Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 20. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني المثنى، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ}. قال: جاء غرابٌ إلى غرابٍ ميِّتٍ، فبَحَث عليه مِن الترابِ حتى واراه، فقال الذي قتَل أخاه: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} الآية .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ} “Bunun üzerine Allah yeri eşeleyen bir karga gönderdi”. Dedi ki: Bir karga ölü bir karganın yanına geldi ve onu örtünceye kadar üzerine toprak eşeledi . Kardeşini öldüren kişi de: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan aciz mi kaldım?” [diyerek] ayetin devamını söyledi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، عن فُضيلِ بن مرزوقٍ، عن عطيةَ، قال: لما قتَله ندِم، فضَمَّه إليه حتى أَرْوَح، وعَكَفَتْ عليه الطيرُ والسباعُ تنتظرُ متى يَرْمِي به فتَأْكُلُه.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atıyye'den [şöyle dediğini] bildirdi: Onu öldürünce pişman oldu; kokuncaya kadar onu bağrına basıp [yanında tuttu]. Kuşlar ve yırtıcı hayvanlar da onu ne zaman yere atacak da yiyecekler diye başında bekleyip durdular.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ} أنه بعثَه اللهُ عزَّ ذكرُه يَبْحَثُ في الأرضِ. ذُكِر لنا أنهما غُرابان اقْتَتَلا، فقتل أحدُهما صاحبَه، وذلك [بعَيْنَي ابن آدمَ] ، وجعَل الحَيُّ يَحْثِى على الميِّتِ الترابَ، فعندَ ذلك قال ما قال: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} الآية إلى قولِه: {مِنَ النَّادِمِينَ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü bildirdi: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ} “Bunun üzerine Allah, ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” ayeti hakkında; Allah -zikri yücedir- onu yeri eşelesin diye gönderdi. Bize anlatıldığına göre iki karga kavga etti ve biri diğerini öldürdü; bu da [Âdemoğlunun gözleri önünde] oldu. Diri olanı ölünün üzerine toprak saçmaya başladı; işte o zaman o söyleyeceğini söyledi: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan aciz mi kaldım?” [deyip] ayetin: {مِنَ النَّادِمِينَ} “pişman olanlardan [oldu]” kısmına kadar [okudu].

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: أما قولُه: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا}. قال: قتَل غرابٌ غرابًا، فجعَل يَحْثو عليه، فقال ابن آدمَ الذي قتَل أخاه حين رآه: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bildirdi, dedi ki: O'nun: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا} “Bunun üzerine Allah bir karga gönderdi” sözüne gelince; dedi ki: Bir karga diğer bir kargayı öldürdü ve üzerine toprak saçmaya başladı. Kardeşini öldüren Âdemoğlu bunu görünce: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım? dedi ve pişman olanlardan oldu” dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ}. قال: وارَى الغرابُ الغرابَ. قال: كان يَحْمِلُه على عاتِقِه مائةَ سنةٍ، لا يَدْرِى ما يَصْنَعُ به، يَحْمِلُه ويَضَعُه إلى الأرضِ حتى رأى الغرابَ يَدْفِنُ الغرابَ، فقال: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ} “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” sözü hakkında bildirdi: Dedi ki: Karga kargayı örttü. Dedi ki: Karganın kargayı gömdüğünü görünceye kadar ne yapacağını bilmeksizin onu omzunda yüz yıl taşıdı; onu taşıyor ve yere koyuyordu; nihayet şöyle dedi: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım? dedi ve pişman olanlardan oldu” .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا خالدٍ، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ في قولِ اللهِ: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ}. قال: بعَث اللهُ غرابًا، فجعَل يَبْحَثُ على غرابٍ ميِّتٍ الترابَ. قال: فقال عندَ ذلك:

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten Allah'ın: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da... aciz mi kaldım?” sözü hakkında bildirdi: Dedi ki: Allah bir karga gönderdi; [karga] ölü bir karganın üzerine toprak saçmaya başladı. Dedi ki: Bunun üzerine şöyle dedi:

{أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ}.

{أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} “Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım? dedi ve pişman olanlardan oldu.”

حُدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبرنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ}: بعَث اللهُ غرابًا حيًّا إلى غرابٍ ميِّتٍ، فجعل الغرابُ الحيُّ يُوارى سَوْأَةَ الغرابِ الميِّتِ، فقال ابن آدمَ الذي قتَل أخاه: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} الآية.

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ} “Bunun üzerine Allah yeri eşeleyen bir karga gönderdi” sözü hakkında şöyle derken işittim: Allah ölü bir kargaya diri bir karga gönderdi; diri karga ölü karganın cesedini örtmeye başladı. Bunun üzerine kardeşini öldüren Âdemoğlu: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan aciz mi kaldım?” [diyerek] ayetin devamını söyledi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ فيما يذكُرُ عن بعضِ أهلِ العلمِ بالكتابِ الأولِ قال: لمَّا قتَله سُقِط في يديه، ولم يدرِ كيف يُواريه، وذلك أنه كان - فيما يزعُمون - أَوَّلَ قَتيلٍ مِن بنى آدمَ وأَوَّلَ ميِّتٍ؛ [{فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي} الآية. قال: ويَزْعُمُ أَهلُ التوراة أن قابيلَ حينَ قتَل أخاه هابيلَ قال له جلَّ ثناؤُه: يا قابيلُ، أين أخوك هابيلُ؟ قال: ما أدرى، ما كنتُ عليه رقيبًا. فقال اللهُ جلَّ وعزَّ له: إن صوتَ دمِ أخيك لَيُناديني مِن الأرضِ، الآنَ أنت ملعونٌ مِن الأرضِ التي فَتَحَتْ فاها فتلقَّتْ فبَلَعَتْ دَمَ أخيك مِن يدِك، فإذا أنتَ عَمِلت في الأرضِ، فإنها لا تَعُودُ تُعْطيك حَرْثَها حتى تكونَ فزِعًا تائهًا في

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; o, önceki kitap ehlinden bazı ilim sahiplerinden naklederek şöyle demiştir: Onu öldürdüğünde ne yapacağını şaşırıp pişman oldu ve onu nasıl gömeceğini bilemedi. Bu da onların iddiasına göre Âdemoğullarından ilk öldürülen ve ilk ölen kişi olmasından ötürüydü; [{فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي} “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. [Kâbil:] 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz mi kaldım?' dedi” ayetin sonuna kadar]. [İbn İshâk] dedi ki: Tevrat ehli iddia eder ki Kâbil, kardeşi Hâbil'i öldürdüğünde, O'nun övgüsü yüce olan [Allah] ona: "Ey Kâbil! Kardeşin Hâbil nerede?" diye sordu. O da: "Bilmiyorum, ben onun üzerinde bir bekçi değildim" dedi. Bunun üzerine Allah celle ve azze ona şöyle buyurdu: "Kardeşinin kanının sesi yerden bana sesleniyor. Şimdi sen, ağzını açıp elinden kardeşinin kanını karşılayıp yutan topraktan ötürü lanetlendin. Sen toprakta çalıştığında, artık o sana mahsulünü vermeyecektir; ta ki sen [yeryüzünde] korku içinde şaşkınca dolaşan biri olana dek.

الأرضِ. قال قابيلُ: عَظُمَتْ خَطِيئَتى مِنْ أن تغفِرَها، قد أَخْرَجْتَنى اليومَ عن وجهِ الأرضِ، وأَتَوَارَى مِن قُدَّامِك، وأكونُ فرعًا تائهًا في الأرضِ، وكلُّ مَنْ لَقِيَني قتَلني. فقال اللهُ جلَّ وعزَّ: ليس ذلك كذلك. ولا يكونُ كلُّ [مَنْ قَتَل قَتِيلًا يُجْزَى بواحدٍ سبعةً] ، ولكنْ [مَنْ قَتَل قابيلَ] يُجْزَى سبعةً. وجعَل اللَّهُ في قابِيلَ آيَةً لِئَلَّا يَقْتُلَه كُلُّ مَن وَجَدَه. وخرَج قابيلُ مِن قُدَّام اللَّهِ ﷿ مِن شَرْقِيِّ عَدْنِ الجَنَّةِ .

Kâbil dedi ki: "Günahım bağışlanamayacak kadar büyüktür . Bugün beni yeryüzünden kovdun; artık senin huzurundan gizleneceğim, yeryüzünde korku içinde şaşkınca dolaşan biri olacağım ve beni her bulan öldürecek." Bunun üzerine Allah celle ve azze şöyle buyurdu: "Öyle değil! [Birini öldüren her kimseye bire karşı yedi kat ceza verilmez] , fakat [Kâbil'i öldüren kimseye] yedi kat ceza verilir." Allah da onu bulan herkes öldürmesin diye Kâbil'e bir işaret koydu. Kâbil de Cennet'in Adn'inin doğu tarafından Allah celle ve azze'nin huzurundan çıkıp gitti .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن خَيْثَمَةَ، قال: لمَّا قتَل ابن آدمَ أخاه نَشِفَتِ الأرضُ دمَه، فلُعِنَتْ، فلم تَنْشِفِ الأرضُ دمًا بعدُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Hayseme'den bildirdi, dedi ki: Âdemoğlu kardeşini öldürünce toprak onun kanını emdi ; bu yüzden toprak lanetlendi ve bundan sonra toprak asla kan emmedi .

فتأويلُ الكلامِ: فأثار اللهُ للقاتلِ إذ لم يَدْرِ ما يَصْنَعُ بأخيه المقتول {غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: يَحْفِرُ في الأرض فيثيرُ ترابَها {لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ}. يقولُ: ليُرِيَه كيف يُوارى جِيفةَ أخيه. وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ عَنَى بالسَّوْءَةِ الفَرْجَ. غيرَ أن الأغْلَبَ مِن معناه ما ذكَرتُ مِن الجيفةِ، وبذلك جاء تأويلُ أهلِ التأويلِ. وفى ذلك محذوفٌ تُرِك ذكرُه اسْتِغْناءً بدَلالةِ ما ذُكِر منه، وهو: فَأَرَاه بأن بحَث في الأرضِ لغرابٍ آخرَ ميِّتٍ، فواراه فيها. فقال القاتلُ أخاه حينَئذٍ: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} الذي وَارَى الغُرَابَ الآخَرَ

Sözün tevili şöyledir: Katil, öldürülen kardeşine ne yapacağını bilemeyince Allah {غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ} “yeri eşeleyen bir karga” gönderdi. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: {لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ} “kardeşinin cesedini nasıl örteceğini ona göstersin diye” yeri kazar ve toprağını savurur. [Yani] kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstersin. Sev'e (سَوْءَة) kelimesiyle avret yerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Ne var ki kelimenin manası olarak zikrettiğim ceset anlamı daha kuvvetlidir; ehli tevilin tevili de bu yönde gelmiştir. Burada, zikredilen kısmın delaletiyle yetinilerek açıkça belirtilmeyen hazfedilmiş bir kısım vardır; o da şudur: [Karga] ölü olan diğer bir karga için yeri eşeleyip onu oraya gömmek suretiyle [bunu] ona gösterdi. Kardeşini öldüren kişi işte o zaman şöyle dedi: {يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ} “Yazıklar olsun bana! Şu karga gibi olmaktan âciz mi kaldım” -ki o, diğer kargayı gömmüştü-

الميِّتَ، {فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي}. فواراه حينَئذٍ، {فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ}، على ما فرَط منه مِن معصيةِ اللهِ عزَّ ذكرُه في قَتْلِه أخاه.

ölü [kargayı], {فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي} “de kardeşimin cesedini gömeyim?”. İşte o zaman onu örttü, {فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} “ve pişman olanlardan oldu”; kardeşini öldürmek suretiyle Allah'a -zikri yücedir- karşı işlediği günahtan dolayı.

وكلُّ ما ذكرُ اللهُ ﷿ في هذه الآياتِ مَثَلٌ ضَرَبهِ اللَّهُ لبنى آدمَ، وحَرَّضَ به المؤمنين مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، على استعمالِ العفوِ والصفحِ عن اليهودِ الذين كانوا هَمُّوا بقتلِ النبيِّ ﷺ وقَتْلِهِم مِن بنى النَّضِيرِ، إِذ أَتَوْهُم يَسْتَعينونهم في دِيَةِ قَتِيلى عمرِو بن أُميةَ الضَّمْريِّ، وعرَّفَهم جلَّ وعَزَّ رَداءَةَ سَجِيَّةِ أوائِلِهم، وسوءَ استقامتِهم على منهجِ الحقِّ ، مع كثرةِ أياديه وآلائه عندَهم، وضرَب مثلَهم في غَدْرِهم ومثلَ المؤمنين في الوفاءِ لهم والعفوِ عنهم، بابْنَيْ آدَمَ المُقَرِّبَيْنِ قرابينَهما اللذَيْن ذَكَرَهما اللهُ في هذه الآياتِ.

Allah celle ve azze'nin bu ayetlerde zikrettiği her şey, Âdemoğullarına getirdiği bir meseldir; bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan müminleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onları öldürmeye yeltenen Benî Nadîr Yahudilerini -ki Amr b. Ümeyye ed-Damrî'nin öldürdüğü iki kişinin diyeti konusunda kendilerinden yardım istemeye geldiklerinde bunu yapmışlardı- affetmeye ve hoş görmeye teşvik etmiştir. [Allah] celle ve azze, onlara olan onca nimeti ve ihsanına rağmen öncülerinin tabiatının kötülüğünü ve hak yoldaki istikametsizliklerini kendilerine bildirmiş; onların hainlikteki misalini ve müminlerin onlara vefa gösterme ve onları affetmedeki misalini, Allah'ın bu ayetlerde zikrettiği ve kurbanlarını sunan Âdem'in iki oğluyla örneklendirmiştir.

ثم ذلك مثَلُ لهم على التَّأسِّى بالفاضلِ منهما دونَ الطالحِ . وبذلك جاء الخبرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ.

Sonra bu, kötü olanına değil de üstün/faziletli olanına uymaları hususunda onlara bir meseldir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayet de bu doğrultudadır.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: قلتُ لبكرِ بن عبدِ اللَّهِ: أَمَا بَلَغَك أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال: "إن اللهُ جلَّ وعزَّ ضَرَبَ لكم ابْنَى آدمَ مثَلًا، فخُذوا خيرَهما، ودَعُوا شرَّهما"؟ قال : بلى .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân, babasından anlattı, dedi ki: Bekr b. Abdillâh'a: "Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Şüphesiz Allah celle ve azze size Âdem'in iki oğlunu bir mesel kıldı; onların hayırlısını alın, şerlisini bırakın' buyurduğu sana ulaşmadı mı?" dedim. O da : "Evet (ulaştı)" dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الحسنِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن ابْنَىْ آدمَ ضُرِبا مثلًا لهذه الأمةِ، فخُذوا

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasen'den haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إن ابْنَىْ آدمَ ضُرِبا مثلًا لهذه الأمةِ، فخُذوا » «Şüphesiz Âdem'in iki oğlu bu ümmet için birer mesel kılındı; siz [de] alın...»

بالخير منهما" .

onların hayırlısını alın" .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن الحسنِ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "إِن اللَّهَ ضَرَب لَكُمُ ابْنَيْ آدمَ مثَلًا، فخُذوا مِن خيرِهم، ودَعُوا الشرَّ" .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Âsım el-Ahvel'den, o da el-Hasan'dan bildirdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah size Âdem'in iki oğlunu mesel kıldı; onların hayırlısını alın, şerli olanı bırakın" .

القولُ في تأويلِ قوله: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}.

O'nun: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik) ki, kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur.” sözünün teviline gelince;

يعنى تعالى ذكرُه بقوله: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ}: مِنْ جَرِّ ذلك وجَرِيرَتِه وجنايته. يقولُ: مِن جَرَّ القاتلِ أخاه من ابْنَيْ آدمَ اللذَيْنِ اقْتَصَصْنا قصتَهما - الجريرةَ التي جَرَّها، وجنايتِه التي جَناها، {كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ}.

[Allah] -zikri yücedir- {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ} “bundan dolayı” sözüyle: 'Bunun sebep olmasından, suçundan ve cinayetinden ötürü' manasını kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Kıssalarını anlattığımız Âdem'in iki oğlundan kardeşini öldüren katilin yol açtığı suç ve işlediği cinayet sebebiyle, {كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik)”.

يقالُ منه: أَجَلْتُ هذا الأمرَ. أي: جَرَرْتُه إليه، وكسَبْتُه. أجلُه له أَجْلًا، كقولِك: أخَذْتُه أخْذًا. ومن ذلك قولُ الشاعر :

Bu kökten olmak üzere: *Ecltü hâze'l-emr* (أَجَلْتُ هَذَا الْأَمْرَ) denir ki: 'Onu ona çektim/getirdim ve kazandım' demektir. [Tıpkı] *ehaztühû ahzen* (أَخَذْتُهُ أَخْذًا) demen gibi [masdarı] *eceltühû lehû eclâ* (أَجَلْتُهُ لَهُ أَجْلًا) gelir. Şairin şu sözü de bundandır :

وأهل خباءٍ صالحٍ ذاتُ بينِهمْ … قد احْتَرَبوا في عاجلٍ أنا آجِلُه

Araları iyi olan nice çadır halkı vardır ki, benim başlarına getirdiğim [musibet] yüzünden hemencecik birbiriyle savaşa tutuştular.

يعنى بقولِه: أنا آجِلُه: أنا الجارُّ ذلك عليهم والجاني.

O'nun *enâ âcilühû* (أَنَا آجِلُهُ) sözüyle: 'Bunu onların başına çeken ve bu suçu işleyen benim' manasını kastetmektedir.

فمعنى الكلام: من جنايةِ ابن آدمَ القاتلِ أخاه ظلمًا، حَكَمْنا على بني إسرائيلَ أنه من قتَل منهم نفسًا ظلمًا بغيرِ نفسٍ قُتِلَتْ، فقتَل بها قِصاصًا، {أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: أو قتَل منهم نفسًا بغيرِ فسادٍ كان منها في الأرضِ، فاسْتَحَقَّتْ بذلك قَتْلَها، وفسادُها في الأرض إنما يكونُ بالحربِ الله ولرسولِه وإخافةِ السبيلِ.

Sözün anlamı şudur: Kardeşini zulmen öldüren Âdemoğlunun bu cinayetinden dolayı İsrailoğullarına hükmettik ki, onlardan her kim öldürülen bir cana karşılık kısasen olmaksızın zulmen bir cana kıyarsa, {أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ} “yahut yeryüzünde bir bozgunculuğa [karşılık olmaksızın]” [hükmünü koyduk]. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Yahut onlardan kim, yeryüzünde kendisinden kaynaklanan ve bu sebeple öldürülmeyi hak ettiren bir bozgunculuk olmaksızın bir canı öldürürse... O kimsenin yeryüzündeki bozgunculuğu ise ancak Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş açmak ve yol kesmekle (yol emniyetini tehdit etmekle) gerçekleşir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثني عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ}. يقولُ: من أجلِ ابن آدمَ الذي قتَل أخاه ظلمًا .

Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bana Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik)” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Kardeşini haksız yere öldüren Âdemoğlu sebebiyle [bunu yazdık] .

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ومن قتَل نبيًّا، أو إمامَ عَدْلٍ، فكأنما قتَل الناسَ جميعًا، ومن شدَّ على عَضُدِ نبيٍّ، أو إمامِ عَدْلٍ، فكأنما أحيا الناسَ جميعًا.

Sonra tevil ehli, O'nun -övgüsü yücedir- {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözünün tevilinde ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı: Kim bir peygamberi yahut adil bir imamı (devlet başkanını) öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur; kim de bir peygamberin yahut adil bir imamın pazusunu kuvvetlendirir (ona arka çıkıp yardım eder)se, bütün insanları diriltmiş gibi olur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو عمارٍ حسينُ بنُ حُرَيثٍ المَرْوَزيُّ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن الحسينِ بن واقدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: مَن شَدَّ على عَضُدِ نبيٍّ، أو

Bize Ebû Ammâr Hüseyn b. Hureys el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, el-Huseyn b. Vâkıd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] O'nun: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi [olur]” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Şöyle dedi: “Kim bir peygamberin veya

إمامِ عَدْلٍ، فكأنما أحيَا الناسَ جميعًا، ومن قتَل نبيًّا، أو إمامَ عَدْلٍ، فكأنما قتل الناسَ جميعًا .

adil bir imamın pazusunu kuvvetlendirirse (ona destek olursa), bütün insanları diriltmiş gibi olur; kim de bir peygamberi veya adil bir imamı öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. يقولُ: مَن قتَل نفسًا واحدةً حرَّمْتُها، فهو مِثْلُ مَن قتَل الناسَ جميعًا، {وَمَنْ أَحْيَاهَا}. يقولُ: مَن ترَك قَتْل نفسٍ واحدةٍ حرَّمْتُها مخافتى، واسْتَحْيَا أَن يَقْتُلَها، فهو مثلُ استحياء الناس جميعًا. يعنى بذلك الأنبياءَ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik) ki, kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kim [öldürülmesini] haram kıldığım tek bir nefsi öldürürse, bütün insanları öldüren kimse gibidir. {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse”. Şöyle buyurmaktadır: Kim [öldürülmesini] haram kıldığım tek bir nefsi benden korkarak öldürmekten vazgeçer ve onu öldürmekten çekinip yaşatırsa , bütün insanları yaşatmış kimse gibidir. Bununla peygamberleri kastetmektedir .

وقال آخرون: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} عند المقتولِ في الإثم، {وَمَنْ أَحْيَاهَا} فَاسْتَنْقَذَها مِن هَلَكَةٍ، {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} عندَ المُسْتَنْقَذِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur”; [yani] günahta öldürülen kimsenin nezdinde [böyledir]. {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse”, yani onu helak olmaktan kurtarırsa, {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları diriltmiş gibi olur”; [yani] kurtarılan kimsenin nezdinde [böyledir].

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، فيما ذكَر عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن عبدِ اللَّهِ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ رسول الله ﷺ قوله: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}: عند المقتول، يقولُ: في الإثم، {وَمَنْ أَحْيَاهَا} فَاسْتَنْقَذَها من هَلَكَةٍ، {فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} عندَ المُسْتَنْقَذِ .

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; o Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemdânî'den, Abdullah'tan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bazılarından aktardığına göre, O'nun: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur” ayeti hakkında [şöyle demiştir]: [Bu], öldürülen kimsenin nezdindedir; [yani] günahtadır, {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse”, yani onu bir helaktan kurtarırsa, {فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları diriltmiş gibi olur”; [bu da] kurtarılan kimsenin nezdindedir .

وقال آخرون: معنى ذلك أن قاتلَ النفسِ المحرَّمِ قَتْلُهَا، يَصْلَى النار كما يَصْلاها لو قتَل الناسَ جميعًا، {وَمَنْ أَحْيَاهَا}: من سلِم من قَتْلِها فقد سلِمَ مِن قتلِ الناسِ جميعًا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; öldürülmesi haram olan canı öldüren kimsenin, bütün insanları öldürdüğünde gireceği gibi cehennem ateşine girmesidir. {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse”; [yani] kim onu öldürmekten uzak durursa, bütün insanları öldürmekten uzak durmuş gibi olur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، [عن سفيانَ] ، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: من كفَّ عن قتلِها فقد أحياها. و {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: مَن أَوْبَقَها .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, [Süfyân'dan] , o Husayf'tan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [ayeti hakkında]: "Kim onu öldürmekten el çekerse, onu diriltmiş (yaşatmış) olur." dedi. Ve {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur” [ayeti hakkında da]: "Kim onu helak ederse" dedi.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا سفيانُ، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ، قال: من أَوْبَق [نفسًا فكما] لو قتَل الناسَ جميعًا، {وَمَنْ أَحْيَاهَا} ومَنْ سلِم مِن ظُلْمِها فلم يَقْتُلُها، فقد سلِم من قتلِ الناسِ جميعًا .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Husayf'tan, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Kim [bir canı] helak ederse [tıpkı] bütün insanları öldürmüş gibi olur. {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse”; kim de ona zulmetmekten uzak durup onu öldürmezse, bütün insanları öldürmekten uzak durmuş gibi olur .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, [şundan] haber verdi:

شريكٍ، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. [قال: أَوْبَقَ نفسَه حتى كأنما قتل الناسَ جميعًا] ، {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}: لم يقتُلْها، وقد سلِم من الناسِ جميعًا لم يقتُلْ أحدًا.

Şerîk'ten, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur” [ayeti hakkında] haber verdi. [Dedi ki: Kendisini öyle bir helake sürüklemiştir ki adeta bütün insanları öldürmüş gibidir] . {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [ayeti hakkında da]: Onu öldürmemiştir; bütün insanlardan uzak durmuş, hiç kimseyi öldürmemiştir [dedi].

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن الأَوْزَاعيِّ، قال: أخبرنا عَبْدةُ بنُ أبي لُبابةَ، قال: سألتُ مجاهدًا - أو سمِعتُه يُسْأَلُ - عن قوله: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: لو قتَل الناسَ جميعًا كان جزاؤُه جهنَّم خالدًا فيها، وغضب الله عليه ولعَنه وأعدَّ له عذابًا عظيمًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, el-Evzâî'den haber verdi, dedi ki: Bize Abde b. Ebî Lübâbe haber verdi, dedi ki: Mücâhid'e O'nun: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözünü sordum -yahut ona sorulurken işittim-. Şöyle dedi: Şayet bütün insanları öldürseydi de cezası içinde ebedî kalacağı cehennem olurdu; Allah ona gazap eder, onu lanetler ve ona büyük bir azap hazırlardı.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن ابن جريجٍ قراءةً، على الأعْرَجِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: الذي يَقْتُلُ النفسَ المؤمنةَ متعمِّدًا، جعَل اللَّهُ جزاءه جهنَّمَ، [وغضب الله عليه] ولعَنه وأعدَّ له عذابًا عظيمًا. يقولُ: لو قتَل الناسَ جميعًا لم يَزِدْ على مثل ذلك مِن العذاب. قال ابن جريجٍ، قال مجاهدٌ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: من لم يقتُلْ أحدًا فقد استراح الناسُ منه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den kıraat yoluyla haber verdi; [o da] el-A'rec'e [okumuştur], o da Mücâhid'den O'nun: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur” ayeti hakkında [şöyle] dedi: Mümin bir canı kasten öldüren kimsenin cezasını Allah cehennem kılmış, [Allah ona gazap etmiş], onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. [Mücâhid] der ki: Şayet bütün insanları öldürseydi, bu azabın benzerinden daha fazlası [kendisine] verilmezdi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid [şöyle] dedi: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur”. Dedi ki: Kim hiç kimseyi öldürmezse, insanlar ondan rahat etmiş olur.

حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ، قال: أَوْبَق نفسَه .

Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Kendisini helak etmiştir .

حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: في الإثم.

Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Günahta [bütün insanları öldürmüş gibidir].

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. وقوله: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ} [النساء: ٩٣]. قال: يصيرُ إلى جهنمَ بقتلِ المؤمنِ، كما أنه لو قتل الناس جميعًا لصار إلى جهنمَ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur” ayeti ile O'nun: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ} “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir” [en-Nisâ: 93] sözü hakkında şöyle anlattı: Mümini öldürmesi sebebiyle cehenneme gider; nitekim bütün insanları öldürseydi de cehenneme giderdi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: هو كما قال. وقال: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}: فإحياؤُها لا يَقْتُلُ نفسًا حرَّمها الله، فذلك الذي أحيا الناسَ جميعًا. يعنى أنه مَنْ حَرَّم قَتْلَها إلا بحقّ حَيِى الناسُ منه جميعًا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik) ki, kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur”. Dedi ki: Bu [ayet] söylediği gibidir. Ve şöyle dedi: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur”; onun diriltilmesi, Allah'ın [öldürülmesini] haram kıldığı canı öldürmemesidir. İşte bütün insanları dirilten kimse budur. Yani, haklı bir sebep olmaksızın cana kıymayı haram sayan kimseden bütün insanlar yana selamet/hayat bulmuştur .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسَةَ، عن العلاءِ بن عبد الكريمِ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا}. قال: ومَنْ حَرَّمها فلم يَقْتُلُها.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o el-Alâ b. Abdilkerîm'den, o da Mücâhid'den {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Onu [öldürmeyi] haram kılıp da öldürmeyen kimsedir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن العلاءِ، قال: سمِعت مجاهدًا يقولُ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: من كفَّ عن قتلها فقد

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Alâ’dan anlattı, dedi ki: Mücâhid’i şöyle derken işittim: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur”. [Mücâhid] dedi ki: Kim onu öldürmekten el çekerse muhakkak ki

أحياها .

diriltmiş (yaşatmış) olur .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: هي كالتي في "النساءِ": {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ}. في جزائِه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Azze ve Celle'nin: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözü hakkında anlattı: O, ceza bakımından "en-Nisâ" suresindeki: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ} “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir” ayeti gibidir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}: كالتي في سورة "النساء": {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا}. في جزائِه، {وَمَنْ أَحْيَاهَا}: ولم يقتُلْ أحدًا فقد حَيِيَ الناسُ منه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur”; ceza bakımından "en-Nisâ" suresindeki: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse” ayeti gibidir. {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse”; yani hiç kimseyi öldürmezse, insanlar ondan yana hayatta (emniyette) kalmış olur .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن العلاء بن عبد الكريم، عن مجاهدٍ في قوله: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: الْتَفَت إلى جلسائِه، فقال: هو هذا وهذا.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-Alâ b. Abdilkerîm'den, o Mücâhid'den O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözü hakkında anlattı. Dedi ki: Meclisindekilere dönüp şöyle dedi: O, budur ve budur.

وقال آخرون: معنى ذلك: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}؛ لأنه يجبُ عليه من القِصاصِ به والقَوَدِ بقتلِه، مثلُ الذي يجبُ عليه مِن القَوَدِ والقصاصِ لو قتَل الناسَ جميعًا.

Başkaları ise şöyle demiştir: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur” ayetinin anlamı şudur: Çünkü onu öldürmesi sebebiyle kendisine gereken kısas ve kaved (kısasen öldürülme), şayet bütün insanları öldürseydi kendisine gerekecek olan kaved ve kısasın aynısıdır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: يجبُ عليه من القتل مثلُ لو أنه قتَل الناسَ جميعًا. قال: كان أبي يقولُ ذلك.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına şunu yazdık: Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur” kavli hakkında şöyle dedi: “Ona, tıpkı bütün insanları öldürmüş gibi öldürülme [kısas cezası] gerekir.” [İbn Zeyd devamla] dedi ki: “Babam böyle derdi.”

وقال آخرون: معنى قوله: {وَمَنْ أَحْيَاهَا}: من عفا عمَّن وجب له القِصاصُ منه فلم يقتُلْه.

Başkaları ise O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse” sözünün anlamı şudur demiştir: Kim kendisinden kısas alma hakkı doğan kimseyi affeder ve onu öldürmezse [onu diriltmiş olur].

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. يقولُ: من أحياها أعطاه الله جلَّ وعزَّ من الأجر مثل ما لو أنه أحيا الناسَ جميعًا، إذا أحياها فلم يَقْتُلْها وعفا عنها. قال: وذلك وليُّ القتيل، والقتيلُ نفسُه يعفو عنه قبلَ أن يموتَ. قال: كان أبي يقولُ ذلك .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözü hakkında şöyle demektedir: Kim onu diriltirse, onu diriltip öldürmediği ve affettiği zaman , Allah Celle ve Azze ona sanki bütün insanları diriltmiş gibi mükâfat verir . Dedi ki: Bu [affeden kişi], maktulün velisi veya ölmeden önce onu affeden maktulün bizzat kendisidir. Dedi ki: Babam da böyle derdi .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن يونسَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: مَنْ عفا.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Yûnus'tan, o el-Hasan'dan O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözü hakkında: "Affeden kimsedir" dediğini anlattı.

حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، عن يونسَ، عن الحسنِ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: من قُتِل حميمٌ له فعفا عن دمِه .

Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ, Yûnus'tan, o el-Hasan'dan {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Bir yakını öldürülüp de onun kanını [kısas hakkını] affeden kimsedir .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمَانٍ، عن سفيانَ، عن يونسَ، عن الحسنِ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: العفوُ بعدَ

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Yûnus'tan, o el-Hasan'dan {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: [Kısasa] güç yetirdikten sonra

القدرةِ .

affetmektir .

وقال آخرون: معنى قولِه: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}: ومن أنجاها من غَرَقٍ أو حَرَقٍ .

Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözünün anlamı: Kim bir canı boğulmaktan veya yanmaktan kurtarırsa [demektir] .

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: من أنجاها من غرقٍ أو حرَقٍ أو هَلَكةٍ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Kim onu boğulmaktan, yanmaktan veya helak olmaktan kurtarırsa [onu diriltmiş olur] .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، وحدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: مِن غرقٍ أو حَرَقٍ أو هَدَمٍ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı; bize Hennâd da anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Boğulmaktan, yanmaktan veya yıkıntı altından [kurtarırsa] .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا إسرائيلُ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ أَحْيَاهَا}. قال: أنجاها.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Husayf'tan, o da Mücâhid'den {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Onu kurtarırsa [demektir].

وقال الضحَّاكُ بما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيانَ، عن أبي عامرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ}. قال: مَن تَوَرَّع أو لم يَتَوَرَّع.

Dahhâk ise bize İbn Vekî'in anlattığına göre şöyle demiştir, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Ebû Âmir'den, o da Dahhâk'tan anlattı; dedi ki: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı olmaksızın öldürürse” [ayeti hakkında]: "Gereken titizliği ve sakınmayı gösteren yahut göstermeyen kimsedir." dedi.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثني عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال:

Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim, dedi ki: Bana Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki:

سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. يقولُ: لو لم يَقْتُله لكان قد أحيا الناسَ فلم يَسْتَحلَّ محرَّمًا.

Dahhâk'ın, O'nun: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Şöyle demektedir: Şayet onu öldürmeseydi, insanları diriltmiş ve haram olanı helal kılmamış olurdu.

وقال قتادةُ والحسنُ في ذلك بما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، عن يونسَ، عن الحسنِ: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ}. قال: عَظَّم ذلك .

Katâde ve el-Hasan da bu hususta bize İbn Vekî'in anlattığı rivayette şöyle demiştir, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan anlattı: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse”. Dedi ki: Bu [günahı] pek büyük kıldı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} الآية: مَن قَتَلَها على غير نفسٍ ولا فسادٍ أَفْسَدَتْه، {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. عَظَم واللَّهِ أَجرَها، وعَظَّم وزرَها، فَأَحْيِها يا بنَ آدمَ بمالِك، وأَحْيِها بعفوِك إن استطعتَ، ولا قوةَ إلا باللَّهِ، وإنا لا نَعْلَمُه يحلُّ دمُ رجلٍ مسلمٍ من أهلِ هذه القبلةِ إلا بإحدى ثلاثٍ؛ رجلٌ كفَر بعد إسلامِه فعليه القتلُ، أو زنَى بعد إحصانِه فعليه الرجمُ، أو قتَل متعمِّدًا فعليه القَوَدُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik) ki, kim bir nefsi, bir nefis karşılığı olmaksızın öldürürse...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Kim o canı, bir nefis karşılığı olmaksızın ve onun işlediği bir fesat bulunmaksızın öldürürse, {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur”. Allah'a yemin olsun ki [onu yaşatmanın] mükâfatını büyük kılmış, [onu öldürmenin] günahını da pek büyük kılmıştır. Ey Âdemoğlu! Malınla onu yaşat, gücün yeterse affınla onu yaşat; güç ancak Allah'tandır. Biz şu kıble ehlinden olan Müslüman bir kişinin kanının ancak üç şeyden biriyle helal olduğunu biliyoruz: İslâm'ından sonra küfre sapan kimse ki öldürülmesi gerekir; ihsan (evlilik) sonrasında zina eden kimse ki recmedilmesi gerekir; yahut kasten adam öldüren kimse ki ona kısas uygulanması gerekir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، قال: تلا قتادةُ: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} - {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: عظم واللهِ أجرَها، وعظَّم واللَّهِ وزرَها .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: Katâde: {مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} “Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı olmaksızın öldürürse...” - {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [ayetini] okudu. Dedi ki: Allah'a yemin olsun ki [onu yaşatmanın] mükâfatını pek büyük kılmış, Allah'a yemin olsun ki [ona kıymanın] günahını da pek büyük kılmıştır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن سَلامِ بن مِسْكينٍ، قال: ثني سليمانُ بنُ عليٍّ الرَّبَعيُّ، قال: قلتُ للحسن: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} الآية: أهى لنا

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Selâm b. Miskîn'den haber verdi, dedi ki: Bana Süleymân b. Alî er-Rebaî anlattı, dedi ki: el-Hasan'a: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik) ki, kim bir nefsi, bir nefis karşılığı olmaksızın öldürürse...” ayeti[ni kastederek]: “Bu [hüküm] bizim için de geçerli midir

يا أبا سعيدٍ كما كانت لبنى إسرائيل؟ فقال: إى والذي لا إلهَ غيرُه، كما كانت لبني إسرائيلَ، وما جعَل دماءَ بني إسرائيلَ أكْرَمَ على اللهِ مِنْ دمائِنا .

ey Ebû Saîd, tıpkı İsrâiloğulları için olduğu gibi? dedim. O da şöyle dedi: Evet, kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki, tıpkı İsrâiloğulları için olduğu gibidir. Allah, İsrâiloğullarının kanlarını bizim kanlarımızdan daha değerli kılmamıştır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن سعيدِ بن زيدٍ، قال: سَمِعتُ خالدًا أبا الفضلِ، قال: سَمِعتُ الحسنَ تلا هذه الآية: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ}. إلى قوله: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. ثم قال: عظَّم واللهِ في الوزرِ كما تَسْمَعون، ورغَّب واللهِ في الأجر كما تَسْمَعون، إذا ظننتَ يا بنَ آدم أنك لو قَتَلْتَ الناسَ جميعًا، فإن لك من عملِك ما تفوزُ به من النارِ، كَذَبَتْك والله نفسُك، وكذَبك الشيطانُ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Saîd b. Zeyd'den haber verdi, dedi ki: Hâlid Ebu'l-Fadl'ı işittim, dedi ki: Hasan'ın şu ayeti okuduğunu işittim: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} “Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye boyun eğdirdi (iteledi)” sözünden O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözüne kadar [okudu]. Sonra dedi ki: Allah'a yemin olsun ki işittiğiniz gibi günahı pek büyük kıldı; Allah'a yemin olsun ki işittiğiniz gibi mükâfata da teşvik etti. Ey Âdemoğlu! Bütün insanları öldürdüğün takdirde cehennemden kurtulmanı sağlayacak bir amelin olacağını zannedersen , Allah'a yemin olsun ki nefsin sana yalan söylemiştir ve şeytan seni aldatmıştır .

حدَّثنا هنَّادُ، قال: ثنا ابن فُضيلٍ، عن عاصمٍ، عن الحسنِ في قوله: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}. قال: وزرًا، {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}، قال: أجرًا .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Âsım'dan, o da Hasan'dan O'nun: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözü hakkında şöyle anlattı: Günah bakımından [bütün insanları öldürmüş gibi olur], {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” [hakkında da]: Mükâfat bakımından [bütün insanları diriltmiş gibi olur] dedi .

وأولى هذه الأقوال عندى بالصوابِ قولُ من قال: تأويلُ ذلك أنه مَن قتَل نفسًا مؤمنةً بغير نفسٍ قَتَلَتْها، فاسْتَحَقَّتِ القوَدَ بها والقتلَ قِصاصًا، أو بغيرِ فسادٍ في الأرض بحربِ اللهِ ورسولِه وحربِ المؤمنين فيها، فكأنما قتَل الناسَ جميعًا فيما اسْتَوْجَبَ مِن عظيم العقوبةِ مِن الله جلَّ ثناؤُه، كما أَوْعَدَه ذلك مِن فِعْلِه رَبُّه بقوله: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} [النساء: ٩٣].

Bu görüşler içinde bana göre doğruya en yakın olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bunun tevili; kim öldürdüğü bir can karşılığı olmaksızın -ki bu durumda kısası ve öldürülmeyi hak etmiş olur- veya yeryüzünde Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş açmak ve müminlerle savaşmak suretiyle bir fesat çıkarmaksızın mümin bir canı öldürürse, Allah celle senâuhû katından hak ettiği büyük ceza bakımından bütün insanları öldürmüş gibi olur. Nitekim Rabbi, bunu yapan kimseyi şu sözüyle tehdit etmiştir: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.” [en-Nisâ: 93].

وأما قولُه: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}. فأولى التأويلاتِ به قولُ مَن قال: مَن حرَّم قَتْلَ مَن حرَّم اللهُ عزَّ ذكرُه قتلَه على نفسِه، فلم يَتَقَدَّم على قتلِه، فقد حَيِىَ الناسُ منه بسلامتِهم منه، وذلك إحياؤه إيَّاها. وذلك نظيرُ خبرِ الله عزَّ ذكرُه عمَّن حاجَّ إبراهيمَ في ربِّه إذ قال له إبراهيمُ: {رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ}. قال: {أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ} [البقرة: ٢٥٨]. فكان معنى الكافر في قيله: {أَنَا أُحْيِي }: أنا أتركُ مَنْ قَدَرتُ على قتله. وفي قوله: {وَأُمِيتُ}: قَتْلُه مَن قَتَلَه. فكذلك معنى الإحياء في قولِه: {وَمَنْ أَحْيَاهَا}: مَن سلِم الناسُ مِن قَتْلِهِ إيَّاهم، إلا فيما أذن اللهُ جَلَّ وعَزَّ له في قتلِه منهم، {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}.

O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa), bütün insanları diriltmiş gibi olur” sözüne gelince; bu husustaki yorumların en uygunu şöyle diyenin sözüdür: Kim Allah azze zikruhû'nun öldürülmesini haram kıldığı kişinin öldürülmesini kendisine haram sayar da onu öldürmeye kalkışmazsa, insanlar ondan selamette kalarak hayat bulmuş olurlar; işte onun o canı yaşatması budur. Bu durum, Allah azze zikruhû'nun, Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışan kimseye dair verdiği habere benzer; zira İbrâhim ona: {رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür” dediğinde, o: {أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ} “Ben de diriltir ve öldürürüm” [el-Bakara: 258] demişti. Kâfirin : {أَنَا أُحْيِي } “Ben diriltirim” sözündeki kastı: "Öldürmeye gücüm yettiği kimseyi [serbest] bırakırım" demekti. {وَأُمِيتُ} “ve öldürürüm” sözündeki kastı ise öldürdüğü kimseyi öldürmesiydi. Aynı şekilde O'nun: {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu diriltirse (yaşatırsa)” sözündeki diriltmenin/yaşatmanın anlamı da; Allah celle ve azze'nin içlerinden öldürülmesine izin verdiği durumlar müstesna, insanların onun kendilerini öldürmesinden selamette kalmasıdır, {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur”.

وإنما قلنا: ذلك أولى التأويلاتِ بتأويل الآية؛ لأنه لا نَفْسَ يقومُ قتلُها في عاجلِ الضُّرِّ مَقامَ قتل جميعِ النفوسِ، ولا إحياؤُها مقامَ إحياءِ جميعِ النفوس في عاجلِ النفعِ. فكان معلومًا بذلك أن معنى الإحياءِ سَلامةُ جميعِ النفوس منه ؛ لأنه مَن لم يَتَقَدَّمْ على نفسٍ واحدةٍ فقد سلِم منه جميعُ النفوسِ، وأنَّ الواحدةَ منها التي يقومُ قتلُها مقامَ جميعها إنما هو في الوزْر؛ لأنه لا نفسَ مِن نُفوس بنى آدمَ يَقومُ فَقْدُها مَقامَ فقد جميعِها، وإن كان فقدُ بعضِها أعمَّ ضررًا مِن فقدِ بعضٍ.

Bizim, ayetin teviline bu yorumların en uygunu olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü peşin (dünyevi) zarar bakımından tek bir canın öldürülmesi bütün canların öldürülmesinin yerini tutmaz; aynı şekilde peşin fayda bakımından tek bir canın yaşatılması da bütün canların yaşatılmasının yerini tutmaz. Böylece diriltmenin/yaşatmanın anlamının, bütün canların ondan selamette kalması olduğu anlaşılmış olur ; zira tek bir cana kıymaya kalkışmayan kimseden bütün canlar selamette kalmış olur . Bir tek canın öldürülmesinin hepsinin öldürülmesine denk olması ise ancak günah bakımındandır; çünkü Âdemoğullarının canlarından hiçbir canın yok olması, bazısının yokluğu bazısının yokluğundan daha kapsamlı bir zarar doğursa bile, hepsinin yok olmasının yerini tutmaz.

القولُ في تأويلِ قوله: {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)} “Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle gelmişti; sonra şüphesiz ki onlardan birçoğu, bundan sonra yeryüzünde muhakkak ki haddi aşanlardır.”

وهذا قَسَمٌ من الله جلَّ ثناؤُه، أقسم به أن رسلَه صلواتُ اللهِ عليهم قد أتَت بنى إسرائيلَ الذين قصَّ الله قَصصَهم، وذكَر نبأَهم في الآيات التي تقدَّمَت مِن قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ} [المائدة: ١١]. إلى هذا الموضع - {بِالْبَيِّنَاتِ}؛ يعني: بالآياتِ الواضحةِ، والحُججِ البينةِ على حقيقة ما أُرسِلوا به إليهم، وصحةِ ما دعَوْهم إليهِ من الإيمانِ بهم، وأداءِ فرائضِ اللَّهِ عليهم. يقولُ اللَّه عزَّ ذِكرُه: {ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ}. يعنى أن كثيرًا من بني إسرائيلَ.

Bu, Allah celle senâuhû tarafından yapılmış bir yemindir; O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ} “Ey iman edenler! Bir topluluk size ellerini uzatmaya (saldırmaya) yeltendiğinde, Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” [el-Mâide: 11] sözünden buraya kadar geçen ayetlerde kıssalarını anlattığı ve haberlerini zikrettiği İsrâiloğullarına, peygamberlerinin -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- {بِالْبَيِّنَاتِ} yani kendilerine gönderildikleri şeyin hakikatine , onlara yaptıkları iman davetinin doğruluğuna ve Allah'ın üzerlerine farz kıldığı şeyleri ifa etmeye dair apaçık mucizelerle ve kesin delillerle geldiğine yemin etmiştir. Allah azze zikruhû şöyle buyurmaktadır: {ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ} “Sonra şüphesiz ki onlardan birçoğu bundan sonra yeryüzünde aşırı gidenler oldular”; yani İsrâiloğullarından birçoğu.

والهاءُ والميمُ في قوله: {ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ}. مِن ذِكْرِ بنِى إسرائيلَ. وكذلك ذلك في قولِه: {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ}.

O'nun: {ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ} “Sonra şüphesiz ki onlardan birçoğu” sözündeki zamir (hâ ve mîm), İsrâiloğullarına aittir. Aynı şekilde O'nun: {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ} “Andolsun ki onlara gelmişti” sözündeki [zamir] de böyledir.

{بَعْدَ ذَلِكَ}. يعني: بعدَ مَجيء رسلِ الله بالبيناتِ {فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ}. يعنى أنهم في الأرض لعامِلون بمعاصِي الله، ومُخالفون أَمْرَ اللَّهِ ونَهْتِه، ومُحادُّو الله ورسلِه، باتِّباعهم أهواءَهم، وخلافِهم على أنبيائِهم، وذلك كان إسرافَهم في الأرض.

{بَعْدَ ذَلِكَ} “Bundan sonra”; yani Allah'ın elçileri apaçık delillerle geldikten sonra, {فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ} “yeryüzünde aşırı gidenler oldular”; yani hevalarına uymak ve peygamberlerine muhalefet etmek suretiyle yeryüzünde Allah'ın masiyetlerini işleyen, Allah'ın emrine ve yasağına karşı gelen, Allah'a ve elçilerine sınır çizen/düşmanlık eden kimseler oldular. Onların yeryüzündeki israfı (haddi aşmaları) işte buydu.

القولُ في تأويل قوله: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا}.

O'nun: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak...” sözünün tevili hakkında [bilgi].

وهذا بَيانٌ مِن اللَّهِ عزَّ ذِكْرُه عن حكمِ الفسادِ في الأرضِ الذي ذكَره في قوله: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ}. أَعْلَمَ عِبادَه ما الذي يَسْتَحِقُّ المُفسدُ في الأرضِ مِن العُقوبةِ والنَّكَالِ، فقال ﵎: لا جزاءَ له في الدنيا إلا القتلُ والصَّلْبُ، وقطعُ اليد والرِّجلِ مِن خِلافٍ، أو النَّفْى من الأرض؛ خِزيًا لهم، وأما في الآخرة إن لم يَتُبْ في

Bu, zikri yüce olan Allah'ın: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ} “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık ki: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse...” sözünde zikrettiği, yeryüzünde fesat çıkarmanın hükmüne dair bir açıklamasıdır. [Allah], yeryüzünde bozgunculuk yapan kimsenin ceza ve ibretlik yaptırım olarak neyi hak ettiğini kullarına bildirmiş ve şöyle buyurmuştur [celle celâluh]: Onlar için [dünyada] bir rezillik olmak üzere, onun cezası ancak öldürülmek, asılmak, el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi yahut yeryüzünden [bulunduğu yerden] sürgün edilmektir. Âhirette ise şayet

الدنيا، فعَذابٌ عظيمٌ.

onun için büyük bir azap vardır.

ثم اختَلَف أهلُ التأويلِ في من نَزَلَتْ هذه الآيةُ؛ فقالَ بعضُهم: نَزَلَتْ في قومٍ من أهل الكِتابِ، كانوا أهلَ مُوادَعةٍ لرسول الله ﷺ، فنَقَضوا العهدَ وأفْسَدوا في الأرض، فعرَّف الله نبيَّه ﷺ الحكمَ فيهم.

Sonra tevil ehli bu ayetin kimler hakkında indiği hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile barış/antlaşma yapmış olan Ehl-i Kitap'tan bir topluluk hakkında indi. Onlar antlaşmayı bozdular ve yeryüzünde fesat çıkardılar; bunun üzerine Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkındaki hükmü bildirdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثنى مُعاوِيةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا}. قال: كان قومٌ مِن أهلِ الكتابِ بينَهم وبينَ النبيِّ ﷺ عهدٌ وميثاقٌ، فنَقَضُوا العهدَ، وأفسَدوا في الأرضِ، فخيَّر الله رسولَه؛ إِن شاءَ أَن يَقْتُلَ ، وإِن شاءَ أن يُقَطِّعَ أيديَهم وأرجلَهم مِن خِلافٍ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Ehl-i Kitap'tan bir topluluk vardı; onlarla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir ahit ve antlaşma bulunuyordu. Ahdi bozdular ve yeryüzünde fesat çıkardılar. Bunun üzerine Allah, Peygamberi'ni muhayyer bıraktı: Dilerse öldürür , dilerse ellerini ve ayaklarını çaprazlama keser .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبرَنا هُشَيمٌ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضَّحَّاكِ، قال: كان قومٌ بينَهم وبيَن رسول الله ﷺ ميثاقٌ، فنقَضوا العهدَ، وقطَعُوا السَّبيلَ، وأفسَدوا في الأرض، فخيَّر الله جلَّ وعزَّ نبيَّه ﷺ فيهم؛ فإن شاء قتَل، وإن شاء صلَب، وإن شاءَ قطَّع أيديَهم وأرجلَهم مِن خِلافٍ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan haber verdi, dedi ki: Bir topluluk vardı, onlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir antlaşma bulunuyordu. Ahdi bozdular, yol kestiler ve yeryüzünde fesat çıkardılar. Bunun üzerine Allah celle ve azze Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında muhayyer kıldı: Dilerse öldürür, dilerse asar, dilerse ellerini ve ayaklarını çaprazlama keser .

حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سَمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنى عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْت الضَّحاكَ يقولُ. فذكَر نحوَه.

Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle dedi: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bana Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim. Ve benzerini zikretti.

وقال آخرون: نَزَلتُ في قومٍ مِن المُشركين.

Başkaları da şöyle dedi: [Bu ayet] müşriklerden bir topluluk hakkında indi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن يزيدَ ، عن عِكرمةَ والحسنِ البَصريِّ، قالا: قال: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ}. إلى {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. نَزَلتْ هذه الآيةُ في المشركين، فمَن تاب منهم مِن قبلِ أن تَقْدِروا عليه، لم يَكُنْ عليه سبيلٌ، وليست تُحرِزُ هذه الآيةُ الرَّجلَ المُسلمَ مِن الحَدِّ إن قتَل، أو أفسَد في الأرض، أو حارَب الله ورسوله ، ثم لحِق بالكفارِ قبلَ أن يُقْدَرَ عليه، لم يَمْنَعْه ذلك أن يُقَامَ فيه الحدُّ الذي أصاب .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn b. Vâkıd, Yezîd'den , o da İkrime ve Hasan-ı Basrî'den anlattı; ikisi şöyle dediler: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların... cezası ancak” ayetinden {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüne kadar olan kısım müşrikler hakkında indi. Onlardan kim siz kendisini ele geçirmeden önce tövbe ederse, onun aleyhine bir yol yoktur. Fakat bu ayet, Müslüman bir kimseyi; öldürdüğü, yeryüzünde fesat çıkardığı yahut Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaştığı ve sonra da ele geçirilmeden önce kâfirlere sığındığı takdirde hadden korumaz; bu durum, işlediği suçtan dolayı kendisine had cezasının uygulanmasına engel teşkil etmez .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن أَشْعَثَ، عن الحسنِ: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ}. قال: نَزَلَتْ في أَهلِ الشِّركِ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Eş'as'tan, o da Hasan'dan O'nun: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” sözü hakkında: Şirk ehli hakkında indi, dediğini anlattı.

وقال آخرون: بل نزَلَت في قومٍ مِن عُرَيْنَةَ وعُكُلٍ ارْتَدُّوا عن الإسلامِ، وحارَبوا الله ورسولَه.

Başkaları ise: Bilakis bu, İslâm'dan irtidat eden, Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş açan Ureyne ve Ukl kabilelerinden bir topluluk hakkında indi, dediler.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ أَبي عَرُوبةَ، عن قَتادَةً، عن أنسٍ، أن رَهطًا من عُكْلٍ وعُرَينة أتَوُا النبيَّ ﷺ، فقالوا: يا رسولَ اللَّهِ إِنا أهلُ ضَرْعٍ، ولم نَكنْ أهلَ رِيفٍ، وإنا اسْتَوْخَمْنا المدينةَ. فَأَمَرَ لهم النبيُّ ﷺ بذَوْدٍ ورَاعٍ، وأمَرهم أن يَخرُجُوا فيها فيشرَبُوا من أَلْبانِها وأَبْوالِها. فقَتَلُوا رَاعِيَ

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o da Enes'ten [şöyle rivayet etti]: Ukl ve Ureyne kabilelerinden bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz sağmal hayvan ehliyiz (hayvancılık yaparız), yerleşik/şehir ehli değiliz ve Medine'nin havası bize dokundu." dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir miktar deve ve bir çoban [verilmesini] emretti. Onlara develerin yanına gidip sütlerinden ve idrarlarından içmelerini emretti. Fakat onlar çobanını öldürdüler...

رسول الله ﷺ، واستاقُوا الذَّوْدَ، وكَفَروا بعد إسلامِهم، فأُتِىَ بهم النبيُّ ﷺ، فقَطَّعَ أيديَهم وأرجلَهم، وسمَل أعينَهم، وترَكهم في الحَرَّةِ حتى ماتُوا. فذُكِرَ لنا أن هذه الآيةَ نزلَت فيهم: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çobanını öldürdüler, develeri sürüp götürdüler ve İslâm'a girdikten sonra kâfir oldular. Bunun üzerine Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem getirildiler; o da onların ellerini ve ayaklarını kesti, gözlerini mil ile kör etti ve Harre'de ölene kadar bıraktı. Bize bildirildiğine göre şu ayet onlar hakkında indi: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” .