حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيد بنَ هارونَ، قال: ثنا حسامُ بنُ مِصَكٍّ، عن عَمَّارٍ الدُّهْنيِّ، عن سالمِ بن أبي الجَعْدِ، قال: لما قتَل ابنَ آدمَ أخاه، مكَث آدمُ مائةَ سنةٍ حزينًا لا يَضْحَكُ، ثم أُتِىَ فقيل له: حيَّاك اللهُ وبيَّاك. فقال: بيَّاك: أَضْحَكك .
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Husâm b. Mısak, Ammâr ed-Duhnî'den, o da Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan şöyle dediğini anlattı: Âdem'in oğlu kardeşini öldürünce Âdem yüz yıl boyunca hiç gülmeksizin hüzün içinde kaldı. Sonra ona gelinip: 'Hayyâkellâhu ve beyyâke' dendi. [Râvi] dedi ki: 'Beyyâke', seni güldürsün demektir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، [عن غِياثِ بن إبراهيمَ] ، عن أبي إسحاقَ الهَمْدانيِّ، قال: قال عليُّ بنُ أبى طالبٍ رضوانُ اللهِ عليه: لَمَّا قتَل ابن آدمَ أخاه، بكَى آدمُ، فقال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, [Gıyâs b. İbrâhîm'den] , o da Ebû İshâk el-Hemdânî'den nakletti; dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib (rıdvânullâhi aleyh) şöyle dedi: Âdem'in oğlu kardeşini öldürünce Âdem ağladı ve şöyle dedi:
تَغَيَّرتِ البلادُ ومَن عَلَيْها … فلَوْنُ الأرضِ مُغْبَرٌّ قبيحُ
Değişti beldeler ve üzerindekiler... / Yeryüzünün rengi tozlu ve çirkin oldu.
تغيَّر كلُّ ذى لَوْنٍ وطَعْمٍ … وقلَّ بشاشةُ الوجهِ المليحِ
Değişti rengi ve tadı olan her şey... / Azaldı güler yüzü o güzel çehrenin.
فأُجِيب آدمُ ﵇:
[Bunun üzerine] Âdem'e aleyhisselâm [şöyle] cevap verildi:
أبا هابيلُ قد قُتِلا جميعًا … وصار الحيُّ كالمَيِتِ الذَّبِيح
Ey Hâbil'in babası! İkisi de öldürüldü / Diri olan da boğazlanmış ölü gibi oldu.
وجاء بشرَّةٍ قد كان منها … على خَوْفٍ فجاء بها يَصيحُ
Ve daha önce korktuğu bir kötülük getirdi / Getirdi de feryat edip duruyor .
وأما القولُ في تقريبهما ما قرَّبا، فإن الصوابَ فيه من القولِ أن يقالَ: إن الله عزَّ ذكرُه أَخْبَر عبادَه عنهما أنهما قد قرَّبا، ولم يُخْبِرُ أن تَقْريبَهما ما قرَّبا كان عن أمرِ اللهِ إياهما به، ولا عن غيِر أمرِه، وجائزٌ أن يكونَ كان عن أمرِ اللهِ إياهما بذلك، وجائزٌ أن يكونَ عن غيرِ أمرِه، غيرَ أنه أيُّ ذلك كان، فلم يُقَرِّبا ذلك إِلا طَلَبَ قُرْبةٍ إِلى اللَّهِ عز ذكرُه إن شاء اللهُ
Onların sundukları kurbanlara gelince; bu husustaki doğru söz şöyle demektir: Allah -zikri yüce olsun- kullarına onların kurban sunduklarını haber vermiş, fakat sundukları bu kurbanın Allah'ın kendilerine emretmesiyle mi yoksa emretmemesiyle mi olduğunu haber vermemiştir. Bunun Allah'ın kendilerine bunu emretmesiyle olması da emretmemesiyle olması da caizdir. Ancak hangisi olursa olsun, bunu yalnızca -inşallah- Allah'a -zikri yüce olsun- bir yakınlık arayışı içinde sunmuşlardır.
وأما تأويلُ قولِه: {قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ}. فإن معناه: قال الذي لم يُتَقَبَّلْ منه قُرْبانُه للذى تُقُبِّلَ منه قربانُه: لأَقْتُلَنَّك. فتَرَك ذِكْرَ المُتَقَبَّل قربانُه، والمردودِ عليه قربانُه؛ استغناءً بما قد جرَى مِن ذكرِهما عن إعادتِه. وكذلك ترَك ذكرُ المتقبَّلِ قربانُه مع قولِه: {قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}.
O'nun: {قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ} “[Kābil:] ‘Seni mutlaka öldüreceğim’ dedi” sözünün teviline gelince; bunun anlamı şudur: Kurbanı kabul edilmeyen kimse, kurbanı kabul edilen kimseye: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi. Kurbanı kabul edilen ile kurbanı geri çevrilenin zikrini, daha önce geçen zikirlerinin tekrarına gerek kalmadığından dolayı bırakmıştır. Aynı şekilde: {قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “[Kardeşi] dedi ki: ‘Allah ancak muttakilerden kabul eder’” sözünde de kurbanı kabul edilenin zikrini bırakmıştır.
وبنَحوِ ما قلنا في ذلك رُوِى الخبرُ عن ابن عباسٍ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir rivayet İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ}: فقال له أخوه: ما ذَنْبي؟ إنما يتقبَّلُ اللَّهُ مِن المُتَّقِين .
Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ} “[Kābil:] ‘Seni mutlaka öldüreceğim’ dedi”; kardeşi de ona şöyle dedi: 'Benim günahım ne? Allah ancak muttakilerden kabul eder .'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}. قال: يقولُ: إنك لو اتَّقَيْتَ الله في قُرْبانِكَ تَقَبَّل منك؛ جئت بقربانٍ مغشوشٍ بأشَرِّ ما عندَك، وجئتُ أنا بقربانٍ طيِّبٍ بخيرِ ما عندى. قال: وكان قال: يَتَقَبَّلُ اللهُ منك ولا يَتَقَبَّلُ منى؟
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak muttakilerden kabul eder” sözü hakkında şöyle dedi: [Hâbil] şöyle demektedir: “Şayet sen kurbanın hususunda Allah'tan sakınsaydın senden de kabul ederdi; sen elindeki en değersiz şeyden hileli/kusurlu bir kurban getirdin, ben ise elimdeki en hayırlı şeyden temiz ve güzel bir kurban getirdim.” [İbn Zeyd] dedi ki: [Kābil de daha önce] “Allah senden kabul ediyor da benden kabul etmiyor mu?” demişti.
ويَعْنى بقولِه: {مِنَ الْمُتَّقِينَ}: مِن الذين اتَّقَوُا اللَّهَ وخافوه بأداءِ ما كَلَّفهم مِن فرائضِه، واجتنابِ ما نهاهم عنه مِن مَعَاصِيه .
O'nun: {مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Muttakilerden” sözüyle kastettiği: Kendilerine yüklediği farzları yerine getirerek ve yasakladığı günahlardan kaçınarak Allah'tan sakınan ve O'ndan korkan kimselerdir .
وقد قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ: المتقون في هذا الموضعِ الذين اتقَوُا الشركَ.
Tevil ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Bu yerdeki muttakiler, şirkten sakınanlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضَّحَّاكِ قولَه: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}: الذين يتقون الشركَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'ten O'nun: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak muttakilerden kabul eder” sözü hakkında: 'Şirkten sakınanlardır' dediğini anlattı .
وقد بيَّنا معنى "القُرْبانِ" فيما مضَى ، وأنه الفُعْلانُ مِن قولِ القائلِ: قرَّب. كما "الفرقانُ" "الفُعْلانُ" من: فرَق. و "العُدْوانُ" من: عدَا.
"Kurban" (القُرْبان) kelimesinin anlamını daha önce açıklamıştık ; bu kelime, tıpkı "furkan" (الفُرقان) kelimesinin "feraka" (فرَق) fiilinden ve "udvân" (العُدْوان) kelimesinin "adâ" (عدَا) fiilinden fû'lân (الفُعْلان) vezninde olması gibi, konuşanın "karrabe" (قرَّب) sözünden türemiş fû'lân (الفُعْلان) veznindedir.
وكانت قرابينُ الأممِ الماضية قبلَ أُمَّتِنا كالصَّدَقَاتِ والزَّكَواتِ فينا، غيرَ أَنَّ قرابينَهم كان يُعْلَمُ المُتَقَبَّلُ منها وغيرُ المتقبَّلِ، فيما ذُكر، بأَكْلِ النارِ ما تُقُبِّل منها، وتَرْكِ النارِ ما لم يُتَقَبَّلْ منها. والقربانُ في أُمتِنا الأعمالُ الصالحةُ؛ مِن الصلاةِ، والصيامِ، والصدقةِ على أهلِ المَسْكنَةِ، وأداءِ الزكاةِ المفروضةِ. ولا سبيلَ لها إلى العلمِ في عاجلٍ بالمُتَقَبَّلِ منها والمَرْدودِ.
Bizim ümmetimizden önceki geçmiş ümmetlerin kurbanları, bizdeki sadakalar ve zekâtlar gibiydi. Ancak zikredildiğine göre onların kurbanlarından kabul edilen ile kabul edilmeyen, ateşin kabul edileni yemesi ve kabul edilmeyeni bırakmasıyla bilinirdi. Bizim ümmetimizdeki kurban ise; namaz, oruç, yoksul kimselere sadaka vermek ve farz kılınan zekâtı ödemek gibi salih amellerdir. Bu ümmet için ise [amellerden] kabul edilen ile geri çevrileni peşinen bilmenin bir yolu yoktur.
وقد ذُكر عن عامرِ بن عبدِ اللَّهِ العَنْبَرِيِّ أنه حينَ حَضَرَتْه الوفاةُ بكَى، فقيل له:
Âmir b. Abdillâh el-Anberî'den rivayet edildiğine göre, vefatı yaklaştığında ağlamış ve kendisine şöyle denilmiştir:
ما يُبكيك، فقد كنتَ وكنتَ؟ فقال: يُبْكيِنى أنى أسمعُ الله يقولُ: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}.
'Seni ağlatan nedir, halbuki sen şöyle şöyle [ibadet ehli] idin?' O da şöyle demiştir: 'Beni ağlatan şey, Allah'ın: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak muttakilerden kabul eder” buyurduğunu işitmemdir.'
حدَّثني بذلك محمدُ بنُ عمر المُقدَّميُّ، قال: ثني سعيدُ بنُ عامرٍ، عن همَّامٍ، عمن ذكَره، عن عامرٍ .
Bunu bana Muhammed b. Ömer el-Mukaddemî anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Âmir, Hemmâm'dan, o bunu zikreden birinden, o da Âmir'den anlattı .
وقد قال بعضُهم: قربانُ المتقين الصلاةُ.
Bazıları da şöyle demiştir: Muttakilerin kurbanı namazdır.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حفصُ بن غِياثٍ، عن عِمْرانَ بن سُلَيمانَ ، عن عَدِيٍّ بن ثابتٍ، قال: كان قُرْبانُ المتقين الصلاةَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, İmrân b. Süleymân'dan , o da Adiy b. Sâbit'ten anlattı; dedi ki: Muttakilerin kurbanı namazdı .
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (٢٨)}.
O'nun: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (٢٨)} “‘Yemin olsun ki beni öldürmek için bana el uzatsan da ben seni öldürmek için sana elimi uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.’ (28)” sözünün teviline gelince;
وهذا خبرٌ من اللهِ تعالى ذكرُه عن المقتولِ مِن ابْنَىْ آدمَ، أنه قال لأخيه حين قال له أخوه القاتلُ: لأقتُلَنَّك: واللَّهِ {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ}. يقولُ: مَدَدْتَ إِلَيَّ يدَك {لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ}. يقول: ما أنا بمادٍّ يدىَ إليك لأقْتُلَك.
Bu, Allah Teâlâ'nın -zikri yüce olsun- Âdem'in öldürülen oğlundan verdiği bir haberdir; katil olan kardeşi kendisine: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dediğinde o kardeşine şöyle demiştir: Vallahi {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ} “Yemin olsun ki bana el uzatsan”, yani bana elini uzatsan {لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ} “beni öldürmek için, ben seni öldürmek için sana elimi uzatacak değilim”, yani seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim.
وقد اخْتُلِف في السببِ الذي مِن أجلهِ قال المقتولُ ذلك لأخيه، ولم يُمَانِعه ما فعَل به؛ فقال بعضُهم: قال ذلك إعلامًا منه لأخيه القاتلِ أنه لا يَسْتَحِلُّ قَتْلَه، ولا بَسْطَ يَدِهِ إِليه، بما لم يأذنِ اللَّهُ له به.
Öldürülenin bunu kardeşine söylemesinin ve kendisine yaptığı şeyi engellememesinin sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: [Öldürülen], bunu katil kardeşine, Allah'ın kendisine izin vermediği bir şeyde onu öldürmeyi ve ona el uzatmayı helal görmediğini bildirmek üzere söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن أبي المغيرةِ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، أنه قال: وايْمُ اللهِ، إن كان المقتولُ لأَشدَّ الرَّجُلَين، ولكنْ مَنَعَه التَّحَرُّجُ أَن يَبْسُطُ إلى أخيه .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Avf, Ebü'l-Mugîre'den, o da Abdullah b. Amr'dan şöyle dediğini anlattı: Allah'a yemin olsun ki öldürülen, iki adamdan daha güçlü olanıydı; fakat günaha girmekten sakınması, kardeşine el uzatmasına engel oldu .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ}: لا أنا بمنتصرٍ، وَلأُمْسِكَنَّ يدىَ عنك .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ} “Yemin olsun ki beni öldürmek için bana el uzatsan da ben sana elimi uzatacak değilim”: [Yani] ben karşılık verip öç alacak değilim ve elimi kesinlikle sana karşı tutacağım .
وقال آخرون: لم يَمْنَعْه مما أراد مِن قَتْلِه، وقال ما قال له مما قصَّ اللهُ في كتابِه، أن الله عزَّ ذكرُه فرَض عليهم ألّا يَمْتَنِعَ مَن أُرِيد قتلُه ممن أراد ذلك منه.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Kardeşini kendisini öldürme isteğinden alıkoymadı ve Allah'ın Kitabı'nda anlattığı üzere ona dediklerini, Allah'ın -zikri yüce olsun- kendilerine, öldürülmek istenen kimsenin kendisini öldürmek isteyene karşı koymamasını farz kıldığı için söyledi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا رجلٌ سمِع مجاهدًا يقولُ في قولِه: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ}. قال مجاهدٌ: كان كُتِب عليهم: إذا أراد الرجلُ أن يقتُلَ رجلًا ترَكه ولا يَمْتَنِعُ منه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize, Mücâhid'i O'nun: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ} “Yemin olsun ki beni öldürmek için bana el uzatsan da ben seni öldürmek için sana elimi uzatacak değilim” sözü hakkında şöyle derken işiten bir adam anlattı; Mücâhid dedi ki: Onlara, bir adam başka bir adamı öldürmek istediğinde onu [kendi haline] bırakıp ona karşı koymaması farz kılınmıştı .
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن الله عَزَّ ذكرُه قد كان حرَّم عليهم قَتْلَ نفسٍ بغيرِ نفسٍ ظلمًا، وأن المقتولَ قال لأخيه: ما أنا بباسطٍ يدىَ إليك إن
Bu husustaki iki görüşten gerçeğe en uygun olanı şöyle söylenmesidir: Şânı yüce Allah, haksız yere bir cana kıymayı onlara haram kılmıştı ve maktul kardeşine: 'Eğer [sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da] ben elimi sana uzatacak değilim' demiştir. Çünkü
بَسَطْتَ إليَّ يدك. لأنه كان حرامًا عليه مِن قَتْلِ أخيه مثلُ الذي كان حرامًا على أخيه القاتل مِن قتلِه، فأما الامتناعُ مِن قَتْلِه حينَ أراد قَتْلَه، فلا دَلالة على أن القاتلَ حينَ أراد قتلَه وعزَم عليه، كان المقتولُ عالمًا بما هو عليه عازِمٌ منه ومُحاوِلٌ من قتلِه، فتَرَك دَفْعَه عن نفسِه. بل قد ذكرُ جماعةٌ مِن أهلِ العلمِ أنه قتَله غِيلَةٌ؛ اغتاله وهو نائمٌ، فشَدَخ رَأْسَه بصَخْرةٍ. فإذ كان ذلك ممكنًا، ولم يكنْ في الآيةِ دَلالةٌ على أنه كان مأمورًا بتَرْكِ مَنْعِ أخيه مِن قتلِه، لم يكنْ جائزا ادِّعاءُ ما ليس في الآيةِ إلَّا ببرهانٍ يجِبُ تَسْليمه.
sen bana elini uzatsan da ben sana elimi uzatacak değilim. Çünkü katil olan kardeşine onu öldürmek nasıl haramsa, kardeşini öldürmek kendisine de öylece haramdı. Kardeşi onu öldürmek istediğinde kendisini öldürtmekten sakınmamasına gelince; katil onu öldürmek isteyip buna azmettiğinde, öldürülen kimsenin onun neye azmettiğini ve kendisini öldürmeye yeltendiğini bildiğine ve bu sebeple kendisini savunmayı bıraktığına dair hiçbir delil yoktur. Bilakis ilim ehlinden bir topluluk, onu gafil avlayarak (gīle yoluyla) öldürdüğünü; o uyurken ona suikast düzenleyip başını bir kayayla ezdiğini zikretmiştir. Bu durum muhtemel olduğuna ve ayette de kardeşinin kendisini öldürmesine mani olmayı bırakmakla emrolunduğuna dair bir delil bulunmadığına göre, kabul edilmesi zorunlu kesin bir delil olmaksızın ayette yer almayan bir şeyi iddia etmek caiz değildir.
وأما تأويلُ قولِه: {إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ}. [فَإِنَّه: إنى] أَخافُ في بَسْطِ يدى إليك إن بَسَطْتُها لقَتْلِك، {رَبَّ الْعَالَمِينَ}. يعني: مالكَ الخلائقِ كلِّها أن يُعاقِبَني على بسطِ يدىَ إليك.
O'nun: {إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” sözünün teviline gelince; [şöyledir: Ben] seni öldürmek için elimi sana uzattığım takdirde {رَبَّ الْعَالَمِينَ} “âlemlerin Rabbinden”, yani bütün yaratılmışların mâlikinin, elimi sana uzatmamdan dolayı beni cezalandırmasından korkarım.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩)}.
O'nun: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩)} “‘Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olmanı isterim. Zalimlerin cezası işte budur.’ (29)” sözünün teviline gelince;
اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: إني أُريدُ أن تَبُوءَ بإثمى مِن قتلِك إِيَّايَ، وإثْمِك في معصيتِك الله، [وغيرِ] ذلك مِن معاصيك.
Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Beni öldürmenden doğan günahımı ve Allah'a isyanındaki günahını ve günahlarından bunun [dışındakileri] yüklenmeni isterim' demektir.
ذكرُ مِن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ في حديثِه، عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةَ. عن ابن مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. يقولُ: إثمِ قتلى، إلى إثمِك الذي في عنقِك، {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ} .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayetinde; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bazı kimselerden [nakille] anlattı: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim”. Şöyle demektedir: Boynunda bulunan kendi günahına ek olarak beni öldürmenin günahını [yüklenmeni], {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ} “böylece ateş ehlinden olasın” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. يقولُ: بقتلِك إيايَ، وإثمِك قبلَ ذلك.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] beni öldürmenle [bunun günahını] ve bundan önceki günahını [yüklenmeni].
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. قال: بإثمِ قتلى وإثمِك .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bildirdi: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim”. Dedi ki: Beni öldürmenin günahını ve kendi günahını .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. يقولُ: إني أُرِيدُ أن يكونَ عليك خطيئتُك ودمى، تبوءُ بهما جميعًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle demektedir: Kendi günahının ve benim kanımın senin üzerinde olmasını ve ikisini birden yüklenmeni isterim .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. يقولُ: إني أُريدُ أن تبوءَ بقتلك إِيَّايَ، {وَإِثْمِكَ}. قال: بما كان منك قبلَ ذلك .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den bildirdi: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim”. Şöyle demektedir: Beni öldürmeni yüklenmeni isterim, {وَإِثْمِكَ} “ve kendi günahını da”. Dedi ki: Bundan önce senden sâdır olan [günahları] .
حُدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بن خالدٍ، قال: ثنى عبيدُ بنُ سُلَيمانَ، عن الضحَّاكِ قوله: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. قال: أما إثمُك، فهو الإثمُ الذي عمِل قبلَ قَتْلِ النفسِ - يعنى أخاه - وأما إثمُه:
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i şöyle derken işittim: Bana Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'ten O'nun: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Senin günahına gelince; o, nefsi -yani kardeşini- öldürmeden önce işlediği günahtır; onun günahına gelince:
فقتلُه أخاه
kardeşini öldürmesidir .
وكأنَّ قائلى هذه المقالةِ وَجَّهوا تأويلُ قولِه: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. أَي: إنى أريدُ أن تبوءَ بإثمِ قتلى. فحَذَف و "القتلَ"، واكتفى بذِكْرِ "الإثم"، إذ كان مفهومًا معناه عندَ المُخاطَبين به.
Bu sözü söyleyenler, O'nun: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim” sözünün tevilini: 'Yani beni öldürme günahını yüklenmeni isterim' şeklinde yorumlamış gibidirler. Dolayısıyla hitap edilenler nezdinde anlamı anlaşıldığı için "öldürme" [kelimesini] hazfetmiş ve "günah"ı zikretmekle yetinmiştir.
وقال آخرون: معنى ذلك: إني أريدُ أن تبوءَ بخطيئتي، فتَتَحَمَّلَ وِزْرَها، وإثمِك في قتلِك إيَّاى.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Benim günahımı yüklenip vebalini taşımanı ve beni öldürmendeki kendi günahını [yüklenmeni] isterim' demektir.
وهذا قولٌ وَجَدتُه عن مجاهدٍ، وأخشَى أن يكونَ غلطًا؛ لأن الصحيحَ مِن الروايةِ عنه ما قد ذَكَرْنا قبلُ.
Bu, Mücâhid'den nakledildiğini gördüğüm bir görüştür ve bir hata olmasından endişe ederim; zira ondan gelen sahih rivayet daha önce zikrettiğimizdir.
ذكرُ مِن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ}. يقولُ: إني أريدُ أن تكون عليك خطيئتي ودمى، فتَبُوءَ بهما جميعًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bildirdi: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim”. Şöyle demektedir: Benim günahımın ve kanımın senin üzerine olmasını ve ikisini birden yüklenmeni isterim .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن تأويلَه: إني أريدُ أن تَنْصَرِفَ بخطيئتِك في قتلِك إيَّايَ. وذلك هو معنى قولِه: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي}. وأما معنى {وَإِثْمِكَ}. فهو إثمُه بغيرِ قتلِه، وذلك معصيةُ اللهِ جلَّ ثناؤُه في أعمالٍ سواه.
Bu konuda doğru olan görüş şöyle denmesidir: Bunun tevili: 'Beni öldürmendeki günahınla dönüp gitmeni isterim' demektir. O'nun: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي} “Şüphesiz ben benim günahımı yüklenmeni isterim” sözünün anlamı budur. {وَإِثْمِكَ} “ve kendi günahını” sözünün anlamı ise, onu öldürmesi dışındaki günahıdır ki bu da onun dışındaki amellerde Allah'a -senası yüce olsun- isyan etmesidir.
وإنما قلنا: ذلك هو الصوابُ؛ لإجماعِ أهلِ التأويلِ عليه، لأن الله عزَّ ذكرُه قد أَخْبَرَنا أن كلَّ عاملٍ فجزاءُ عملِه له أو عليه، وإذا كان ذلك حكمه في خَلْقِه، فغيرُ
Doğru olanın bu olduğunu söylememizin sebebi, tevil ehlinin bu husustaki icmâıdır; zira zikri aziz olan Allah, her amel edenin amelinin karşılığının kendi lehine veya aleyhine olacağını bize haber vermiştir. O'nun yaratıkları hakkındaki hükmü bu olunca, artık...
جائزٍ أن يكونَ آثامُ المقتولِ مأخوذًا بها القاتلُ، وإنما يُؤْخَذُ القاتلُ بإثمِه بالقتلِ المحرَّمِ، وسائرِ آثامِ معاصِيه التي ارْتَكَبَها بنفسِه دونَ ما رَكِبه قتيلُه.
öldürülenin günahlarından katilin sorumlu tutulması caiz değildir. Katil ancak haram olan öldürme günahından ve öldürdüğü kişinin işlediklerinden değil, bizzat kendisinin işlediği diğer günahların vebalinden sorumlu tutulur.
فإن قال قائلٌ: أوَ ليس قتلُ المقتولِ مِن بنى آدمَ كان معصيةً للَّهِ مِن القاتلِ؟
Eğer birisi: "Âdemoğullarından öldürülen kimsenin öldürülmesi, katil tarafından Allah'a bir isyan değil miydi?" derse,
قيل: بلى، وأَعْظم بها معصيةً.
Şöyle denilir: "Evet, hem de ne büyük bir isyandı!"
فإن قال: فإذا كان للَّهِ جلَّ وعزَّ، معصيةً، فكيف جاز أن يريدَ ذلك منه المقتولُ، ويقولُ: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي}. وقد ذكَرتَ أن تأويلَ ذلك: إني أُريد أن تبوءَ بإثم قتلى؟
Şayet: "Mademki bu, Allah'a -azze ve celle- bir isyandı, öldürülen kişinin bunu ondan istemesi ve {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي} “Şüphesiz ben benim günahımı yüklenmeni isterim” demesi nasıl caiz olur? Oysa sen bunun tevilinin: 'Beni öldürme günahını yüklenmeni isterim' şeklinde olduğunu belirtmiştin?" derse,
فمعناه : إنى أُريدُ أن تبوءَ بإثمِ قتلى إن قتَلتني؛ لأنى لا أقتُلُك، فإن أنت قَتَلْتَني فإني مُريدٌ أن تبوءَ ياثمِ معصيتِك الله في قتِلك إيَّايَ. وهو إذا قتَله فهو لا محالةَ بَاءَ به في حُكْمِ اللَّهِ، فإرادتُه ذلك غيرُ موجبةٍ له الدخولَ في الخطأ.
Bunun anlamı şudur : 'Eğer beni öldürürsen beni öldürme günahını yüklenmeni isterim; zira ben seni öldürmeyeceğim. Eğer sen beni öldürürsen, beni öldürmen sebebiyle Allah'a isyanının günahını yüklenmeni isterim.' O onu öldürdüğünde ise Allah'ın hükmünde şüphesiz bunu yüklenmiş olur. Dolayısıyla onun bunu istemesi, hataya düşmesini gerektirmez.
ويَعْنى بقولِه: {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: فتكونَ بقتلَك إِيَّايَ مِن سُكَّان الجحيمِ، ووَقود النارِ المخلَّدين فيها، {وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: والنارُ ثوابُ التاركين طريق الحقِّ، الزائلين عن قَصْدِ السبيلِ، المتعدِّين ما جُعِل لهم إلى ما لم يُجْعَل لهم. وهذا يدلُّ على أن اللَّهَ عزَّ ذكرُه قد كان أمَرَ ونَهَى آدمَ بعدَ أن أهْبَطه إلى الأرضِ، ووَعَدَ وأَوْعَدَ، ولولا ذلك ما قال المقتولُ للقاتلِ: فتكونَ مِن أصحابِ النارِ بقتلِك إِيَّايَ. ولا أَخْبَرَه أَن ذلك جزاءُ الظالمين.
O'nun: {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “böylece cehennemliklerden olursun; zalimlerin cezası işte budur” sözüyle kastettiği şudur: Beni öldürmen sebebiyle cehennem sakinlerinden ve orada ebedî kalacak ateşin yakıtından olursun. {وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “Zalimlerin cezası işte budur”, yani ateş; hak yolunu terk edenlerin, dosdoğru yoldan sapanların ve kendilerine tanınan sınırları aşıp kendilerine ait olmayana tecavüz edenlerin karşılığıdır. Bu durum, Allah'ın -zikri yüce olsun- Âdem'i yeryüzüne indirdikten sonra ona emirler verip yasaklar koyduğuna, vaatte bulunup tehdit ettiğine delalet eder. Şayet öyle olmasaydı, öldürülen katile: 'Beni öldürmen sebebiyle cehennemliklerden olursun' demez ve bunun zalimlerin cezası olduğunu ona bildirmezdi.
فكان مجاهدٌ يقولُ: عُلِّقَتْ إحدى رِجْلَى القاتلِ بساقِها إلى فَخِذِها مِن يومِئذٍ إلى يومِ القيامةِ، ووجهه في الشمسِ حيثما دارت دار، عليه في الصيف حَظيرةٌ
Mücâhid şöyle derdi: Katilin iki bacağından biri, o günden kıyamet gününe kadar baldırından uyluğuna bağlanıp asılmıştır; yüzü güneştedir, güneş nereye dönerse [yüzü de onunla birlikte] döner. Yaz mevsiminde üzerinde...
مِن نارٍ، وعليه في الشتاءِ حظيرةٌ مِن ثلجٍ.
ateşten bir çit/muhafaza, kışın ise üzerinde kardan bir çit/muhafaza vardır.
حدَّثنا بذلك القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ ذلك. قال: وقال عبدُ اللهِ بنُ عمرٍو: إِنَّا لَنَجِدُ ابْنَ آدَمَ القاتلَ يُقاسمُ أهلَ النارِ قسمةً صحيحةً العذابَ، عليه شَطْرُ عذابهم .
Bunu bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, Mücâhid'in böyle dediğini söyledi. Dedi ki: Abdullah b. Amr da şöyle demiştir: Biz [kitaplarda] katil olan Âdemoğlunun, cehennem ehliyle azabı tam ve denk bir paylaşımla paylaştığını, azaplarının yarısının onun üzerinde olduğunu bulmaktayız .
وقد رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِ ما رُوِي عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو خبرٌ.
Abdullah b. Amr'dan rivayet edilenin benzeri bir haber, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، و حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا جريرٌ وأبو معاويةَ [ح، وحدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو معاويةَ] ووكيعٌ، جميعًا عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بن مرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "ما مِنْ نفسٍ تُقتَلُ ظلمًا إِلَّا كان على ابن آدمَ الأَوَّلِ كِفْلٌ منها؛ ذلك بأنه أَوَّلُ مَنْ سَنَّ القتلَ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr anlattı, [ve] bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Cerîr ve Ebû Muâviye anlattı [tahrîc: Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye] ve Vekî' anlattı; hepsi birden el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki onun [vebalinden/günahından] ilk Âdemoğluna bir pay ayrılmış olmasın; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır” .
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا أبى ح، وحدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، جميعًا عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بن مرةً، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ عن النبيِّ ﷺ نحوَه.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı [h]; bize İbn Beşşâr da anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı; her ikisi birden Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o Abdullah'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun benzerini nakletti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن حسنِ بن صالحٍ، عن إبراهيم بن مُهاجِرٍ، عن إبراهيمَ النَّخَعيِّ، قال: ما مِن مقتولٍ يُقْتَلُ ظلمًا، إلا كان على ابن آدمَ الأُولِ والشيطانِ كِفْلٌ منه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Hasen b. Sâlih'ten, o İbrâhîm b. Muhâcir'den, o da İbrâhîm en-Nehaî'den anlattı; dedi ki: Haksız yere öldürülen hiçbir maktul yoktur ki onun [vebalinden] ilk Âdemoğluna ve şeytana bir pay olmasın .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن حكيمِ بن حكيمٍ، أنه حُدِّث عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو أنه كان يقولُ: إن أشقى الناسِ رجلًا لَابْنُ آدمَ الذي قتَل أخاه؛ ما سُفِك دمٌ في الأرضِ منذ قتَل أخاه إلى يومِ القيامةِ، إلا لَحَق به منه شيءٌ، وذلك أنه أولُ مِنْ سنَّ القتل .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Hakîm b. Hakîm'den bildirdi; ona da Abdullah b. Amr'dan şöyle dediği anlatılmış: İnsanların en bedbaht adamı, kardeşini öldüren Âdemoğludur. Kardeşini öldürdüğünden kıyamet gününe kadar yeryüzünde akıtılan hiçbir kan yoktur ki ondan kendisine bir pay ulaşmasın. Çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır .
وهذا الخبرُ الذي ذَكَرْنا عن رسولِ اللهِ ﷺ يُبين أنَّ القولَ الذي قاله الحسنُ في ابْنَىْ آدمَ اللذَيْن ذَكَرهما الله في هذا الموضعِ أنهما ليسا بابنيْ آدمَ لصُلْبِه، ولكنهما رجلان مِن بنى إسرائيلَ، و أنَّ القول الذي حُكى عنه أنَّ أول مَنْ مات آدمُ، وأن القربانَ الذي كانت النارُ تأكُلُه لم يَكُنْ إلا في بني إسرائيلَ - خطأٌ، لأنَّ رسولَ اللهِ ﷺ قد أَخْبَر عن هذا القاتلِ الذي قتَل أخاه، أنه أوَّلُ مِن سنَّ
Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiğimiz bu haber, açıkça ortaya koymaktadır ki el-Hasen'in, Allah'ın bu yerde zikrettiği Âdem'in iki oğlu hakkında söylediği; onların Âdem'in öz (sulbünden) oğulları olmayıp İsrâiloğulları'ndan iki adam olduklarına dair sözü ve yine kendisinden rivayet edilen; ilk vefat eden kişinin Âdem olduğuna ve [gökten inen] ateşin yediği (yakıp kabul ettiği) kurban uygulamasının yalnızca İsrâiloğulları'nda bulunduğuna dair sözü hatalıdır. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kardeşini öldüren bu katilin, [öldürme çığırını] ilk açan kişi olduğunu bildirmiştir...
القتلَ، وقد كان لا شكَّ القتلُ قبلَ بنى إسرائيلَ، فكيف قبلَ ذُرِّيَّتِه؟ وخطأَ مِن القولِ أن يقال: أولُ مَن سنَّ القتل رجلٌ مِن بني إسرائيلَ. وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الصحيحَ مِن القولِ هو قولُ مَنْ قال: هو ابن آدمَ لصلبِه. لأنه أولُ مَن سنَّ القتلَ، فَأَوْجَب اللهُ له مِن العقوبةِ ما رَوَيْنا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ.
öldürme çığırını ilk açan kişi olduğunu haber vermiştir. Oysa şüphesiz öldürme olayı İsrâiloğulları'ndan önce, hatta onun zürriyetinden [çok] önce vardı. 'Öldürme çığırını ilk açan kişi İsrâiloğulları'ndan bir adamdır' denilmesi hatalı bir sözdür. Durum böyle olunca malumdur ki sözün doğrusu: 'O, Âdem'in öz (sulbünden) oğludur' diyenin sözüdür. Çünkü o , öldürme çığırını ilk açandır ve Allah ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğimiz cezayı gerekli kılmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٣٠)}.
O'nun: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٣٠)} “Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye yöneltti/kolaylaştırdı da onu öldürdü ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. (30)” sözünün teviline gelince;
يَعْنِى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَطَوَّعَتْ}: فآتَتْه وساعَدَته عليه. وهو "فَعَلَتْ" مِن الطَّوْع، مِن قولِ القائلِ: طَاعَنى هذا الأمرُ. إذا انْقادَ له.
[Allah] -senası yüce olsun- {فَطَوَّعَتْ} sözüyle: 'Nefsi bunu ona kolaylaştırdı ve ona bu konuda yardım etti/boyun eğdirdi' manasını kastetmektedir. Bu, Arapça'da bir kimsenin bir şey kendisine boyun eğdiğinde: *tâanî hâze'l-emr* (طَاعَنِي هَذَا الْأَمْرُ) demesinden hareketle, *tav'* (طَوْع) kökünden *fe'alet* (فَعَّلَتْ) veznindedir.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: فشَجَّعَتْ له نفسُه قتلَ أخيه.
Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Nefsi onu kardeşini öldürmeye cesaretlendirdi' demektir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِيُّ ومحمدُ بنُ حميدٍ، قالا: ثنا حكَّامُ بنُ سَلْمٍ، عن عَنْبسةَ، عن ابن أبي ليلى، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ}. قال: شَجَّعَتْ.
Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî ve Muhammed b. Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Hükkâm b. Selm, Anbese'den, o İbn Ebî Leylâ'dan , o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den bildirdi: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ} “Nefsi ona kolaylaştırdı / yöneltti”. Dedi ki: Cesaretlendirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ}. قال: فشَجَّعَتْه .
Necîh'ten, o da Mücâhid'den bildirdi: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ} “Nefsi ona kolaylaştırdı / yöneltti”. Dedi ki: Onu cesaretlendirdi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ}. قال: شَجَّعَته على قتلِ أخيه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bildirdi: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} “Nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı / yöneltti”. Dedi ki: Kardeşini öldürme konusunda onu cesaretlendirdi.
وقال آخرون: معنى ذلك: زَيَّنَتْ له.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Ona süslü gösterdi' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ}. [قال: زَيَّنَتْ له نفسُه] قتل أخيه فقَتَلَه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den bildirdi: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} “Nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı / yöneltti”. [Dedi ki: Nefsi ona kardeşini] öldürmeyi süslü gösterdi de onu öldürdü .
ثم اخْتَلَفوا في صفةِ قَتْلِهِ إيَّاه، كيف كانت، والسببِ الذي مِن أجلِه قَتَلَه؛ فقال بعضُهم: وجَدَه نائمًا فشدَخ رأسه بصَخْرَةٍ.
Sonra onu öldürme şeklinin nasıl olduğu ve onu hangi sebepten ötürü öldürdüğü konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Onu uyurken buldu ve bir kaya parçasıyla başını parçaladı/ezdi.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، فيما ذكرُ عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مرَّةَ، عن عبدِ اللهِ، وعن ناس مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ}: فطَلَبَه ليقتُلَه، فراغ الغلامُ منه في رءوسِ الجبالِ، وأتاه يومًا مِن الأيام وهو يرعى غنمًا له في جبلٍ وهو نائمٌ، فرفَع صخرةً فشدَخ بها رأسَه، فمات، فترَكه بالعراءِ.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, Abdullah'tan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden zikrettiğine göre anlattı: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} “Nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi (boyun eğdirdi)” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Onu öldürmek için aradı. Genç [kardeşi] de dağ başlarına kaçıp gizlendi. Günlerden bir gün, bir dağda koyunlarını otlatırken ve uyur vaziyetteyken yanına geldi; bir kaya kaldırıp onunla başını ezdi ve [kardeşi] öldü. Bunun üzerine onu açık arazide bıraktı.
وقال بعضهم ما حدَّثنى محمدُ بنُ عمرَ بن عليٍّ، قال: سَمِعتُ أَشْعَثَ السِّجِسْتانيَّ، يقولُ: سَمِعتُ ابنَ جُرَيجٍ قال: ابن آدمَ الذي قتل صاحبَه لم يَدْرِ كيف يَقْتُلُه، فتَمَثَّل إبليسُ له في هيئةِ طيرٍ، فأخَذ طيرًا فقطَع رأسَه، ثم وضَعه بينَ حَجَرَيْن، فشدَخ رأسَه، فعَلَّمَه القتلَ .
Bazıları da bana Muhammed b. Ömer b. Alî'nin anlattığı şu rivayeti söyledi; dedi ki: Eş'as es-Sicistânî'nin şöyle dediğini işittim: İbn Cüreyc'in şöyle dediğini işittim: Arkadaşını öldüren Âdemoğlu, onu nasıl öldüreceğini bilmiyordu. İblis ona bir kuş kılığında göründü; bir kuş alıp başını kopardı , sonra onu iki taş arasına koyup başını ezdi ve böylece ona öldürmeyi öğretti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قتَله حيثُ يرعى الغنمَ، فأتاه فجعَل لا يدرى كيف يَقْتُلُه، فلَوَى برقبتِه وأخَذ برأسِه، فنزَل إبليسُ، وأخَذ دابَّةً أو طيرًا، فوضَع رأسَه على حجرٍ، ثم أخذ حجرًا آخرَ فَرَضَحْ به رأسَه، وابنُ آدمَ القاتلُ يَنْظُرُ، فأخَذ أخاه، فوضَع رأسَه على حجرٍ، وأخذ حجرًا آخرَ فرضَخ به رأسَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den bildirdi, dedi ki: Onu koyun otlattığı yerde öldürdü. Yanına geldi , fakat onu nasıl öldüreceğini bilemedi. Boynunu büküp başını tuttu. Bunun üzerine İblis indi, bir hayvan veya bir kuş alıp başını bir taşın üzerine koydu, sonra başka bir taş alıp onunla başını ezdi; katil olan Âdemoğlu da bakıyordu. [Bunun üzerine o da] kardeşini yakalayıp başını bir taşın üzerine koydu ve başka bir taş alıp onunla başını ezdi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا رجلٌ سمِع مجاهدًا يقولُ. فذكَر نحوَه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Mücâhid'in söylerken işittiği bir adam anlattı ve benzerini zikretti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: لَمَّا أَكَلَتِ النارُ قُرْبانَ ابن آدمَ الذي تُقُبِّل قربانُه، قال الآخَرُ لأخيه: أتَمْشى في الناسِ وقد علِموا أنك قَرَّبتَ قربانًا فتُقُبِّل منك ورُدَّ عليَّ! واللهِ لا يَنْظُرُ الناسُ إلى وإليك وأنت خيرٌ منى. فقال: لأَقْتُلَنَّك. فقال له أخوه: ما ذنبي؟ إنما يتقبَّلُ اللهُ مِن المتَّقِين. فخوَّفه بالنارِ، فلم يَنْتَهِ ولم يَنْزَجِرْ، {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı; dedi ki: Ateş, kurbanı kabul edilen Âdemoğlunun kurbanını yiyince (yakıp kabul edince), diğeri kardeşine: “İnsanlar senin kurban sunduğunu ve bunun senden kabul edilip benden ise geri çevrildiğini bilmişlerken sen onların arasında [serbestçe] dolaşacak mısın? Vallahi insanlar, senin benden daha hayırlı olduğunu [görerek] bana ve sana bakamayacaklar!” dedi. Ardından: “Seni mutlaka öldüreceğim!” dedi. Kardeşi ona: “Benim günahım ne? Allah ancak muttakîlerden (kendisinden sakınanlardan) kabul eder.” dedi ve onu cehennem ateşiyle korkuttu; fakat o vazgeçmedi ve [bu günahtan] geri durmadı. {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Nefsi kardeşini öldürmeyi ona kolay gösterdi (özendirdi), nihayet onu öldürdü de hüsrana uğrayanlardan oldu.”
حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: أخبرني عبدُ اللهِ بن عثمانَ بن خُثَيمٍ، قال: أقبلتُ مع سعيدِ بن جبيرٍ أرمى الجَمْرَةَ وهو مُتَقَنِّعٌ مُتَوَكِّئٌ على يدى، حتى إذا وازَيْنا بمنزلِ سَمُرَةَ الصرَّافِ ، وقَف فحَدَّثني عن ابن عباسٍ، قال: نهى أن يَنْكِحَ المرأةَ أخوها تُؤْمُها ، ويَنْكِحُها غيرُه مِن إخوتها، وكان يُولَدُ في كلِّ بطن رجلٌ وامرأةٌ، فوُلِدَت امرأةٌ وَسيمةٌ، ووُلِدت امرأةٌ دَميمةٌ قَبيحةً، فقال أخو الدَّميمةِ: أَنكِحْنى أُخْتَك وأُنْكِحَك أختى. قال: لا، أنا أحقُّ بأختى. فقرَّبا قربانًا، فتُقُبِّل مِن صاحبِ الكبشِ، ولم يُتَقَبَّلْ من صاحبِ الزرعِ، فقَتَلَه، فلم يَزَلْ ذلك الكبشُ محبوسًا عندَ اللهِ حتى أَخْرَجه في فداءِ إسحاقَ ، فذبَحه على هذا الصفا في ثَبِيرٍ عندَ منزلِ سَمُرَةَ الصرَّافِ، وهو على يمينك حينَ تَرْمى الجمار. قال ابن جُريجٍ: وقال آخرون بمثلِ هذه القصةِ. قال: فلم يَزَلْ بنو آدمَ على ذلك حتى مضَى أربعةُ آباءِ، فنكَح ابنةَ عمِّه، وذهَب نكاحُ الأخواتِ .
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Osmân b. Huseym haber verdi, dedi ki: Saîd b. Cübeyr ile birlikte taş atmaya yöneldim; o başını örtmüş ve elime dayanmış vaziyetteydi. Nihayet sarraf Semüre'nin evinin hizasına geldiğimizde durdu ve bana İbn Abbâs'tan naklen anlattı; dedi ki: Bir kadının ikiz erkek kardeşiyle evlenmesi yasaklanmıştı; onunla diğer erkek kardeşleri evlenirdi. Her batında bir erkek bir kız doğardı. Güzel bir kadın doğdu, bir de çirkin, sevimsiz bir kadın doğdu. Çirkin olanın [ikiz] kardeşi: "Kız kardeşini bana nikahla, ben de kız kardeşimi sana nikahlayayım" dedi. Diğeri: "Hayır, ben kendi [ikiz] kız kardeşime daha lâyığım" dedi. Bunun üzerine birer kurban sundular; koç sahibinden kabul edildi, ekin sahibinden ise kabul edilmedi; o da onu öldürdü. O koç, İshak'ın fidyesi olarak çıkarılıncaya kadar Allah katında muhafaza edildi ve onu Sebir'deki sarraf Semüre'nin evinin yanındaki şu kayanın üzerinde kesti; o da cemreleri attığın sırada senin sağındadır. İbn Cüreyc dedi ki: Başkaları da bu kıssanın benzerini söylemiştir. Dedi ki: Âdemoğulları, dört ata geçinceye kadar bu minval üzere devam etti; sonra [kişi] amcasının kızıyla evlendi ve kız kardeşlerle evlilik sona erdi .
وأَوْلَى الأقوال في ذلك بالصوابِ أن يُقالَ: إِن اللَّهَ عَزَّ ذكرُه قد أَخْبَر عن القاتلِ أنه قتَل أخاه، ولا خبرَ عندَنا يَقْطَعُ العذرَ بصِفَةِ قَتْله إيَّاه، وجائزٌ أن يكونَ على نحوِ
Bu hususta söylenecek en doğru söz şudur: Zikri yüce olan Allah, katilin kardeşini öldürdüğünü haber vermiştir; ancak onu öldürme şekline dair elimizde mazereti ortadan kaldıracak [kesinlikte] bir haber yoktur. Bunun şöyle olması mümkündür:
ما قد ذكَر السُّديُّ في خبرِه، وجائزٌ أن يكونَ كان على ما ذكَره مجاهدٌ، واللهُ أعلمُ أيُّ ذلك كان، غيرَ أن القتلَ قد كان، لا شَكّ فيه.
es-Süddî'nin haberinde zikrettiği şekilde olması da caizdir, Mücâhid'in zikrettiği şekilde olması da caizdir. Hangisinin vuku bulduğunu en iyi Allah bilir; ancak öldürme hadisesinin gerçekleştiğinde şüphe yoktur.
وأما قوله: {فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. فإن تأويلَه: فَأَصْبَح القاتلُ أخاه مِن ابْنَيْ آدمَ، مِن حزبِ الخاسرين، وهم الذين باعوا آخرتَهم بدنياهم، بإيثارِهم إيَّاها عليها، فوُكِسوا في بَيْعِهم وعُبِنوا فيه، وخابوا في صَفْقَتِهم.
O'nun: {فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu” sözüne gelince; bunun tevili şöyledir: Âdem'in iki oğlundan kardeşini öldüren katil, hüsrana uğrayanlar zümresinden oldu; onlar, dünyayı ahirete tercih ederek ahiretlerini dünyaları karşılığında satanlardır; böylece alışverişlerinde zarara uğradılar , aldatıldılar ve ticaretlerinde hüsrana düştüler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)}.
O'nun: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)} “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. [Katil:] 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi ve pişman olanlardan oldu. (31)” sözünün teviline gelince;
قال أبو جعفرٍ: وهذا أيضًا أحدُ الأدلةِ على أن القولَ في أمر ابْنَىْ آدمَ بخلافِ ما رواه عمرٌو، عن الحسنِ؛ لأن الرجلَين اللذين وصَف اللَّهُ صِفَتَهما في هذه الآيةِ لو كانا من بنى إسرائيلَ، لم يَجْهَل القاتلُ دَفْنَ أخيه، ومواراةَ سوأةِ أخيه، ولكنهما كانا مِن ولدِ آدمَ لصُلْبِه، ولم يكنْ القاتلُ منهما أخاه علِم سُنَّةَ اللهِ في عادةِ الموتى، ولم يَدْرِ ما يَصْنَعُ بأخيه المقتولِ، فذُكِر أنه كان يَحْمِلُه على عاتقِه حينًا حتى أَراحَتْ جِيفتُه، فأحبَّ اللَّهُ تعريفَه السنةَ في موتى خَلْقِه، فقَيَّضَ له الغُرَابَين اللذَيْن وصَف صفتَهما في كتابه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu da Âdem'in iki oğlu meselesindeki sözün, Amr'ın el-Hasan'dan rivayet ettiğinin aksine olduğuna dair delillerden biridir. Zira Allah'ın bu ayette niteliklerini vasfettiği iki adam şayet İsrâiloğulları'ndan olsaydı, katil kardeşini defnetmeyi ve kardeşinin cesedini örtmeyi bilmezlik etmezdi. Fakat onlar Âdem'in öz (sulbünden) çocuklarıydı; kardeşini öldüren kişi de Allah'ın ölüler hakkındaki sünnetini/adetini bilmiyordu ve öldürülen kardeşine ne yapacağını bilemedi. Rivayet edildiğine göre, cesedi kokuncaya kadar bir süre onu omzunda taşıdı. Allah da yaratıklarının ölüleri hakkındaki sünneti ona öğretmek istedi ve Kitabında niteliklerini vasfettiği iki kargayı ona musallat etti/gönderdi.
ذكرُ الأخبار عن أهلِ التأويلِ بالذي كان مِن فِعْلِ القاتل مِن ابْنَىْ آدمَ بأخيه المقتولِ بعد قتلِه إياه
Âdem'in İki Oğlundan Katil Olanın, Öldürdükten Sonra Maktul Kardeşine Yaptığı Muameleye Dair Tevil Ehlinden Gelen Rivayetlerin Zikri
حدَّثنا سفيانُ بن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بن أبي رَوْقٍ الهَمْدانيُّ، عن أبيه، عن
Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Revk el-Hemdânî, babasından, [o da]
الضحَّاكِ، عن ابن عباسٍ، قال: مكَث يَحْمِلُ أخاه في جرابٍ على رقبتِه سَنَةً، حتى بعَث اللهُ جلَّ وعزَّ الغُرابين، فرآهما يَبْحثان، فقال: أَعَجَزْتُ أن أكونَ مثلَ هذا الغرابِ؟ فدفَن أخاه .
ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi, dedi ki: Allah celle ve azze iki kargayı gönderinceye kadar kardeşini bir dağarcık içinde boynunda bir yıl boyunca taşıyarak bekledi. Onları yeri eşelerken görünce: "Şu karga gibi olmaktan aciz mi kaldım?" dedi ve kardeşini defnetti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ}: بعَث اللهُ جلَّ وعزَّ غرابًا حيًّا إلى غرابٍ ميِّتٍ، فجعَل الغرابُ الحيُّ يُوارى سَوْأَةَ الغرابِ الميِّتِ، فقال ابن آدمَ الذي قتَل أخاه: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} الآية.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ} “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi”: Allah celle ve azze ölü bir karganın yanına diri bir karga gönderdi; diri karga, ölü karganın cesedini örtmeye başladı. Bunun üzerine kardeşini öldüren Âdemoğlu: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan aciz mi kaldım?” [diyerek] ayetin devamını söyledi.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، فيما ذكرُ عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: لمَّا مات الغلامُ ترَكه بالعراءِ، ولا يعلَمُ كيف يَدْفِنُ، فبعَث اللهُ غرابين أخوين فاقْتَتَلا، فقتَل أحدُهما صاحبَه، فحفر له، ثم حثا عليه، فلما رآه قال: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي}. فهو قولُ اللَّهِ: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ} .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, Abdullah'tan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden aktardığına göre bildirdi: Delikanlı ölünce, onu nasıl defnedeceğini bilmediği için açık arazide bıraktı. Bunun üzerine Allah kardeş olan iki karga gönderdi; kavga ettiler ve biri diğerini öldürdü. Onun için çukur kazdı, sonra üzerine toprak saçtı. Onu görünce: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?” dedi. İşte Allah'ın: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ} “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” buyruğu budur.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثني عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَبْحَثُ} قال: بعَث الله غرابًا حتى حفَر لآخرَ إلى جنبِه ميِّتٍ، وابنُ آدمَ القاتلُ ينظُرُ إليه، ثم بحَث عليه حتى غيَّبه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bildirdi: {يَبْحَثُ} “[Yeri] eşeleyen” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: Allah bir karga gönderdi; [bu karga] yanı başındaki ölü diğer karga için [yeri] kazdı, katil Âdemoğlu da ona bakıyordu. Sonra onu örtüp gizleyinceye kadar üzerine [toprak] eşeledi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ}: حتى حفَر الآخرَ ميِّتٍ إلى جَنْبِه، فغَيَّبه وابنُ آدمَ القاتلُ ينظُرُ إليه حيثُ يبحَثُ عليه، حتى غيَّبه، فقال: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} الآية.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bildirdi: {غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ} “Yeri eşeleyen bir karga”: Yanı başındaki ölü diğeri için kazdı ve onu örttü; katil Âdemoğlu da onu örtünceye kadar üzerine nasıl toprak eşelediğine bakıyordu; bunun üzerine: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan aciz mi kaldım?” [diyerek] ayetin devamını söyledi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ}. قال: بعث اللهُ غرابًا إلى غرابٍ فاقْتَتَلا، فقَتل أحدُهما صاحبَه، فجعَل يَحْثِى عليه الترابَ، فقال: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ}.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'in şu sözünü bildirdi: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ} “Bunun üzerine Allah yeri eşeleyen bir karga gönderdi”. Dedi ki: Allah bir kargayı diğer bir kargaya gönderdi, kavga ettiler ve biri diğerini öldürdü; sonra üzerine toprak saçmaya başladı. Bunun üzerine: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım? dedi ve pişman olanlardan oldu” dedi.