sonra onlara emrettiği ve nehyettiği hususlarda kendileriyle bağlandığı mîsakını zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} “Andolsun ki Allah, İsrâiloğulları'ndan mîsak almıştı ve içlerinden on iki nakîb (temsilci) göndermiştik...” [el-Mâide: 12-13 ve devamındaki ayetler]. [Allah] bununla, Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına, O'nunla yaptıkları ahde vefa gösterme hususundaki nasiplerinin nerelerde olduğunu hatırlatmakta; ehl-i kitaba, emrinde ve nehyinde, peygamberlerini ve elçilerini destekleme konusunda kendileriyle bağlandığı mîsakı zayi etmelerindeki kötü akıbetlerini bildirmekte; böylece onları ahitlerini bozmaktan sakındırmaktadır ki kendilerinden önce ahitlerini bozan ehl-i kitabın başına getirdiği azabı onların da başına getirmesin.
فكان - إذ كان الذي ذكَّرَهم فوَعَظهم به، ونهاهم عن أن يَرْكَبُوا مِن الفعلِ مثلَه، ميثاقَ قومِ أخَذ مَيثاقَهم بعدَ إرْسالِ الرسولِ إليهم، وإنْزالِ الكتابِ عليهم - واجبًا أن يَكونَ الحالُ التي أخَذ فيها الميثاقَ، والموعوظين، نظيرَ حالِ الذين وُعِظوا بهم. وإذا كان ذلك كذلك، كان بيِّنًا صحةُ ما قلْنا في ذلك وفسادُ خلافِه.
Dolayısıyla kendilerine hatırlatıp öğüt verdiği ve benzer bir fiili işlemekten nehyettiği şey, kendilerine elçi gönderildikten ve üzerlerine kitap indirildikten sonra mîsakı alınan bir kavmin mîsakı olduğuna göre; mîsakın alındığı durumun ve kendilerine öğüt verilenlerin durumunun, kendileriyle ibret verilenlerin durumuna denk olması zorunludur. Durum böyle olunca, bu konuda söylediğimizin doğruluğu ve aksinin batıllığı açıkça ortaya çıkmaktadır.
وأما قولُه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}. فإنه وعيدٌ مِن اللهِ جلَّ اسمُه للمؤمنين كانوا برسولِه ﷺ مِن أصحابِه، وتَهَدُّدٌ لهم أن يَنْقُضوا ميثاقَ اللهِ الذي واثَقَهم به في رسولِه، وعهدَهم الذي عاهَدوه فيه، بأن يُضْمروا له خلاف ما أبْدَوا له بألسنتهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” kavline gelince; bu, ismi yüce olan Allah'tan, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden ashabına yönelik bir tehdit ve dilleriyle açığa vurduklarının aksini içlerinde gizleyerek Resûlü hakkında Allah'ın kendileriyle bağlandığı mîsakı ve O'nunla yaptıkları ahdi bozmaları hususunda bir uyarıdır .
يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: واتقوا الله أيُّها المؤمنون، فخافُوه أن تُبدِّلوا عهدَه، وتَنْقُضوا ميثاقَه الذي واثَقَكم به، أو تُخالِفوا ما ضمِنْتُم له بقولِكم: {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا}. بأن تُضْمِروا له غير الوَفاءِ بذلك في أنفسِكم، فإن اللَّهَ مُطَّلِعٌ على ضَمائرِ صُدورِكم، وعالمٌ بما تُخْفِيه نفوسكم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن ذلك، فيُحِلَّ بكم مِن عقوبته ما لا قِبَلَ لكم به، كالذى حلَّ بمَن قبلكم مِن اليهودِ مِن المَسْخِ وصُنوفِ النِّقَمِ، وتَصِيروا في مَعادِكم إلى سَخَطِ اللهِ وأليم عقابه.
Şânı yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Ey müminler, Allah'tan korkun da O'nun ahdini değiştirmekten, sizinle bağlandığı mîsakını bozmaktan veya içinizde buna vefa göstermeme niyetini gizleyerek {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “işittik ve itaat ettik” sözünüzle O'na taahhüt ettiğiniz şeye aykırı davranmaktan sakının. Çünkü Allah göğüslerinizin gizlediklerine vakıftır ve nefislerinizin sakladığı şeyleri hakkıyla bilendir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Aksi takdirde, sizden önceki Yahudilerin başına gelen şekil değiştirme (mesh) ve envaiçeşit azaplar gibi karşı koyamayacağınız cezasını başınıza indirir ve ahiretinizde de Allah'ın gazabına ve acıklı azabına uğrarsınız.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا} “Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يا أَيُّها الذين آمَنوا باللهِ وبرسولِه محمدٍ، لِيَكُنْ مِن أخْلاقِكم وصِفاتِكم القيامُ اللهِ شُهداءَ بالعدلِ في أوليائِكم وأعدائِكم، ولا تَجُورُوا في أحْكامِكم وأفعالِكم، فتُجاوزوا ما حدَّدْتُ لكم في أعدائِكم لعَداوتهم لكم، ولا تُقَصِّروا فيما حدَّدْتُ لكم مِن أحكامي وحُدودى في أوليائِكم لولايتِهم لكم، ولكن
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Allah'a ve Resûlü Muhammed'e iman edenler! Dostlarınız ve düşmanlarınız hakkında adaletle şahitlik ederek Allah için [hakkı] ayakta tutmak sizin ahlakınız ve vasfınız olsun. Hükümlerinizde ve fiillerinizde haksızlık edip de size olan düşmanlıkları sebebiyle düşmanlarınız hakkında belirlediğim [sınırları] aşmayın; size olan dostlukları sebebiyle de dostlarınız hakkında koyduğum hükümlerim ve sınırlarımda gevşeklik göstermeyin; fakat
انْتَهُوا في جميعِهم إلى حَدِّي، واعْمَلُوا فيه بأمْرِى.
hepsinde belirlediğim sınırda durun ve bu hususta emrimle amel edin.
وأما قوله: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا}. فإنه يقولُ: ولا يَحْمِلَنَّكُم عَداوة قومٍ على ألا تَعْدِلُوا في حُكْمِكم فيهم، وسِيرتِكم بينَهم، فتَجُورُوا عليهم مِن أجلِ ما بينَكم وبينَهم مِن العَداوة.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا} “Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bir topluluğa duyduğunuz düşmanlık, aranızdaki düşmanlıktan ötürü onlara haksızlık ederek haklarındaki hükmünüzde ve aralarındaki tutumunuzda adaletten sapmanıza asla yol açmasın.
وقد ذكَرْنا الرواية عن أهلِ التأويلِ في معنى قولِه: {كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} [النساء: ١٣٥]. وفى قولِه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ} [المائدة: ٢]. واختلافَ المختلفين في قراءةِ ذلك، والذي هو أولى بالصوابِ مِن القولِ فيه والقراءةِ بالأدلةِ الدالة على صحتِه بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Biz daha önce: {كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “Adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun” [en-Nisâ: 135] ve {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ} “Bir topluluğa olan kininiz sizi sevk etmesin” [el-Mâide: 2] kavillerinin anlamı hakkında tevil ehlinden gelen rivayetleri, bu ifadelerin kıraatindeki ihtilafları ve bu konudaki en isabetli söz ve kıraati, sıhhatine delalet eden delilleriyle birlikte bu yerde tekrara hacet bırakmayacak şekilde zikretmiştik .
وقد قيل: إن هذه الآيةَ نزَلَت على رسولِ اللهِ ﷺ حين همَّت اليهودُ بقتلِه.
Bu ayetin, Yahudilerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye kalkıştıkları sırada indiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن عبدِ اللهِ بن كثيرٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى}: نزَلَت في يهودَ حين أرادوا قتلَ النبيِّ ﷺ
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Abdullah b. Kesîr'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} [ayeti], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek istedikleri sırada Yahudiler hakkında indi.
وقال ابن جُريج: قال عبد الله بن كثير: ذهَب رسولُ اللَّهِ ﷺ إلى يهودَ يَسْتَعِينُهم في دية، فهمُّوا أن يَقْتُلوه، فذلك قولُه: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا} الآية .
İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bir diyet hususunda kendilerinden yardım istemek üzere Yahudilere gitti; onlar da onu öldürmeye kalkıştılar. İşte O'nun: {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا} “Bir kavme olan kininiz, sizi adaletsiz davranmaya sevk etmesin” kavli bundan [dolayı]dır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨)} “Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” kavlinin teviline dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {اعْدِلُوا} أيُّها المؤمنون على كلِّ أحدٍ مِن الناسِ، وليًّا لكم كان أو عدوًّا، فاحْمِلوهم على ما أمَرْتُكم أن تَحْمِلوهم عليه مِن أحْكامي، ولا تَجُورُوا بأحدٍ منهم عنه.
Şânı yüce olan [Allah], {اعْدِلُوا} “Adaletli olun” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey müminler! İster dostunuz ister düşmanınız olsun, insanlardan herkese karşı adil olun; onları, hükümlerimden tatbik etmenizi emrettiğim şeylere göre muameleye tabi tutun ve onlardan hiçbiri hakkında bu [hükümlerden] sapmayın.
وأما قولُه: {هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} فإنه يعنى بقولِه: {هُوَ}: العدلُ عليهم أقربُ لكم أيُّها المؤمنون إلى التقوى يعنى: إلى أن تكونوا عندَ اللَّهِ باسْتِعمالِكم إياه مِن أهلِ التقوى، وهم أهلُ الخوفِ والحذَرِ مِن اللهِ أن يُخالفوه في شيءٍ مِن أمره، أو يَأتوا شيئًا مِن مَعاصِيه.
Allah Teâlâ'nın: {هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} “Bu, takvaya daha yakındır” kavline gelince; O, {هُوَ} “bu” sözüyle şunu kastetmektedir: Onlara karşı adil davranmanız, ey müminler, sizin için takvaya daha yakındır; yani adaleti uygulamanız sebebiyle Allah katında takva ehlinden olmanıza [daha yakındır]. Onlar da Allah'ın herhangi bir emrine muhalefet etmekten veya O'na isyan sayılacak bir şeyi işlemekten korkup sakınan kimselerdir.
وإنما وصَف جلَّ ثناؤه العَدْلَ بما وصَف به مِن أَنه {أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} مِن الجَوْرِ؛ لأن مَن كان عادلًا، كان للهِ بعدلِه مُطيعًا، ومَن كان للَّهِ مُطيعًا، كان لا شكَّ مِن أهلِ التقوى، ومَن كان جائزًا، كان للهِ عاصيًا، ومَن كان للهِ عاصِيًا كان بعيدًا مِن تَقواه.
Şânı yüce olan [Allah], adaleti zulme nispetle {أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} “takvaya daha yakındır” diye nitelendirmiştir; zira adil olan kimse, bu adaletiyle Allah'a itaat etmiş olur. Allah'a itaat eden kimse ise hiç şüphesiz takva ehlindendir. Zulmeden kimse ise Allah'a isyan etmiş olur; Allah'a isyan eden kimse de O'nun takvasından uzaktır.
وإنما كنى بقولِه: {هُوَ أَقْرَبُ}. عن الفعل، والعربُ تَكْنى عن الأفعالِ إذا كَنَتْ عنها بـ "هو" وبـ "ذلك"، كما قال جلَّ ثناؤُه: {هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} [النحل: ٥٩]، و {ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ} ولو لم يَكُنْ في الكلامِ {هُوَ}، لكان {أَقْرَبُ} نصبًا،
[Allah Teâlâ], {هُوَ أَقْرَبُ} “Bu daha yakındır” sözüyle fiili zamir yoluyla kastetmiştir. Nitekim Araplar fiilleri zamirle ifade ettiklerinde onları "hû" (هو / o) ve "zâlike" (ذلك / şu) ile karşılarlar; tıpkı şânı yüce olan [Allah]'ın: {هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “Bu sizin için daha hayırlıdır” [en-Nahl: 59] ve {ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ} “Bu onlar için daha temizdir” buyurması gibi. Şayet söz diziminde {هُوَ} “bu” [zamiri] bulunmasaydı, {أَقْرَبُ} “daha yakındır” kelimesi mansub (üstünlü) olurdu,
ولقيل: اعْدِلوا أقْربَ للتقوى. كما قيل: {انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ} [النساء: ١٧١].
ve tıpkı: {انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ} “Kendi hayrınıza olarak vazgeçin” [en-Nisâ: 171] ayetinde olduğu gibi "اعْدِلوا أقْربَ للتقوى" denilirdi.
وأما قولُه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}. فإنه يعنى: واحْذَروا أيُّها المؤمنون أن تَجُورُوا في عباده، فتُجاوِزوا فيهم حكمه وقضاءه الذي بيَّن لكم، فيُحِلَّ بكم عقوبتَه، وتَسْتَوْجِبوا منه أليمَ نَكَالِه، {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}. يقولُ: إن الله ذو خبرةٍ وعلمٍ بما تَعْمَلُون أَيُّها المؤمنون فيما أمَرَكم به، وفيما نهاكم عنه مِن عملٍ به أو خلافٍ له، مُخصٍ ذلكم عليكم كلَّه، حتى يُجازيكم به جزاءَكم؛ المحسنَ منكم بإحسانِه، والمُسيءَ بإساءته، فاتقوا الله أن تُسِيئوا.
Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Ey müminler! Allah'ın kulları hakkında haksızlık yapmaktan, onlar hakkında size açıkladığı hükmünü ve kazasını aşmaktan sakının; aksi takdirde cezasını başınıza indirir ve O'nun acıklı azabını hak etmiş olursunuz. {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurarak: Ey müminler! Şüphesiz Allah, size emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'nun emrine uyarak veya O'na muhalefet ederek yaptığınız her türlü ameli hakkıyla bilen ve haberdar olandır; karşılığınızı tastamam vermek üzere bütün bunları sizin aleyhinize tek tek kaydetmektedir. İyilik yapanınıza iyiliğiyle, kötülük yapanınıza da kötülüğüyle karşılık verecektir; öyleyse kötülük yapmaktan ötürü Allah'tan sakının [demektedir].
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩)} “Allah, iman edip salih amel işleyenlere, kendileri için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat olduğunu vadetmiştir.” kavlinin tefsiri.
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}: وعد اللهُ أيُّها الناسُ الذين صدَّقوا الله ورسولَه، وأقَرُّوا بما جاءَهم به مِن عند ربِّهم، وعمِلوا بما واثَقَهم اللهُ به، وأوْفَوْا بالعقود التي عاقَدَهم عليها بقولهم: لنَسْمَعَنَّ ولَنُطِيعَنَّ اللَّهَ ورسولَه. فسمِعوا أمرَ اللهِ ونهيَه، وأطاعوه فعمِلوا بما أَمَرَهم الله به، وانْتَهَوْا عما نهاهم عنه.
Şânı yüce olan [Allah], {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Allah, iman edip salih amel işleyenlere vadetmiştir” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Allah, Allah'ı ve Resulü'nü tasdik eden, Rableri katından getirdiklerini ikrar eden, Allah'ın kendilerinden aldığı ahde uygun amel eden ve "Allah'ı ve Resulü'nü mutlaka dinleyip itaat edeceğiz" sözleriyle bağlandıkları sözleşmelere vefa gösteren kimselere vadetmiştir. Nitekim onlar Allah'ın emir ve yasaklarını dinlemiş, O'na itaat ederek Allah'ın emrettiği şeyleri yapmış ve yasakladıklarından da kaçınmışlardır.
ويعنى بقولِه: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} لهؤلاء الذين وفَّوْا بالعقودِ والميثاقِ الذي واثَقَهم به ربُّهم، {مَغْفِرَةٌ}، وهى سترُ ذنوبهمِ السالفةِ منهم عليهم، عليهم، وتَغْطيتَها بعفوِه لهم عنها، وتركِه عقوبتَهم عليها، وفضيحتَهم بها، {وَأَجْرٌ عَظِيمٌ}. يقولُ: ولهم مع عفوه لهم عن ذنوبهم السالفة منهم جزاءً على أعمالِهم التي
{لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} “onlar için bir bağışlanma vardır” kavliyle; Rablerinin kendileriyle yaptığı ahit ve sözleşmelere vefa gösteren bu kimseler için bir bağışlanma olduğunu kastetmektedir. Bu [bağışlanma], onların geçmişte işledikleri günahlarının aleyhlerine [ortaya dökülmeyip] örtülmesi, [Allah'ın] onları affetmesiyle üzerlerinin kapatılması, bunlardan ötürü kendilerini cezalandırmaktan ve rezil rüsvay etmekten vazgeçmesidir. {وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} “ve büyük bir mükâfat vardır” [kavliyle de] şöyle buyurmaktadır: Geçmiş günahlarını bağışlamasıyla birlikte, işledikleri amellerine...
عمِلوها، ووفائِهم بالعقودِ التي عاقَدوا ربَّهم عليها أجرٌ عظيمٌ. والعظيمُ مِن خيرٍ غيرُ محدودٍ مبلغُه ولا يَعْرِفُ مُنتهاه غيرُه تعالى ذكره.
Rablerine verdikleri sözlere vefa göstermelerinin karşılığı olarak kendilerine büyük bir mükâfat verileceğini [kastetmektedir]. [Buradaki] büyük, miktarı sınırsız olan ve sonunu -zikri yüce olan- Allah'tan başkasının bilemeyeceği bir hayırdır.
فإن قال قائلٌ: إن الله جلَّ ثناؤُه أخْبَر في هذه الآيةِ أنه وعَد الذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ، ولم يُخْبِرْ بما وعَدَهم، فأين الخبر عن الموعودِ؟
Eğer birisi: "Şânı yüce olan Allah bu ayette iman edip salih amel işleyenlere vaatte bulunduğunu haber vermiş, fakat ne vadettiğini haber vermemiştir; o halde vadedilen şeye dair haber nerededir?" diyecek olursa,
قيل: بلى، إنه قد أخْبَر عن الموعودِ، والموعود هو قولُه: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ}.
şöyle denilir: Bilakis, O vadedilen şeyi haber vermiştir; vadedilen şey de: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} “Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” kavlidir.
فإن قال : فإن قولَه: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} خبرٌ مبتدأٌ، ولو كان هو الموعودَ لَقيل: وعَد اللهُ الذين آمَنوا وعملوا الصالحاتِ مغفرةً وأجْرًا عظيمًا. ولم يَدْخُلْ في ذلك {لَهُمْ}. وفى دخولِ ذلك فيه دلالةٌ على ابتداءِ الكلامِ وانقضاءِ الخبرِ عن الوعدِ.
Eğer [o kimse] : "{لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} kavli müstakil bir haber (mübteda-haber cümlesi)dir; eğer vadedilen şey bu olsaydı, 'Allah iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vadetti' denir ve oraya {لَهُمْ} girmezdi. Oysa bunun cümleye girmesi, söze yeni başlandığına ve vaade dair haberin sona erdiğine delildir" derse,
قيل: إن ذلك وإن كان ظاهره ما ذكَرْتَ، فإنه مما اكتُفِى بدلالةِ ما ظهَر مِن الكلامِ على ما بطَن مِن معناه، مِن ذكر بعض قد تُرِك ذكره فيه. وذلك أن معنى الكلامِ: وعَد اللهُ الذين آمَنوا وعملوا الصالحاتِ أَن يَغْفِرَ لهم ويَأْجُرَهم أَجْرًا عَظِيمًا. لأن مِن شأن العربِ أن يُصْحِبوا الوعد "أن" ؛ يُعْمِلوه فيها، فتُرِكَت "أن" إذ كان الوعدُ قولًا، ومن شأنِ القولِ أن يَكونَ ما بعده مِن جملِ الأخبارِ مبتدأً وذُكر بعدَه جملةُ الخبرِ اجْتزاءً بدلالةِ ظاهرِ الكلامِ على معناه، وصرفًا للوعدِ الموافقِ للقولِ في معناه - وإن كان للفظِه مُخالِفًا - إلى معناه، فكأنه قيل: قال اللهُ: للذين آمُنوا وعمِلوا الصالحاتِ مغفرةً وأجرٌ عظيم.
şöyle cevap verilir: Her ne kadar zahiri senin söylediğin gibi olsa da bu, açık ifadenin gizli anlama delaletiyle yetinilip lafızda zikri terk edilen bazı unsurlara işaret edilen durumlardandır. Zira sözün anlamı şudur: "Allah iman edip salih amel işleyenlere onları bağışlayacağını ve kendilerine büyük bir mükâfat vereceğini vadetmiştir." Çünkü Arapların âdeti, vaad kelimesine "en" edatını dâhil edip onu amel ettirmektir. Ancak vaat bir söz (kavl) olduğundan "en" terk edilmiş; sözün (kavl) âdeti ise kendisinden sonraki haber cümlelerinin müstakil olması olduğundan, zahirî ifadenin manaya delaletiyle yetinilerek ve lafzı farklı olsa da anlamca "kavl" (söz) ile örtüşen "vaad" kelimesi onun manasına hamledilerek arkasından haber cümlesi getirilmiştir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: "Allah şöyle buyurdu: İman edip salih amel işleyenler için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır."
وكان بعضُ نحويى البصرةِ يقولُ: إنما قيل: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} في الوعدِ الذي وُعِدوا. فكان معنى الكلامِ على تأويلِ قائلِ هذا القولِ: وعد اللَّهِ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ لهم مغفرةٌ وأجرٌ عظيمٌ.
Basralı bazı nahivciler ise şöyle demekteydi: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} “Allah iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” ayeti, kendilerine vadedilen vaad hakkında söylenmiştir. Bu görüş sahibinin yorumuna göre sözün anlamı: "Allah'ın iman edip salih ameller işleyenlere vaadi, onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfattır." şeklinde olur.
القولُ في تأويلِ قولِه عزّ ذكرُه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٠)}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٠)} “İnkâr eden ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler.” kavlinin tefsiri.
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا}: والذين جحَدوا وحْدانيةَ اللَّهِ، ونقَضوا ميثاقَه وعقودَه التي عاقَدوها إياه، {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}. يقولُ: وكذَّبوا بأدلةِ اللَّهِ وحُجَجِه الدالةِ على وحدانيتِه التي جاءَت بها الرسلُ وغيرُها، {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}. يقولُ: هؤلاء الذين هذه صفتُهم أهلُ الجحيمِ. يعنى: أهلُ النارِ الذين يَخْلُدون فيها، ولا يَخْرُجون منها أبدًا.
Şânı yüce olan [Allah], {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler” sözüyle: Allah'ın birliğini inkâr eden ve O'nunla yaptıkları ahit ve sözleşmeleri bozan kimseleri kastetmektedir. {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ve ayetlerimizi yalanlayanlar” buyurarak: Peygamberlerin getirdiği ve diğer delillerden olan, Allah'ın birliğine delalet eden kanıt ve hüccetleri yalanlayan kimseleri kasteder. {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “işte onlar cehennem ehlidirler” buyurarak da: Bu sıfatlara sahip olan bu kimseler cehennem ehlidir; yani orada ebedî kalacak ve oradan asla çıkamayacak olan cehennem ateşinin ehlidirler [demektedir].
القولُ في تأويلِ قوله عز ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekmişti” kavlinin tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} أَقَرُّوا بتوحيدِ اللَّهِ ورسالةِ رسولِه ﷺ وما جاءَهم به مِن عندِ ربِّهم، {اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}: اذكُروا النعمةَ التي أنْعَم اللَّهُ بها عليكم، فاشْكُروه عليها بالوفاء له بميثاقِه الذي واثَقَكم به، والعقودِ التي عاقَدْتُم نبيَّكم ﷺ عليها. ثم وصَف نعمتَه التي أمَرَهم جلَّ ثناؤُه بالشكرِ عليها مع سائرِ نعمِه، فقال: هي كفُّه عنكم أيدىَ القومِ الذين همُّوا بالبطْشِ بكم، فصرَفَهم عنكم، وحال بينَهم وبينَ ما أرادوه بكم.
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” Allah'ın birliğini, Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in risaletini ve Rableri katından getirdiği şeyleri ikrar eden kimseler! {اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” Allah'ın size lütfettiği nimeti hatırlayın ve O'nun sizinle yaptığı mîsâkına ve Peygamberiniz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile yaptığınız sözleşmelere vefa göstererek O'na şükredin. Sonra şânı yüce olan [Allah], diğer nimetleriyle birlikte şükretmelerini emrettiği bu nimetini vasfederek: O nimet, size el uzatıp saldırmaya yeltenen topluluğun ellerini sizden çekmesi, onları sizden uzaklaştırması ve yapmak istedikleri şey ile sizin aranıza engel koymasıdır, buyurmuştur.