Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 16. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويعنى بقوله: {سُبُلَ السَّلَامِ}: طرُقَ السلامِ. والسلامُ هو اللهُ عزَّ ذكرُه.

{سُبُلَ السَّلَامِ} “kurtuluş yollarına” kavliyle de; es-Selâm'ın yollarını kastetmektedir. es-Selâm ise zikri aziz olan Allah'tır.

حدثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ}: سبيلُ اللهِ الذي شرَعه لعبادِه، ودَعاهم إليه، وابْتَعث به رسلَه، وهو الإسلامُ الذي لا يَقْبَلُ من أحدٍ عملًا إلا به، لا اليهوديةِ، ولا النصرانيةِ، ولا المجوسيةِ .

Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] rivayet etti: {مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ} “rızasına uyanları kurtuluş yollarına [iletir]”; Allah'ın kulları için teşri kıldığı, onları kendisine davet ettiği ve elçilerini kendisiyle gönderdiği yoludur . O da kendisinden başka hiçbir amelin kimseden kabul edilmeyeceği İslam'dır; Yahudilik, Hristiyanlık veya Mecusilik değildir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ} “ve onları izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarır” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يقولُ عزَّ ذكرُه: يهدى اللهُ بهذا الكتابِ المبين من اتَّبَع رضوانَ اللهِ إلى سبلِ السلامِ وشرائعِ دينِه، {وَيُخْرِجُهُمْ}. يقولُ: و يُخْرِجُ مَن اتَّبع رضوانَه - والهاءُ والميمُ في: {وَيُخْرِجُهُمْ}. مِن ذِكْرِ: {مَنِ} - {مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ}. يعنى: من ظلماتِ الكفرِ والشركِ إلى نورِ الإسلامِ وضيائِه، {بِإِذْنِهِ}. يعنى: بإذنِ اللهِ جلَّ وعزَّ. وإذنُه في هذا الموضعِ تحبيبُه إيَّاه الإيمانَ برفعِ طابَعِ الكفرِ عن قلبِه، وخاتَمِ الشركِ عنه، وتوفيقِه لإبصارِ سبلِ السلامِ.

Zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah bu apaçık Kitap ile rızasına uyanları kurtuluş yollarına ve dininin şeriatlerine iletir. {وَيُخْرِجُهُمْ} “ve onları çıkarır”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Ve O'nun rızasına uyanları çıkarır. -{وَيُخْرِجُهُمْ} lafzındaki bitişik zamir (hâ ve mîm), {مَنِ} lafzına racidir- {مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} “karanlıklardan aydınlığa”. Yani: Küfrün ve şirkin karanlıklarından İslam'ın nuruna ve aydınlığına [çıkarır]. {بِإِذْنِهِ} “kendi izniyle”. Yani: Azîz ve Celîl olan Allah'ın izniyle [çıkarır]. Buradaki "O'nun izni", kalbinden küfrün damgasını ve şirkin mührünü kaldırarak ona imanı sevdirmesi ve kurtuluş yollarını görebilmesi için ona tevfik vermesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)} “ve onları dosdoğru bir yola iletir (16)” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يعنى عزَّ ذكرُه بقولِه: {وَيَهْدِيهِمْ}: ويُرْشِدُهم ويسدِّدُهم، {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. يقولُ: إلى طريقٍ مستقيمٍ، وهو دينُ اللهِ القويمُ الذي لا اعْوجاجَ فيه.

Zikri aziz olan [Allah], {وَيَهْدِيهِمْ} “ve onları iletir” kavliyle; onlara doğru yolu gösterir ve istikamet verir, {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola” kavliyle de; dosdoğru bir yola, yani Allah'ın içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru dinine [iletir, demek istemektedir].

القولُ في تأويلِ قولِه: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ}.

Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ} “'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kesinlikle kâfir olmuşlardır” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

هذا ذمٌّ من اللهِ عزَّ ذكرُه للنصارى والنصرانيةِ الذين ضلُّوا عن [سبلِ السلامِ] ، واحتجاجٌ منه لنبيِّه محمدٍ ﷺ في فريتِهم عليه بادِّعائِهم له ولدًا. يقولُ جلَّ ثناؤُه: أُقْسِمُ لقد كفرَ الذين قالوا: إن الله هو المسيحُ ابن مريمَ. وكفرُهم في ذلك تغطيتُهم الحقَّ في تركِهم نفىَ الولدِ عن اللهِ جلَّ وعزَّ، وادِّعائِهم أن المسيحَ هو اللهُ، فريةً وكَذِبًا عليه.

Bu, [kurtuluş yollarından] sapan Hristiyanlara ve Hristiyanlığa karşı zikri aziz olan Allah'tan bir yergi, O'na çocuk isnat ederek O'na iftira etmeleri hususunda da Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem lehine [getirdiği] bir delildir. Senası yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yemin olsun ki 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Onların bu husustaki küfürleri; Allah Celle ve Azze'den çocuk isnadını nefyetmeyip O'na bir iftira ve yalan olarak Mesih'in Allah olduğunu iddia etmek suretiyle hakkın üzerini örtmeleridir.

وقد بيَّنا معنى "المسيح" فيما مضَى بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

"Mesih" kelimesinin anlamını daha önce bu yerde tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}.

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} “De ki: 'Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese, Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?'” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ للنصارى الذين افْتَرَوا عليَّ، وضلُّوا عن سواءِ السبيلِ بقيلِهم: إن الله هو المسيحُ ابن مريمَ -: {فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا}. يقولُ: من الذي يُطيقُ أن يدفَعَ من أمرِ اللهِ جلَّ وعزَّ

Celle senâuhu, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bana iftira atan ve “Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir” sözleriyle dosdoğru yoldan sapan Hristiyanlara de ki: {فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?” Şöyle buyurmaktadır: Allah Azze ve Celle'nin emrinden

شيئًا فيردَّه إذا قضاه. من قولِ القائلِ: ملَكتُ على فلانٍ أمرَه. إذا صار لا يقدِرُ أن ينفِّذَ أمرًا إلا به.

bir şeyi savmaya ve O hükmettiğinde onu geri çevirmeye kimin gücü yeter? Bu, bir kimsenin: 'Falanın işine hâkim oldum (melektu alâ fulânin emrah)' sözünden gelir; bu da o kimsenin onun izni olmadan hiçbir işi yerine getiremez hale gelmesi durumunda söylenir.

وقولُه: {إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}. يقولُ: من ذا الذي يقدِرُ أن يردُّ من أمرِ اللهِ شيئًا إن شاء أن يُهْلِكَ المسيحَ ابنَ مريمَ، بإعدامِه من الأرضِ وإعدامِ أمِّه مريمَ وإعدامِ جميعِ مَن في الأرضِ من الخلقِ جميعًا. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل لهؤلاء الجَهَلةِ من النصارى: لو كان المسيحُ كما يزعمون أنه هو اللهُ - وليس كذلك - لقدَر أن يرُدَّ أَمرَ اللهِ إذا جاءه بإهلاكه و إهلاكِ أمِّه، وقد أَهْلَك أمَّه فلم يقدِرْ على دفعِ أمرِه فيها إذ نزَل ذلك. ففى ذلك لكم مُعْتَبَرٌ إِن اعْتَبرتُم، وحجةٌ عليكم إن عقَلتم، في أن المسيحَ بشرٌ كسائرِ بنى آدمَ، وأن الله ﷿ هو الذي لا يُغْلَبُ ولا يُقْهَرُ ولا يُرَدُّ له أمرٌ، بل هو الحيُّ الدائمُ القيُّومُ الذي يُحيى ويميتُ، ويُنْشِئُ ويُفْنى، وهو حيٌّ لا يموتُ.

[Allah Teâlâ'nın] şu kavli: {إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} “Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese”. Şöyle buyurmaktadır: Eğer [Allah], Meryem oğlu Mesih'i yeryüzünden yok ederek, annesi Meryem'i yok ederek ve yeryüzündeki bütün yaratılmışları tamamen yok ederek helak etmek dilese, Allah'ın emrinden bir şeyi geri çevirmeye kimin gücü yeter? Senası yüce olan [Allah] Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Hristiyanlardan olan bu cahillere de ki: Eğer Mesih iddia ettikleri gibi bizzat Allah olsaydı -ki öyle değildir-, kendisini helak etmesi ve annesini helak etmesi hususunda Allah'ın emri ona geldiğinde bunu geri çevirmeye gücü yeterdi. Nitekim [Allah] annesini helak etti de, bu [hüküm] vuku bulduğunda Mesih O'nun emrini annesinden savmaya güç yetiremedi. Eğer ibret alırsanız bunda sizin için bir ibret, eğer aklederseniz Mesih'in diğer Âdemoğulları gibi bir beşer olduğuna ve Allah Azze ve Celle'nin asla mağlup edilemeyen, kahredilemeyen ve emri geri çevrilemeyen yegâne varlık olduğuna; bilakis O'nun dirilten ve öldüren, var eden ve yok eden ebedî Diri (el-Hayy) ve her şeyi ayakta tutan (el-Kayyûm) olup asla ölmeyen bir Hayy olduğuna dair aleyhinize kesin bir delil vardır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O, dilediğini yaratır” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يعنى ﵎ بذلك: واللهُ له تصريفُ ما في السماواتِ والأرضِ، {وَمَا بَيْنَهُمَا}. يعنى: وما بينَ السماءِ والأرضِ. يُهْلِكُ ما يشاء من ذلك، ويُبْقِى ما يشاءُ منه، ويُوجِدُ ما أراد، ويُعْدِمُ ما أحبَّ، لا يمنَعُه من شيءٍ أراد من ذلك مانعٌ، ولا يدفَعُه عنه دافعٌ، يُنْفِذُ فيهم حُكمَه، ويُمْضِى فيهم قضاءَه - لا المسيحُ الذي إن أراد إهلاكَه ربُّه، وإهلاكَ أمِّه، لم يمِلكْ دفعَ ما أراد به ربُّه من ذلك.

[Cenâb-ı Hak] -celle senâuhû- bununla şunu kastetmektedir: Göklerde, yerde {وَمَا بَيْنَهُمَا} “ve ikisinin arasındakilerde” [bulunanların] tasarrufu Allah'a aittir. Yani: Gök ile yerin arasındakiler [demektir]. O, bunlardan dilediğini helak eder, dilediğini var bırakır; dilediğini var eder ve dilediğini yok eder. Dilediği şeylerden hiçbirinde O'na mani olabilecek bir engelleyici ve O'ndan [bunu] savabilecek bir savuşturucu yoktur; onlar hakkında hükmünü icra eder ve kazasını yürütür. [İlah olan], Rabbi kendisini ve annesini helak etmek istediğinde Rabbinin kendisi hakkında dilediği bu şeyi savmaya güç yetiremeyen Mesih değildir.

يقولُ جلَّ وعزَّ: كيف يكونُ إلهًا يُعْبَدُ من كان عاجزًا عن دفعِ ما أراد به غيرُه من السُّوءِ، وغيرَ قادرٍ على صرفِ ما نزَل به من الهلاكِ، بل الإلُه المعبودُ الذي له ملكُ كلِّ شيءٍ، وبيده تصريفُ كلِّ مَن في السماءِ والأرضِ وما بينَهما، فقال جلَّ ثناؤُه: {وَمَا بَيْنَهُمَا}. وقد ذكَر السماواتِ بلفظِ الجمعِ، ولم يقُلْ: وما بينَهن؛ لأن المعنى: وما بينَ هذين النوعين من الأشياءِ. كما قال الراعي :

Celle ve Azze şöyle buyurmaktadır: Başkasının kendisine yapmak istediği bir kötülüğü savmaktan aciz olan ve başına gelen helaki bertaraf etmeye güç yetiremeyen bir kimse nasıl ibadet edilen bir ilah olabilir? Bilakis ibadet edilen İlah, her şeyin mülkü kendisine ait olan ve gökte, yerde ve ikisi arasında bulunan herkesin tasarrufu elinde olan zattır. Senası yüce olan [Allah]: {وَمَا بَيْنَهُمَا} “ve ikisi arasındakilerin” buyurmuştur. Gökleri çoğul lafzıyla zikrettiği halde "aralarındakilerin (mâ beynehunne)" dememiştir; çünkü mana: "Bu iki tür varlık arasındakiler" demektir. Nitekim er-Râî şöyle demiştir :

طَرَقَا فتلك هَمَاهِمي أَقْرِيهِما … قُلُصًا لَوَاقِحَ كالقِسيِّ وحُولَا

Geceleyin geldiler; işte benim düşüncelerim/tasalarım [şunlardır]: İkisine yay gibi gebe genç develeri ve bir yaşına basmışları ziyafet olarak ikram ediyorum.

فقال: طَرَقَا. مخبرًا عن شيئين، ثم قال: فتلك هَمَاهِمي. فرجع إلى معنى الكلامِ.

[Şair], iki şeyi haber vererek "طَرَقَا" demiş, ardından "فتلك هَمَاهِمي" diyerek kelamın manasına dönmüştür.

وقولُه: {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ويُنْشِئُ ما يشاءُ ويُوجِدُه، ويُخْرِجُه من حالِ العدمِ إلى حالِ الوجودِ، ولن يقدِرَ على ذلك غيرُ اللهِ الواحدِ القهَّارِ. وإنما يعنى بذلك أن له تدبيرَ السماواتِ والأرضِ وما بينَهما، وتصريفَه، وإفناءَه وإعدامَه، وإيجادَ ما يشاءُ مما هو غيرُ موجودٍ ولا مُنْشأً. يقولُ: فليس ذلك لأحدٍ سواىَ، فكيف زعَمتم أيها الكَذَبةُ أن المسيح إلهٌ، وهو لا يُطيقُ شيئًا من ذلك، بل لا يقدِرُ على دفعِ الضَّرَرِ عن نفسِه ولا عن أمِّه، ولا اجتلابِ نفعٍ إليها إلا بإذني؟

Allah Teâlâ'nın: {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} “Dilediğini yaratır” kavli hakkında; övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O, dilediğini yaratır, var eder ve onu yokluk halinden varlık haline çıkarır. Buna bir ve mutlak galip olan (el-Vâhid, el-Kahhâr) Allah'tan başkası asla güç yetiremez. Bununla ancak; göklerin, yerin ve bu ikisi arasındakilerin idaresinin, sevk ve tasarrufunun, yok edilip ortadan kaldırılmasının ve henüz var olmayıp yaratılmamış şeylerden dilediğini var etmenin yalnızca Kendisine ait olduğunu kastetmektedir. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu [yetki ve güç], Benden başka hiç kimseye ait değildir. O halde ey yalancılar! Bunlardan hiçbirine takat getiremeyen, bilakis Benim iznim olmaksızın ne kendisine ne de annesine [gelecek] bir zararı savmaya ve ne de ona bir menfaat celbetmeye güç yetirebilen Mesih'in bir ilah olduğunu nasıl iddia edebiliyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir (17)” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يقولُ عزَّ ذكرُه: اللهُ المعبودُ هو القادرُ على كلِّ شيءٍ، والمالكُ كلَّ شيءٍ، الذي لا يُعْجِزُه شيءٌ أراده، ولا يَغْلِبُه شيءٌ طلَبه، المقتدِرُ على هلاكِ المسيحِ وأمِّه ومن في الأرضِ جميعًا، لا العاجزُ الذي لا يقدِرُ على منعِ نفسه من ضُرٍّ نزَل به من اللهِ، ولا منعِ أمِّه من الهلاكِ.

Zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İbadet edilen Allah her şeye kadirdir ve her şeyin mülkünün sahibidir; dilediği hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz ve arzuladığı hiçbir şey O'na galip gelemez. Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmeye muktedir olan O'dur; Allah'tan kendisine isabet eden bir zararı kendisinden savmaktan ve annesini helakten korumaktan aciz olan kimse değil!

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ} “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?'” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

وهذا خبرٌ من اللهِ جلَّ وعزَّ عن قومٍ من اليهودِ والنصارى أنهم قالوا هذا القولَ. وقد ذُكِر عن ابن عباسٍ تسميةُ الذين قالوا ذلك من اليهودِ.

Bu, Yahudi ve Hristiyanlardan bir grubun bu sözü söylediklerine dair Allah Celle ve Azze'den bir haberdir. İbn Abbâs'tan, Yahudilerden bunu söyleyen kimselerin isimleri zikredilmiştir.

حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثني محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولي زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: أتى رسولُ اللهِ ﷺ [نعمانُ بنُ أضا، وبَحْرِيُّ بنُ عمرٍو] ، وشَأْسُ بن عَدِيٍّ، فكلَّموه، فكلَّمهم رسولُ اللهِ ﷺ، ودعاهم إلى اللهِ، وحذَّرهم نِقْمتَه، فقالوا: ما تُخَوِّفُنا يا محمدُ، نحن واللهِ أبناءُ اللهِ وأحباؤُه! كقولِ النصارى، فأنزل اللهُ جلَّ وعزَّ فيهم: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} إلى آخرِ الآيةِ .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [Nu'mân b. Adâ, Bahrî b. Amr] ve Şe's b. Adiyy gelip onunla konuştular. Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlarla konuştu, onları Allah'a davet etti ve O'nun intikamından sakındırdı. Bunun üzerine Hristiyanların sözü gibi: "Bizi neyle korkutuyorsun ey Muhammed? Vallahi biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz!" dediler. Bunun üzerine Allah Celle ve Azze onlar hakkında: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler” ayetini sonuna kadar indirdi .

وكان السُّدِّيُّ يقولُ في ذلك بما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ}: أما أبناءُ اللهِ فإنهم قالوا: إن الله أَوْحَى إلى إسرائيلَ أن [ولدًا من وَلَدِك أُدْخِلُهم] النارَ فيكونون فيها أربعين يومًا حتى تطهِّرَهم وتأكُلَ خطاياهم، ثم ينادى منادٍ: أَنْ أَخْرِجوا كلَّ مختونٍ مِن وَلَدِ إسرائيلَ. فأُخْرِجُهم. فذلك قولُه: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} [آل عمران: ٢٤]. وأما النصارى فإن فريقًا منهم قال للمسيحِ: ابن اللهِ.

es-Süddî bu hususta, bana Muhammed b. el-Hüseyn'in rivayet ettiğine göre şöyle derdi: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Yahudiler ve Hristiyanlar: ‘Biz Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz’ dediler” [ayeti hakkında] rivayet etti: “Allah'ın oğulları” [sözüne] gelince; onlar şöyle dediler: Şüphesiz Allah, İsrâil'e: “[Senin evlatlarından bir kısmını] ateşe sokacağım, onlar orada kırk gün kalacaklar; nihayet [ateş] onları arındıracak ve günahlarını yakıp tüketecektir. Sonra bir münâdî: ‘İsrâiloğulları'ndan her sünnetli olanı çıkarın!’ diye seslenecek; Ben de onları çıkaracağım” diye vahyetti. İşte bu [durum], O'nun şu kavlidir: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günler dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” [Âl-i İmrân: 24]. Hristiyanlara gelince; onların bir fırkası Mesîh için: “Allah'ın oğludur” demiştir.

والعربُ قد تُخْرِجُ الخبرَ إذا افْتَخَرت مُخْرَجَ الخبرِ عن الجماعةِ، وإن كان ما افْتَخَرت به من فعلِ واحدٍ منهم ، فتقولُ: نحن الأجوادُ الكِرامُ. وإنما الجَوادُ فيهم واحدٌ منهم، وغيرُ المتكلِّمِ الفاعلُ ذلك، كما قال جريرٌ :

Araplar övündüklerinde, övündükleri şey içlerinden yalnızca birinin fiili olsa bile haberi topluluğu anlatan bir haber şeklinde çıkarırlar ve: "Biz cömert ve kerim kimseleriz" derler; oysa içlerindeki cömert kişi tek bir kişidir ve bunu yapan da konuşanın kendisi değildir. Nitekim Cerîr şöyle demiştir :

نَدَسُنَا أبا مَنْدوسةَ القَيْنَ بالقَنَا … ومارَ دَمٌ من جارِ بَيْبَةَ ناقِعُ

Biz demirci Ebû Mendûse'yi mızraklarla vurduk/mızrakladık ve Beybe'nin komşusundan [fışkırıp] akarak yayılan [koyu kızıl] bir kan aktı .

فقال: نَدَسْنَا. وإنما النادِسُ رجلٌ من قومِ جريرٍ غيرُه. فَأَخْرَج الخبرَ مُخْرَجَ الخبرِ عن جماعةٍ هو أحدُهم. فكذا أَخْبَرَ اللهُ عزَّ ذكرُه عن النصارى أنها قالت ذلك على هذا الوجهِ إن شاء اللهُ.

[Şair]: "نَدَسْنَا (mızrakladık)" demiştir; oysa mızraklayan kişi Cerîr'in kavminden ondan başka bir adamdır. Haberi, kendisinin de biri olduğu bir topluluktan haber verir şekilde çıkarmıştır. İşte zikri aziz olan Allah da -inşâallah- Hristiyanların bu sözü bu şekilde söylediklerini böylece haber vermiştir.

وقولُه: {وَأَحِبَّاؤُهُ}. وهو جمعُ حَبيبٍ. يقولُ اللهُ جلَّ وعزَّ لنبيِّه

Allah Teâlâ'nın: {وَأَحِبَّاؤُهُ} “ve sevgilileriyiz” kavli. Bu [kelime], "habîb" kelimesinin çoğuludur. Allah Celle ve Azze Peygamberi'ne [şöyle buyurmaktadır]:

محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء الكذبةِ المفترِين على ربِّهم: {فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ} ربُّكم {بِذُنُوبِكُمْ} . يقولُ: فلايِّ شيءٍ يعذِّبُكم ربُّكم بذنوبِكم، إن كان الأمرُ كما زعَمتم أنكم أبناؤُه وأحباؤُه، فإن الحبيبَ لا يُعَذِّبُ حبيبَه، وأنتم [مقرُّون أنه معذِّبُكم] . وذلك أن اليهودَ قالت: إن الله معذِّبُنا أربعين يومًا، عددَ الأيامِ التي عبَدنا فيها العجلَ، ثم يُخْرِجُنا جميعًا منها. فقال اللهُ ﷿ لمحمدٍ ﷺ: قلْ لهم: إن كنتم كما تقولون: أبناءُ اللهِ وأحباؤُه، فلم يعذِّبُكم بذنوبِكم؟ يُعْلِمُهم عزَّ ذكرُه أنهم أهلُ فِرْيةٍ وكذبِ على اللهِ جلَّ وعزَّ.

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Rablerine iftira atan bu yalancılara de ki: {فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ} “Öyleyse size niçin azap ediyor” Rabbiniz {بِذُنُوبِكُمْ} “günahlarınız yüzünden?” . Şöyle buyurmaktadır: Eğer durum sizin iddia ettiğiniz gibi O'nun oğulları ve sevgilileri olduğunuz şeklinde ise, Rabbiniz günahlarınız sebebiyle size niçin azap ediyor? Zira seven kimse sevdiğine azap etmez; oysa siz [O'nun size azap edeceğini ikrar etmektesiniz] . Nitekim Yahudiler: "Allah, buzağıya taptığımız günlerin sayısı olan kırk gün bize azap edecek, sonra hepimizi oradan çıkaracaktır" demişlerdi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Onlara de ki: Eğer dediğiniz gibi Allah'ın oğulları ve sevgilileri iseniz, günahlarınız sebebiyle size niçin azap ediyor? Zikri aziz olan [Allah], onların Allah Celle ve Azze'ye iftira atan ve yalan uyduran kimseler olduğunu onlara bildirmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ}.

Allah Teâlâ'nın: {بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} “Aksine siz, O'nun yarattıklarından birer beşersiniz. O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهم: ليس الأمرُ كما زعَمتم أنكم أبناءُ اللهِ وأحباؤُه، {بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ}. يقولُ: خلقٌ من بنى آدمَ، خلَقكم اللهُ مثلَ سائرِ بني آدمَ، إن أَحْسنتم جُوزِيتم بإحسانِكم، كما سائرُ بني آدمَ مَجْزِيُّون بإحسانِهم، وإن أسأتم جُوزِيتم بإساءتِكم، كما غيرُكم مَجْزِيٌّ بها، ليس لكم عندَ اللهِ إلا ما لغيرِكم من خلقِه، فإنه يَغْفِرُ لمن يشاءُ من أهلِ الإيمانِ به ذنوبَه، فيصفَحُ عنه بفضلِه، ويستُرُها عليه برحمتِه فلا يعاقبُه بها.

Şânı yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Durum sizin Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduğunuzu iddia ettiğiniz gibi değildir; {بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ} “Aksine siz, O'nun yarattıklarından birer beşersiniz”. Şöyle buyurmaktadır: Âdemoğullarından bir yaratılmışsınız; Allah sizi diğer bütün Âdemoğulları gibi yaratmıştır. Eğer iyilik ederseniz, diğer Âdemoğulları iyiliklerine karşılık mükâfatlandırıldığı gibi siz de iyiliğinize karşılık mükâfatlandırılırsınız; şayet kötülük ederseniz, başkaları kötülüklerine karşılık cezalandırıldığı gibi siz de kötülüğünüze karşılık cezalandırılırsınız. Allah katında sizin için, O'nun yarattığı diğer kimselere tanınandan başkası yoktur. Zira O, Kendisine iman edenlerden dilediğinin günahlarını bağışlar, lütfuyla onu affeder ve rahmetiyle o [günahları] örterek bundan ötürü onu cezalandırmaz.

وقد بيَّنا معنى "المغفرةِ" في موضعٍ غيرِ هذا بشواهدِه، فأغنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

"Mağfiret" kelimesinin anlamını şahitleriyle birlikte bundan başka bir yerde açıklamıştık; dolayısıyla bu, onun burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır .

{وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ: ويَعْدِلُ على من يشاءُ من خلقِه، فيعاقبُه على ذُنوبِه، ويفضَحُه بها على رءوسِ الأشهادِ، فلا يستُرُها عليه. وإنما هذا من اللهِ عزَّ

{وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} “Dilediğine de azap eder”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yaratıklarından dilediğine adaletiyle muamele eder; böylece onu günahları sebebiyle cezalandırır, şahitlerin huzurunda bu [günahlar] ile rezil eder ve onları onun aleyhine örtmez. Bu, Azîz [ve Celîl olan Allah'tan...]

وجلَّ وعيدٌ لهؤلاء اليهود والنصارى، المتَّكِلين على منازلِ سَلَفِهم الخيارِ عندَ اللهِ، الذين فضَّلهم اللهُ بطاعتِهم إياه، واجْتَباهم لمسارعتِهم إلى رضاه، واصطبارِهم على ما نابهم فيه. يقولُ لهم: لا تَغْتَرُّوا بمكانِ أولئك منى، ومنازلِهم عندى، فإنهم إنما نالوا ما نالوا منى بالطاعةِ لى، وإيثارِ رضاىَ على محابِّهم، لا بالأمانيِّ، فجِدُّوا في طاعتى، وانْتَهُوا إلى أمرى، وانْزَجِروا عما نُهِيتُهم عنه، فإني إنما أغفِرُ ذنوبَ من أَشاءُ أن أغفِرَ ذنوبَه من أهلِ طاعتى، وأعذِّبُ من أشاءُ تعذيبَه من أهلِ معصيتى، لا لمن قَرُبتْ زُلْفَةُ آبائِه منى، وهو لى عدوٌّ، ولأمرى ونهى مخالفٌ.

Celle tarafından, Allah'a itaatleri sebebiyle Allah'ın kendilerini üstün kıldığı, rızasına koşmaları ve O'nun uğrunda başlarına gelenlere sabretmeleri sebebiyle seçtiği hayırlı seleflerinin Allah katındaki makamlarına güvenen bu Yahudi ve Hristiyanlara bir tehdittir. [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Onların Bana olan yakınlığına ve yanımdaki makamlarına aldanmayın! Zira onlar Katımdan elde ettikleri şeyleri ancak Bana itaat etmekle ve rızamı kendi sevdiklerine tercih etmekle elde ettiler, kuru temennilerle değil! Artık Bana itaatte gayret gösterin , emrime uyun ve menedildiğiniz şeylerden vazgeçin. Zira Ben ancak Bana itaat edenlerden günahlarını bağışlamayı dilediğim kimsenin günahlarını bağışlarım; Bana isyan edenlerden de azap etmeyi dilediğim kimseye azap ederim; yoksa kendisi Bana düşman, emrime ve yasağıma muhalif olduğu halde sırf atalarının Bana yakınlığı bulunan kimseyi [bağışlamam].

وكان السُّديُّ يقولُ في ذلك بما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ: يَهْدِى منكم من يشاءُ في الدنيا فيغفرُ له، ويُميتُ من يشاءُ منكم على كفرِه فيعذِّبُه .

es-Süddî, bize Muhammed b. el-Huseyn'in rivayet ettiği şu haberde bu konuda şöyle diyordu: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} “O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” kavli hakkında rivayet etti, o şöyle demiştir: [Allah] sizden dilediğini dünyada doğru yola iletir de onu bağışlar; sizden dilediğini de küfrü üzere öldürür ve ona azap eder .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır ve dönüş de yalnız O'nadır” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يقولُ: للهِ تدبيرُ ما في السماواتِ وما في الأرضِ وما بينَهما وتصريفُه، وبيدِه أمرُه، وله مُلْكُه، يصرِّفُه كيف يشاءُ، ويدبِّرُه كيف أحبَّه، لا شريكَ له في شيءٍ منه، ولا لأحدٍ معه فيه مُلكٌ، فاعْلَموا أيها القائلون: نحنُ أبناءُ اللهِ وأحباؤُه. أنه إن عذَّبكم بذنوبِكم، لم يكنْ لكم منه مانعٌ، ولا لكم عنه دافعٌ؛ لأنه لا نسبَ بينَ أحدٍ

[Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Göklerde, yerde ve ikisi arasında bulunanların idaresi ve tasarrufu Allah'a aittir; onların işi O'nun elindedir ve hâkimiyeti O'nundur. Onları dilediği gibi yönetir ve arzu ettiği şekilde sevk ve idare eder. Bunların hiçbirinde O'nun bir ortağı bulunmadığı gibi O'nunla birlikte mülk sahibi olan hiç kimse de yoktur. Ey “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” diyenler! Biliniz ki eğer O, günahlarınız sebebiyle sizi cezalandırırsa O'na karşı sizi koruyacak bir engelleyici ve O'nun [azabını] sizden savacak bir savunucu bulunamaz. Çünkü hiç kimse ile

وبينَه فيحابيَه بسببِ ذلك، ولا لأحدٍ في شيءٍ دونَه مُلْكٌ فيحولَ بينَه وبينَه إن أراد تعذيبَه بذنبِه ، وإليه مصيرُ كلِّ شيءٍ ومرِجعُه، فاتقوا أيها المفترون عقابَه إيَّاكم على ذنوبِكم بعدَ مرجعِكم إليه، ولا تَغْتَرُّوا بالأمانيِّ وفضائلِ الآباءِ والأسلافِ.

O'nun arasında bir soy bağı yoktur ki bundan ötürü ona iltimas geçsin; O'ndan başka hiçbir kimsenin hiçbir şey üzerinde bir mülkü de yoktur ki, [Allah] günahından ötürü ona azap etmek istediğinde onunla O'nun arasına girip engel olabilsin . Her şeyin varış yeri ve dönüşü yalnız O'nadır. Ey iftiracılar ! O'na döndürüldükten sonra günahlarınız sebebiyle O'nun sizi cezalandırmasından sakının ve kuru temennilere, atalar ile seleflerin faziletlerine aldanmayın!

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ} “Ey Ehl-i kitap! Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde; 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz gelmiştir” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ}. اليهودَ الذين كانوا بين ظَهْرانَيْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ يومَ نزَلت هذه الآيةُ، وذلك أنهم أو بعضَهم، فيما ذُكِر، لما دعاهم رسولُ اللهِ ﷺ إلى الإيمانِ به، وبما جاءهم به من عندِ اللهِ، قالوا: ما بَعث اللهُ من نبيٍّ بعدَ موسى، ولا أَنْزَل بعدَ التوراةِ كتابًا.

Şânı yüce olan [Allah], {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} “Ey Ehl-i kitap” kavliyle, bu ayet indiği gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret yurdunda aralarında yaşayan Yahudileri kastetmektedir. Zira zikredildiğine göre onlar veya bazısı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini ona ve Allah katından getirdiklerine iman etmeye çağırdığında : "Allah Mûsâ'dan sonra hiçbir peygamber göndermemiş, Tevrat'tan sonra da hiçbir kitap indirmemiştir" demişlerdi.

حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بن جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: قال معاذُ بنُ جبلٍ وسعدُ بنُ عُبادةَ وعقبةُ بنُ وهبٍ لليهودِ: يا معشرَ اليهودِ، اتقوا الله، فواللهِ إنكم لتعلَمون أنه رسولُ اللهِ، لقد كنتم تذكُرونه لنا قبلَ مبعَثِه، وتصِفونه لنا بصفتِه. فقال رافعُ بن حُريملةَ ووهبُ بنُ يَهودًا: ما قلنا هذا لكم، وما أَنْزَل اللهُ من كتابٍ بعدَ موسى، ولا أَرْسَل بشيرًا ولا نذيرًا بعدَه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Muâz b. Cebel, Sa'd b. Ubâde ve Ukbe b. Vehb Yahudilere: "Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun. Vallahi siz kesinlikle onun Allah'ın Resûlü olduğunu biliyorsunuz. O peygamber olarak gönderilmeden önce bize ondan bahsediyor ve bize onun niteliklerini anlatıyordunuz" dediler. Bunun üzerine Râfi‘ b. Hureymele ve Vehb b. Yehûdâ şöyle dediler: "Biz size bunu söylemedik. Hem Allah Mûsâ'dan sonra hiçbir kitap indirmedi, ondan sonra ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı gönderdi."

فأَنزَل اللهُ ﷿ في قولِهما: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .

Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onların bu sözü hakkında şu ayeti indirdi: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Ey Ehl-i kitap! Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde; 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz gelmiştir. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi. Allah her şeye hakkıyla kadirdir” .

ويعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا}: قد جاءكم محمدٌ ﷺ رسولُنا، {يُبَيِّنُ لَكُمْ}. يقولُ: يعرِّفُكم الحقَّ، ويوضِّحُ لكم أعلامَ الهدى، ويُرْشِدُكم إلى دينِ اللهِ الْمُرْتَضَى.

Şânı yüce olan [Allah], {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا} “Elçimiz gelmiştir” kavliyle: "Elçimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem size gelmiştir" manasını; {يُبَيِّنُ لَكُمْ} “size açıklayan” kavliyle de: "Size hakkı bildiriyor, hidayet nişanelerini size açıklıyor ve sizi Allah'ın razı olduğu dinine iletiyor" manasını kastetmektedir.

كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ}: وهو محمدٌ ﷺ، جاء بالفرقانِ الذي فرَّق اللهُ به بينَ الحقِّ والباطلِ، فيه بيانُ اللهِ ونورُه وهُدَاه، وعصمةٌ لمن أخَذ به .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ} “Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz gelmiştir” kavli hakkında rivayet etti: "O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Allah'ın hak ile batılın arasını kendisiyle ayırdığı, içinde Allah'ın beyanı, nuru, hidayeti ve ona sarılan kimse için bir korunma bulunan Furkan ile gelmiştir ."

{عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ}. يقولُ: على انقطاعٍ من الرسلِ، والفَتْرةُ في هذا الموضعِ الانقطاعُ. يقولُ: قد جاءكم رسولُنا يبيِّنُ لكم الحقَّ والهُدَى على انقطاعٍ من الرسلِ.

{عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ} “Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde”. Şöyle buyurmaktadır: Peygamberlerin kesintiye uğradığı bir dönemde. Burada fetret, kesinti demektir. Şöyle buyurmaktadır: Peygamberlerin kesintiye uğradığı bir dönemde Elçimiz size hakkı ve hidayeti açıklamak üzere gelmiştir.

والفَتْرةُ الفَعْلةُ، من قولِ القائلِ: فتَر هذا الأمرُ يَفْتُرُ فُتورًا. وذلك إذا هدَأ وسكَن، وكذلك الفَتْرةُ في هذا الموضعِ معناها السكونُ، يرادُ به سكونُ مجئِ الرسلِ، وذلك انقطاعُها.

Fetret (فَتْرَة), "fe'le" (فَعْلَة) vezninde olup kişinin bir şey yatışıp durulduğu zaman söylediği "فَتَرَ هَذَا الْأَمْرُ يَفْتُرُ فُتُورًا" (Bu iş duruldu, gevşeyip dindi) sözünden gelir. İşte bu ayetteki fetret kelimesinin anlamı da sükûn (durulma, kesilme) demektir; bununla peygamberlerin gelişinin durulması, yani kesintiye uğraması kastedilmektedir.

ثم اختلف أهلُ التأويلِ في قَدْرِ مدةِ تلك الفترةِ، فاخْتُلِف في الروايةِ في ذلك عن قتادةَ؛ فروَى معمرٌ عنه ما حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ}. قال: كان بينَ

Sonra tevil ehli (müfessirler) bu fetret süresinin miktarı konusunda ihtilaf ettiler. Bu hususta Katâde’den gelen rivayette de farklılık nakledilmiştir. Nitekim Ma‘mer’in ondan rivayet ettiğini bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den {عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ} “Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” ayeti hakkında bildirdi; Katâde şöyle demiştir: [Şunların] arasında idi:

عيسى ومحمدٍ ﷺ خمسُمائةٍ وستون سنةً .

Îsâ ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in beş yüz altmış yıl vardı .

وروَى سعيدُ بنُ أبي عَرُوبةَ عنه ما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كانت الفترةُ بينَ عيسى ومحمدٍ ﷺ، ذُكِر لنا أنها كانت ستَّمائةِ سنةٍ، أو ما شاء اللهُ من ذلك، اللهُ أعلمُ .

Saîd b. Ebî Arûbe'nin ondan rivayet ettiğini bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, Katâde şöyle demiştir: Îsâ ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki fetret dönemi -bize zikredildiğine göre- altı yüz yıl veya bundan Allah'ın dilediği kadar bir süre idi; Allah daha iyi bilir .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن أصحابِه قولَه: {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ}. قال: كان بينَ عيسى ومحمدٍ ﷺ خمسُمائةِ سنةٍ وأربعون سنةً. قال معمرٌ: قال قتادةُ: خمسُمائةِ سنةٍ وستون سنةً .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da arkadaşlarından {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ} “Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz gelmiştir” kavli hakkında anlattı, o şöyle demiştir: Îsâ ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasında beş yüz kırk yıl vardı. Ma'mer: "Katâde, 'beş yüz altmış yıl' dedi" demiştir .

وقال آخرون بما حُدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: أخبرنا عُبيد بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ}. قال: كانت الفترةُ بينَ عيسى و محمدٍ ﷺ أربعَمائةِ سنةٍ وبضعًا وثلاثين سنةً .

Başkaları ise el-Huseyn b. el-Ferec'den bana rivayet edilen şu görüşü söylediler: Dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ} “Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” kavli hakkında şöyle derken işittim: Îsâ ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki fetret dönemi dört yüz otuz küsur yıl idi .

ويعنى بقولِه: {أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ}: ألّا تقولوا، وكى لا تقولوا. كما قال جلَّ ثناؤُه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النساء: ١٧٦]. بمعنى: ألَّا تضِلُّوا، وكى لا تضِلُّوا.

[Allah Teâlâ], {أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ} “'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye” kavliyle: "Demeyesiniz diye ve dememeniz için" anlamını kastetmektedir. Nitekim şânı yüce olan [Allah]: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Allah sapmayasınız diye size açıklıyor” [Nisâ: 176] buyurmuştur ki bu da "Sapmayasınız diye ve sapmamanız için" anlamındadır.

فمعنى الكلامِ: قد جاءكم رسولُنا يبيِّنُ لكم على فترةٍ من الرسلِ، كي لا تقولوا: ما جاءنا من بشيرٍ ولا نذيرٍ. يُعْلِمُهم عزَّ ذكرُه أنه قد قطَع عُذْرَهم برسولِه

Sözün anlamı [şudur]: 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye, peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde [dini hakikatleri] size açıklayan Elçimiz size gelmiştir. Zikri yüce olan [Allah], Elçisi

ﷺ، وأبْلَغ إليهم في الحجةِ. ويعنى بالبشيرِ المبشِّرَ من أطاع الله، وآمن به وبرسولِه، وعمل بما أتاه من عندِ اللهِ، بعظيمِ ثوابِه في آخرتِه. وبالنذيرِ المُنذِرَ مَن عصاه، وكذَّب رسولَه ﷺ، وعمِل بغيرِ ما أتاه من عندِ اللهِ من أمرِه ونهيِه، بما لا قِبَلَ له به من أليمِ عقابِه في مَعادِه، وشديدِ عذابِه في قيامتِه.

sallallâhu aleyhi ve sellem ile onların mazeretlerini ortadan kaldırdığını ve kendilerine delili eksiksiz ulaştırdığını onlara bildirmektedir. "Müjdeleyici" ile; Allah'a itaat eden, O'na ve Elçisine iman eden ve Allah katından kendisine gelenlerle amel eden kimseyi ahiretteki büyük mükâfatıyla müjdeleyeni; "uyarıcı" ile de; O'na isyan eden, Elçisi sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan ve Allah katından gelen emir ve yasakların gayrısıyla amel eden kimseyi ahirette takat getiremeyeceği acıklı cezasıyla ve kıyametteki şiddetli azabıyla uyaranı kastetmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi. Allah her şeye hakkıyla kadirdir” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يقولُ جلَّ ثناؤُه لهؤلاء اليهودِ الذين وصَفنا صفتهم: قد أَعْذَرنا إليكم، واحتجَجنا عليكم برسولِنا محمدٍ ﷺ، إليكم، وأَرْسَلناه إليكم ليبين لكم ما أَشْكَل عليكم من أمرِ دينِكم، كي لا تقولوا: لم يأتِنا من عندِك رسولٌ يبين لنا ما نحن عليه من الضلالِة. فقد جاءكم من عندى رسولٌ يبشِّرُ من آمن بي وعمِل بما أمرتُه وانتهَى عما نهَيته عنه، وينذِرُ من عصاني وخالَف أمرى، وأنا القادرُ على كلِّ شيءٍ، أقدِرُ على عقابِ من عصاني، وثوابِ من أطاعنى، فاتَّقوا عقابي على معصيتِكم إِيَّايَ، وتكذيبِكم رسولى، واطْلُبوا ثوابى على طاعتكم إيَّايَ، وتصديقِكم بشيرى ونذيرى، فإنى أنا الذي لا يُعْجِزُه شيءٌ أراده، ولا يفوتُه شيءٌ طلبه.

Şânı yüce olan [Allah], niteliklerini anlattığımız bu Yahudilere şöyle buyurmaktadır: Size mazeret bırakmadık ve size gönderdiğimiz Elçimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile aleyhinize hüccet ikame ettik. Din işinizden size kapalı gelen hususları açıklasın diye onu size gönderdik ki: "Katından bize içinde bulunduğumuz sapıklığı açıklayan bir elçi gelmedi" demeyesiniz. İşte Katımdan size; Bana iman edip emrettiğim şeyleri yapan ve yasakladığım şeylerden kaçınan kimseyi müjdeleyen, Bana isyan edip emrime karşı gelen kimseyi de uyaran bir elçi gelmiştir. Ben her şeye kadirim; Bana isyan edeni cezalandırmaya da Bana itaat edene mükâfat vermeye de kadirim. O halde Bana isyan etmeniz ve Elçimi yalanlamanız sebebiyle vereceğim cezadan sakının; Bana itaat etmeniz, müjdeleyicimi ve uyarıcımı tasdik etmeniz karşılığında vereceğim mükâfatı talep edin. Zira Ben, dilediği hiçbir şey Kendisini aciz bırakamayan ve talep ettiği hiçbir şey Kendisinden kaçamayan Zatım.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın' demişti” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

وهذا أيضًا من اللهِ ﷿ تعريفٌ لنبيِّه محمدٍ ﷺ قديمَ تمادى هؤلاء اليهودِ في الغيِّ، وبعدهم عن الحقِّ، وسوءِ اختيارِهم لأنفسِهم، وشدةِ خلافِهم لأنبيائِهم، وبطءِ إنابتِهم إلى الرشادِ، مع كثرةِ نعمِ اللهِ عندَهم، وتتابُعِ أياديه وآلائِه عليهم، مُسَلِّيًا بذلك نبيَّه محمدًا ﷺ عمَّا يَحِلُّ به من علاجِهم، وينزِلُ به من

Bu da aziz ve celil olan Allah'tan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e; bu Yahudilerin azgınlıkta ne denli köklü bir şekilde ileri gittiklerini, haktan uzaklıklarını, kendileri için ne kadar kötü bir tercihte bulunduklarını, peygamberlerine karşı muhalefetlerinin şiddetini ve Allah'ın katlarındaki nimetlerinin çokluğuna, üzerlerindeki ihsan ve lütuflarının ardı ardına gelmesine rağmen doğru yola dönmekte ne kadar ağır davrandıklarını bildirmesidir. [Allah] bununla Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i, onları yola getirmeye çalışmaktan dolayı başına gelen ve

مقاساتِهم في ذاتِ اللهِ. يقولُ اللهُ عز ذِكرُه له ﷺ: لا تأسَ على ما أصابك منهم، فإن الذهابَ عن اللهِ والبعدَ من الحقِّ وما فيه لهم الحظُّ في الدنيا والآخرةِ، من عاداتِهم وعاداتِ أسلافِهم وأوائلِهم، وتعزَّ بما لاقى منهم أخوك موسى صلى اللهُ عليه، واذكُرْ إذ قال موسى لهم: {يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. يقولُ: اذُكروا أياديَ اللهِ عندَكم، وآلاءَه قِبَلَكم.

Allah yolunda onlara katlanmaktan ötürü karşılaştığı sıkıntılar konusunda teselli etmektedir. Zikri aziz olan Allah ona sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Onlardan sana isabet eden şeylere üzülme! Zira Allah'tan yüz çevirmek, haktan ve dünya ile ahirette kendileri için hayır olan şeylerden uzaklaşmak onların, geçmişlerinin ve atalarının adetlerindendir. Kardeşin Mûsâ sallallâhu aleyh'in onlardan gördüğü eziyetlerle teselli bul ve Mûsâ'nın onlara şöyle dediği vakti hatırla: {يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”. Şöyle demektedir: Allah'ın yanınızdaki ihsanlarını ve üzerinizdeki lütuflarını hatırlayın!

كما حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزُّبيرِ، عن ابن عُيينةَ: {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. قال: أياديَ اللهِ عندَكم وأيامَه.

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” kavli hakkında rivayet etti, o şöyle demiştir: "Allah'ın yanınızdaki ihsanlarını ve O'nun [tarihteki ibret dolu] günlerini."

حدثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. يقولُ: عافيةَ اللهِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” kavli hakkında rivayet etti, o şöyle demiştir: "Allah'ın afiyetini ."

وإنما اخترنا ما قلنا؛ لأن الله جلَّ وعزَّ لم يَخْصُصْ من النِّعَمِ شيئًا، بل عمَّ ذلك بذكرِ النعمِ، فذلك على العافيةِ وغيرِها، إذ كانت العافيةُ أحدَ معاني النعمِ.

Bizim bu söylediğimizi tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü Allah Celle ve Azze nimetlerden herhangi birini özelleştirmemiş, aksine nimetleri zikrederek bunu genel tutmuştur. Dolayısıyla bu, afiyeti de diğer şeyleri de kapsar; zira afiyet nimetin anlamlarından biridir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}.

Allah Teâlâ'nın: {إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “Zira O, içinizden peygamberler çıkardı ve sizi hükümdarlar kıldı” kavlinin tevili hakkında [açıklama]:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه أن موسى ذكَّر قومَه من بني إسرائيلَ بأيامِ اللهِ عندَهم، وبآلائِه قِبَلَهم، مُحَرِّضهم بذلك على اتباعِ أمرِ اللهِ في قتالِ الجبَّارين، فقال لهم: اذكُروا نعمةَ اللهِ عليكم إذ فضَّلكم بأن جعَل فيكم أنبياء يأتونكم بوحيِه، ويُخبرونكم بآياته بالغيب، ولم يُعطِ ذلك غيرَكم في زمانِكم هذا. فقيل: إن

Celle senâuhu bununla şunu kastetmektedir: Mûsâ, İsrâiloğullarından olan kavmine Allah’ın geçmişteki [ibret dolu] günlerini ve kendilerine olan nimetlerini hatırlatmış; bununla onları zorbalarla savaşma hususunda Allah'ın emrine uymaya teşvik ederek onlara şöyle demiştir: Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden vahyini size getiren ve O'nun ayetlerini gayb ile size haber veren peygamberler var ederek sizi üstün kılmış ve bu [ayrıcalığı] şu zamanınızda sizden başkasına vermemiştir. Denildi ki: Şüphesiz

الأنبياءَ الذين ذكَرهم موسى أنهم جُعِلوا فيهم هم الذين اختارهم موسى، إذ صار إلى الجبلِ، وهم السبعون الذين ذكَرهم اللهُ فقال: {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا} [الأعراف: ١٥٥].

Mûsâ'nın içlerinden çıkarıldığını zikrettiği peygamberler, dağa gittiğinde Mûsâ'nın seçtiği kimselerdir; onlar Allah'ın zikredip şöyle buyurduğu yetmiş kişidir: {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا} “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti” [el-A'râf: 155].

{وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}: سخَّر لكم من غيركم خدمًا يخدُمونكم.

{وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı”: Başkalarından size hizmet eden hizmetçiler boyun eğdirdi.

وقيل: إنما قال ذلك لهم موسى لأنه لم يكن في ذلك الزمانِ أحدٌ سواهم يخدُمُه أحدٌ من بني آدمَ.

Şöyle de denildi: Mûsâ'nın onlara bunu söylemesinin sebebi, o dönemde Âdemoğullarından kendilerine hizmet edilen onlardan başka kimsenin bulunmayışı idi.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: كنا نُحدَّثُ أنهم أول من سُخِّر لهم الخدَمُ من بنى آدمَ وملَكوا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı ve sizi hükümdarlar kıldı' demişti” kavli hakkında rivayet etti: Katâde şöyle demiştir: Bize anlatılırdı ki Âdemoğullarından kendilerine hizmetçiler boyun eğdirilen ve [onlara] sahip olan ilk kimseler onlardı .

وقال آخرون: كلُّ من ملك بيتًا وخادمًا وامرأةً، فهو مَلِكٌ، كائنًا من كان من الناسِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: İnsanlardan her kim olursa olsun bir eve, bir hizmetçiye ve bir kadına sahip olan herkes meliktir (hükümdardır/efendidir).

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرنا أبو هانئٍ، أنه سمِع أبا عبدِ الرحمنِ الحُبُلِيَّ يقولُ: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ عمرِو بن العاصِ وسألَه رجلٌ، فقال: ألسنا من فقراءِ المهاجرين؟ فقال له عبدُ اللهِ: ألك امرأةٌ تأوى إليها؟ قال: نعم. قال: ألك مسكنٌ تسكُنه؟ قال: نعم. قال: فأنت من الأغنياءِ. قال: إن لى خادمًا. قال: فأنت من الملوكِ.

Bize Yûnus b. Abdil’a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Hânî haber verdi; o, Ebû Abdirrahmân el-Hubulî’yi şöyle derken işitmiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs’ı işittim; bir adam ona soru sorup: “Biz muhacirlerin fakirlerinden değil miyiz?” dedi. Abdullah ona: “Sığındığın (birlikte barındığın) bir eşin var mı?” dedi. Adam: “Evet” cevabını verdi. Abdullah: “İçinde oturduğun bir meskenin var mı?” dedi. Adam: “Evet” dedi. Abdullah: “O halde sen zenginlerdensin” dedi. Adam: “Benim bir hizmetçim de var” deyince; Abdullah: “O halde sen meliklerdensin (hükümdarlardansın)” dedi.

حدثنا الزُّبيرُ بن بكَّارٍ، قال: ثنا أبو ضَمْرَةَ أَنسُ بنُ عِياضٍ، قال: سمعتُ زِيدَ بنَ أسلم يقولُ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. فلا أعلمُ إلا أنه قال: قال رسول الله ﷺ: "من كان له بيتٌ وخادمٌ فهو مَلِكٌ" .

Bize ez-Zübeyr b. Bekkâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Damre Enes b. İyâd anlattı, dedi ki: Zeyd b. Eslem'i {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında şöyle derken işittim; bildiğim kadarıyla o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kimin bir evi ve hizmetçisi varsa o kimse meliktir" buyurmuştur .

حدثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا العلاءُ بنُ عبدِ الجبارِ، عن حمادِ بن سَلَمَةَ، عن حُميدٍ، عن الحسنِ أنه تلا هذه الآيةَ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. . فقال: وهل المُلْكُ إلا مَرْكَبٌ وخادمٌ ودارٌ ؟

Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Alâ b. Abdilcebbâr, Hammâd b. Seleme'den, o Humeyd'den, o da el-Hasen'den anlattı ki kendisi şu ayeti okudu: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı”. Ardından şöyle dedi: "Mülk (hükümranlık/efendilik), bir binek, bir hizmetçi ve bir evden başka nedir ki? "

فقال قائلو هذه المقالةِ: إنما قال لهم موسى ذلك لأنهم كانوا يملكون الدور والخدمَ، ولهم نساءٌ وأزواجٌ.

Bu görüşü savunanlar şöyle demişlerdir: Mûsâ onlara bunu ancak evlere ve hizmetçilere sahip oldukları, kadınları ve eşleri bulunduğu için söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ وابنُ حُميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، قال: أُرَاه عن الحكمِ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: كانت بنو إسرائيلَ إذا كان للرجلِ منهم بيتٌ وامرأةٌ وخادمٌ عُدَّ مَلِكًا .

Bize Süfyân b. Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan anlattı, dedi ki: Sanırım el-Hakem'den [rivayetle] {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında şöyle demiştir: İsrâiloğulları'nda bir adamın evi, hanımı ve hizmetçisi olduğu zaman o melik sayılırdı .

حدثنا هنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، ح وحدثنا سفيانُ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن الحكمِ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: الدارُ والمرأةُ والخادمُ. قال سفيان: أو اثنتين من الثلاثةِ.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan anlattı. (H) Bize Süfyân da anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da el-Hakem'den {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında anlattı, o şöyle demiştir: "Ev, kadın ve hizmetçi." Süfyân: "Veya bu üçünden ikisi" demiştir.

حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ،

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten anlattı,

عن رجلٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: البيتُ والخادُم .

bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında rivayet etti, o şöyle demiştir: "Ev ve hizmetçi ."

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن منصورٍ، عن الحكمِ أو غيرِه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: الزوجةُ والخادمُ والبيتُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan, o el-Hakem'den veya bir başkasından, o da İbn Abbâs'tan {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında haber verdi, o şöyle demiştir: "Eş, hizmetçi ve ev ."

حدثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيح، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: جعل لكم أزواجًا وخدَمًا وبيوتًا .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında anlattı, o şöyle demiştir: "Size eşler, hizmetçiler ve evler verdi ."

حدثنا المثنى، قال: ثنا عليُّ بن محمدٍ الطَّنَافِسيُّ ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن حجَّاجِ بن تَميمٍ ، عن ميمونِ بن مِهْرانَ، عن ابن عباسٍ في قولِ اللهِ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: كان الرجلُ من بني إسرائيلَ إذا كانت له الزوجةُ والخادمُ والدارُ يُسَمَّى مَلِكًا .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî anlattı , dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Haccâc b. Temîm'den , o Meymûn b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında anlattı, o şöyle demiştir: "İsrâiloğulları'ndan bir kimsenin eşi, hizmetçisi ve evi olduğunda kendisine melik denilirdi ."

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: ملَّكهم الخدَمَ. قال قتادةُ: كانوا أوَّلَ

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında haber verdi, o şöyle demiştir: "Onlara hizmetçileri mülk [olarak] verdi." Katâde dedi ki: "Onlar ilk

من ملَك الخدَمَ .

hizmetçilere sahip olan kimselerdi ."

حدثني الحارثُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ أبانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. قال: جعل لكم أزواجًا وخدَمًا وبيوتًا.

Bana el-Hâris b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında anlattı, o şöyle demiştir: "Size eşler, hizmetçiler ve evler verdi."

وقال آخرون: إنما عنَى بقولِه: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}. أنهم يملكون أنفسَهم وأهليهم وأموالَهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavliyle kastedilen, onların kendilerine, ailelerine ve mallarına sahip olmalarıdır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بن حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا}: يملِكُ الرجلُ منكم نفسَه وأهلَه ومالَه .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “ve sizi hükümdarlar kıldı” kavli hakkında anlattı: "Sizden bir adamın kendisine, ailesine ve malına sahip olmasıdır ."

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (٢٠)} “ve âlemlerden hiçbir kimseye vermediğini size verdi” kavlinin tefsiri.

[اخْتَلَف أهلُ التأويل في الذين] عُنُوا بهذا الخطابِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى به أمةُ محمدٍ ﷺ.

[Tefsir ehli,] bu hitapla kastedilen kimseler hakkında [ihtilaf etmişlerdir] . Bazıları: "Bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن السُّديِّ، عن أبي مالكٍ وسعيدِ بن جبيرٍ: {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}. قالا: أمةُ محمدٍ ﷺ.

Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, [o] es-Süddî'den, [o da] Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “ve âlemlerden hiç kimseye vermediğini size verdi” [ayeti hakkında] ikisi: "[Kastedilen,] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir" dediler.

وقال آخرون: عُني به قومُ موسى ﷺ.

Başkaları ise: "Bununla Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmi kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: هم قومُ موسى.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, o: "Onlar Mûsâ'nın kavmidir" demiştir.

حدثني الحارثُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ أبانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}. قال: هم بينَ ظهرانَيْه يومَئذٍ .

Bana el-Hâris b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “ve âlemlerden hiçbir kimseye vermediğini size verdi” kavli hakkında anlattı, o şöyle demiştir: "Onlar o gün onun yanında bulunan kimselerdir ."

ثم اخْتَلفوا في الذي آتاهم اللهُ ما لم يُؤْتِ أحدًا من العالمينِ؛ فقال بعضُهم: هو المنُّ والسَّلْوَى والحَجَرُ والغَمامُ.

Sonra Allah'ın âlemlerden hiçbir kimseye vermeyip de onlara verdiği şey hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları: "O; kudret helvası, bıldırcın kuşu, taş ve buluttur" dedi.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: