حدَّثني محمد بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ قولَه: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: يَطْلُبُهم الإمامُ بالخيلِ والرَّجالِ حتى يَأْخُذَهم فيُقيمَ فيهم الحكمَ، أو يُنْفَوا من أرض المسلمين .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Devlet başkanı onları yakalayıp haklarındaki hükmü uygulayıncaya veya Müslümanların yurdundan sürülünceye kadar atlılar ve yayalarla peşlerine düşer .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قال: نَفْيُه أن يُطْلَبَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Onun sürgünü (nefyi), peşine düşülmesidir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليِّ بنُ أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. يقولُ: أَو يُهرَّبُوا حتى يُخرَجوا من دارِ الإسلامِ إلى دارِ الحربِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” âyeti hakkında şöyle dediğini anlattı: İslâm diyarından darülharbe çıkarılıncaya kadar kaçırtılmalarıdır .
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: أخبرني عبدُ اللَّهِ بنُ لَهِيعةَ، عن يزيدَ بن أبى حَبيبٍ، عن كتابِ أنسِ بنُ مالكٍ إلى عبدِ الملكِ بنُ مَرْوانَ،
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da Enes b. Mâlik'in Abdülmelik b. Mervân'a mektubundan haber verdi:
أنه كتَب إليه: ونَفْيُه أن يَطْلُبَه الإمامُ حتى يَأْخُذَه، فإذا أَخَذه أقام عليه إحدَى هذه المنازلِ التي ذكَر اللهُ جلَّ وعزَّ بما اسْتَحَلَّ .
Ona şöyle yazmıştı: Onun sürgünü, devlet başkanının onu yakalayıncaya kadar peşine düşmesidir. Onu yakaladığında helal saydığı fiiller sebebiyle aziz ve celil olan Allah'ın zikrettiği bu cezalardan birini ona uygular .
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ، قال: فذَكَرْتُ ذلك لِلَّيْثِ بن سعدٍ، فقال: نفيُه طَلَبُه مِن بلدٍ إلى بلدٍ حتى يُؤْخَذَ ، أو يُخْرِجَه طلبُه مِن دارِ الإسلامِ إلى دارِ الشركِ والحربِ، إذا كان محاربًا مُرتدًّا عن الإسلامِ. قال الوليدُ: وسألتُ مالكَ ابنَ أنسٍ فقال مثلَه .
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Bunu Leys b. Sa'd'a zikrettim, şöyle dedi: İslâm'dan dönmüş bir muharip olduğu takdirde, onun sürgünü; yakalanıncaya veya peşine düşülmesi onu İslâm diyarından şirk ve harp diyarına çıkarıncaya kadar beldeden beldeye aranmasıdır. Velîd dedi ki: Mâlik b. Enes'e de sordum, o da bunun benzerini söyledi .
حدثني عليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، قال: قلتُ لمالِك بنُ أنَسٍ والليثِ بنُ سعدٍ: وكذلك يُطْلَبُ المحاربُ المقيمُ على إسلامِه، يَضْطَرُّه بطَلَبِه من بلدٍ إلى بلدٍ حتى يصيرَ إلى ثَغْرِ مِن ثغورِ المسلمين، أو أقصَى حَوْزِ المسلمين، فإن هم طَلَبوه دخَل دارَ الشركِ؟ قالا: لا يُضطَرُّ مسلمٌ إلى ذلك .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Mâlik b. Enes ve Leys b. Sa'd'a dedim ki: 'İslâm'ı üzere kalan muharip de böylece aranıp beldeden beldeye peşine düşülerek Müslümanların sınır boylarından birine veya Müslümanların hâkimiyet sahasının en uç noktasına sığınmak zorunda mı bırakılır; şayet onun peşine düşerlerse şirk diyarına girer mi?' İkisi de: 'Hiçbir Müslüman buna zorlanmaz' dediler .
حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضَّحَّاك: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: أن يُطْلَبوا حتى يُعْجِزُوا .
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” sözü hakkında anlattı; dedi ki: [Yakalamaktan] aciz bırakıp kaçıncaya kadar peşlerine düşülmesidir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفَرَجِ، قال: سَمِعتُ أَبا معاذٍ يقولُ: ثنى عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ. فذكَر نحوَه.
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bana Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim; diyerek bunun bir benzerini zikretti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حفصُ بنُ غياثٍ، عن عاصمٍ، عن الحَسَنِ: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: يُنفَى حتى لا يُقدَرَ عليه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Âsım'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Kendisine güç yetirilemeyecek [şekilde uzaklaşıncaya] kadar sürgün edilir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ في قولِه: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: أُخْرِجوا مِن الأَرضِ، أَينما أُدْرِكوا أُخْرِجوا، حتى يَلْحَقُوا بأرضِ العدوِّ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Yeryüzünden çıkarılırlar; nerede ele geçirilirlerse çıkarılırlar, nihayet düşman yurduna iltihak ederler .
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الرَّزَّاقِ، قال: ثنا معمرٌ، عن الزُّهْريِّ في قولِه: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: نَفْيُه أن يُطْلَبَ فلا يُقدَرَ عليه، كلما سُمِع به في أرضٍ طُلِب .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den O'nun: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Onun sürgünü (nefyi), kendisine güç yetirilemeyene kadar peşine düşülmesidir; hangi beldede olduğu duyulursa orada aranır .
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليد بنُ مسلمٍ، قال: أخبرني سعيدٌ، عن قتادة: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: إذا لم يَقْتُلْ ولم يَأْخُذُ مالًا، طُلب حتى يُعجِزَ .
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bana Saîd, Katâde'den haber verdi: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir”. Dedi ki: Öldürmediği ve mal almadığı zaman, [yakalamaktan] aciz bırakıp kaçana kadar peşine düşülür .
حدَّثني ابن البَرْقِيِّ، قال: ثنا ابن أبى مريمَ، قال: أخبرني نافعُ بنُ يزيدَ، قال: ثنى أبو صَخْرٍ، عن محمدِ بنُ كعبٍ القُرَظيِّ، وعن أبي معاوية، عن سعيدِ بنُ جُبيرٍ: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}: من أرضِ الإسلامِ إلى أرضِ الكفرِ .
Bana İbnü'l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bana Nâfi' b. Yezîd haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den ve Ebû Muâviye'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir”: İslâm diyarından küfür diyarına [sürgün edilmeleridir] .
وقال آخرون: معنى النفي في هذا الموضعِ أن الإمامَ إذا قَدَر عليه نفاه من بلدتِه إلى بلدةٍ أُخرى غيرِها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu yerdeki nefyin (sürgünün) anlamı; imamın [suçluyu] ele geçirdiğinde onu kendi beldesinden başka bir beldeye sürgün etmesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن قيسِ بنِ سعدٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: مَن أخاف سبيلَ المسلمين، نُفِى مِن بلدِه إلى غيرِه؛ لقولِ الله ﷿: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Kays b. Sa'd'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den [şu âyet hakkında] anlattı: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir”. Dedi ki: Kim Müslümanların yolunu korkutursa, aziz ve celil olan Allah'ın: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” sözünden ötürü kendi beldesinden başka bir beldeye sürgün edilir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني الليثُ، قال: ثني يزيدُ بنُ أَبي حَبِيبٍ وغيرُه، عن حَيَّانَ بن سُرَيجٍ، أنه كتَب إلى عُمرَ بن عبدِ العزيزِ في اللصوص، ووصَف له لُصُوصِيَّتهم وحَبْسَهم في السجون. قال: قال اللهُ في كتابِه: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ}. وترَك: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. فكتَب إليه عمرُ بنُ عبدِ العزيز: أما بعدُ، فإنك كَتَبْتَ إِلَيَّ تَذكُرُ قولَ اللَّهِ جَلَّ وعزَّ: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ}. وتَرَكتَ قولَ اللَّهِ: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. فنَبيٌّ أنت يا حَيَّانَ ابْنَ أَمِّ حَيَّانَ، لَا تُحَرِّكِ الأشياءَ عن مواضعها، أتَجَرَّدَتَ للقتلِ والصلبِ، كأنك عبدُ بني عَقيلٍ، مِن غير ما أُشَبِّهُكَ به؟ إذا أتاك كتابي هذا فانْفِهِم إلى شَغْبٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Yezîd b. Ebî Habîb ve başkası, Hayyân b. Süreyc'den anlattı; o, hırsızlar hakkında Ömer b. Abdilazîz'e [mektup] yazmış, onların hırsızlık durumlarını ve zindanlarda hapsedildiklerini ona anlatmıştı. [Hayyân mektubunda] dedi ki: Allah Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesidir”. [Fakat ayetin] {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” [kısmını] bıraktı. Bunun üzerine Ömer b. Abdilazîz ona şöyle yazdı: İmdi, sen bana mektup yazıp celîl ve azîz olan Allah'ın: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesidir” buyruğunu zikretmişsin; Allah'ın: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” buyruğunu ise bırakmışsın. Sen bir peygamber misin ey Ümmü Hayyân'ın oğlu Hayyân! Eşyayı yerinden oynatma! Seni ona benzetmek istemem ama sanki Benî Akīl'in kölesiymişsin gibi sırf öldürmeye ve asmaya mı soyundun? Bu mektubum sana ulaştığında onları Şağb'a sürgün et!
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: ثنى الليثُ، عن يزيدَ وغيرِه بنحوِ هذا الحديثِ، غيرَ أن يونسَ قال في حديثِه: كأنك عبدُ بنى أبي عِقالٍ، مِن غيرِ أن أُشبِّهَك به.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana el-Leys, Yezîd ve başkalarından bu hadisin benzerini anlattı. Ancak Yûnus rivayetinde: 'Seni ona benzetmek istemem ama sanki Benî Ebî İkāl'in kölesiymişsin gibi' dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرَنى ابن لَهِيعَةَ، عن يزيدَ بن أبي حَبيبٍ، أن الصَّلْتَ كاتبَ حَيَّانَ بن سُريجٍ، أخبرَهم أن حَيَّانَ كتبَ إلى عمرَ بن عبدِ العزيز أن ناسًا من القِبْطِ قامَتْ عليهم البينةُ بأنهم حارَبوا اللَّهَ ورسولَه، وسَعَوْا في الأرض فسادًا، وأن الله يقولُ: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا}. فَقَرَأ حتى بَلَغ: {وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ}. وسكَت عن النفي، وكتَب إليه: فإن رَأى أميرُ المؤمنينَ أن يُمضِىَ قضاءَ اللَّهِ فيهم، فلْيَكْتُبْ بذلك. فلما قَرَأ عمرُ بنُ عبدِ العزيزِ كتابَه، قال: لقد اجْتَرَأَ حَيَّانُ. ثم كتَب إليه: إنه قد بَلَغني كتابُك وفهِمْتُه، ولقد اجْتَزَأْتَ، كأنما كَتبتَ بكتابِ يزيدَ بنُ أبي مسلمٍ، أو عِلْجِ صاحبِ العراقِ، من غير أن أُشَبِّهَك بهما، فكتبتَ بِأَوَّلِ الآية ثم سَكَّتَ عَن آخرِها، وإن الله يقولُ: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} فإن كانتْ قامَتْ عليهم البينةُ بما كَتبتَ به، فاعْقد في أعناقِهم حديدًا، ثم غَيَّبهم إلى شَغْبٍ وبَدَا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den haber verdi; Hayyân b. Şüreyh'in kâtibi es-Salt onlara haber vermiş ki: Hayyân, Ömer b. Abdilazîz'e Kıptîlerden bir grubun Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaştıklarına ve yeryüzünde bozgunculuğa koştuklarına dair aleyhlerinde delil ikame edildiğini ve Allah'ın: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuğa çalışanların cezası ancak...” buyurduğunu yazdı. [Âyeti]: {وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ} “...ve ayaklarının çaprazlama [kesilmesidir]” kısmına kadar okudu (yazdı) ve sürgün kısmını sustu (yazmadı). Mektubunda: 'Müminlerin emîri onlar hakkında Allah'ın hükmünü infaz etmeyi uygun görürse bunu yazsın' dedi. Ömer b. Abdilazîz onun mektubunu okuyunca: 'Hayyân cüretkârlık etmiş!' dedi. Sonra ona şöyle yazdı: 'Mektubun bana ulaştı ve onu anladım. Seni ikisine benzetmek istemem ama sanki Yezîd b. Ebî Müslim'in veya Irak valisinin gayrimüslim kâtibinin (ilc) mektubuyla yazmışsın gibi kestirip atmışsın; âyetin başını yazmış, sonunu ise yazmamışsın. Halbuki Allah: {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” buyurmaktadır. Şayet yazdığın şey hakkında aleyhlerinde delil sabit olmuşsa, boyunlarına demir [lale] vur, sonra onları Şağb ve Bedâ'ya sürgün et.'
قال أبو جعفر: شَغْبٌ وبَدَا موضعان.
Ebû Ca'fer dedi ki: Şağb ve Bedâ iki yer adıdır.
وقال آخرون: معنى النفيِ مِن الأرضِ في هذا الموضِعِ الحَبْسُ. وهو قول أبي حنيفةَ وأصحابِه.
Diğerleri ise şöyle dedi: Bu yerde 'yeryüzünden sürgün edilme'nin anlamı hapistir. Bu, Ebû Hanîfe ve ashabının görüşüdür.
وأولَى الأقوالِ في ذلك عندِى بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى النفيِ مِن الأَرضِ في هذا الموضعِ هو نَفْيُه من بلدٍ إلى بلدٍ غيرِه، وحبسُه في السجنِ في البلد الذي نُفي إليه حتى تَظْهَرَ توبتُه مِن فسوقهِ، ونزوعُه عن معصيته ربَّه.
Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş; bu yerdeki 'yeryüzünden sürgün edilme'nin anlamının bir şehirden başka bir şehre sürgün edilmesi ve sürgün edildiği şehirde fıskından tövbesi ve Rabbine karşı isyanından vazgeçtiği ortaya çıkıncaya kadar hapiste tutulması olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür.
وإنما قلتُ: ذلك أولى الأقوال بالصِّحة؛ لأن أهل التأويلِ اخْتَلَفُوا في معنى ذلك على أحدِ الأوجُه الثلاثةِ التي ذكرتُ. وإذ كان ذلك كذلك، وكان معلومًا أن اللَّهَ جَلَّ ثناؤُه إنما جَعَل جزاءَ المحاربِ، القتلَ أو الصلبَ أو قطعَ اليد والرِّجلِ مِن خلافٍ، بعدَ القدرةِ عليه، لا في حالِ امتناعِه، كان معلومًا أن النفىَ أيضًا إنما هو جزاؤُه بعدَ القدرةِ عليه لا قبلَها. ولو كان هروبُه من الطلب نفيًا له من الأرض، كان قطعُ يده ورِجلِه مِن خلافٍ في حالِ امتناعِه وحربِه على وجهِ القتالِ، بمعنى إقامةِ الحَدِّ عليه بعدَ القدرةِ عليه. وفى إجماعِ الجميعِ أن ذلك لا يقومُ مَقامَ نفيِه الذي جَعَله اللهُ ﷿ حدًّا له بعدَ القدرةِ عليه . وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أنه لم يَبْقَ إلا الوجهانِ الآخرانِ، وهو النفىُ من بلدةٍ إلى أُخرى غيرها أو السجنُ. فإذ كان ذلك كذلك، فلا شكَّ أنه إذا نُفِى مِن بلدةٍ إلى أُخرى غيرِها، فلم يُنْفَ مِن الأرضِ، بل إنما نُفِى مِن أرضٍ دون أرضٍ. وإذ كان ذلك كذلك، وكان اللهُ جلَّ ثناؤُه إنما أَمَر بنفِيه مِن الأرض، كان معلومًا أنه لا سبيلَ إلى نفيِه من الأرضِ إلا بحبسِه في بُقْعَةٍ منها عن سائرِها، فيكونُ منفيًّا حينئذٍ عن جميعها، إلا مما لا سبيلَ إلى نفيِه منه.
Bunun doğruluğa en yakın görüş olduğunu söylememin sebebi şudur: Tefsir ehli bunun anlamında zikrettiğim üç vecihten biri üzere ihtilaf etmişlerdir. Durum böyle olunca ve şanı yüce olan Allah'ın yol kesene [öngördüğü] öldürülme, asılma veya el ve ayakların çaprazlama kesilmesi cezasını, direnme halinde değil ancak onu ele geçirdikten sonra uygulanan bir ceza kıldığı bilindiğine göre; sürgünün de aynı şekilde onu ele geçirmeden önce değil, ele geçirdikten sonraki cezası olduğu bilinmiş olur. Şayet onun [yetkililerin] takibinden kaçması yeryüzünden sürgün edilmesi sayılsaydı, direnmesi ve savaşması esnasında mukatele yoluyla elinin ve ayağının çaprazlama kesilmesi de ele geçirildikten sonra ona haddin uygulanması anlamına gelirdi. Oysa herkesin icmaı vardır ki bu durum, Allah celle ve azze'nin onu ele geçirdikten sonra bir had olarak belirlediği sürgününün yerine geçmez . Durum böyle olduğuna göre, geriye diğer iki vecihten başkası kalmadığı açıktır; o da bir şehirden başka bir şehre sürgün edilmesi veya hapistir. Durum böyle olunca, şüphe yoktur ki o bir şehirden başka bir şehre sürüldüğünde yeryüzünden sürgün edilmiş olmaz, aksine sadece bir yerden başka bir yere sürülmüş olur. Durum böyle olduğuna ve şanı yüce Allah da onun yeryüzünden sürgün edilmesini emrettiğine göre; yeryüzünün diğer kısımlarından alıkonularak onun bir parçasında hapsedilmesi dışında yeryüzünden sürgün edilmesine bir yol olmadığı bilinmiş olur. İşte bu takdirde o, kendisinden sürgün edilmesine imkân olmayan yer müstesna, yeryüzünün tamamından sürgün edilmiş olur.
وأما معنى النفيِ في كلامِ العربِ، فهو الطردُ، ومِن ذلك قولُ أَوسِ بن حُجرٍ:
Arap dilinde nefyin anlamına gelince; o, [kovup] uzaklaştırmaktır (et-tard). Evs b. Hucr'in şu sözü de bu kabildendir:
يُنْفَوْن عن طُرُقِ الكِرام كما … تنفي المَطارِقُ ما يلى القَرَدُ
Kerem sahiplerinin yollarından sürülüp kovulurlar; tıpkı tokmakların kenenin yaklaştığı şeyi kovup uzaklaştırdığı gibi.
ومنه قِيل للدراهمِ الرديئةِ وغيرِها من كلِّ شيءٍ: النُّفايةُ. وأما المصدرُ مِن: نَفَيتُ، فإنه النفىُ والنِّفايَةُ، ويقالُ: الدلو يَنْفِى الماءَ. ويقالُ لِما تطاير مِن الماءِ من الدلوِ: النَّفِيُّ. ومنه قول الراجز :
Kalp/düşük dirhemlere ve her şeyin [işe yaramaz] döküntüsüne bu kökten 'nüfâye' (النُّفاية) denilmiştir. 'Nefeytü' (نَفَيْتُ) fiilinin masdarına gelince; o 'en-nefy' (النَّفْيُ) ve 'en-nifâye'dir (النِّفَايَةُ). [Araplar]: 'Kova suyu dışarı fırlatıyor' derler. Kovadan etrafa sıçrayıp saçılan suya ise 'en-nefiyy' (النَّفِيُّ) denir. Recez şairinin şu sözü bu kabildendir :
كأَنَّ مَتْنَيْهِ مِنَ النَّفِيِّ … مَواقِعُ الطَّيْرِ على الصُّفِيِّ
Sanki saçılan su damlalarından onun iki böğrü, / Kuşların düz taşlar üzerine konma yerleri gibidir.
ومنه قيل: نَفَى شَعَرُه. إذا سَقَطَ. يقالُ: حالَ لونُك، ونفَى شَعَرُك.
Döküldüğü zaman saç için 'nefâ şa'ruhû' (نَفَى شَعَرُه) denilmesi de bundandır. 'Rengin değişti, saçın döküldü' denilir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٣٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٣٣)} “Bu onlar için dünyada bir rezilliktir. Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır” sözünün tefsiri.
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {ذَلِكَ}: هذا الجزاءُ الذي جَازَيتُ به الذين حارَبوا الله ورسولَه، وسَعَوا في الأرضِ فسادًا في الدنيا؛ من قتلٍ، أو صلبٍ، أو قطعِ يدٍ ورجلٍ من خلافٍ، {لَهُمْ} يعني: لهؤلاءِ المحارِبين، {خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا} يقولُ: هو لهم شرٌّ وعارٌ وذِلةٌ، ونَكالٌ وعقوبةٌ في عاجلِ الدنيا قبلَ الآخرةِ. يُقالُ منه: أَخْزَيْتُ فلانًا فخَزِى هو خِزْيًا.
Şanı yüce olan, {ذَلِكَ} “Bu” sözüyle: Dünyada Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşan ve yeryüzünde bozgunculuk çıkaranlara verdiğim; öldürme, asma ya da elleri ve ayakları çaprazlama kesme şeklindeki bu ceza, {لَهُمْ} yani bu eşkıyalar için, {خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا} “dünyada bir rezilliktir” demektir; yani ahiretten önce peşin dünya hayatında onlar için bir kötülük, utanç, zillet, ibret verici bir ceza ve cezalandırmadır, buyurmaktadır. Bu kökten olmak üzere: 'Falancayı rezil ettim, o da rezil rüsva oldu' denilir.
وقولُه: {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ}. يقولُ عزَّ ذكرُه: لهؤلاءِ الذين حارَبوا الله ورسولَه، وسَعَوْا في الأرض فسادًا فلم يتوبوا مِن فعلهم ذلك حتى
Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır” sözü [hakkında ise] zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah ve Resûlü'ne karşı savaşan, yeryüzünde bozgunculuk çıkaran ve bu yaptıklarından ötürü...
هَلَكوا - في الآخرةِ، مع الخِزْيِ الذي جازيتُهم به في الدنيا، والعقوبةِ التي عاقبتُهم بها فيها، {عَذَابٌ عَظِيمٌ}. يعني: عذابُ جَهَنَّمَ.
dünyada kendilerine verdiğim rezillik ve uyguladığım ceza ile birlikte ahirette, {عَذَابٌ عَظِيمٌ} “büyük bir azap vardır”; yani cehennem azabı vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözünün tefsiri.
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: إلا الذين تابوا مِن شركِهم، ومُناصَبَتِهم الحربَ لله ولرسولِه، والسعيِ في الأرضِ بالفسادِ بالإسلامِ، والدخولِ في الإيمانِ من قبلِ قدرةِ المؤمنين عليهم، فإنه لا سبيلَ للمؤمنين عليهم بشيءٍ من العقوباتِ التي جعَلَها اللهُ جزاءً لمن حارَبه ورسولَه، وسَعَى في الأرض فسادًا؛ من قتلٍ أو صلبٍ أو قطعِ يدٍ ورجلٍ مِن خلافٍ أو نفيٍ من الأرضِ، فلا تِباعَةَ قِبَلَه لأحدٍ فيما كان أصاب في حالِ كفرِه وحربِه المؤمنين، في مالٍ ولا دمٍ ولا حرمةٍ. قالوا: فأما المسلمُ إذا حارب المسلمين أو المُعاهَدِين، وأتَى بعضَ ما يجبُ عليه العقوبةُ، فلن تَضَعَ توبتُه عنه عقوبةَ ذنبِه، بل توبتُه فيما بينَه وبينَ اللهِ، وعلى الإمامِ إقامةُ الحدِّ الذي أوْجَبَه اللَّهُ عليه، وأَخْذُه بحقوقِ الناسِ.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; müminler onları ele geçirmeden önce şirklerinden, Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş açmaktan ve yeryüzünde bozgunculuk peşinde koşmaktan İslam'a ve imana girerek tövbe edenler müstesnadır. Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşan ve yeryüzünde bozgunculuk çıkaranlar için Allah'ın ceza kıldığı öldürme, asma, el ve ayakların çaprazlama kesilmesi veya yeryüzünden sürgün edilme gibi cezalardan hiçbirisiyle müminlerin onlar üzerine bir yolu (hakkı) yoktur. Kafirliği ve müminlerle savaşı esnasında mala, cana ve dokunulmazlığa dair irtikâp ettiği şeylerde onun aleyhine hiç kimse için bir hak talebi söz konusu olamaz. Şöyle dediler: Müslüman kimseye gelince; o, Müslümanlarla veya anlaşmalılarla (muâhid) savaştığında ve cezayı gerektiren fiillerden bazılarını işlediğinde, tövbesi onun üzerinden günahının cezasını asla düşürmez. Aksine onun tövbesi kendisi ile Allah arasındadır; imama düşen ise Allah'ın ona vacip kıldığı haddi uygulamak ve insanların haklarını ondan tahsil etmektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسين بنُ واقدٍ، عن يزيدَ النَّحْوِى، عن عِكرمةَ والحسنِ البصريِّ، قالا قوله: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ} إلى قوله: {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}: نَزَلتْ هذه الآيةُ في المشركين، [فمَن تاب] منهم مِن قبلِ أن يُقْدَرَ عليه، لم يكُنْ عليه سبيلٌ، وليست تُحرِزُ هذه الآيةُ الرجلَ المسلمَ مِن الحدِّ إن قتَل أو أَفْسَد في الأرضِ، أو حارب الله ورسولَه، ثم لَحِق بالكفارِ قبلَ أن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Huseyn b. Vâkıd'dan, o Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den nakletti; ikisi şöyle dediler: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde [bozgunculuk çıkarmaya] çalışanların cezası ancak...” kavlinden {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “...bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavline kadar [olan kısım hakkında]: Bu ayet müşrikler hakkında inmiştir. Onlardan [her kim tövbe ederse] kendisi ele geçirilmeden önce [tövbe ederse], onun aleyhine bir yol yoktur. Bu ayet; bir kimseyi öldürdüğünde, yeryüzünde bozgunculuk çıkardığında veya Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşıp ardından [müminler tarafından] kendisi...
يُقْدَر عليه، [لم يَمْنَعْه ذلك أَنْ] يُقام عليه الحدُّ الذي أصاب .
ele geçirilmeden önce kafirlere katılırsa, bu ayet Müslüman bir kimseyi had cezasından korumaz; [bu durum] işlediği had cezasının ona uygulanmasına [engel olmaz] .
حدَّثنا بشارٌ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. قال: هذا لأهل الشِّركِ، إذا فعلوا شيئًا في شركِهم، فإن اللَّهَ غفورٌ رحيمٌ، إذا تابوا وأسلَموا.
Bize Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: Bu, şirk ehli içindir; şayet onlar şirkleri esnasında bir şey yapmışlarsa, tövbe edip Müslüman olduklarında şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا}: الزِّنى، والسرقةُ، وقتلُ النفسِ، وإهلاكُ الحرثِ والنسلِ، {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} على عهد الرسولِ ﷺ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuğa çalışanların cezası ancak...” [ifadesi]: Zina, hırsızlık, cana kıyma, ekini ve nesli helak etmektir. {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” [ifadesi ise] Resûlullah ﷺ zamanındakiler içindir , dediğini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشَيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضَّحَّاكِ، قال: كان قومٌ بينَهم وبينَ الرسولِ ﷺ ميثاقٌ، فنَقَضوا العهدَ، وقَطَعوا السَّبيلَ، وأَفسَدوا في الأرضِ، فخيَّر اللهُ نبيَّه ﷺ فيهم؛ فإن شاءَ قتل، وإن شاء صلَب، وإن شاء قطَّع أيديَهم وأرجلَهم مِن خلافٍ ، فمَن تَابَ قبلَ أَن تَقْدِرُوا عليه، قُبِل ذلك منه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ ile aralarında antlaşma bulunan bir topluluk vardı; antlaşmayı bozdular, yol kestiler ve yeryüzünde bozgunculuk yaptılar. Allah da Peygamberi'ni ﷺ onlar hakkında muhayyer bıraktı: Dilerse öldürür, dilerse asar, dilerse ellerini ve ayaklarını çaprazlama keser . Kim siz onu ele geçirmeden önce tövbe ederse bu ondan kabul edilir .
حدَّثني المثنى، قال: حدَّثنا عبدِ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} الآية. فذَكَر نحوَ قولِ الضحاكِ، إلا أنه قال: فإن جاء تائبًا فدخَل في الإسلامِ قُبل منه، ولم يُؤَاخَذْ بما سَلَف.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” ayeti hakkındaki sözünü nakletti. [Râvi], ed-Dahhâk'ın sözünün benzerini zikretti; ancak o şöyle dedi: Şayet tövbe ederek gelir ve İslâm'a girerse bu kendisinden kabul edilir ve geçmişte yaptıklarından dolayı sorumlu tutulmaz.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ}. قال: هذا لأهلِ الشركِ، إذا فعَلوا شيئًا مِن هذا في شركِهم، ثم تابوا وأسلَموا، فإن الله غفورٌ رحيمٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: Bu, şirk ehli içindir. Şayet onlar şirkleri esnasında bundan bir şey yapmış, sonra tövbe edip Müslüman olmuşlarsa, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ وقتادةَ: أما قولُه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ}. فهذه لأهلِ الشركِ، فمَن أصاب مِن المشركين شيئًا من المسلمين وهو لهم حربٌ، فأَخَذ مالًا، أو أصاب دمًا، ثم تاب قبلَ أن تَقدِروا عليه، أُهدِر عنه ما مضَى .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o Atâ el-Horasânî ve Katâde'den nakletti: O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” sözüne gelince; bu şirk ehli içindir. Müşriklerden kim Müslümanlarla savaş halindeyken onlardan bir şeye zarar verir; mal alır veya cana kıyar da sonra siz onu ele geçirmeden önce tövbe ederse, geçmişte yaptıkları iptal edilir [ve affolunur] .
وقال آخرون: بل هذه الآيةُ مَعْنِيٌّ بالحكمِ بها المحارِبون الله ورسولَه؛ الحُرَّابُ مِن أهلِ الإسلامِ، مَن قطَع منهم الطريقَ وهو مقيمٌ على إسلامِه، ثم اسْتَأْمَن، فأُومِن على جناياتِه التي جناها، وهو للمسلمين حَرْبٌ، ومَن فعَل ذلك منهم مرتدًّا عن الإسلام ثم لَحِق بدارِ الحربِ، ثم اسْتَأْمَنَ فأُومِن. قالوا: فإذا أُمَّنَه الإمامُ على جناياتِه التي سَلَفَتْ لم يكنْ قِبَلَه لأحدٍ تَبِعةٌ في دمٍ ولا مالٍ أصابه قبلَ توبتِه، وقبل أمانِ الإمامِ إياه.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu ayetin hükmüyle kastedilenler, Allah'a ve Resûlü'ne savaş açanlardır; yani İslam ehlinden olup Müslümanlığı üzere devam ettiği halde yol kesen, sonra eman dileyip Müslümanlarla savaş halinde iken işlediği cinayetlerden dolayı kendisine eman verilenler ile bunu İslam'dan irtidat ederek yapıp sonra darü'l-harbe kaçan, ardından eman dileyip kendisine eman verilen kimselerdir. Şöyle dediler: İmam onun geçmiş cinayetleri için kendisine eman verdiği takdirde, tövbesinden ve imamın ona eman vermesinden önce işlediği bir can veya mal sebebiyle kimse lehine onun aleyhinde bir hak talebi olmaz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ، قال: أخبرني أَبو أسامةَ، عن أشعثَ بن سَوَّارٍ، عن عامرٍ الشَّعْبِيِّ، أن حارثةَ بن بدرٍ خرَج محاربًا، فأخاف السبيلَ، وسفَك الدمَ، وأخَذ الأموالَ، ثم جاءَ تائبًا من قبلِ أن يُقْدَرَ عليه، فقبل عليُّ بنُ أبي طالبٍ ﵇ توبتَه، وجعل له أمانًا منشورًا، على ما كان أصاب من دمٍ أو مالٍ.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana Ebû Üsâme, Eş'as b. Sevvâr'dan, o Âmir eş-Şa'bî'den haber verdi; Hârise b. Bedr yol kesip savaşçı olarak ortaya çıkmış, yolları güvensiz kılmış, kan dökmüş ve malları almıştı; sonra ele geçirilmeden önce tövbe ederek geldi . Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm onun tövbesini kabul etti ve döktüğü kan veya aldığı mala karşılık ona umumi bir eman belgesi verdi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال أخبرنا هُشيمٌ، عن مجالدٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mücâlid'den, o...
الشعبيِّ أن حارثةَ بنُ بدرٍ حارب في عهدِ عليٍّ بنُ أبي طالبٍ، فأتَى الحسنَ بنُ عليٍّ رضوانُ اللهِ عليهما، فطَلَب إليه أن يَسْتَأْمِنَ له من عليٍّ، فأَبَى، ثم أَتَى ابن جعفرٍ، فأبَى عليه، فأتَى سعيدَ بنُ قيسٍ الهمْدَاني فأَمَّنَه، وضمَّه إليه، وقال له: اسْتَأْمِنْ إِلَى أَميرِ المؤمنين عليّ بنِ أبى طالبٍ . قال: فلمَّا صلَّى عليٌّ الغَداةَ، أتاه سعيدُ بنُ قيسٍ، فقال: يا أميرَ المؤمنين، ما جزاءُ الذين يُحاربون الله ورسولَه؟ قال: {أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ}. قال: ثم قال: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ}. فقال سعيدٌ: وإن كان حارثةَ بنُ بدرٍ؟ قال: وإن كان حارثةَ بنُ بدرٍ. قال: فهذا حارثةُ بنُ بَدرٍ قد جاء تائبًا، فهو آمِنٌ؟ قال: نعم. قال: فجاء به فبايعَه، وقَبِل ذلك منه، وكتَب له أمانًا .
eş-Şa'bî'den haber verdi ki: Hârise b. Bedr, Ali b. Ebî Tâlib zamanında yol kesti. Sonra el-Hasen b. Ali'ye (Allah'ın rızası ikisinin üzerine olsun) gelip Ali'den kendisi için eman dilemesini istedi, o bunu reddetti. Sonra İbn Ca'fer'e geldi, o da reddetti. Bunun üzerine Saîd b. Kays el-Hemdânî'ye geldi; o da ona eman verdi, onu yanına aldı ve ona: 'Müminlerin emiri Ali b. Ebî Tâlib'den eman iste' dedi. Dedi ki: Ali sabah namazını kılınca Saîd b. Kays onun yanına geldi ve: 'Ey müminlerin emiri! Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası nedir?' dedi. Ali: {أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “Öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” dedi. Dedi ki: Sonra [Ali]: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” [ayetini] okudu. Saîd: 'Hârise b. Bedr olsa bile mi?' dedi. Ali: 'Hârise b. Bedr olsa bile' dedi. Saîd: 'İşte bu Hârise b. Bedr'dir; tövbe ederek gelmiştir, o güvende midir?' dedi. Ali: 'Evet' dedi. Dedi ki: Onu getirdi, o da Ali'ye biat etti; Ali bunu ondan kabul etti ve ona bir eman yazdı .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَغْراءَ، عن مجالدٍ، عن الشعبيِّ، قال: كان حارثةُ بنُ بدرٍ قد أَفْسَد في الأرضِ وحارب ثم تاب، وكُلِّم له عليٌّ فلم يُؤَمِّنه، فأتى سعيدَ بنُ قيسٍ فكلَّمه، فانْطَلَق سعيدُ بنُ قيسٍ إلى عليٍّ، فقال: يا أميرَ المؤمنين، ما تقولُ في من حارب الله ورسولَه؟ فقرأ الآية كلَّها. فقال: أرأيتَ مَن تاب مِن قبلِ أن تَقْدِرَ عليه؟ قال: أقولُ كما قال اللهُ. قال: فإنه حارثةُ بنُ بدرٍ. قال: فأَمَّنه عليٌّ. فقال حارثةُ:
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Magrâ', Mücâlid'den, [o da] eş-Şa'bî'den nakletti; o şöyle dedi: Hârise b. Bedr yeryüzünde bozgunculuk çıkarmış ve savaş açmış (yol kesmiş), sonra da tövbe etmişti. Ali ile onun hakkında konuşuldu fakat ona eman vermedi. Bunun üzerine Saîd b. Kays'a gelip onunla konuştu. Saîd b. Kays da Ali'nin yanına gitti ve: "Ey Müminlerin emiri! Allah'a ve Resûlü'ne savaş açan kimse hakkında ne dersin?" diye sordu. [Ali de] ayetin tamamını okudu. [Saîd]: "Peki kendisini ele geçirmeden önce tövbe eden kimse hakkında ne dersin?" dedi. [Ali]: "Allah'ın buyurduğu gibi derim" cevabını verdi. [Saîd]: "O [kişi] Hârise b. Bedr'dir" deyince Ali ona eman verdi. Bunun üzerine Hârise şöyle dedi:
ألا أبْلِغَنْ هَمْدَانَ إِمَّا لَقِيتَها … على النَّأْيِ لا يَسْلَمْ عدوٌّ يَعِيبُها
Haber ver Hemdân kabilesine onlara rastladığında, / Uzakta da olsa, onları ayıplayan düşman esenlik bulmasın!
لَعَمْرُ أَبيها إِنَّ همدانَ تَتَّقِى الـ … إلهَ ويَقضى بالكتابِ خَطيبُها
Babalarının ömrüne andolsun ki Hemdân Allah'tan sakınır, / Hatibi de Kitap ile hükmeder.
حدَّثني محمد بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ}: وتوبتُه مِن قبلِ أن يُقدَرَ عليه، أن يَكْتُبَ إلى الإمامِ يَسْتَأْمِنُه على ما قتَل وأَفْسَد في الأرضِ: فإن لم يُؤمِّنِّى على ذلك ازددتُ فسادًا وقتلًا وأخْذًا الأموالَ أكثرَ مما فعلتُ ذلك قبلُ. فعلى الإمام مِن الحقِّ أن يُؤمِّنَه على ذلك، فإذا أمَّنَه الإمامُ جاء حتى يضعَ يدَه في يد الإمامِ، فليس لأحدٍ من الناسِ أن يَتَّبِعَه، ولا يَأْخُذَه بدمٍ سَفَكه، ولا مالٍ أخَذه، وكلُّ مالٍ كان له فهو له، لكَيْلا يَقْتُلَ المؤمنين أيضًا ويُفْسِدَ ، فإذا رجَع إلى اللهِ جلَّ وعزَّ فهو وَلِيّه يَأْخُذُه بما صنع، وتوبتُه فيما بينَه وبينَ الإمامِ والناسِ، فإذا أَخَذه الإمامُ وقد تاب فيما يَزعُمُ إلى اللهِ جلَّ ثناؤُه قبل أن يُؤَمِّنَه الإمام، فليُقِمْ عليه الحَدَّ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Onun ele geçirilmeden önceki tövbesi; imama mektup yazarak öldürdüğü canlar ve yeryüzünde yaptığı bozgunculuk için eman dilemesidir: 'Şayet bana bu konuda eman vermezseniz, daha önce yaptığımdan daha fazla bozgunculuğu, öldürmeyi ve malları gasp etmeyi artırırım' [demesidir]. Bu durumda imama düşen hak, ona eman vermesidir. İmam ona eman verince, o da gelip elini imamın eline koyar; artık insanlardan hiçbirinin onu takip etmeye, döktüğü kandan veya aldığı maldan dolayı onu cezalandırmaya hakkı yoktur. Kendisine ait olan her mal da onundur; ta ki müminleri bir daha öldürmesin ve bozgunculuk yapmasın . Allah celle ve azze'ye döndüğünde ise, O onun velisidir, işlediklerinden dolayı onu hesaba çeker. Onun tövbesi kendisi ile imam ve insanlar arasındadır. İmam, o kendi iddiasına göre şanı yüce Allah'a tövbe etmiş olsa bile imam ona eman vermeden önce onu yakalarsa, ona haddi uygulasın.
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، عن سعيدِ بن عبدِ العزيز، أخبرني مَكْحولٌ أنه قال: إذا أعطاه الإمامُ أمانًا، فهو آمِنٌ ولا يُقام عليه الحدُّ ما كان أَصاب.
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, Saîd b. Abdilazîz'den anlattı; Mekhûl bana haber verdi ki o şöyle demiştir: İmam ona eman verdiğinde o güvendedir ve işlemiş olduğu şeylerden ötürü ona had uygulanmaz.
وقال آخرون: معنى ذلك: كلُّ من جاء تائبًا مِن الحُرَّابِ قبلَ القُدْرَةِ عليه اسْتَأْمَن الإمامَ فَأَمنَّه، أو لم يَسْتَأْمِنْه بعدَ أن يجيءَ مستسلمًا تاركًا للحربِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı: Eşkıyalardan ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelen, imamdan eman dileyip imamın da eman verdiği veya savaşı bırakıp teslim olarak geldikten sonra eman dilememiş olan herkes [kapsamdadır].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضيلٍ، عن أشْعَثَ، عن عامرٍ، قال: جاء رجلٌ مِن مُرادٍ إلى أبي موسى وهو على الكوفةِ في إمرةِ عثمانَ بعدَ مَا صلَّى المكتوبةَ، فقال: يا أبا موسى هذا مقامُ العائذِ بك، أنا فلانُ بنُ فلانٍ المُرادِيُّ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Eş‘as’tan, o Âmir’den nakletti; o şöyle dedi: Murâd [kabilesin]den bir adam, Osmân’ın hilafetinde Kûfe valisi iken Ebû Mûsâ’ya farz namazı kıldıktan sonra geldi ve şöyle dedi: "Ey Ebû Mûsâ! Bu, sana sığınan kimsenin makamıdır. Ben Murâdî [kabilesinden] falan oğlu falanım,
كنتُ حاربتُ الله ورسولَه، وسَعَيْتُ في الأرضِ، وإني تبتُ مِن قبلِ أن يُقْدَرَ عليَّ. فقام أبو موسى فقال: هذا فلانُ بنُ فلانٍ، وإنه كان حارب الله ورسولَه، وسعَى في الأرض فسادًا، وإنه تاب قبلَ أن يُقدَرَ عليه، فمَن لَقِيَه فلا يَعرِضْ له إلا بخير [وتوبةٍ] . فأقام الرجلُ ما شاءَ اللَّهُ، ثم إنه خرَج فَأَدْرَكَهُ اللَّهُ بذنوبِه فقتَله .
Ben Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşmış ve yeryüzünde [fesat peşinde] koşmuştum; artık ben ele geçirilmeden önce tövbe ettim' dedi. Bunun üzerine Ebû Mûsâ ayağa kalkıp: 'Bu, falan oğlu falandır. O, Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşmış ve yeryüzünde fesat peşinde koşmuştu; fakat o ele geçirilmeden önce tövbe etti. Ona rastlayan kimse hayır [ve tövbe] dışında ona iliĢmesin' dedi. Adam Allah'ın dilediği kadar bir süre ikamet etti, sonra sefere çıktı da Allah onu günahları sebebiyle yakalayıp öldürdü .
حدَّثني الحارث بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ السديِّ، عن الشعبيِّ، قال: جاء رجلٌ إلى أبي موسى. فذكر نحوَه .
Bana el-Hâris b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil es-Süddî'den, o eş-Şa'bî'den nakletti; o: 'Bir adam Ebû Mûsâ'ya geldi' dedi ve bunun benzerini zikretti .
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليد بنُ مسلمٍ، قال: قلتُ لمالكٍ: أرأيتَ هذا المحاربَ الذي قد أخاف السبيلَ، وأصاب الدمَ والمالَ، فلَحِقَ بدارِ الحربِ، أو تَمَنَّعَ في بلادِ الإسلام، ثم جاء تائبًا من قبلِ أن يُقْدَرَ عليه؟ قال: تُقْبَلُ توبتُه. قال: قلتُ: فلا يُتْبَعُ بشيءٍ مِن أَحْداثِه؟ قال: لا، إلا أن يُوجَدَ معه مالٌ بعينِه، فيُرَدَّ إلى صاحبِه، أو يَطْلُبَه وَليُّ مَن قُتِل بدمٍ في حربِه يَثْبُتُ ببَيِّنةٍ أو اعترافٍ فيُقادَ به، وأما الدِّماءُ التي أصابَها ولم يَطْلُبْها أولياؤها فلا يَتْبَعُه الإمامُ بشيءٍ. قال عليٌّ: قال الوليدُ: فذكرتُ ذلك لأبي عمرٍو، فقال: تُقْبَلُ توبتُه إذا كان محارِبًا للعامةِ والأئمةِ قد آذاهم بحربِه، فشهَر سلاحَه، وأصاب الدماءَ والأموالَ، فكانتْ له مَنَعَةٌ، أو فِئَةٌ يَلجَأُ إليهم، أو لَحِق بدارِ الحربِ، فارْتَدَّ عن الإسلامِ، أو كان مقيمًا عليه، ثم جاء تائبًا مِن قبلِ أن يُقْدَرَ عليه، قُبِلَتْ توبتُه، ولم يُتْبَعْ بشيءٍ منه.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Mâlik'e şöyle dedim: "Yol kesen, cana ve mala kıyan, sonra dârülharbe sığınan yahut İslâm beldelerinde direnen, ardından da ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelen bu muharip hakkında ne dersin?" [Mâlik]: "Tövbesi kabul edilir" dedi. Ben: "[İşlediği] suçlardan dolayı hiçbir şekilde takibata uğramaz mı?" dedim. O şöyle dedi: "Hayır; ancak yanında bizzat [gasp ettiği] bir mal bulunursa sahibine iade edilir yahut savaşı esnasında öldürülen bir kimsenin velisi, beyyine (delil) veya ikrarla sabit olan bir kandan dolayı [kısas] talep ederse buna karşılık kısas uygulanır. [Harp esnasında] döktüğü, fakat velilerinin talepte bulunmadığı kanlara gelince, imam (devlet başkanı) bunlardan dolayı onu hiçbir şekilde takip etmez." Ali dedi ki: Velîd şöyle dedi: Bunu Ebû Amr'a zikrettim, o şöyle dedi: "Halka ve yöneticilere karşı savaş açıp savaşıyla onlara eziyet veren, silahını çekip canlara ve mallara zarar veren, bir güce yahut sığınacağı bir topluluğa sahip olan ya da dârülharbe sığınıp İslâm'dan irtidat eden yahut İslâm üzere kalmaya devam eden, sonra da ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelen kimsenin tövbesi kabul edilir ve bunlardan hiçbir şeyle takibata uğramaz."
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، قال: قال أبو عمرٍو: سَمِعتُ ابنَ شهابٍ الزُّهْرِيَّ يقولُ ذلك.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Ebû Amr şöyle dedi: İbn Şihâb ez-Zührî'nin de böyle söylediğini işittim.
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ، قال: فذكرتُ قولَ أبي عمرٍو ومالكٍ لِليْثِ بن سعدٍ في هذه المسألة، فقال: إذا أَعْلَن بالمحارَبةِ العامَّة والأئمةَ، وأصاب الدماء والأموالَ، فامْتَنَع بمحاربتِه مِن الحكومةِ عليه ، أو لَحِق بدارِ الحربِ، ثم جاء تائبًا من قبلِ أن يُقْدَرَ عليه، قُبِلَتْ توبتُه، ولم يُتْبَعْ بشيءٍ مِن أحداثِه في حربهِ مِن دمِ خاصَّةٍ ولا عامَّةٍ، وإن طَلَبَه وليُّه .
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Ebû Amr ile Mâlik'in bu meseledeki sözünü Leys b. Sa'd'a zikrettim, o şöyle dedi: Halka ve imamlara karşı savaş açtığını ilan eden, canlara ve mallara zarar veren, savaşı sebebiyle aleyhindeki hükmün uygulanmasına karşı direnen yahut dârülharbe sığınan, sonra da ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelen kimsenin tövbesi kabul edilir; velisi talep etse bile, gerek şahısların gerekse kamunun kanından savaşı esnasında işlediği suçlardan hiçbirisiyle takip edilmez .
حدَّثنى عَليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، قال: قال الليثُ: وكذلك ثنى موسى بنُ إسحاقَ المَدَنيُّ - وهو الأمرُ عندنا - أن عليًّا الأَسَديَّ حارب، وأخاف السبيلَ، وأصاب الدمَ والمالَ، فطَلَبَتْه الأئمةُ والعامةُ، فامْتَنَع ولم يُقْدَرُ عليه، حتى جاء تائبًا، وذلك أنه سَمِع رجلًا يقرأُ هذه الآية: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} الآية [الزمر: ٥٣]. فوقَف عليه فقال: يا عبدَ الله، أعِدْ قراءتَها. فأعادَها عليه، فغَمَد سيفَه، ثم جاء تائبًا، حتى قَدِم المدينةَ مِن السَّحَرِ، فَاغْتَسَل ثم أتى مسجدَ رسولِ اللهِ ﷺ فصلَّى الصبحَ، ثم قعَد إلى أبى هُريرةَ في غمارِ أصحابِه، فلما أَسْفَروا عرَفه الناسُ، وقاموا إليه، فقال: لا سبيلَ لكم عليَّ، جئتُ تائبًا من قبلِ أن تَقْدروا عليَّ. فقال أبو هريرة: صدَق. وأَخَذ بيدِه أبو هريرةَ، حتى أتى مَرْوانَ بنَ الحكمِ في إِمْرَتِه على المدينةِ في زمنِ معاويةَ، فقال: هذا عليٌّ جاء تائبًا، ولا
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Leys şöyle dedi: Mûsâ b. İshâk el-Medenî de bana böyle anlattı –bizdeki uygulama da böyledir–: Ali el-Esedî [halka karşı] savaştı, yolları kesti (güvensiz kıldı), cana ve mala zarar verdi. Bunun üzerine idareciler ve halk onun peşine düştü; fakat o direndi ve tövbe edip gelinceye kadar ele geçirilemedi. Bu durum, onun bir adamın şu ayeti okuduğunu işitmesi sebebiyle oldu: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “[De ki:] Ey kendi aleyhlerine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin...” [ez-Zümer 53]. Bunun üzerine adamın başında durdu ve: “Ey Allah'ın kulu! Onu bana bir daha oku” dedi. Adam ayeti ona tekrar okuyunca kılıcını kınına koydu, sonra tövbe etmiş olarak [yola çıkıp] seher vaktinde Medine'ye geldi. Gusül abdesti aldı, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidine gelip sabah namazını kıldı. Ardından Ebû Hüreyre'nin arkadaşlarının kalabalığı arasında onun yanına oturdu. Sabah aydınlığı ortaya çıkınca insanlar onu tanıdılar ve üzerine yürüdüler. Bunun üzerine o: “Benim aleyhime bir yolunuz (yetkiniz) yoktur; ben beni ele geçirmenizden önce tövbe ederek geldim” dedi. Ebû Hüreyre: “Doğru söyledi” dedi. Ebû Hüreyre onun elinden tuttu ve Muâviye zamanında Medine valisi iken Mervân b. el-Hakem'e getirdi ve: “Bu Ali'dir, tövbe ederek geldi; artık...”
سبيلَ لكم عليه ولا قَتْلَ. قال: فتُرِك من ذلك كلِّه. قال: وخرَج على تائبًا مجاهدًا في سبيل اللهِ في البحرِ، فلقُوا الرومَ، فقرَّبوا سفينتَه إلى سفينةٍ من سفنِهم، فاقْتَحَم على الرُّومِ في سفينتِهم، فهُزِمُوا منه إلى سفينتِهم الأُخرى، فمالَتْ بهم وبه، فغَرِقوا جميعًا .
onun aleyhine bir yolunuz yoktur ve öldürülme de yoktur' dedi. Dedi ki: Bütün bunlardan vazgeçildi. Dedi ki: Ali tövbe etmiş olarak deniz yoluyla Allah yolunda cihat etmek üzere sefere çıktı. Rumlarla karşılaştılar, [Müslümanlar] gemisini onların gemilerinden birine yaklaştırdılar; o da Rumların gemisine hücum etti. Onlar da ondan kaçıp diğer gemilerine sığındılar; gemi onlarla ve onunla birlikte yan yattı ve hepsi birden boğuldular .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا مُطَرِّفُ بنُ مَعْقِلٍ، قال: سَمِعتُ عطاءً قال فِي رجلٍ سرَق سرقةً، فجاء بها تائبًا من غيرِ أَن يُؤْخَذَ، فهل عليه حدٌّ؟ قال: لا. ثم قال: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} الآية .
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Mutarrif b. Ma'kıl anlattı, dedi ki: Atâ'nın bir hırsızlık yapıp da yakalanmadan önce çaldığı malla tövbe ederek gelen bir adam hakkında: 'Ona had cezası var mıdır?' sorusuna 'Hayır' dediğini işittim. Sonra da: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” ayetini okudu .
حدَّثنا ابن البَرْقَيِّ، قال: ثنا ابن أبى مريمَ، قال: أخبرنا نافعُ بنُ يزيدَ، قال: ثنى أبو صَخْرَةَ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظيِّ، وعن أبي معاويةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قالا: إن جاء تائبًا لم يَقْتَطِعْ مالًا، ولم يَسْفِكْ دمًا تُرِك، فذلك الذي قال اللهُ: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ}. يعنى بذلك أنه لم يَسفِكْ دمًا، ولم يَقْتَطِعْ مالًا .
Bize İbnü'l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi' b. Yezîd haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahre, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den ve Ebû Muâviye'den, onlar da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; her ikisi şöyle dedi: Şayet mal gasp etmemiş ve kan dökmemiş olarak tövbe ederek gelirse serbest bırakılır. İşte Allah'ın: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” buyurduğu kimse budur; bununla kan dökmemiş ve mal gasp etmemiş olmasını kastetmektedir .
وقال آخرون: بل عنَى بالاستثناءِ في ذلك التائبَ مِن حربِه اللَّهَ ورسولَه، والسعي في الأرضِ فسادًا، بعدَ لَحَاقِهِ في حربِه بدارِ الكفرِ، فأما إذا كانت حِرابَتُه وحربُه وهو مقيمٌ في دارِ الإسلامِ، وداخلٌ في غِمارِ الأُمَّةِ، فليست توبتُه واضعةً عنه شيئًا من حدودِ اللهِ، ولا مِن حقوقِ المسلمين والمُعاهَدين، بل يُؤخَذُ بذلك.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu istisna ile kastedilen; savaşı esnasında küfür diyarına katıldıktan sonra Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşmaktan ve yeryüzünde bozgunculuk yapmaktan tövbe eden kimsedir. Yol kesiciliği ve savaşı İslam diyarında mukim iken ve ümmetin içinde bulunurken olmuşsa, tövbesi Allah'ın hadlerinden hiçbir şeyi ve ne Müslümanların ne de anlaşmalıların haklarından hiçbir şeyi onun üzerinden düşürmez; aksine bunlarla hesaba çekilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليد بنُ مسلمٍ، قال: أخبرني إسماعيلُ، عن هشامِ بنُ عُروةَ، أنه أخبرَه أنهم سألوا عروَةَ عمَّن تَلَصَّص في الإسلامِ فأصاب
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bana İsmâil, Hişâm b. Urve'den bildirdi; o da İslâm [toplumun]da hırsızlık/yol kesicilik yapıp [had cezası gerektiren suçlar] işleyen kimse hakkında Urve'ye sorduklarını haber verdi.
حدودًا، ثم جاء تائبًا. فقال: لا تُقْبَلُ توبته؛ لو قُبِل ذلك منهم اجْتَرَءوا عليه. وكان فسادًا كبيرًا، ولكن لو فَرَّ إلى العدوِّ ثم جاء تائبًا، لم أرَ عليه عقوبةً .
sonra tövbe ederek gelen kimse hakkında sorduklarını haber verdi. Urve şöyle dedi: 'Tövbesi kabul edilmez; şayet bu onlardan kabul edilseydi buna cüret ederlerdi ve bu büyük bir bozgunculuk olurdu. Fakat düşmana kaçar da sonra tövbe ederek gelirse, ona bir ceza görmem' .
وقد رُوِى عن عروةَ خلافُ هذا القولِ.
Urve'den bu görüşün aksine bir rivayet de nakledilmiştir.
وهو ما حدَّثني به عليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، قال : أخبرني مَن سَمِع هشامَ بنَ عروةَ، عن عروةَ، قال: يُقامُ عليه حدُّ ما فَرَّ منه، ولا يجوزُ لأحدٍ فيه أمانٌ. يعنى: الذي يُصيبُ حدًّا، ثم يَفِرُّ فيَلْحَقُ الكفارَ، ثم يجيءُ تائبًا.
O da Ali'nin bana anlattığı rivayettir: Dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki : Bana Hişâm b. Urve'den işiten kimse Urve'den haber verdi; o şöyle demiştir: 'Kaçtığı şeyin haddi ona uygulanır ve bu konuda hiç kimse için eman caiz olmaz.' Yani haddi gerektiren bir suç işleyip sonra kaçarak kafirlere katılan, ardından tövbe ederek gelen kimseyi kastetmektedir.
وقال آخرون: إن كانت حِرابتُه وحربُه في دارِ الإسلامِ، وهو في غيرِ مَنَعَةٍ مِن فئةٍ يَلْجَأُ إليها، ثم جاء تائبًا قبلَ القُدرةِ عليه، فإن توبتَه لا تضعُ عنه شيئًا من العقوبةِ، ولا مِن حقوقِ الناسِ. وإن كانت حِرابتُه وحربُه في دارِ الإسلامِ، أو هو لاحِقٌ بدارِ الكفرِ، غيرَ أنه في كلِّ ذلك كان يلجأُ إلى فئةٍ تَمْنَعُه ممَّن أراده مِن سُلطان المسلمين، ثم جاء تائبًا قبلَ القُدرةِ عليه، فإن توبتَه تضعُ عنه كلَّ ما كان مِن أحْداثِه في أيامِ حرابتِه تلك ، إلا أن يكونَ أصاب حدًّا، أو أمَر الرُّفْقَةَ بما فيه عقوبةٌ أو غُرْمٌ لمسلمٍ أو مُعاهِدٍ، وهو غيرُ مُلْتَجِيءٍ إلى فئةِ تَمْنَعُه، فإنه يُؤْخَذُ بما أصاب من ذلك وهو كذلك، ولا يضعُ ذلك عنه توبتُه.
Başkaları ise şöyle dedi: Şayet onun yol kesiciliği ve savaşı İslam diyarında olmuşsa ve sığınacağı koruyucu bir topluluktan yoksun bulunuyorsa, sonra da ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelirse, tövbesi onun üzerinden ne cezadan ne de insanların haklarından hiçbir şeyi düşürmez. Şayet yol kesiciliği ve savaşı İslam diyarında olmuş veya küfür diyarına katılmışsa, ancak bütün bunlarda kendisini isteyen Müslümanların otoritesine karşı onu koruyan bir gruba sığınıyorsa, sonra da ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelirse, tövbesi o yol kesicilik günlerindeki bütün fiillerini onun üzerinden düşürür ; ancak koruyucu bir gruba sığınmamışken bir had cezası gerektirecek fiil işlemiş veya arkadaşlarına bir Müslümana yahut anlaşmalıya karşı ceza ya da tazminat gerektiren bir şey emretmiş olması müstesnadır; çünkü o, bu haldeyken işlediği şeylerden dolayı cezalandırılır ve tövbesi bunu onun üzerinden düşürmez.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ، قال: قال أبو عمرٍو: إذا قطَع الطريقَ لصٌّ أو جماعةٌ مِن اللصوصِ، فأصابوا ما أصابوا مِن الدماءِ والأموالِ، ولم يَكُنْ لهم
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Ebû Amr şöyle dedi: Bir hırsız veya bir grup hırsız yol kestiğinde, dökülen kanlardan ve [gasp edilen] mallardan alacaklarını aldıklarında ve kendilerinin
فئةٌ يَلْجَئون إليها، ولا منعةٌ، ولا يَأْمَنون إلا بالدخولِ في غِمَارِ أُمَّتِهم، وسَوادِ عامَّتِهم، ثم جاء تائبًا من قبلِ أن يُقْدرَ عليه، لم تُقْبَل توبتُه، وأُقِيم عليه حدُّه ما كان.
bir toplulukları ve bir güçleri/korumaları olmaz, ümmetlerinin kalabalığına ve halkın çoğunluğuna karışmaktan başka güvende olamazlarsa; sonra da ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelirse, tövbesi kabul edilmez ve ne olursa olsun had cezası ona uygulanır.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، قال: ذكرتُ لأبي عمرٍو قولَ عروةَ: يُقامُ عليه حدُّ ما فرَّ منه، ولا يجوزُ لأحدٍ فيه أمانٌ. فقال أبو عمرٍو: إن فرَّ مِن حَدَثِه في دارِ الإسلام فأعطاه إمامٌ أمانًا، لم يَجُزْ أمانُه. وإن هو لَحِق بدارِ الحربِ ثم سأل إمامًا أمانًا على أحْداثه، لم يَنْبَغِ للإمامِ أن يُعطيَه أمانًا. وإن أعطاه الإمامُ أمانًا وهو غيرُ عالمٍ بأحداثِه، فهو آمنٌ. وإن جاء أحدٌ يَطلُبه بدمٍ أو مالٍ، رُدَّ إِلى مَأْمَنِه، فإن أبى أن يرجعَ فهو آمنٌ، ولا يُتَعَرَّضُ له. قال: وإن أعطاه أمانًا على أحداثِه وهو يعرفُها، فالإمامُ ضامنٌ، واجبٌ عليه عَقْلُ ما كان أصاب من دمٍ أو مالٍ، وكان فيما عَطَّل من تلك الحدودِ والدماءِ أثمًا، وأمرُه إلى اللهِ جلَّ وعزَّ. قال: وقال أبو عمرٍو: فإذا أصاب ذلك، وكانت له مَنَعَةٌ أو فئةٌ يلجأُ إليها، أو لَحِق بدارِ الحربِ فارتدَّ عن الإسلام، أو كان مُقيمًا عليه ثم جاء تائبًا من قبلِ أن يُقْدرَ عليه، قُبِلَتْ توبتُه، ولم يُتْبَعْ بشيءٍ مِن أحداثِه التي أصابَها في حربِه، إلا أن يُوجَدَ معه شيءٌ قائمٌ بعينِه، فيُرَدَّ إلى صاحبِه.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Ebû Amr'a Urve'nin: 'Kaçtığı şeyin haddi ona uygulanır ve bu konuda hiç kimse için eman caiz olmaz' sözünü zikrettim. Bunun üzerine Ebû Amr şöyle dedi: Şayet İslam diyarındaki suçundan dolayı kaçarsa ve bir idareci ona eman verirse, onun emanı caiz olmaz. Şayet dârülharbe katılır da sonra bir idareciden işlediği suçlar üzerine eman isterse, idarecinin ona eman vermesi uygun olmaz. Şayet idareci onun işlediği suçları bilmeden ona eman vermişse, o güvendedir. Eğer biri gelip ondan kan veya mal talep ederse, güvenli yerine geri gönderilir; şayet dönmek istemezse yine güvendedir ve ona dokunulmaz . Dedi ki: Şayet suçlarını bildiği halde ona eman vermişse, idareci kefildir; sebep olduğu kan veya malın diyetini/tazminatını ödemesi ona vaciptir ; askıya aldığı bu hadler ve kanlar konusunda ise günahkârdır ve onun durumu Aziz ve Celil olan Allah'a kalmıştır. Dedi ki: Ebû Amr şöyle de dedi: Eğer bunu işlemiş olur da koruyucu bir gücü yahut sığınacağı bir topluluğu bulunursa ya da dârülharbe katılıp İslam'dan irtidat ederse yahut [İslam üzere] mukim kalıp sonra ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelirse, tövbesi kabul edilir ve savaşı esnasında işlediği suçlardan hiçbir şeyle takip edilmez; ancak yanında bizzat mevcut bir mal bulunursa o sahibine iade edilir.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، قال: أخبرني ابن لَهيعةَ، عن ربيعةَ، قال: تُقْبَلُ توبتُه، ولا يُتبَعُ بشيءٍ مِن أحْداثِه في حربِه، إلا أن يَطْلُبَه أحدٌ بدمٍ كان أصابه في سِلْمِه قبلَ حربِه، فإنه يُقادُ به.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana İbn Lehîa, Rebîa'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Tövbesi kabul edilir ve savaşındaki suçlarından hiçbir şeyle takip edilmez; ancak biri, savaşından önce barış halindeyken döktüğü bir kandan dolayı onu talep ederse, bundan ötürü ona kısas uygulanır.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا معمرٌ الرَّقِّيُّ، قال: ثنا الحجاجُ، عن الحكمِ بنُ عتيبةَ، قال: قاتَلَ اللَّهُ الحجاجَ، إنْ كان لَيَفْقَهُ! أَمَّن رَجُلًا مِن مُحارَبَتِهِ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ma‘mer er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc, Hakem b. Uteybe'den anlattı; o şöyle demiştir: "Allah Haccâc'ın canını alsın, meğer ne kadar da fakihmiş! [Devletle] savaşmasından / yol kesmesinden ötürü bir adama eman verdi...
فقال: انْظُروا هل أصاب شيئًا قبل خروجِه؟
şöyle dedi: 'Bakın bakalım, isyan edip çıkışından önce herhangi bir suç işlemiş mi?'
وقال آخرون: تضَعُ توبتُه عنه حدَّ اللَّهِ الذي وجَب عليه بمُحارَبَتِه، ولا تُسقِطُ عنه حقوقَ بني آدمَ.
Başkaları ise şöyle dedi: Tövbesi, yol kesiciliği sebebiyle üzerine vacip olan Allah'ın haddini onun üzerinden düşürür; fakat âdemoğullarının haklarını düşürmez.
وممن قال ذلك الشافعيُّ. حدَّثنا بذلك عنه الرَّبيعُ .
Bunu söyleyenlerden biri de eş-Şâfiî'dir. Bunu bize ondan er-Rebî' anlattı .
وأوْلَى هذه الأقوالِ في ذلك بالصوابِ عندى قولُ مَن قال: توبةُ المحاربِ المُمْتَنِعِ بنفسِه، أو بجماعةٍ معه قبلَ القدرةِ عليه، تضعُ عنه تَبِعاتِ الدنيا التي كانت لَزِمَتْه في أيام حربِه وحرابتِه؛ من حدودِ اللهِ، وغُرمٍ لازمٍ، وقَوَدٍ، وقصاصٍ، إلا ما كان قائمًا في يدِه مِن أموالِ المسلمين والمُعاهدين بعَيْنِه، فيُرَدُّ على أهله؛ لإجماعِ الجميع على أن ذلك حكمُ الجماعةِ الممتنعة المحاربةِ لله ولرسوله، الساعية في الأرضِ فسادًا، على وجهِ الرِّدَّةِ عن الإسلام. فكذلك حكمُ كلِّ ممتنعٍ سعَى في الأرضِ فسادًا، جماعةً كانوا أو واحدًا. فأمَّا المُسْتَخْفِى بسرقتِه والمتلصِّصُ على وجهِ اغْتِفالِ مَن سرَقه، والشاهرُ السلاحَ في خَلاءٍ على بعضِ السابِلَةِ، وهو عندَ الطلبِ غيرُ قادرٍ على الامتناعِ، فإن حكمَ اللهِ عليه - تاب أو لم يَتُبْ - ماضٍ، وبحقوقِ مَن أخَذ مالَه أو أصاب وليَّه بدمٍ أو خَتْلٍ، مَأْخُوذٌ، وتوبتُه فيما بينَه وبينَ اللَّهِ، قياسًا على إجماعِ الجميعِ على أنه لو أصاب شيئًا من ذلك وهو للمسلمين سِلْمٌ، ثم صار لهم حَرْبًا، أن حربَه إياهم لن يضعَ عنه حقًّا للهِ عزَّ ذكرُه، ولا لآدميٍّ، فكذلك حكمُه إذا أصاب ذلك في خَلاءٍ أو باسْتِخْفاءٍ، وهو غيرُ ممتنِعٍ من السلطان بنفسِه إن أراده، ولا له فئةٌ يلجأُ إليها مانعةٌ منه.
Bu konuda söz konusu görüşlerin bana göre doğruya en yakın olanı, şöyle diyenin görüşüdür: Kendisi bizzat veya beraberindeki bir toplulukla [devlet otoritesine karşı] direnen muharibin (yol kesicinin), ele geçirilmesinden önceki tövbesi; Allah'ın had cezaları, ödenmesi gereken tazminat ve kısas gibi savaş ve yol kesicilik günlerinde üzerine terettüp etmiş olan dünyevi sorumlulukları onun üzerinden düşürür. Ancak Müslümanların ve anlaşmalıların bizzat elinde mevcut bulunan malları müstesnadır; bu mallar sahiplerine iade edilir. Zira İslam'dan irtidat etmek suretiyle Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş açan, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışan mütemennî (direnen) bir topluluğun hükmünün bu olduğu konusunda herkesin icması vardır. Dolayısıyla ister bir topluluk olsun isterse tek bir kişi olsun, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışan her direnenin hükmü de böyledir. Hırsızlığını gizlice yapan, soyduğu kimsenin gafletinden yararlanarak hırsızlık eden ve tenha bir yerde birtakım yolculara silah çeken, ancak [yakalanmak üzere] arandığında direnmeye gücü yetmeyen kimseye gelince; tövbe etsin veya etmesin, Allah'ın onun hakkındaki hükmü geçerlidir. Malını aldığı yahut hıyanet veya kan dökmek suretiyle velisine zarar verdiği kimselerin haklarından dolayı hesaba çekilir; tövbesi ise kendisi ile Allah arasındadır. Bu, Müslümanlarla barış halindeyken bunlardan birini işleyip ardından onlara savaş açan bir kimsenin, onlara savaş açmış olmasının ne Allah Teâlâ'nın ne de bir âdemoğlunun hakkını kendisinden düşürmeyeceğine dair herkesin icmasına yapılan bir kıyastır. Aynı şekilde, otorite kendisini istediği takdirde bizzat direnme gücüne sahip değilken ve arkasında sığınıp kendisini koruyacak bir topluluk da yokken, tenha bir yerde veya gizlice bu fiilleri işlediğinde de onun hükmü böyledir.
وفي قولِه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ}. دليلٌ واضحٌ لَمَن وُفِّق لفهمِه، أن الحكمَ الذي ذكرَه اللهُ في المحاربين [يجرى في] المسلمين والمُعاهِدين، دونَ المشركين الذين قد نَصَبوا للمسلمين حربًا؛ وذلك أن ذلك لو كان حكمًا في أهلِ الحربِ من المشركين دونَ المسلمين، ودونَ ذِمَّتِهم، لَوَجَب أَلا يُسقِطَ إسلامُهم عنهم - إذا أسلموا أو تابوا بعد قُدْرتِنا عليهم - ما كان لهم قبلَ إسلامِهم وتوبتِهم من القتلِ، وما للمسلمين في أهلِ الحربِ من المشركين. وفي إجماع المسلمين أن إسلام المشركِ الحَرْبيِّ يضعُ عنه بعدَ قُدرةِ المسلمين عليه، ما كان واضِعَه عنه إسلامُه قبلَ القدرةِ عليه، ما يَدُلُّ على أن الصحيحَ مِن القولِ في ذلك قولُ مَن قال: عَنَى بآية المحاربين في هذا الموضعِ حُرَّابَ أهلِ المِلَّةِ أو الذِّمَّةِ دونَ مَن سواهم مِن مشركي أهلِ الحربِ.
O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” buyruğunda, anlamaya muvaffak kılınan kimse için, Allah'ın yol kesiciler hakkında zikrettiği hükmün Müslümanlara karşı savaş açmış olan müşrikler hakkında değil, Müslümanlar ve anlaşmalılar hakkında [geçerli olduğuna] dair açık bir delil vardır. Zira şayet bu, Müslümanlar ve onların zimmileri hakkında değil de müşrik olan harp ehli hakkında bir hüküm olsaydı, Müslümanların harp ehli müşrikler üzerindeki hakları ve onların İslam'a girmelerinden ve tövbelerinden önce hak ettikleri ölüm cezası, onları ele geçirdikten sonra Müslüman olduklarında veya tövbe ettiklerinde İslam'a girişlerinin bunu üzerlerinden düşürmemesi gerekirdi. Müslümanların, harbî bir müşrikin Müslüman olmasının, Müslümanların onu ele geçirmesinden sonra da tıpkı ele geçirmeden önce olduğu gibi cezaları üzerinden düşürdüğü hususundaki icması; bu konuda doğru olan sözün, 'Bu ayette muharipler ile diğer harbî müşrikler değil, sadece İslam veya zimmet ehlinden olan yol kesiciler kastedilmiştir' diyen kimsenin sözü olduğunu gösterir.
وأمَّا قولُه: {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. فإن معناه: فاعلَموا أيُّها المؤمنون أن اللَّهَ غيرُ مُؤَاخِدٍ مَن تاب مِن أهل الحربِ للهِ ولرسولِه، السّاعين في الأرض فسادًا، وغيرِهم بذنوبِه، ولكنَّه يعفُو عنه فيَسْتُرُها عليه، ولا يَفْضَحُه بها بالعقوبةِ في الدنيا والآخرةِ، رحيمٌ به في عفوِه عنه، وتَرْكِه عقوبتَه عليه.
O'nun: {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunun anlamı ise şudur: Ey müminler! Biliniz ki Allah, Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşan, yeryüzünde bozgunculuk yapmaya çalışan kimselerden ve başkalarından tövbe edenleri günahlarıyla cezalandırmaz; aksine onu affedip günahlarını örter, dünyada ve ahirette onu cezalandırarak rezil etmez; onu affetmesinde ve onu cezalandırmayı terk etmesinde ona karşı çok merhametlidir.
القولُ في تأويلِ قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'na [yaklaştıracak] vesile arayın” buyruğunun tefsiri.
يَعْنِى جلَّ ثناؤُه بذلك: يا أَيُّها الذين صَدَّقوا الله ورسولَه فيما أخبَرَهم ووعدَ
Allah -senâsı yüce olsun- bununla şunu kastetmektedir: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü, kendilerine haber verdiği ve vaat ettiği
مِن الثوابِ، وأَوْعَد مِن العقابِ، {اتَّقُوا اللَّهَ}. يقولُ: أَجِيبُوا اللَّهَ فيما أَمَرَكم ونَهاكم، بالطاعةِ له في ذلك، وحَقِّقوا إيمانَكم وتصديقَكم ربَّكم ونبيَّكم، بالصالحِ من أعمالِكم، {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ}. يقولُ: واطلُبوا القُرْبةَ إليه بالعملِ بما يُرضِيه .
sevap ile tehdit ettiği azap hususunda tasdik edenler! {اتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan korkun”. Şöyle buyurmaktadır: Size emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaat ederek Allah'a icabet edin; Rabbinize ve Peygamberinize olan imanınızı ve tasdikinizi salih amellerinizle gerçekleştirin. {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “ve O'na [yaklaştıracak] vesile arayın”. Şöyle buyurmaktadır: O'nu razı edecek amelleri işleyerek O'na yakınlık arayın .
والوسيلةُ هي الفعيلةُ، من قول القائل: تَوصَّلتُ إلى فلان بكذا. بمعنى: تَقَرَّبتُ إليه، ومنه قول عَنترَة :
Vesile (الوسيلة), فعيلة (faîle) veznindedir; konuşanın: 'Falana şöylece ulaştım (توصّلتُ)' yani 'Ona yaklaştım' sözünden gelir. Antere'nin şu sözü de bundandır :
إنَّ الرجالَ لهم إليكِ وَسِيلَةٌ … إِنْ يَأْخُذُوكِ تَكَحَّلِي وتَخَضَّبِي
Şüphesiz erkeklerin sana [ulaşacak] bir vesilesi vardır … Seni esir alırlarsa sürmelen ve kına yak.
يَعْنِي بالوسيلةِ القُربةَ.
Vesile ile yakınlığı kastetmektedir.
ومنه قولُ الآخَرِ :
Diğer bir [şairin] şu sözü de bundandır :
إذا غَفَل الواشُون عُدْنا لوَصْلِنا … وعاد التَّصافِي بينَنا والوسائلُ
Koğucular gafil avlandığında kavuşmamıza dönerdik … Aramızdaki samimiyet ve vesileler geri gelirdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو أحمد الزُّبَيرِيُّ، قال: ثنا سُفْيانُ، ح وحدثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا زَيْدُ بنُ الحُبابِ، عن سُفيانَ، عن منصُورٍ، عن أبي وائلٍ: {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ}. قال: القُربةُ في الأعمالِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı (H). Bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Ebû Vâil'den anlattı: {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “ve O'na vesile arayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Amellerde yakınlıktır' .
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكِيعٌ، ح وحدَّثنا سُفيانُ، قال: ثنا أَبي، عن طَلْحَةَ،
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı (H). Bize Süfyân da anlattı, dedi ki: Bize babam, Talha'dan anlattı,
عن عَطَاءٍ: {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ}. قال: القُربةُ.
o da Atâ'dan anlattı: {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “ve O'na vesile arayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Yakınlıktır.'
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ}. قال: فهى المسألةُ والقُربةُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı , dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'na vesile arayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'O, istemek ve yakınlıktır' .
حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يَزِيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ}. أي: تَقَرَّبوا إليه بطاعتِه والعملِ بما يُرضِيه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, O'nun: {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “ve O'na vesile arayın” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Yani O'na itaat ederek ve O'nu razı edecek amelleri işleyerek O'na yaklaşın' .