حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمعت أبا معاذٍ، قال: ثني عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِهِ: {قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا}: بالهُدَى، فَهَدَاهما فكانا على دينِ موسى، وكانا في مدينةِ الجبارين .
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bana Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki:” kavli hakkında şöyle derken işittim: "Hidayetle [nimet verdi]; böylece onları hidayete erdirdi ve onlar Mûsâ'nın dini üzere idiler, zorbaların şehrinde bulunuyorlardı ."
القولُ في تأويلِ قولِه: {ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ}.
O'nun: {ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ} “Onların üzerlerine kapıdan girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz siz galip geleceksiniz” kavlinin teviline dair açıklama.
وهذا خبرٌ من اللهِ عزَّ ذكرُه عن قولِ الرجلين اللذين يخافانِ الله لبني إسرائيلَ، إذ جبُنوا وخافوا من الدخول على الجبَّارين لما سمِعوا خبرَهم، وأَخْبَرهم النقباءُ الذين أفْشَوا ما عاينوا من أمرِهم فيهم، وقالوا: {إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا}. فقالا لهم: ادْخُلوا عليهم أيها القومُ بابَ مدينتِهم، فإن الله معكم، وهو ناصرُكم، وإنكم إذا دخَلتم البابَ غلَبتموهم.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın; zorbaların haberini işittiklerinde, onların durumundan bizzat müşahede ettikleri şeyleri aralarında ifşa eden temsilciler kendilerine haber verip: {إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا} “Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır; onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz. Eğer oradan çıkarlarsa [biz de gireriz]” dediklerinde korkaklık gösterip zorbaların karşısına çıkmaktan çekinen İsrâiloğullarına, Allah'tan korkan o iki adamın söylediklerine dair verdiği bir haberdir. Nitekim o iki kişi onlara şöyle demiştir: "Ey kavim! Onların şehirlerinin kapısından üzerlerine girin; zira Allah sizinle beraberdir ve O sizin yardımcınızdır. Şüphesiz siz o kapıdan girdiğiniz takdirde onlara galip geleceksiniz."
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ بالكتابِ الأولِ، قال: لما همَّ بنو إسرائيلَ بالانصرافِ إلى مصرَ حينَ أَخْبَرهم النقباءُ بما أَخْبَروهم من أمرِ الجبابرةِ، خرَّ موسى وهارونُ على وجوهِهما سجودًا قُدَّامَ جماعةِ بني إسرائيلَ، وخرَّق يوشعُ بنُ نونٍ وكالبُ بنُ يوفنا ثيابَهما، وكانا من جواسيسِ الأرضِ، وقالا لجماعةِ بني إسرائيلَ: إن الأرضَ مرَرنا بها وجسَسْناها صالحةً، رَضِيَها ربُّنا لنا، فوهَبها لنا، وإنَّها [لم تكنْ تفيضُ لبنًا وعسلا] ولكن افعلوا واحدةً لا تَعْصُوا الله، ولا تَخْشَوُا الشعبَ الذين بها، فإنهم [خُبْزُنا، و] مدفوعون في أيدينا، إن حاربناهم ذهَبت منهم، وإن الله معنا فلا تَخْشَوهم. فأراد الجماعةُ من بني إسرائيلَ أن يرجُموهما بالحجارةِ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da önceki Kitap ehlinden ilim sahibi olan bazılarından nakletti: Temsilciler İsrâiloğullarına zorbaların durumuna dair anlattıklarını anlatınca İsrâiloğulları Mısır'a dönmeye niyetlendiğinde, Mûsâ ve Hârûn İsrâiloğulları cemaatinin önünde secdeye kapandılar. Yûşa b. Nûn ile Kâlib b. Yûfennâ da elbiselerini yırttılar —ki bu ikisi o toprağın casuslarındandı (keşif kollarındandı)— ve İsrâiloğulları cemaatine şöyle dediler: "Uğradığımız ve keşfettiğimiz bu toprak pek güzeldir; Rabbimiz bizim için ondan razı olmuş ve onu bize bağışlamıştır. Gerçi o [süt ve bal akıtan bir yer değildi] , fakat tek bir şey yapın: Allah'a isyan etmeyin ve oradaki kavimden korkmayın; zira onlar [bizim ekmeğimizdir ve] elimize verilmişlerdir. Eğer onlarla savaşırsak güçleri ellerinden gider; şüphesiz Allah bizimle beraberdir, onlardan korkmayın." Bunun üzerine İsrâiloğulları cemaati o ikisini taşlamak istedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أنهم بعَثوا اثنى عشَرَ رجلًا، من كلِّ سبطٍ رجلًا، عيونًا لهم، وليأتوهم بأخبارِ القومِ؛ فأما
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre onlar, kendilerine gözcü olmaları ve o kavmin haberlerini getirmeleri için her kabileden birer kişi olmak üzere on iki adam gönderdiler. Bunlardan
عشَرةً فجبَّنوا قومَهم، وكرَّهوا إليهم الدخولَ عليهم، وأما الرجلان فأمَر قومَهما أن يدخُلوها، وأن يتَّبِعوا أمرَ اللهِ، ورغَّبا في ذلك، وأَخْبَرا قوَمهما أنهم غالبون إذا فعَلوا ذلك .
On kişi kavimlerini korkuttu ve onların üzerlerine gitmeyi kendilerine kötü gösterdi. İki adama gelince; onlar kavimlerine oraya girmelerini, Allah'ın emrine uymalarını emretti , bunu teşvik etti ve böyle yaptıkları takdirde galip geleceklerini kavimlerine haber verdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {عَلَيْهِمُ الْبَابَ}: قريةُ الجبارين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {عَلَيْهِمُ الْبَابَ} “Onların üzerlerine kapıdan” kavli hakkında anlattı: "Zorbaların şehridir ."
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣)}.
O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣)} “Eğer müminlerseniz yalnız Allah'a tevekkül edin.” kavlinin teviline dair açıklama.
وهذا أيضًا خبرٌ من اللهِ جلَّ وعزَّ عن قولِ الرجلين اللذين يخافانِ الله أنهما قالا لقومِ موسى - يشجِّعانهم بذلك، ويرغِّبانهم في المضيِّ لأمرِ اللهِ بالدخولِ على الجبَّارين في مدينتِهم -: توكَّلوا أيها القومُ على اللهِ في دخولِكم عليهم. فيقولان لهم: ثِقُوا باللهِ، فإنه معكم إن أطعتُموه فيما أمَركم من جهادِ عدوِّكم. وعَنَيا بقولِهما: {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}: إن كنتم مصدِّقي نبيِّكم ﷺ ما فيما أنْبَأكم عن ربِّكم من النصرةِ والظَّفَرِ عليهم، وفى غيرِ ذلك من إخبارِه عن ربِّه، ومؤمنين بأن ربَّكم قادرٌ على الوفاءِ لكم بما وعَدكم من تمكينِكم في بلادِ عدوِّه وعدوِّكم.
Bu da aziz ve celil olan Allah'ın, Allah'tan korkan o iki adamın —bununla onları cesaretlendirerek ve şehirlerinde zorbaların üzerine girmek suretiyle Allah'ın emrini yerine getirmeye teşvik ederek— Mûsâ'nın kavmine şöyle söylediklerine dair verdiği bir haberdir: "Ey kavim! Onların üzerlerine girme konusunda Allah'a tevekkül edin." Onlara şöyle demektedirler: "Allah'a güvenin; zira düşmanınızla cihad etmeniz hususunda size emrettiği şeyde O'na itaat ederseniz O sizinle beraberdir." Onlar: {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer müminlerseniz” sözleriyle şunu kastetmişlerdir: Eğer nebînizin sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlarınıza karşı yardım ve zafer konusunda Rabbinizden size bildirdiği şeylerde ve Rabbinizden haber verdiği diğer hususlarda onu tasdik eden kimseler iseniz ve Rabbinizin, O'nun ve sizin düşmanınız olanların yurtlarına sizi yerleştireceğine dair size vaat ettiği şeyi yerine getirmeye kadir olduğuna iman ediyorsanız.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالُوا يَامُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ (٢٤)}.
O'nun: {قَالُوا يَامُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ (٢٤)} “Dediler ki: Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz.” kavlinin teviline dair açıklama.
وهذا خبرٌ من اللهِ جلَّ ذكرُه عن قولِ الملإِ من قومِ موسى لموسى، إذ رُغِّبوا في جهادِ عدوِّهم، ووُعِدوا نصرَ اللهِ إِيَّاهم، إن هم ناهضُوهم ودخَلوا عليهم بابَ
Bu da zikri yüce olan Allah'ın, Mûsâ'nın kavminden olan ileri gelenlerin —düşmanlarıyla cihada teşvik edildiklerinde ve şayet onlara karşı harekete geçip üzerlerine kapıdan
مدينتِهم، أنهم قالوا له: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا}. يعُنون: إنا لن ندخُلَ مدينتَهم أبدًا. والهاءُ والألفُ في قولِه: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا}. من ذكرِ المدينةِ. ويعنون بقولِهم: {أَبَدًا}: أيامَ حياتِنا، {مَا دَامُوا فِيهَا}. يَعنُون : ما كان الجبّارون مقيمين في تلك المدينةِ التي كتَبها اللهُ لهم، وأُمِروا بدخولِها، {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}: لا نجيءُ معك يا موسى إن ذهَبتَ إليهم لقتالِهم، ولكن نتركُك تذهبُ أنت وحدَك وربُّك، فتُقاتلانهم.
girdikleri takdirde Allah'ın yardımı kendilerine vaat edildiğinde— Mûsâ'ya söyledikleri söz hakkında verdiği bir haberdir; zira onlar ona şöyle demişlerdir: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا} “Biz oraya asla girmeyiz.” Yani: Biz onların şehrine asla girmeyiz. {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا} kavlindeki bitişik zamir (hâ) şehirden kinayedir. {أَبَدًا} “asla” sözleriyle: Hayatta olduğumuz müddetçe; {مَا دَامُوا فِيهَا} “onlar orada bulundukları müddetçe” sözleriyle de : Zorbalar, Allah'ın onlar için yazdığı ve kendilerine girmeleri emredilen o şehirde ikamet ettikleri sürece [oraya girmeyiz], demek istemişlerdir. {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz” [sözleriyle de]: Ey Mûsâ! Sen onlarla savaşmak için onlara gidecek olursan biz seninle beraber gelmeyiz; bilakis seni yalnız bırakırız, sen tek başına ve Rabbin gidersiniz, ikiniz onlarla savaşırsınız, [demişlerdir].
وكان بعضُهم يقولُ في ذلك : ليس معنى الكلامِ: اذهبْ أنت ولْيَذْهَبْ معك ربُّك فقاتلا. ولكن معناه: اذهبْ أنت يا موسى ولْيُعِنْكَ ربُّك؛ وذلك أن الله لا يجوزُ عليه الذهابُ.
Bazıları bu konuda şöyle diyordu : Sözün anlamı "Sen git, Rabbin de seninle beraber gitsin ve ikiniz savaşın" demek değildir. Aksine anlamı: "Ey Mûsâ, sen git, Rabbin de sana yardım etsin" demektir; zira Allah hakkında gitmek caiz değildir.
وهذا إنما كان يحتاجُ إلى طلب المَخْرَجِ له لو كان الخبرُ عن قومٍ مؤمنين، فأما قومٌ أهلُ خلافٍ على اللهِ عزَّ ذكرُه ورسولِه، فلا وجهَ لطلبِ المخرجِ لكلامِهم فيما قالوا في اللهِ ﷿، وافْتَرْوا عليه، إلا بما يشبهُ كفرَهم وضلالتَهم.
Bunun için bir tevil/açıklama arama ihtiyacı ancak haber mümin bir kavim hakkında olsaydı gerekirdi. Zikri yüce olan Allah'a ve O'nun elçisine muhalefet ehli olan bir topluluğa gelince; Allah celle ve azze hakkında söyledikleri ve O'na iftira ettikleri sözlerinde, onların küfür ve sapıklıklarına benzeyen durumlar dışında sözlerine tevil aramanın bir anlamı yoktur.
وقد ذُكر عن المقدادِ أنه قال لرسولِ الله ﷺ خلافَ ما قال قومُ موسى لموسى.
el-Mikdâd'dan ise Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, Mûsâ'nın kavminin Mûsâ'ya söylediğinin aksini söylediği zikredilmiştir.
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، وحدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن مُخارِقٍ، عن طارقٍ، أن المقدادَ بنَ الأسودِ قال للنبي ﷺ: إنا لا نقولُ كما قالت بنو إسرائيلَ: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}. ولكن نقولُ: اذهبْ أنت وربُّك فقاتلا، إنا معكم مقاتلون.
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı; [ayrıca] bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, [o] Muhârik'ten, [o da] Târık'tan anlattı: el-Mikdâd b. el-Esved, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dedi: Biz İsrâiloğullarının: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturacağız” dediği gibi demeyiz. Fakat biz şöyle deriz: Sen ve Rabbin gidin savaşın, şüphesiz biz de sizinle birlikte savaşanlarız.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن رسولَ اللهِ ﷺ قال لأصحابِه يومَ الحديبيةِ حينَ صدَّ المشركون الهَدْيَ، وحِيل بينَهم وبينَ مناسكِهم: "إني ذاهبٌ بالهديِ فناحرُه عندَ البيتِ". فقال له المقدادُ بنُ الأسودِ: أمَا واللهِ لا نكونُ كالملإِ من بنى إسرائيلَ، إذ قالوا لنبيِّهم: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}. ولكن نقولُ : اذهبْ أنت وربُّك فقاتِلا إنا معكم مقاتِلون. فلما سمِعها أصحابُ النبيِّ ﷺ تتابعوا على ذلك .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize zikredildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye günü, müşrikler kurbanlıkları engellediğinde ve kendileriyle menâsiklerinin arasına girildiğinde ashabına: "Ben kurbanlığı götürüp Beyt'in yanında keseceğim" buyurdu. Bunun üzerine Mikdâd b. el-Esved ona: "Vallahi biz nebilerine: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz” dedikleri vakit İsrâiloğullarının ileri gelenleri gibi olmayız. Bilakis şöyle deriz : Sen ve Rabbin gidin savaşın, biz de sizinle beraber savaşanlarız!" dedi. Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı bunu işitince peş peşe bu sözü tekrarladılar .
وكان ابن عباسٍ والضحَّاكُ بنُ مُزاحِمٍ وجماعةٌ غيرُهما يقولون: إنما قالوا هذا القولَ لموسى ﵇ حينَ تبيَّن لهم أمرُ الجبَّارين وشدةُ بطشِهم.
İbn Abbâs, ed-Dahhâk b. Müzâhim ve başkalarından oluşan bir topluluk şöyle demekteydiler: Onlar Mûsâ'ya aleyhisselâm bu sözü ancak zorbaların durumu ve yakalayışlarının şiddeti kendilerine ayan beyan ortaya çıktığında söylemişlerdir.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ: أمَر اللهُ جلَّ وعزَّ بني إسرائيلَ أن يسيرُوا إلى الأرضِ المقدَّسةِ مع نبيِّهم موسى ﷺ، فلما كانوا قريبًا من المدينةِ قال لهم موسى: ادْخُلوها. فَأَبَوْا، وجبُنُوا، وبعَثُوا اثنى عشَرَ نقيبًا لينظُروا إليهم، فانطلَقوا فنظَروا، فجاءوا بحبةِ فاكهةٍ من فاكهتِهم بوِقرِ الرَّجُلِ، فقالوا: قدِّروا قوةَ قومٍ وبأسَهم هذه فاكهتُهم. فعندَ ذلك قالوا لموسى: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}.
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim: "Aziz ve celil olan Allah, İsrâiloğullarına nebileri Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte mukaddes toprağa yürümelerini emretti. Şehre yaklaştıklarında Mûsâ onlara: 'Oraya girin' dedi. Onlar ise kaçındılar ve korkaklık gösterdiler; onlara bakıp gözetlesinler diye on iki temsilci gönderdiler. Gidip baktılar ve onların meyvelerinden bir adamın yükü ağırlığında bir meyve tanesi getirdiler ve: 'Meyveleri bu olan bir kavmin gücünü ve kuvvetini takdir edin' dediler. İşte o vakit Mûsâ'ya: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz” dediler."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ نحوَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٥)}.
O'nun: {قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٥)} “Dedi ki: Rabbim! Şüphesiz ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır.” kavlinin teviline dair açıklama.
وهذا خبرٌ من اللهِ جلَّ وعزَّ عن قيلِ موسى حينَ قال له قومُه ما قالوا من قولِهم: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}. أنه قال عندَ ذلك، وغضِب من قيلِهم، لهم داعيًا: يا ربِّ: {إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي}. يعنى بذلك: لا أقدِرُ على أحدٍ أن أَحْمِلَه على ما أُحبُّ وأُريدُ من طاعتِك، واتباعِ أمرِك ونهيِك، إلا على نفسى، وعلى أخى. من قولِ القائلِ: ما أملِكُ من الأمرِ شيئًا إلا كذا وكذا. بمعنى: لا أقدِرُ على شيءٍ غيرِه.
Bu, aziz ve celil olan Allah'ın, kavminin Mûsâ'ya: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz” şeklindeki sözlerini söyledikleri vakit, Mûsâ'nın sözü hakkında verdiği bir haberdir; zira o bu durumda onların sözüne öfkelenerek şöyle dua etmiştir: Ey Rabbim! {إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي} “Şüphesiz ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum.” Bununla şunu kastetmektedir: Kendim ve kardeşim dışında hiç kimseyi Sana itaat etme, emrine ve nehyine uyma hususunda sevdiğim ve dilediğim şeye yöneltmeye güç yetiremiyorum. Bu, bir kimsenin "Şu ve şu durumdan başka bir şeye mâlik değilim" sözünden gelir ki anlamı "Ondan başka hiçbir şeye güç yetiremiyorum" demektir.
ويعنى بقولِه: {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}: افْصِلْ بينَنا وبينَهم بقضاءٍ منك تقضيه فينا وفيهم، فتُبْعِدَهم منا. من قولِ القائلِ: فرَقْتُ بينَ هَذين الشيئين. بمعنى: فصَلتُ بينَهما. من قول الراجزِ :
O'nun: {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır” kavliyle de şunu kastetmektedir: Bizim ve onların hakkında vereceğin bir hükümle bizimle onların arasını ayır da onları bizden uzaklaştır. Bu, bir kimsenin "Bu iki şeyin arasını ayırdım" yani "Aralarını kestim/ayırdım" sözünden gelir. Nitekim recez şairi şöyle demiştir :
يا ربِّ فافْرُقْ بينَهُ وبَيْني
Ey Rabbim! Ayır onunla benim aramı,
أشدَّ ما فرَقْتَ بين اثنينِ
İki şeyin arasını ayırdığın en şiddetli şekilde!
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam,
أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. يقولُ: اقضِ بيني وبينَهم .
babasından, o da İbn Abbâs'tan {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır” kavli hakkında anlattı: "Benimle onların arasında hükmet " demektedir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. يقولُ: اقضِ بينَنا وبينَهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır” kavli hakkında anlattı: "Bizimle onların arasında hüküm ver " demektedir.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بن حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: غضِب موسى ﷺ حينَ قال له القومُ: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}. فدعا عليهم فقال: {رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. وكانت عَجْلةً من موسى عجِلها .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Kavmi Mûsâ'ya: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz” dediğinde Mûsâ [aleyhisselâm] öfkelendi. Onların aleyhine dua edip şöyle dedi: {رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Rabbim! Şüphesiz ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum; artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır.” Bu, Mûsâ'nın aceleyle ettiği bir bedduaydı .
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. يقولُ: اقضِ بينَنا وبينَهم، وافتحْ بينَنا وبينَهم. كلّ هذا يقولُ الرجلُ: اقضِ بينَنا. فقضَى اللهُ جَلَّ ثناؤُه بينَه وبينَهم أن سمَّاهم فاسقين .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Bizimle onların arasında hükmet, bizimle onların arasını aç [ve hükmünü ver]" demektedir. Bütün bunlar bir kimsenin : "Aramızda hükmet" demesi gibidir. Allah -övgüsü yüce olsun- aralarında hüküm vermiş ve onları fasıklar diye isimlendirmiştir .
وعنَى بقولِه: {الْفَاسِقِينَ}. الخارجين عن الإيمانِ باللهِ وبه إلى الكفرِ باللهِ وبه.
O'nun: {الْفَاسِقِينَ} “Fasıklar” kavliyle kastettiği; Allah'a ve O'nun [peygamberine] imandan çıkıp Allah'ı ve O'nu inkâr etmeye sapan kimselerdir.
وقد دلَّلنا على أن معنى "الفسقِ" الخروجُ من شيءٍ إلى شيءٍ فيما مضَى، بما
Daha önce «fısk» (الفسق) kelimesinin anlamının bir şeyden [başka] bir şeye çıkmak olduğuna dair,
أَغْنى عن إعادتِه .
tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde delil getirmiştik .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ}.
O'nun: {قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar'” kavlinin teviline dair açıklama.
اخْتَلف أهلُ التأويلِ في الناصبِ لـ "الأربعين"؛ فقال بعضُهم: الناصبُ لها قولُه: {مُحَرَّمَةٌ}. وإنما حرَّم اللهُ جلَّ وعزَّ على القوم الذين عصَوه وخالفوا أمرَه من قومِ موسى، وأبَوا حربَ الجبَّارين - دخولَ مدينتِهم أربعين سنةً، ثم فتَحها عليهم وأسكَنَهموها ، وأَهْلَك الجبَّارين بعدَ حربٍ منهم لهم، بعد أن انقَضَتِ الأربعون سنةً، وخرَجوا من التِّيهِ.
Tevil ehli, "kırk" kelimesini nasb eden lafız hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Onu nasb eden lafız, O'nun: {مُحَرَّمَةٌ} “haram kılınmıştır” kavlidir" demiştir. Aziz ve celil olan Allah, Mûsâ'nın kavminden kendisine isyan edip emrine karşı gelen ve zorbalarla savaşmaktan kaçınan bu topluluğa , onların şehirlerine girmeyi kırk yıl haram kılmış; sonra kırk yıl tamamlanıp Tîh'ten çıktıklarında, onlara karşı savaştıktan sonra oranın fethini onlara nasip etmiş, onları oraya yerleştirmiş ve zorbaları helak etmiştir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ، قال: لما قال لهم القومُ ما قالوا، ودعا موسى عليهم، أوحى اللهُ إلى موسى: إنَّها محرَّمةٌ عليهم أربعين سنةً يتيهون في الأرضِ، فلا تأسَ على القومِ الفاسقين. وهم يومَئذٍ فيما ذُكر ستُّمِائةِ ألفِ مقاتلٍ، فجعَلهم فاسقين بما عصَوا، فلبِثوا أربعين سنةً في فراسخَ ستةٍ، أو دونَ ذلك، يَسِيرون كلَّ يومٍ جادِّين لكي يَخْرُجوا منها، حتى [سئِموا ونزَلُوا]، فإذا هم في الدارِ التي منها ارْتَحلوا، وإنهم اشتكُوْا إلى موسى ما فُعِل بهم، فأُنْزِل عليهم المنُّ والسَّلْوَى، وأُعْطوا من الكِسْوةِ ما هي قائمةٌ لهم، ينشأُ الناشئُ فتكونُ معه على هيئتِه، وسأل موسى ربَّه أن يَسْقِيَهم، فأُتِيَ بحجرِ الطُّورِ، وهو
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den naklen anlattı; [er-Rebî‘] şöyle dedi: Kavim onlara söyleyeceğini söyleyip Mûsâ da onların aleyhine dua edince Allah Mûsâ'ya: {إنَّها محرَّمةٌ عليهم أربعين سنةً يتيهون في الأرضِ، فلا تأسَ على القومِ الفاسقين} “Şüphesiz orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık o fasıklar topluluğu için üzülme!” diye vahyetti. O gün onlar, zikredildiğine göre altı yüz bin savaşçı idiler. [Allah] isyan etmeleri sebebiyle onları fasıklar kıldı. Böylece onlar altı fersah veya bundan daha az bir [alan] içerisinde kırk yıl kaldılar. Her gün oradan çıkmak için gayretle yürüyorlardı; nihayet [bıkıp konakladıklarında] bir de baktılar ki yola çıktıkları yerdedirler. Kendilerine yapılan bu durumu Mûsâ'ya şikâyet ettiler. Bunun üzerine onlara kudret helvası ve bıldırcın indirildi ve kendilerine üstlerinde kalıcı elbiseler verildi; öyle ki küçük bir çocuk büyür, elbise de onunla birlikte onun bedenine göre [büyürdü]. Mûsâ, onlara su vermesi için Rabbine dua etti; bunun üzerine ona Tûr taşı getirildi ki o,
حجرٌ أبيضُ، إذا ما نزَل القومُ ضرَبه بعصاه، فيخرُجُ منه اثنتا عشرَةَ عينًا، لكل سِبطٍ منهم عينٌ، قد علِم كلُّ أناسٍ مَشْرَبَهم، حتى إذا خلَت أربعون سنةً، وكانت عذابًا بما اعتدَوا وعصَوا، وأنه أوْحَى إلى موسى أن يَأْمُرَهم أن يسيروا إلى الأرضِ المقدسةِ، فإن الله قد كفاهم عدوَّهم، وقلْ لهم إذا أَتَوا المسجدَ أن يأتوا البابَ ويسجُدوا إذا دخَلوا، ويقولوا: حِطَّةٌ - وإنما قولُهم: حِطَّةٌ. أن يَحُطَّ عنهم خطاياهم - فأبى عامَّةُ القومِ وعصوا، وسجَدوا على خدِّهم، وقالوا: حِنْطَةٌ. فقال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} إلى: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} [البقرة: ٥٩].
beyaz bir taştı; kavim konakladığında Mûsâ ona asasıyla vurur, ondan on iki pınar fışkırır, onlardan her bir kabileye bir pınar düşer ve her topluluk su içeceği yeri bilirdi. Kırk yıl tamamlanıncaya kadar bu böyle sürdü; bu, haddi aşmaları ve isyan etmeleri sebebiyle bir azaptı. Allah Mûsâ'ya, onlara Mukaddes Topraklar'a doğru yürümelerini emretmesini vahyetti; zira Allah onların düşmanlarına karşı onlara yetmişti. Ve onlara: 'Mescide geldiklerinde kapıya yönelsinler, girdiklerinde secde etsinler ve «Hıtta» (günahlarımızı bağışla) desinler' -onların «Hıtta» demesi, Allah'ın onların günahlarını döküp bağışlaması içindi- [diye söylemesini vahyetti]. Fakat kavmin geneli direndi ve isyan etti; yanakları üzerine secde ettiler ve: «Hınta» (buğday) dediler. Bunun üzerine Allah -övgüsü yüce olsun-: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} 'den {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} [el-Bakara: 59]'ye kadar olan ayeti indirdi.
وقال آخرون: بل الناصبُ لـ "الأربعين"، {يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ}. قالوا: ومعنى الكلامِ: قال: فإنها محرَّمةٌ عليهم أبدًا يتيهون في الأرضِ أربعين سنةً. قالوا: ولم يدخُلْ مدينةَ الجبَّارين أحدٌ ممن قال: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}. وذلك أن الله عزّ ذكرُه حرَّمها عليهم. قالوا: وإنما دخَلها من أولئك القومِ يوشعُ، وكلابُ اللذان قالا لهم: {ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ}. وأولادُ الذين حرَّم اللهُ عليهم دخولَها، فتيَّهَهم اللهُ فلم يدخُلْها منهم أحدٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis "kırk" kelimesini nasb eden lafız, {يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” kavlidir. Onlar şöyle dediler: Sözün anlamı şudur: "Dedi ki: Şüphesiz orası onlara ebediyen haram kılınmıştır; kırk yıl yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar." Dediler ki: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz” diyenlerden hiçbiri zorbaların şehrine girmemiştir. Bunun sebebi, zikri yüce olan Allah'ın orayı onlara haram kılmasıdır. Dediler ki: O topluluktan oraya sadece, kendilerine: {ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ} “Onların üzerlerine kapıdan girin; oraya girdiniz mi şüphesiz siz galipsinizdir” diyen Yûşa ve Kâlib ile Allah'ın kendilerine oraya girmeyi haram kıldığı kişilerin çocukları girmiştir; zira Allah onları şaşkınlığa düşürmüş ve o [isyankâr] kimselerden hiçbiri oraya girememiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ بنُ حربٍ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ في قولِ اللهِ: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ}. قال: أبدًا .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleyman b. Harb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den Allah'ın: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} “Öyleyse orası onlara haram kılınmıştır” kavli hakkında anlattı: "Ebediyen " dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: حدَّثنا سليمانُ بنُ حربٍ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ في قولِ اللهِ: {يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ}. قال: أربعين سنةً.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleyman b. Harb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den Allah'ın: {يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” kavli hakkında anlattı: "Kırk yıl." dedi.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هارونُ النحْويُّ، قال: ثنى الزبيرُ بنُ الخِرِّيتِ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ}. قال: التحريمُ التِّيهُ .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hârûn en-Nahvî anlattı, dedi ki: Bana ez-Zübeyr b. el-Hirrît, İkrime'den O'nun: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” kavli hakkında anlattı: "Haram kılma, [onların] Tîh'te [şaşkın dolaşmalarıdır] " dedi.
حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: غضِب موسى على قومِه فدعا عليهم، فقال: {رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي} الآية. فقال اللهُ جلَّ وعزَّ: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ}. فلما ضرَب عليهم التيةَ، ندِم موسى، وأتاه قومُه الذين كانوا يُطِيعونه، فقالوا له: ما صنَعتَ بنا يا موسى؟ فمكَثوا في التيهِ، فلما خرَجوا من التيهِ، رُفِع المنُّ والسَّلْوَى، وأكَلوا من البقولِ، والتقى موسى وعاجٌ ، فنزَا موسى في السماءِ عشَرةَ أذرعٍ، وكانت عصاه عشَرَةَ أذرعٍ، وكان طولُه عشَرةَ أذرعٍ، فأصاب كعبَ عاجٍ (٢) فقتَله، ولم يبقَ أحدٌ ممن أبَى أن يدخُلَ قريةَ الجبَّارين مع موسى إلا مات ولم يشهَدِ الفتحَ، ثم إن الله لما انقضت الأربعون سنةً، بعَث يوشعَ بنَ النونِ نبيًّا، فَأَخْبَرهم أنه نبيٌّ، وأن الله قد أمَره أن يقاتلَ الجبَّارين، فبايعوه وصدَّقوه، فهزَم الجبَّارين، واقْتَحموا عليهم يَقْتُلونهم ، فكانت العِصابةُ من بني إسرائيلَ يَجْتَمِعون على عنقِ الرجلِ يضرِبونها لا يقطَعونها .
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Mûsâ kavmine öfkelendi ve onların aleyhine dua edip: {رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي} “Rabbim! Şüphesiz ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum” ayetini söyledi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” buyurdu. Üzerlerine Tîh cezası verilince Mûsâ pişman oldu. Kendisine itaat etmekte olan kavmi yanına gelip ona: "Bize ne yaptın ey Mûsâ?" dediler. Tîh'te kaldılar; Tîh'ten çıktıklarında kudret helvası ve bıldırcın eti kaldırıldı ve yeşilliklerden yediler. Mûsâ ile Âc karşılaştı. Mûsâ göğe doğru on arşın sıçradı , asası on arşındı, kendi boyu da on arşındı; Âc'ın (٢) topuğuna isabet ettirip onu öldürdü. Mûsâ ile beraber zorbaların kasabasına girmekten kaçınan kimselerden hiçbiri sağ kalmayıp hepsi öldü ve fethi göremedi. Sonra kırk yıl bitince Allah, Yûşa b. Nûn'u peygamber olarak gönderdi. O da onlara kendisinin bir peygamber olduğunu ve Allah'ın zorbalarla savaşmasını emrettiğini haber verdi; ona biat edip onu tasdik ettiler. Yûşa zorbaları hezimete uğrattı ve üzerlerine hücum edip onları öldürdüler . İsrâiloğullarından bir grup bir adamın boynuna toplanıp vuruyor, ancak boynunu kesemiyorlardı .
حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سفيانُ،
Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı,
قال: قال أبو سعدٍ ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: قال اللهُ جل وعزّ، لما دَعا موسى: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ}. قال: فدخَلوا التيهَ، فكلُّ من دخَل التيهَ ممن جاوز العشرين سنةً مات في التيهِ. قال: فمات موسى في التيهِ، ومات هارونُ قبلَه. قال: فلبِثوا في تيهِهم أربعين سنةً، فناهَض يوشعُ بمن بقِى معه مدينةَ الجبَّارين، فافْتَتح يوشعُ المدينةَ .
dedi ki: Ebû Sa'd , İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini aktardı: Mûsâ dua ettiğinde aziz ve celil olan Allah: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” buyurdu. Dedi ki: Tîh'e girdiler; Tîh'e girenlerden yirmi yaşını geçmiş olan herkes Tîh'te öldü. Dedi ki: Mûsâ Tîh'te vefat etti, Hârûn da ondan önce vefat etti. Dedi ki: Tîh'lerinde kırk yıl kaldılar; Yûşa, yanında kalanlarla birlikte zorbaların şehrine karşı harekete geçti ve şehri fethetti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال اللهُ: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً}: حُرِّمت عليهم القُرَى ، وكانوا لا يهبِطون قريةً، ولا يقدِرون على ذلك، إنما يتَّبعون الأطواءَ أربعين سنةً. وذُكِر لنا أن موسى ﷺ مات في الأربعين سنةً، وأنه لم يدخُلْ بيتَ المقدسِ منهم إلا أبناؤُهم والرجلان اللذان قالا ما قالا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: Allah: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} “Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır” buyurmuştur: Şehirler onlara haram kılındı ; hiçbir şehre inemiyorlardı ve buna güçleri de yetmiyordu; sadece kırk yıl boyunca su kuyularını ve çukurlarını takip edip durdular. Bize rivayet edildiğine göre Mûsâ [sallallâhu aleyhi ve sellem] kırk yıl içinde vefat etmiş ve Beytü'l-Makdis'e onlardan sadece çocukları ile o sözleri söylemiş olan iki adam girmiştir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى بعضُ أهلِ العلمِ بالكتابِ الأولِ، قال: لما فعَلت بنو إسرائيلَ ما فعَلت، من معصيتِهم نبيَّهم، وهمِّهم بكالبَ ويوشعَ، إذ أمَراهم بدخولِ مدينةِ الجبَّارين، وقالا لهم ما قالا، ظهَرت عظمةُ اللهِ بالغمامِ على [بابِ قُبّةِ الزُّمَرِ] على كلِّ بني إسرائيل، فقال جلَّ ثناؤُه
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Önceki Kitap (Tevrat) ehlinden bazı ilim sahipleri bana anlattı, dedi ki: İsrâiloğulları, peygamberlerine isyan etmek ve kendilerine zorbaların şehrine girmeyi emrettiklerinde ve onlara söylediklerini söylediklerinde Kâlib ile Yûşa‘a saldırmaya yeltenmek sûretiyle yaptıkları şeyleri yapınca, bütün İsrâiloğullarının üzerine [Buluşma Çadırının kapısında] bulut içinde Allah'ın azameti tecelli etti. Bunun üzerine övgüsü yüce olan [Allah],
لموسى: إلى متى يعصينى هذا الشعبُ؟ وإلى متى لا يصدِّقون بالآياتِ كلِّها التي وضَعتُ بينَهم، أضرِبُهم بالموتِ فأُهْلِكُهم، وأجعَلُ لك شعبًا أشدَّ وأكثرَ منهم. فقال موسى للهِ: يسمَعُ أهلُ المِصْرِ الذين أَخْرَجت هذا الشعبَ بقوتِك من بينِهم، ويقولُ ساكنُ هذه البلادِ الذين قد سمِعوا أنك أنت اللهُ في هذا الشعبِ، فلو أنك قتَلت هذا الشعبَ كلَّهم كرجلٍ واحدٍ، لقالت الأممُ الذين سمِعوا باسمِك: إنما قتَل هذا الشعبَ من أجل لا يستطيعُ أن يُدْخِلَهم الأرضَ التي خلَق لهم، فقتَلهم في البرِّيَّةِ، ولكن لِتَرْتَفِعْ أياديك، ويَعْظُم جزاؤُك يا ربِّ، كما كنت تكلَّمتَ وقلتَ لهم، فإنه طويلٌ صبرُك، كثيرةٌ نعمُك، وأنت تغفِرُ الذنوبَ فلا تُوبِقُ، وإنك تحفَظُ ذنبَ الآباءِ على الأبناءِ وأبناءِ الأبناءِ إلى ثلاثةِ أَحْقابٍ وأربعةٍ، فاغفِرْ أَيْ رَبِّ آثامَ هذا الشعبِ، بكثرةِ نعمِك، وكما غفَرت لهم منذ أَخرْجَتُهم من أرضِ مصرَ إلى الآنَ. فقال اللهُ جلَّ ثناؤُه لموسى ﷺ: قد غفَرتُ لهم بكلمتِك، ولكن حَيٌّ أنا - وقد ملأتِ الأرضَ مَحمَدَتى كلَّها - لا يَرى القومُ الذين قد رأَوا محمدتى وآياتي التي فعَلت في أرضِ مصرَ وفى القِفارِ، [وابتلونى] عشْر مراتٍ ولم يُطِيعونى، لا يَرَوْن الأرضَ التي
Mûsâ'ya [şöyle buyurdu]: "Bu kavim ne zamana kadar Bana isyan edecek? Aralarında var ettiğim bunca mucizenin hiçbirini ne zamana kadar tasdik etmeyecekler? Onları ölümle vurup helak edeceğim ve senin için onlardan daha güçlü ve daha çok bir kavim var edeceğim." Bunun üzerine Mûsâ Allah'a şöyle dedi: "Senin bu kavmi kudretinle aralarından çıkardığın Mısır halkı bunu işitir; senin bu kavmin içinde Allah olduğunu işitmiş olan bu beldenin sakinleri de [bunu] söylerler. Eğer sen bu kavmi tek bir adam gibi [topluca] öldürürsen, senin namını işitmiş olan milletler şöyle diyecektir: 'Onları kendileri için yarattığı topraklara sokmaya güç yetiremediği için bu kavmi öldürdü ve onları çölde katletti.' Lakin ey Rabbim! Onlara söylediğin ve vaat ettiğin gibi elin yücelsin, mükâfatın büyüsün. Şüphesiz senin sabrın geniştir, nimetlerin pek çoktur; sen günahları bağışlarsın, helak etmezsin. Babaların günahını oğullardan ve oğulların oğullarından üç ve dört çağa kadar sorarsın. Ey Rabbim! Nimetlerinin çokluğu hürmetine ve onları Mısır topraklarından çıkardığından bu yana bağışladığın gibi bu kavmin günahlarını bağışla." Bunun üzerine şânı yüce olan Allah, Mûsâ'ya -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: "Senin sözünle onları bağışladım. Fakat Ben Hayy'ım -ve övgüm bütün yeryüzünü doldurmuştur-; Mısır topraklarında ve çöllerde gösterdiğim övgümü ve mucizelerimi görmüş olup da Beni on kez sınayan ve Bana itaat etmeyen bu kavim, asla görmeyecektir; [evet]... o toprakları göremeyeceklerdir."
حلَفْتُ لآبائِهم، ولا يراها من أَغْضَبني، فأما عبدى كالبُ الذي كان روحُه معى، واتَّبع هواىَ، فإنى مُدْخِلُه الأرضَ التي دخَلها، ويراها خَلَفُه.
atalarına yemin ettiğim o yeri göremeyecekler; Beni öfkelendiren kimse orayı görmeyecektir. Ruhu benimle beraber olan ve Benim rızama uyan kulum Kâlib'e gelince; onu girmiş olduğu o topraklara muhakkak sokacağım ve orayı onun soyu görecektir."
وكان العماليقُ والكنعانيون جلوسًا في الجبالِ، ثم غدَوا فارتحلوا إلى القِفارِ في طريق [بحرِ سُوفٍ]، وكلَّم اللهُ ﷿ موسى وهارونَ، وقال لهما: إلى متى توسوسُ على هذه الجماعةُ جماعةُ السوءِ، قد سمِعتُ وسوسةَ بني إسرائيلَ. وقال: لأفعَلَنَّ بكم كما قلت لكم، ولَتُلْقَيَنَّ جِيَفُكم في هذه القفارِ كحسابِكم من بنى عشرين سنةً فما فوقَ ذلك، من أجلِ أنكم وسوستم عليَّ، فلا تدخُلوا الأرضَ التي [رفَعتُ يدى] إليها، ولا ينزلُ فيها أحدٌ منكم غيرُ كالبَ بن يوفنا، ويوشعَ بن نونٍ، وتكونُ أثقالُكم كما كنتم الغنيمةَ، وأما بنوكم اليومَ الذين لم يعلَموا ما بينَ الخيرِ والشرِّ، فإنهم يدخُلون الأرضَ، وإنى بهم عارفٌ، لهم الأرضُ التي أَرُدُّ لهم، وتسقُطُ جيفُكم في هذه القفارِ، وتَتيهون في هذه القفارِ على حسابِ الأيامِ التي حسَسْتم الأرضَ أربعين يومًا، مكانَ كلِّ يومٍ سنةً، وتُقْتَلون بخطاياكم أربعين سنةً، وتعلَمون أنكم وسوستم [قُدّامى، إِنِّي] أنا اللهُ فاعلٌ بهذه الجماعةِ، جماعةِ بني إسرائيلَ الذين وُعِدوا قُدَّامي، بأن يَتِيهوا في القفارِ، فيها يموتون.
Amâlika ve Kenanlılar dağlarda oturmaktaydılar. Sonra sabah erkenden yola çıkıp [Sûf Denizi] yolundaki çöllere doğru göç ettiler. Allah [azze ve celle] Mûsâ ve Hârûn ile konuşup ikisine şöyle dedi: "Bu topluluk, bu kötü topluluk Bana karşı daha ne zamana kadar fısıldaşıp duracak? İsrâiloğullarının fısıltılarını işittim." Ve şöyle buyurdu: "Size söylediğim gibi muhakkak yapacağım; Bana karşı fısıldaşıp söylendiğiniz için yirmi yaşında ve daha yukarı olanlarınızın sayısınca cesetleriniz bu çöllere serilecektir. Kendisine [elimi kaldırdığım] o topraklara girmeyeceksiniz; Kâlib b. Yüfennâ ve Yûşa b. Nûn dışında sizden hiç kimse oraya yerleşmeyecektir. Yükleriniz ise sizin gibi ganimet olacaktır. Bugün iyiyi kötüden ayırt edemeyen çocuklarınıza gelince; onlar o topraklara gireceklerdir ve Ben onları bilmekteyim. Onlara bahşedeceğim topraklar onlarındır. Sizin cesetleriniz ise bu çöllere düşecek; toprağı araştırdığınız kırk günün hesabınca, her bir gün yerine bir yıl olmak üzere bu çöllerde şaşkınca dönüp duracaksınız. Günahlarınız sebebiyle kırk yıl boyunca helak edileceksiniz ve [huzurumda] fısıldaşıp söylendiğinizi bileceksiniz. [Şüphesiz] Ben Allah, çöllerde şaşkınca dönüp dolaşarak orada ölecekleri huzurumda vaat edilen bu topluluğa, İsrâiloğulları topluluğuna bunu yapacak olanım."
فأما الرهطُ الذين كان موسى بعَثهم لِيَتَحَسَّسوا الأرضَ، ثم حرَّشوا الجماعة، فأَفْشَوا فيهم خبرَ الشرِّ، فماتوا كلُّهم بغتةً، وعاش يوشعُ وكالبُ بنُ يوفنا من الرهطِ الذين انطلقوا يتحسَّسون الأرضَ.
Mûsâ'nın toprağı araştırmak üzere gönderdiği, sonra topluluğu kışkırtıp aralarında kötü haber yayan gruba gelince; onların hepsi ansızın öldüler. Toprağı araştırmak üzere giden gruptan yalnızca Yûşa ile Kâlib b. Yüfennâ sağ kaldı.
فلما قال موسى ﵇ هذا الكلامَ كلَّه لبنى إسرائيلَ، حزِن الشعبُ حزنًا شديدًا، وغدَوْا [فارتقَوا إلى] رأسِ الجبلِ، وقالوا: نَرْتَقِى الأرضَ التي قال جلَّ ثناؤُه؛ من أجلِ أنّا قد أخطأنا. فقال لهم موسى: لِمَ تَعْتَدون في كلامِ اللهِ؟ من أجلِ ذلك لا يصلُحُ لكم عملٌ، ولا تصعَدوا من أجلِ أن الله ليس معكم، فالآنَ تنكِسرون من قُدَّامِ أعدائِكم، من أجلِ العمالقةِ والكنعانيين أمامَكم، فلا تقعوا في الحربِ من أجلِ أنكم انقلبتم على اللهِ، فلم يكنِ اللهُ معكم. فأخَذوا يَرْقُون في الجبلِ، ولم يبرَحِ التابوتُ الذي فيه مواثيقُ اللهِ جلَّ ذكرُه وموسى من المحِلَّةِ - يعنى من الخيمة - حتى هبَط العماليقُ والكنعانيون في ذلك الحائطِ، فحرَقوهم وطرَدوهم وقتَلوهم. فتيَّههم اللهُ عزَّ ذكرُه في التيهِ أربعين سنةً بالمعصيةِ، حتى هلَك من كان اسْتَوْجب المعصيةَ من اللهِ في ذلك. قال: فلما شبَّ النواشئُ من ذراريِّهم، وهلَك آباؤهم، وانقضت الأربعون سنةً التي تُيِّهوا فيها، سار بهم موسى، ومعه يوشعُ بنُ نونٍ وكالبُ بنُ يوفنا - وكان فيما يزعُمون على مريمَ ابنةِ عِمْرانَ أختِ موسى وهارونَ، وكان لهما صهرًا - قدَّم يوشعَ بنَ نونٍ إلى أريحا في بني إسرائيلَ، فدخَلها بهم، وقتَل بها الجبابرةَ الذين كانوا فيها ثم دخَلها موسى ببنى إسرائيلَ، فأقام فيها ما شاء اللهُ أن يُقِيمَ، ثم قبَضه اللهُ إليه لا يعلَمُ بقبرِه أحدٌ من
Mûsâ aleyhisselâm bu sözlerin tamamını İsrâiloğullarına söylediğinde, halk çok şiddetli bir şekilde üzüldü. Sabah erkenden [dağın tepesine çıktılar] ve: "Hata ettiğimiz için, [şimdi] övgüsü yüce olan [Allah]'ın söylediği o toprağa çıkıyoruz." dediler. Mûsâ onlara şöyle dedi: "Niçin Allah'ın sözünü çiğniyorsunuz? Bu sebeple hiçbir işiniz rast gitmeyecektir. Sakın yukarı çıkmayın; zira Allah sizinle beraber değildir! Şu anda Amâlikalılar ve Kenanlılar karşınızda olduğu için düşmanlarınızın önünde hezimete uğrarsınız. Allah'tan yüz çevirdiğiniz ve Allah da sizinle beraber olmadığı için savaşa girmeyin!" Buna rağmen dağa tırmanmaya başladılar. İçinde zikri yüce olan Allah'ın ahitleri bulunan sandık (Tabut) ve Mûsâ ise konaklama yerinden -yani çadırdan- hiç ayrılmadı. Nihayet Amâlikalılar ve Kenanlılar o sarp yamaçtan aşağı indiler; onları yakıp kavurdular, sürüp çıkardılar ve öldürdüler. Böylece zikri aziz olan Allah, isyanları sebebiyle onları çölde kırk yıl boyunca şaşkın ve başıboş bıraktı (Tîh çölüne mahkûm etti); ta ki bu konuda Allah katından isyan [cezası]nı hak eden kimseler helak olup gidinceye kadar. [Râvi] dedi ki: Onların zürriyetlerinden yeni nesiller yetişip babaları helak olunca ve içinde başıboş bırakıldıkları kırk yıl sona erince, Mûsâ yanındaki Yûşa b. Nûn ve Kâlib b. Yüfennâ ile birlikte onları alıp yola çıktı. -İddia ettiklerine göre Kâlib, Mûsâ ve Hârûn'un kız kardeşi olan İmrân kızı Meryem ile evliydi ve onların eniştesiydi.- Mûsâ, Yûşa b. Nûn'u İsrâiloğullarının başında Eriha'ya öncü olarak gönderdi. Yûşa onlarla birlikte oraya girdi ve orada bulunan zorbaları öldürdü. Ardından Mûsâ da İsrâiloğulları ile beraber oraya girdi ve Allah'ın kalmasını dilediği kadar orada ikamet etti. Sonra Allah onun ruhunu kabzetti; artık onun kabrini yaratılmışlardan hiç kimse
الخلائقِ .
bilmemektedir .
وأولى القولين في ذلك عندى بالصوابِ قولُ من قال: إن "الأربعين" منصوبةٌ بـ"التحريم"، وإن قولَه: {مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً}. معنيٌّ به جميعُ قومِ موسى، لا بعضٌ دونَ بعضٍ منهم؛ لأن الله عزَّ ذكرُه عمَّ بذلك القومَ، ولم يَخصُصْ منهم بعضًا دونَ بعضٍ، وقد وفَّى الله جل ثناؤه بما وعَدهم به من العقوبةِ، فتيَّههم أربعين سنةً، وحرَّم على جميعِهم - في الأربعين سنةً التي مكَثوا فيها تائهين - دخولَ الأرضِ المقدَّسةِ، فلم يدخُلْها منهم أحدٌ؛ لا صغيرٌ ولا كبيرٌ، ولا صالحٌ ولا طالحٌ، حتى انقضت السِّنون التي حرَّم اللهُ ﷿ عليهم فيها دخولَها، ثم أذِن لمن بقى منهم وذراريِّهم بدخولِها مع نبيِّ اللهِ موسى والرجلين اللذين أَنْعَمَ اللهُ عليهما، وافتتح قريةَ الجبَّارين إن شاء اللهُ نبيُّ الله موسى ﷺ وعلى مقدِّمَتِه يوشعُ، وذلك لإجماعِ أهلِ العلم بأخبارِ الأولين، أنّ عوجَ بنَ عناقَ قتَله موسى ﷺ، فلو كان قتلُه إيَّاه قبلَ مصيرِه في التيهِ، وهو من أعظمِ الجبارين خَلْقًا لم تكنْ بنو إسرائيلَ تجزَعُ من الجبارين الجزعَ الذي ظهَر منها، ولكن ذلك كان إن شاء اللهُ بعدَ فناءِ الأمةِ التي جزَعت، وعصَت ربَّها، وأَبَت الدخولَ على الجبَّارين مدينتَهم.
Bu hususta bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı: "Kırk" kelimesinin "tahrîm" (yasaklama) ile nasb edildiğini ve O'nun: {مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} “orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır” kavliyle bazısı hariç tutulmaksızın Mûsâ'nın kavminin tamamının kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. Zira zikri yüce olan Allah bu hükmü topluluğun geneline teşmil etmiş ve onlardan hiçbirini ayırt etmemiştir. Allah -övgüsü yüce olsun- onları tehdit ettiği cezayı tastamam yerine getirmiş, onları kırk yıl şaşkın dolaştırmış ve şaşkın dolaştıkları kırk yıl boyunca Mukaddes Topraklar'a girmeyi hepsine haram kılmıştır; öyle ki, Allah'ın [celle ve azze] oraya girmeyi onlara haram kıldığı yıllar tamamlanıncaya kadar onlardan küçük-büyük, salih-fasık hiç kimse oraya girememiştir. Sonra onlardan geriye kalanlara ve onların zürriyetlerine, Allah'ın peygamberi Mûsâ ve Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adamla birlikte oraya girmelerine izin verilmiştir. Ve inşallah zorbaların kasabasını, öncüsü Yûşa olmak üzere Allah'ın peygamberi Mûsâ [sallallâhu aleyhi ve sellem] fethetmiştir. Bu da geçmişlerin haberlerini bilen ilim ehlinin, Uce b. Unuk'u Mûsâ'nın [sallallâhu aleyhi ve sellem] öldürdüğüne dair icmâından ötürüdür. Eğer Mûsâ'nın onu öldürmesi Tîh'e düşmeden önce olsaydı -ki o cüssece zorbaların en büyüğü idi- İsrâiloğulları zorbalardan o derece şiddetli bir korkuya kapılmazlardı. Fakat bu [öldürme olayı], inşallah korkuya kapılan, Rabbine isyan eden ve zorbaların şehrine girmekten kaçınan o ümmetin yok olmasından sonra vuku bulmuştur.
وبعدُ، فإن أهلَ العلمِ بأخبارِ الأولين مجمعون أن بلعمَ بنَ باعورَ كان ممن أعان الجبَّارين بالدعاءِ على موسى، ومحالٌ أن يكونَ ذلك كان وقومُ موسى ممتنِعون من حربِهم وجهادِهم؛ لأن المعونةَ إنما يَحتاجُ إليها من كان مطلوبًا، فأما ولا طالبَ فلا وجهَ للحاجةِ إليها.
Bundan sonra [şunu belirtelim ki], geçmişlerin haberlerini bilen ilim ehli; Bel'am b. Bâûr'un Mûsâ'nın aleyhine dua ederek zorbalara yardım eden kimselerden olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Mûsâ'nın kavmi onlarla savaşmaktan ve cihattan kaçınırken bu durumun gerçekleşmiş olması ise imkânsızdır. Zira yardıma ancak kendisi talep edilen (kendisine karşı mücadele edilen) kimse ihtiyaç duyar; talep eden (savaş açan) bir kimse yokken ise yardıma ihtiyaç duyulmasının hiçbir izahı yoktur.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن نَوْفٍ، قال: كان سريرُ عُوجٍ ثمانِمِائةِ ذراعٍ، وكان طولُ موسى عشَرةَ أذرعٍ، وعصاه عشرةَ أذرعٍ، ووثَب في السماءِ عشَرةَ أذرعٍ، فضرَب عوجًا فأصاب كعبَه، فسقَط ميِّتًا، فكان جسرًا للناسِ يمرُّون عليه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshak'tan, o da Nevf'ten anlattı, dedi ki: Uce'in yatağı sekiz yüz arşındı; Mûsâ'nın boyu on arşındı, asası on arşındı ve göğe doğru on arşın sıçradı; Uce'e vurup topuğuna isabet ettirdi, o da ölü olarak yere düştü ve insanların üzerinden geçtiği bir köprü oldu .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، قال: ثنا قيسٌ، عن أبي إسحاقَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كانت عصا موسى عشَرة أذرعٍ، ووثبتُه عشَرةَ أذرعٍ، وطولُه عشَرةَ أذرعٍ، فوثَب فأصاب كعبَ عوجٍ فقتَله، فكان جسرًا لأهلِ النيلِ سنةً .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Kays, Ebû İshak'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ'nın asası on arşındı, sıçrayışı on arşındı ve boyu on arşındı; sıçrayıp Uce'in topuğuna isabet ettirdi ve onu öldürdü; o da Nil halkına bir yıl boyunca köprü oldu .
ومعنى قولِه: {يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ}: يَحارون فيها ويَضِلُّون. ومن ذلك قيل للرجلِ الضالِّ عن سبيلِ الحقِّ: تائهٌ. وكان تيهُهم ذلك أنهم كانوا يُصْبِحون أربعين سنةً كلَّ يومٍ جادّين في قَدْرِ ستةِ فراسخَ للخروجِ منه، فيُمْسون في الموضعِ الذي ابتدءوا السيرَ منه.
O'nun: {يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” kavlinin anlamı: Orada şaşırıp kalırlar ve yollarını kaybederler demektir. Nitekim hak yoldan sapan adama "tâih" (şaşkın, yolunu şaşırmış) denir. Onların bu şaşkınlığı şöyleydi: Kırk yıl boyunca her gün oradan çıkmak için gayretle yaklaşık altı fersahlık bir mesafede sabahlarlar, akşam olunca da yürümeye başladıkları yerde geceye girerlerdi.
حدَّثني بذلك المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ .
Bunu bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: تاهت بنو إسرائيلَ أربعين سنةً، يُصْبحون حيث أَمْسَوا، ويُمْسون حيث أَصْبَحوا في تِيهِهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı; o şöyle demiştir: İsrâiloğulları kırk yıl boyunca şaşkınlık içinde dolaştılar; bu şaşkınlıkları içinde akşamladıkları yerde sabahlıyor, sabahladıkları yerde de akşamlıyorlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٦)}.
O'nun: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٦)} “Artık o fasıklar topluluğu için tasalanma!” kavlinin teviline dair açıklama.
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَلَا تَأْسَ}: فلا تحزَنْ. يقالُ منه: أَسِيَ فلانٌ على كذا يَأْسَى أَسًى، وقد أَسِيتُ من كذا، أي: حزِنتُ. ومنه قولُ امرئِ القيسِ :
Övgüsü yüce olan, {فَلَا تَأْسَ} “tasalanma” kavliyle: Üzülme, demek istemektedir. Bu kökten olmak üzere: «Falanca şuna üzüldü» anlamında [esâ fulânun alâ kezâ ye'sâ esen] ve «Şuna üzüldüm» anlamında [esîtü min kezâ] denir; yani kederlendim demektir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir :
وقوفًا بها صَحْبى عليَّ مَطِيَّهُمْ … يقولون لا تَهْلِكُ أَسًى وتَجَمَّلِ
Arkadaşlarım bineklerini yanımda durdurup… / «Kederden helak olma, sabret» diyorlar.
يعني: لا تَهْلِكُ حزنًا.
Yani: Üzüntüden helak olma, demektir.
وبالذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذُكر من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: حدثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَلَا تَأْسَ} يقولُ: فلا تحزَنْ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {فَلَا تَأْسَ} “tasalanma” kavli hakkında: "Üzülme " demektedir, dedi.
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. قال: لما ضُرِب عليهم التيهُ، ندِم موسى ﷺ، فلما ندِم أَوْحَى اللهُ إليه: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}: لا تحزنْ على القومِ الذين سمَّيتُهم فاسقين [فلم يَحْزَنْ] .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Artık o fasıklar topluluğu için tasalanma!” kavli hakkında şöyle dedi: Üzerlerine Tîh cezası verilince Mûsâ [aleyhisselâm] pişman oldu. Pişman olunca Allah ona: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Artık o fasıklar topluluğu için tasalanma!” yani fasıklar diye isimlendirdiğim o kavim için üzülme [diye vahyetti; o da üzülmedi] .
القولُ في تأويلِ قولهِ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku: Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen], ‘Seni mutlaka öldüreceğim!’ dedi. [Diğeri de], ‘Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder’ dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واتْلُ على هؤلاء اليهود الذين هَمُّوا أن يَبْسُطوا أيديَهم إليكم ، وعلى أصحابِك معهم - وعرَّفْهم مكروهَ عاقبةِ الظلمِ والمكرِ، وسوءَ مَغَبَّةِ الخَتْرِ ونقضِ العهدِ، وما جزاءُ الناكثِ، وثوابُ الوافي - خبرَ ابْنَيْ آدمَ هابيلَ وقابيلَ، وما آل إليه أمرُ المطيعِ منهما ربَّه، الوافي بعهدِه، وما إليه صار أمرُ العاصى منهما ربَّه، الخاتِرِ الناقضِ عهدَه، فَلْتُعَرِّفْ بذلك اليهودَ وَخَامَةَ غِبِّ غَدْرِهم ، ونقضِهم ميثاقَهم بينَك وبينَهم، وهمِّهم بما همُّوا به مِن بَسْطِ أيديهم إليك وإلى أصحابك، فإن لك ولهم في حسنِ ثوابي، وعِظَمِ جزائي على الوفاءِ بالعهدِ الذي جازَيْتُ المقتولَ، الوافي بعهدِه من ابْنَيْ آدمَ، وعاقَبْتُ به القاتلَ الناكثَ عهدَه، عَزاءً جميلًا.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şöyle buyurmaktadır: Size ellerini uzatmaya yeltenen şu Yahudilere ve onlarla beraber ashâbına -zulmün ve hilenin kötü akıbetini, hainliğin ve ahdi bozmanın kötü sonucunu , ahdini bozanın cezasını ve ahdine vefa gösterenin mükâfatını onlara bildirerek- Âdem'in iki oğlu Hâbil ve Kâbil'in haberini, onlardan Rabbine itaat edip ahdine vefa gösterenin akıbetinin neye vardığını ve onlardan Rabbine isyan edip hainlik eden ve ahdini bozanın durumunun neye dönüştüğünü oku! Böylece Yahudilere hainliklerinin kötü akıbetini , seninle aralarındaki ahitlerini bozmalarını ve sana ve ashâbına ellerini uzatmaya yeltenmelerini bildir; zira Âdem'in iki oğlundan ahdine vefa gösterip öldürülen kimseye verdiğim güzel mükâfat ve büyük karşılık ile ahdini bozan katili cezalandırdığım cezada, hem senin için hem de onlar için güzel bir teselli vardır.
واخْتَلف أهلُ العلمِ في سببِ تقريبِ ابْنَىْ آدمَ القُرْبانَ، وسببِ قَبُولِ اللَّهِ ﷿ ما تَقَبَّلَ منه، ومَن اللذان قَرَّبا؟ فقال بعضُهم: كان ذلك عن أمرِ اللهِ جلَّ وعزَّ إياهما بتقريبِه، وكان سببَ القَبولِ أن المتُقَبَّلَ منه قَرَّب خيرَ مالِه، وقرَّب الآخرُ شرَّ مالِه، وكان المُقَرِّبانِ ابْنى آدمَ لصُلْبِه، أحدُهما هابيلُ، والآخرُ قابيلُ.
İlim ehli, Âdem'in iki oğlunun kurban sunma sebebi, Allah'ın [celle ve azze] kabul ettiğini kabul etme sebebi ve kurban sunan bu iki kişinin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, aziz ve celil olan Allah'ın o ikisine kurban sunmalarını emretmesiyle olmuştur. Kabul edilme sebebi ise; kurbanı kabul edilenin malının en hayırlısını, diğerinin ise malının en kötüsünü sunmuş olmasıdır. Kurban sunanlar ise Âdem'in öz oğulları idi; biri Hâbil, diğeri Kâbil idi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ،
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer anlattı,
عن هشامِ بن سعدٍ ، عن إسماعيلَ بن رافعٍ، قال: بَلَغَنى أن ابْنَيْ آدَمَ لما أُمِرا بِالقُرْبانِ، كان أحدُهما صاحبَ غنمٍ، وكان أُنْتِج له حَمَلٌ في غنمِهِ، فَأَحَبَّه حتى كان يُؤْثِرُه بالليلِ، وكان يَحْمِلُه على ظهرِه مِن حبِّه، حتى لم يكنْ له مالٌ أحبَّ إليه منه، فلمّا أُمِر بالقُرْبانِ قرَّبه للهِ فقبِلَه اللهُ منه، فما زال يرتَعُ في الجنةِ حتى فُدِى به ابن إبراهيمَ صَلَّى اللهُ عليهما .
Hişâm b. Sa'd'dan , o da İsmâil b. Râfi'den anlattı, dedi ki: Bana ulaştığına göre Âdem'in iki oğluna kurban sunmaları emredildiğinde, onlardan biri koyun sahibiydi; koyunları arasında bir kuzu doğmuştu, onu o kadar çok seviyordu ki geceleyin onu [diğerlerine] tercih eder, sevgisinden dolayı onu sırtında taşırdı; öyle ki yanında ondan daha sevimli bir malı yoktu. Kendisine kurban sunması emredilince onu Allah için sundu ve Allah da onu kendisinden kabul etti. O kuzu, İbrâhîm'in oğluna [aleyhimesselâm] fidye olarak verilinceye kadar cennette otlayıp durdu .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن أبي المغيرةِ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، قال: إن ابنى آدمَ اللذين قَرَّبَا قُرْبانًا فَتُقُبِّل من أحدِهما ولم يُتَقَبَّلُ مِن الآخر، كان أحدُهما صاحبَ حَرْثٍ، والآخرُ صاحبَ غنمٍ، وإنهما أُمِرا أن يُقرِّبا قربانًا، وإن صاحبَ الغنمِ قرَّب أكرمَ غنمِه وأَسْمَنَها وأَحْسَنها، طيِّبةً بها نفسُه، وإن صاحبِ الحرثِ قرَّب شرَّ حرثِه الكَوْزَنَ والزُّوَانَ ، غيرَ طيبةٍ بها نفسُه، وإن الله تَقَبَّل قربانَ صاحبِ الغنمِ، ولم يَتَقَبَّلْ قربانَ صاحبِ الحرثِ، وكان من قصتِهما ما قصَّ اللهُ في كتابِه، وقال: ايْمُ اللهِ، إن كان المقتولُ لأَشَدَّ الرجلين، ولكنْ مَنَعَه التحرُّجَ أن يبسُطَ إلى أخيه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Avf, Ebü'l-Mugîre'den, o da Abdullah b. Amr'dan anlattı, dedi ki: Kurban sunup da birinden kabul edilen, diğerinden kabul edilmeyen Âdem'in iki oğlundan biri ekin sahibi, diğeri ise koyun sahibiydi. Kendilerine birer kurban sunmaları emredildi. Koyun sahibi, gönül hoşluğuyla koyunlarının en değerlisini, en semizini ve en güzelini sundu. Ekin sahibi ise gönülsüzce ekininin en kötüsünü, içi boş başakları ve delice otunu sundu. Allah koyun sahibinin kurbanını kabul etti, ekin sahibinin kurbanını ise kabul etmedi. Onların kıssası Allah'ın Kitabı'nda anlattığı gibi oldu. Ve [Abdullah b. Amr] dedi ki: Allah'a yemin olsun ki öldürülen, iki adamdan daha güçlü olanıydı; fakat günaha girmekten sakınması, kardeşine el uzatmasına engel oldu .
وقال آخرون: لم يكنْ ذلك مِن أمرِهما عن أمرِ اللَّهِ إيَّاهما به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Onların bu davranışı, Allah'ın kendilerine bunu emretmesi sebebiyle [ortaya çıkmış] değildi.
ذكرُ مِن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: حدثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: كان مِن شأنهما أنه لم يكنْ مسكينٌ يُتَصَدَّقُ عليه، وإنما كان القُرْبانُ يُقَرِّبُه الرجلُ، فبَيْنا ابنا آدمَ قاعدان، إذ قالا: لو قَرَّبْنا قُرْبانًا - وكان الرجلُ إذا قَرَّب قُربانًا فَرَضِيَه اللهُ، أَرْسَل إليه نارًا فَأَكَلَتْه، وإن لم يكنْ رَضِيَه اللهُ، خَبَتِ النارُ - فقرَّبا قُربانًا، وكان أحدُهما راعيًا، وكان الآخرُ حَرَّاثًا، وإن صاحبَ الغنمِ قرَّب خيرَ غنمِه وأسمنَها، وقرَّب الآخرُ بَعْضَ زرعِه، فجاءتِ النارُ فَنَزَلَتْ بينَهما، فأَكَلَتِ الشاةَ وتَرَكَتِ الزرعَ، وإن ابنَ آدمَ قال لأخيه: أَتَمْشى في الناسِ وقد علمِوا أنك قَرَّبتَ قُربانًا فَتُقُبِّل منك ورُدَّ عليَّ؟ فلا واللهِ لا ينظُرُ الناسُ إليَّ وإليك وأنت خيرٌ منِّي. فقال: لأَقْتُلَنَّك. فقال له أخوه: ما ذنبي؟ إنما يَتَقَبَّلُ اللهُ مِن المتقين .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Onların durumu şöyleydi: Kendisine sadaka verilecek hiçbir yoksul yoktu; kişi ancak kurban sunardı. Âdem'in iki oğlu otururlarken: "Keşke birer kurban sunsak" dediler. -Bir kimse kurban sunduğunda Allah ondan razı olursa ona bir ateş gönderir ve o ateş kurbanı yerdi; şayet Allah razı olmazsa ateş sönerdi.- Bunun üzerine birer kurban sundular. Biri çoban, diğeri ise çiftçiydi. Koyun sahibi koyunlarının en hayırlısını ve en semizini sundu; diğeri ise ekininin bir kısmını sundu. Ateş gelip ikisinin arasına indi; koyunu yedi, ekini ise bıraktı. Bunun üzerine Âdem'in oğlu kardeşine şöyle dedi: 'Sen insanların arasında, senin bir kurban sunduğunu ve bunun senden kabul edilip benden ise geri çevrildiğini bildikleri halde mi dolaşacaksın? Hayır, vallahi insanlar bana ve sana bakıp da senin benden daha hayırlı olduğunu görmeyecekler !' Ve: 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi. Kardeşi ona: 'Benim günahım ne? Allah ancak muttakilerden kabul eder ' dedi."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، قال: ثنا ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {إِذْ قَرَّبَا}. قال: ابنا آدمَ هابيلُ وقابيلُ لصُلْبِ آدمَ، فَقَرَّب أحدُهما شاةً، وقرَّب الآخرُ بَقْلًا، فقَبِل مِن صاحبِ الشاةِ، فقَتَلَه صاحبُه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den Allah'ın: {إِذْ قَرَّبَا} “Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Onlar] Âdem'in öz oğulları Hâbil ile Kābil'di. Biri bir koyun sundu, diğeri ise sebze sundu; koyun sahibininki kabul edildi, bunun üzerine arkadaşı onu öldürdü .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا}. قال: هابيلُ وقابيلُ، فقرَّب هابيلُ عَنَاقًا مِن أحسنِ غنمه، وقرَّب قابيلُ زرعًا مِن زرعِه. قال: فأَكَلَتِ النارُ العَنَاقَ، ولم تَأْكُل الزرع، فقال: لأَقْتُلَنَّك. قال: إِنما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِن المتَّقِين.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar Hâbil ve Kābil'di. Hâbil koyunlarının en güzelinden bir keçi yavrusu sundu, Kābil ise ekininden bir ekin sundu. [Mücâhid] dedi ki: Ateş keçi yavrusunu yedi, ekini ise yemedi. Bunun üzerine [Kābil]: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi. [Hâbil de]: 'Allah ancak muttakilerden kabul eder' dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا رجلٌ سمِع مجاهدًا، في قولِه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا}. قال: هو هابيلُ وقابيلُ لصُلْبِ آدمَ، قرَّبا قربانًا؛ قرَّب أحدُهما شاةً مِن غنمِه، وقرَّب الآخرُ بَقْلًا، فتُقُبِّل من صاحبِ الشاةِ، فقال لصاحبِه: لأقتُلَنَّك. فقَتَلَه، فعَقَلَ اللَّهُ إحدى رِجْلَيْه بساقِها إلى فَخِذِها إلى يومِ القيامةِ، وجعَل وجهَه إلى الشمسِ حيثما دارتْ، عليه حَظِيرَةٌ مِن ثَلْجٍ في الشتاءِ، وعليه في الصيفِ حظيرةٌ مِن نار، ومعه سبعةُ أملاكٍ، كلَّما ذهب مَلَكٌ جاء الآخرُ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Mücâhid'den O'nun: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı” sözü hakkında şöyle dediğini işiten bir adam anlattı: Onlar Âdem'in öz oğulları Hâbil ile Kābil'dir; birer kurban sundular. Biri koyunlarından bir koyun sundu, diğeri ise sebze sundu. Koyun sahibininki kabul edildi. Bunun üzerine [diğeri] arkadaşına: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi ve onu öldürdü. Bunun üzerine Allah kıyamet gününe kadar onun iki bacağından birini baldırıyla uyluğuna bağladı, yüzünü de döndüğü her yerde güneşe çevirdi. Kışın üzerinde kardan bir çit, yazın ise ateşten bir çit vardır. Yanında yedi melek bulunur; meleklerden biri gittikçe diğeri gelir .
حدثنا سفيانُ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، ح وحدثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن عبدِ اللَّهِ بن عثمانَ بن خُثيمٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ}. قال: قرَّب هذا كبشًا، وقرَّب هذا صُبرَةً مِن طعامٍ، فتُقُبِّل من أحدِهما. قال: تُقبِّل مِن صاحبِ الشاةِ، ولم يُتَقَبَّلْ مِن الآخرِ.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan anlattı. (H) Ve bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] bildirdi: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti”. Dedi ki: Biri bir koç sundu, diğeri ise bir yığın yiyecek sundu; derken birinden kabul edildi. Dedi ki: Koyun sahibinden kabul edildi, diğerinden ise kabul edilmedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ}: كان رَجُلانِ مِن بني آدَم، فُقُبِّل من حدِهما ولم يُتَقَبَّلْ من الآخر.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti”: Âdemoğullarından iki adamdı; birinden kabul edildi, diğerinden kabul edilmedi.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عُبَيدُ اللَّهِ، عن فُضَيل بن مرزوقٍ، عن عطيةَ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ}. قال: كان أحدُهما اسمُه قابيلُ، والآخَرُ هابيلُ؛ أحدُهما صاحبُ غنمٍ، والآخرُ صاحبُ زرعٍ، فقَرَّب هذا مِن أَمْثَلِ غنمِه حَمِلًا، وقرَّب هذا مِن أَرْذَلِ زرعِه. قال: فنزَلتِ النارُ فأكلَت الحَمَلَ، فقال لأخيه: لأَقْتُلَنَّك.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atıyye'den bildirdi: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku”. Dedi ki: Birinin adı Kābil, diğerininki Hâbil'di. Biri koyun sahibi, diğeri ise ekin sahibiydi. Biri koyunlarının en seçkininden bir kuzu sundu, diğeri ise ekininin en kötüsünden sundu. Dedi ki: Ateş indi ve kuzuyu yedi. Bunun üzerine [Kābil] kardeşine: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi.
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ [عن الكتابِ] الأولِ، أن آدمَ أمرَ ابنَه قابيلَ أن يُنْكِحَ أختَه تُؤْمَه هابيلَ، وأمرَ هابيلَ أن يُنْكِحَ أَختَه تُؤْمَه قابيلَ، فسَلَّم لذلك هابيلُ ورَضِى، وأبي قابيلُ ذلك وكَرِهَ؛ تكرُّمًا عن أختِ هابيلَ، ورَغِبَ بأخيِه عن هابيلَ، وقال: نحن وِلادةُ الجنةِ وهما مِن ولادةِ الأرضِ، وأنا أَحَقُّ بأختى. ويقولُ بعضُ أهلِ العلمِ بالكتابِ الأولِ: كانت أختُ قابيلَ مِن أحسنِ الناسِ، فضنَّ بها على أخيه، وأرادها لنفسه. فاللهُ أعلمُ أيُّ ذلك
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da önceki kitaptan [nakleden] ilim ehlinden bazılarından bildirdi ki: Âdem, oğlu Kābil'e, ikizi olan kız kardeşini Hâbil ile evlendirmesini emretti; Hâbil'e de ikizi olan kız kardeşini Kābil ile evlendirmesini emretti. Hâbil buna boyun eğip razı oldu. Kābil ise Hâbil'in [ikizi olan] kız kardeşini hor görüp kendi [ikizi olan] kız kardeşini Hâbil'e vermekten çekinerek buna karşı çıktı ve hoşlanmadı. Şöyle dedi: "Biz cennet doğumluyuz, onlar ise yeryüzü doğumludur; ben kız kardeşime daha lâyığım." Önceki kitabı bilen ilim ehlinden bazıları ise şöyle demektedir: Kābil'in kız kardeşi insanların en güzellerindendi; bu yüzden onu kardeşinden kıskandı ve kendisi için istedi. Hangisinin [gerçekleşmiş] olduğunu...
كان. فقال له أبوه: يا بُنَيَّ، إنها لا تَحِلُّ لك. فأبى قابيلُ أن يَقْبَلَ ذلك من قولِ أبيه، فقال له أبوه: يا بُنَيَّ، فقَرِّبْ قربانًا، ويُقَرِّب أخوك هابيلُ قربانًا، فأيُّكما قَبِل اللهُ قُرْبانَه فهو أحقُّ بها. وكان قابيلُ على بَذْرِ الأَرضِ، وكان هابيلُ على رعايةِ الماشيةِ، فقرَّب قابيلُ قمحًا، وقرَّب هابيلُ أبكارًا مِن أبكارِ غنمِه، وبعضُهم يقولُ: قرَّب بقرة. فأَرْسَل الله نارًا بيضاءَ فأَكَلَتْ قربانَ هابيلَ، وتَرَكتْ قربانَ قابيلَ، وبذلك كان يَقْبَلُ القربانَ إذا قَبِلَه .
olduğunu en iyi Allah bilir. Babası ona: 'Ey oğulcuğum! O sana helal değildir' dedi. Kābil, babasının bu sözünü kabul etmekten kaçındı. Bunun üzerine babası ona şöyle dedi: 'Ey oğulcuğum! Sen bir kurban sun, kardeşin Hâbil de bir kurban sunsun; Allah hanginizin kurbanını kabul ederse o kıza daha lâyıktır.' Kābil ekin işiyle, Hâbil ise hayvan gütmekle meşguldü. Kābil buğday sundu, Hâbil ise koyunlarının ilk doğanlarından sundu; bazısı da 'bir inek sundu' demektedir. Allah beyaz bir ateş gönderdi; [ateş] Hâbil'in kurbanını yedi, Kābil'in kurbanını ise bıraktı. Kurban kabul edildiğinde böyle kabul edilirdi .
حدَّثني موسى بنَ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ فيما ذَكَر عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابن مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: و كان لا يُولَدُ لآدمَ مولودٌ إِلَّا وُلِد معه جاريةٌ، فكان يُزوِّجُ غلامَ هذا البطنِ جاريةَ هذا البطنِ الآخرِ، ويُزوِّجُ جارية هذا البطنِ غلامَ البطنِ الآخرِ، حتى وُلدِ له ابنان يقالُ لهما: قابيلُ وهابيلُ. وكان قابيلُ صاحبَ زرعٍ، وكان هابيلُ صاحبَ ضَرْعٍ، وكان قابيلُ أكبرَهما، وكان له أختٌ أَحْسَنُ مِن أختِ هابيلَ، وإن هابيلَ طلَب أن ينكِحَ أختَ قابيلَ، فأبى عليه وقال: هي أختى وُلِدتْ معى، وهى أحسنُ مِن أختكِ، وأنا أحقُّ أن أتزوَّجَها. فأمَره أبوه أن يُزوِّجَها هابيلَ، فأبى، وإنهما قرَّبا قربانًا إلى اللهِ، أيُّهما أحقُّ بالجاريةِ، وكان آدمُ يومَئذٍ قد غاب عنهما إلى مكة ينظُرُ إليها، قال اللهُ ﷿ لآدمَ: يا آدمُ، هل تَعْلَمُ أن لي بيتًا في الأرضِ؟ قال: اللهمَّ لا. قال: فإن لى بيتًا بمكةَ فَأْتِهِ. فقال آدمُ للسماءِ: احْفَظى وَلَدِى بالأمانةِ. فأَبَت، وقال للأرضِ، فأَبَت، وقال للجبالِ، فَأَبَت، وقال لقابيلَ، فقال: نعم، تذهَبُ وترجِعُ، وتجدُ أهْلَك كما يَسُرُّك. فلما انطلَق آدمُ قرَّبا قربانًا،
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onların İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre'den, onun İbn Mes'ûd'dan; [ayrıca] Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbından birtakım kimselerden naklettiğine göre: Ve Âdem'in doğan her çocuğuyla birlikte mutlaka bir kız çocuğu da doğardı. [Âdem] bu batından doğan erkek çocuğu diğer batından doğan kız çocuğuyla, bu batından doğan kız çocuğu da diğer batından doğan erkek çocuğuyla evlendirirdi. Nihayet onun Kābil ve Hâbil adında iki oğlu doğdu. Kābil ekin işiyle, Hâbil ise hayvancılıkla meşguldü. Kābil ikisinin büyüğüydü ve Hâbil'in kız kardeşinden daha güzel bir kız kardeşi vardı. Hâbil, Kābil'in kız kardeşiyle evlenmek istedi. Fakat [Kābil] buna yanaşmadı ve: 'O benim kız kardeşimdir, benimle doğmuştur, senin kız kardeşinden daha güzeldir ve onunla evlenmeye ben daha lâyığım' dedi. Babası onu Hâbil ile evlendirmesini emretti, fakat o yine karşı çıktı. Bunun üzerine kıza hangisinin daha lâyık olduğunu [belirlemek amacıyla] Allah'a birer kurban sundular. Âdem o gün Mekke'yi görüp ziyaret etmek üzere onların yanından ayrılmıştı. Allah Azze ve Celle Âdem'e: 'Ey Âdem! Yeryüzünde benim bir evim olduğunu biliyor musun?' buyurdu. [Âdem]: 'Allahım, hayır' dedi. [Allah]: 'Mekke'de benim bir evim vardır, oraya git' buyurdu. Âdem göğe: 'Emanet olarak çocuklarımı gözetip koru' dedi, gök çekindi [kabul etmedi]. Yere söyledi, o da çekindi. Dağlara söyledi, onlar da çekindi. Kābil'e söyledi; Kābil: 'Evet, sen gidip dönersin ve aileni seni sevindirecek bir hâlde bulursun' dedi. Âdem yola çıkınca ikisi birer kurban sundular.
وكان قابيلُ يَفْخَرُ عليه، فقال: أنا أحقُّ بها منك ، هي أختى، وأنا أكبرُ منك، وأنا وَصِيُّ والدى. فلما قرَّبا، قرَّب هابيلُ جَذَعَةً سمينةً، وقرَّب قابيلَ حزمةً سُنْبُلٍ، فوجدَ فيها سنبلةً عظيمةً، ففَرَكَها فأكَلَها، فنَزَلَتِ النارُ فأكَلَتْ قربانَ هابيلَ، وتَرَكتْ قربانَ قابيلَ، فغضِب وقال: لأَقتُلَنَّك حتى لا تَنْكِحَ أختى. فقال هابيلُ: إِنما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِن المُتَّقِين .
Kābil ona karşı övünüyor ve: 'Ona ben senden daha lâyığım , o benim kız kardeşimdir, ben senden büyüğüm ve ben babamın vasîsiyim' diyordu. Kurban sunduklarında Hâbil semiz bir keçi yavrusu sundu, Kābil ise bir deste başak sundu. [Kābil] başaklar arasında iri bir başak buldu, onu ufalayıp yedi. Ateş indi; Hâbil'in kurbanını yedi, Kābil'in kurbanını ise bıraktı. Bunun üzerine Kābil öfkelendi ve: 'Kız kardeşimle evlenmeyesin diye seni mutlaka öldüreceğim' dedi. Hâbil ise: 'Allah ancak muttakilerden kabul eder ' dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ}: ذُكِر لنا أنهما هابيلُ وقابيلُ، فأما هابيلُ فكان صاحبَ ماشيةٍ، فعَمَد إلى خيرِ ماشيتِه فتَقَرَّب بها، فنَزَلَتْ عليه نارٌ فأَكَلَتْه، وكان القُرْبانُ إذا تُقُبِّل منهم نَزَلتْ عليه نارٌ فأَكَلَتْه، وإذا رُدَّ عليهم أكَلَتْه الطيرُ والسَّباعُ، وأما قابيلُ فكان صاحبَ زرعٍ، فعَمَد إلى أَرْدَأ زرعِه فتَقَرَّب به، فلم تَنْزِلُ عليه النارُ، فحسَد أخاه عندَ ذلك فقال: لأَقْتُلَنَّك. قال: إنما يتَقَبَّلُ اللَّهُ مِن المُتَّقِين.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize onların Hâbil ve Kābil olduğu anlatıldı. Hâbil'e gelince; o hayvan sahibiydi, hayvanlarının en hayırlısına yönelip onu kurban olarak sundu. Bunun üzerine üzerine ateş indi ve onu yedi. Onlardan kurban kabul edildiğinde üzerine ateş iner ve onu yerdi; kurbanları geri çevrildiğinde ise onu kuşlar ve yırtıcı hayvanlar yerdi. Kābil'e gelince; o ekin sahibiydi, ekininin en kötüsüne yönelip onu kurban olarak sundu; onun üzerine ateş inmedi. İşte o zaman kardeşine haset etti ve: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi. [Kardeşi de]: 'Allah ancak muttakilerden kabul eder' dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ}. قال: هما قابيلُ وهابيلُ. قال: كان أحدُهما صاحبَ زرعٍ، والآخرُ صاحبَ ماشيةٍ، فجاء أحدُهما بخيرِ مالِه، وجاء الآخرُ بشرِّ مالِه، فجاءتِ النارُ فأَكَلَتْ قُرْبانَ أحدُهما - وهو هابيلُ - وترَكت قربانَ الآخرِ، فحسَده، فقال: لأَقْتُلَنَّك .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Onlar Kābil ve Hâbil'dir. Dedi ki: Biri ekin sahibi, diğeri ise hayvan sahibiydi. Biri malının en hayırlısıyla geldi, diğeri ise malının en kötüsüyle geldi. Ateş geldi, birinin -ki o Hâbil'dir- kurbanını yedi, diğerinin kurbanını ise bıraktı. Bunun üzerine [Kābil] ona haset etti ve: 'Seni mutlaka öldüreceğim ' dedi.
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ:
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Süfyân'dan, [o] Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den anlattı:
{إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا}. قال: قَرَّب هذا زرعًا، وذا عَناقًا، فتَرَكَتِ النارُ الزرعَ، وأَكَلَتِ العَنَاقَ .
{إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا} “Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı”. Dedi ki: Biri ekin sundu, diğeri keçi yavrusu sundu. Ateş ekini bıraktı, keçi yavrusunu ise yedi .
وقال آخرون: اللذان قرَّبا قربانًا، وقصَّ اللهُ عزَّ ذكرُه قَصَصَهما في هذه الآيةِ، رجلان من بني إسرائيلَ، لا مِن وَلَدِ آدمَ لصُلْبِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Kurban sunan ve Allah'ın -zikri yüce olsun- bu ayette kıssalarını anlattığı o iki kişi, Âdem'in öz oğlu değil, İsrâiloğulları'ndan iki adamdır.
ذكرُ مِن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سهلُ بنُ يوسفَ، عن عمرٍو، عن الحسنِ، قال: كان الرجلان اللذان في القرآنِ، اللذان قال اللهُ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ}. من بنى إسرائيلَ، ولم يكونا ابْنَىْ آدمَ لصُلْبِه، وإنما كان القربانُ في بنى إسرائيلَ، وكان آدمُ أوّلَ مَنْ مات .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf, Amr'dan, o da el-Hasan'dan şöyle dediğini anlattı: Kur'an'da yer alan ve Allah'ın: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku” buyurduğu o iki adam İsrâiloğulları'ndandı; Âdem'in öz oğulları değildi. Kurban ancak İsrâiloğulları'ndaydı ve ölen ilk kişi de Âdem'di .
وأَوْلَى القولين في ذلك عندى بالصوابِ أن اللذَيْن قرَّبا القربان كانا ابْنَيْ آدمَ لصُلْبِه، لا مِن ذُرِّيَّتِه مِن بنى إسرائيلَ، وذلك أن الله ﷿ يَتَعَالَى عن أن يُخاطِبَ عبادَه بما لا يُفيدُهم به فائدةً، والمُخاطَبون بهذه الآيةِ كانوا عالمين أن تقريبَ القربانِ اللَّهِ لم يكنْ إلا في ولدِ آدمَ، دونَ الملائكةِ والشياطينِ وسائرِ الخَلْقِ غيرِهم. فإذ كان معلومًا ذلك عندَهم، فمعقولٌ أنه لو لم يكنْ مَعْنيًّا بِابْنَى آدمَ اللذَّيْن ذَكَرَهما اللَّهُ ﷿ في كتابِه ابناه لصُلْبِه، لم يُفدهم بذكره ﷻ إيَّاهما فائدةً لم تكنْ
Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı; kurban sunan o iki kişinin İsrâiloğulları'ndan olan soyundan değil, Âdem'in öz iki oğlu olduğudur. Zira aziz ve celil olan Allah, kullarına kendilerine hiçbir fayda sağlamayan bir şeyle hitap etmekten münezzehtir. Bu ayetin muhatapları da Allah'a kurban sunmanın melekler, şeytanlar ve bunların dışındaki diğer mahlukat arasında değil, yalnızca Âdem'in evlatları arasında cereyan ettiğini bilmekteydiler. Bu durum onlar nezdinde malum olduğuna göre, şayet aziz ve celil olan Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği Âdem'in iki oğlu ile onun öz iki oğlu kastedilmemiş olsaydı, [Allah] Teâlâ'nın o ikisini zikretmesi kendilerine [daha önce malum] olmayan bir fayda sağlamış olmazdı
عندَهم، وإذ كان غيرَ جائزٍ أن يُخاطِبَهم خطابًا لا يُفيدُهم به معنًى، فمعلومٌ أنه عنَى ابْنَىْ آدمَ لصُلْبِه، لا ابْنَىْ بَنِيه الذين بَعْدَ منه نَسَبُهم، مع إجماعِ أهلِ الأَخبارِ والسِّيَرِ والعِلْمِ بالتأويلِ على أنهما كانا ابْنَىْ آدمَ لصُلْبِه، وفى عهدِ آدمَ وزمانِه، وكفَى بذلك شاهدًا. وقد ذَكَرْنا كثيرًا ممن نُصَّ عنه القولُ بذلك، وسنَذْكُرُ كثيرًا ممن لم يُذْكَرْ إن شاء الله.
Kullara kendilerine hiçbir mana ifade etmeyen bir hitapta bulunması caiz olmadığına göre, soyca ondan uzaklaşmış olan torunlarını değil, Âdem'in öz iki oğlunu kastettiği açıktır . Bununla birlikte haber ehli, siyer ehli ve tevil ilmi ehli de o ikisinin Âdem'in öz oğulları olduğu ve Âdem'in devrinde ve zamanında yaşadıkları konusunda icmâ etmiştir; bu da şahit olarak yeterlidir. Bu görüşü açıkça belirtenlerden birçoğunu zikrettik; inşallah zikredilmemiş olanlardan birçoğunu da zikredeceğiz.