حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ}. يقولُ: يُحَرِّفُ هؤلاء الذين لم يَأْتُوك الكلمَ عن مَواضعهِ، لا يَضَعونه على ما أنْزَله اللَّهُ. قال: وهؤلاء كلُّهم يهودُ، بعضُهم مِن بعضٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” ayeti hakkında şöyle dedi: Sana gelmemiş olan bu kimseler, kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler; Allah'ın indirdiği şekliyle yerli yerine koymazlar. Dedi ki: Bunların hepsi birbirindendir ve Yahudidirler.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ وعَبيدةُ بنُ حُميدٍ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُرَّةَ، عن البَراءِ بن عازبٍ: {يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا}. يقولون: ائْتُوا محمدًا، فإن أفْتاكم بالتَّحْميمِ والجَلْدِ فخُذُوه، وإن أفْتاكم بالرجْمِ فاحْذَروا .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye ve Ubeyde b. Humeyd, el-A'meş'ten, o da Abdullah b. Mürre'den, o da el-Berâ b. Âzib'den {يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا} “'Eğer size bu verilirse alın, verilmezse sakının' derler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle derler: 'Muhammed'e gidin, eğer size yüz karalama ve kırbaçlama ile fetva verirse onu alın; şayet recimle fetva verirse sakının' .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا}.
{وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah birinin fitneye düşmesini (sapmasını) isterse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın” ayetinin tevili hakkında:
وهذا تَسْلِيةٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه نبيَّه محمدًا ﷺ مِن حزنِه على مُسارَعةِ الذين قصَّ قصتَهم مِن اليهودِ والمنافقين في هذه الآيةِ، يقولُ له تعالى ذكرُه: لا يَحْزُنُك تَسَرُّعُهم إلى جُحودِ نبوتِك، فإنى قد حتَمْتُ عليهم أنهم لا يَتُوبون مِن ضَلالتِهم، ولا يَرْجِعون عن كفرِهم، للسابقِ مِن غضَبى عليهم، وغيرُ نافعِهم حُزْنُك على ما تَرَى مِن تسرُّعِهم إلى ما جعَلْتُه سببًا لهلاكِهم، واستحقاقِهم وَعِيدى.
Bu, Allah Teâlâ'nın bu ayette kıssalarını anlattığı Yahudi ve münafıkların [küfre] koşuşmalarından dolayı duyduğu hüzne karşı Peygamberi Muhammed'i ﷺ teselli etmesidir. Allah -zikri yücedir- ona şöyle buyurmaktadır: Onların senin peygamberliğini inkâr etmeye koşuşmaları seni üzmesin. Zira ben, onlara olan geçmiş gazabım sebebiyle sapıklıklarından tevbe etmeyeceklerine ve küfürlerinden dönmeyeceklerine kesin hükmettim. Onların helaklerine ve tehdidimi hak etmelerine sebep kıldığım şeye koşuştuklarını görmenden ötürü duyduğun hüznün onlara hiçbir faydası yoktur.
ومعنى "الفتنةِ" في هذا الموضعِ الضلالةُ عن قَصْدِ السبيلِ، يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن يُرِدِ اللهُ يا محمدُ مَرْجِعَه بضَلالتِه عن سبيلِ الهُدَى، فلن تَمْلِكَ له مِن اللهِ استِنْقاذًا ممّا أراد اللَّهُ به مِن الحِيرةِ والضَّلالةِ، فلا تُشْعِرْ نفسَك الحزْنَ على ما فاتك مِن اهتدائِه للحقِّ.
Bu makamda 'fitne'nin anlamı, doğru yoldan sapmaktır. Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah kimin hidayet yolundan saparak dönmesini dilerse, sen Allah'a karşı onu Allah'ın onun hakkında dilediği şaşkınlık ve sapıklıktan kurtaracak hiçbir güce sahip olamazsın. O halde onun hakka hidayet bulamamasından dolayı kendini üzüntüye kaptırma.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا}.
Nitekim bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah kimin fitneye düşmesini (sapmasını) dilerse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın”.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٤١)}.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٤١)} “Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır” ayetinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا يَحْزُنْك الذين يُسارِعون في الكفرِ مِن اليهودِ الذين وصَفْتُ لك صفتَهم، فإن مُسارَعتَهم إلى ذلك أن اللَّهَ قد أراد فتنتَهم، وطبَع على قلوبِهم، فلا يَهْتَدون أبدًا، {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ}. يقولُ: هؤلاء الذين لم يُرِدِ اللَّهُ أن يُطَهِّرَ مِن دَنَسِ الكفرِ ووَسَخِ الشركِ قلوبَهم، بطهارةِ الإسلامِ ونظافةِ الإيمان فيَتوبُوا، بل أراد بهم الخزْىَ في الدنيا، وذلك الذلُّ والهَوانُ، وفى الآخرةِ عذابُ جَهنمَ خالدين فيها أبدًا.
Allah -zikri yücedir- Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: Sana niteliklerini vasfettiğim Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Zira onların buna koşuşmaları, Allah'ın onların sapmasını dilemesindendir ve onların kalplerini mühürlemiştir; artık asla doğru yolu bulamazlar. {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ} “Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir”. Şöyle demektedir: Bunlar, tevbe etsinler diye Allah'ın kalplerini İslâm'ın temizliği ve imanın paklığıyla küfrün pisliğinden ve şirkin kirinden arındırmak istemediği kimselerdir. Bilakis onlar için dünyada rüsvaylığı yani zillet ve aşağılığı, ahirette ise ebedî kalacakları cehennem azabını murat etmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في معنى "الخزْى" رُوِى القولُ عن عكرمةَ.
'Hizy' (rüsvaylık) kelimesinin anlamı hakkında İkrime'den bizim söylediğimize benzer bir görüş rivayet edilmiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عليِّ بن الأَقْمَرِ وغيرِه، عن عكرمةَ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ}. قال: مدينةٌ في الرومِ تُفْتَحُ فيُسْبَوْنَ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ali b. el-Akmar ve başkasından, o da İkrime'den {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} “Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik vardır” ayeti hakkında: 'Rum diyarında fethedilecek bir şehirdir ki orada esir edilirler' , dediğini anlattı.
القولُ في تأويلِ قولِه: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}.
{سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Yalana kulak verirler, haramı tıka basa yerler” ayetinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء اليهودُ الذين وصَفْتُ لك يا محمدُ صفتَهم، سمَّاعون لِقيلِ الباطلِ والكذبِ، مِن قيلِ بعضِهم لبعضٍ: محمدٌ كاذبٌ ليس بنبيٍّ. وقِيلِ بعضِهم: إن حكمَ الزانى المُحْصَنِ في التوراةِ الجلدُ والتحميمُ. وغيرِ ذلك مِن الأباطيلِ والإفْكِ، ويَقْبَلون الرِّشَا، فيأْكُلونها على كَذِبِهم على اللَّهِ وفِرْيَتِهم عليه.
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana niteliklerini anlattığım bu Yahudiler, bâtıl ve yalan sözlere kulak verirler; birbirlerine 'Muhammed yalancıdır, peygamber değildir' demeleri ve bazılarının 'Tevrat'ta evli zâninin cezası kırbaçlama ve yüz karalamadır' demeleri gibi. Bunun dışındaki bâtılları ve iftiraları dinlerler; rüşvetleri kabul eder ve Allah'a karşı söyledikleri yalanlar ve iftiralar karşılığında onu yerler.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا أبو عَقِيلٍ، قال:
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Akîl anlattı, dedi ki:
سمِعْتُ الحسنَ يقولُ في قولِه: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}. قال: تلك الحُكَّامُ، سَمِعوا كِذْبَةً، وأكَلوا رِشْوةً .
Hasan'ın {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Yalana kulak verirler, haramı tıka basa yerler” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Onlar hâkimlerdir; yalanı dinlediler ve rüşveti yediler .
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}. قال: كان هذا في حُكَّامِ اليهودِ بينَ أيديكم، كانوا يَسْمَعون الكذِبَ ويَقْبَلون الرِّشَا .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Yalana kulak verirler, haramı tıka basa yerler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, önünüzdeki Yahudi hâkimleri hakkındaydı; yalanı dinlerler ve rüşvetleri kabul ederlerdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِ اللَّهِ: {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}. قال: الرِّشْوةُ في الحكمِ، وهم يهودُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Haramı tıka basa yerler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Hükümde rüşvettir ve onlar Yahudilerdir .
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ، وحدثنا سُفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنا أبى وإسحاقُ الأزْرقُ، وحدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن عبدِ اللَّهِ: {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}. قال: السُّحْتُ الرِّشْوةُ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; ve bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam ve İshak el-Ezrak anlattı; ve bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Zirr'den, o da Abdullah'tan {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Haramı tıka basa yerler” [ayeti hakkında]: 'Suht, rüşvettir' dediğini anlattı.
حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ وواصلُ بنُ عبدِ الأعلى، قالا: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن الأعمشِ، عن سلمةَ بن كُهَيْلٍ، عن سالمِ بن أبى الجَعْدِ، قال: قيل لعبدِ اللَّهِ: ما السُّحْتُ؟ قال: الرِّشْوةُ. قالوا: في الحكمِ؟ قال: ذاك الكفرُ.
Bize Süfyân b. Vekî' ve Vâsıl b. Abdilalâ anlattı, dediler ki: Bize İbn Fudayl, A'meş'ten, o Seleme b. Küheyl'den, o da Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan anlattı, dedi ki: Abdullah'a: "Suht nedir?" diye soruldu. O: "Rüşvettir" dedi. "Hükümde [verilen rüşvet mi]?" dediler. O: "O küfürdür" dedi.
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا غُنْدَرٌ ووَهْبُ بنُ جَريرٍ، عن شعبةَ، عن منصورٍ، عن سالمِ بن أبى الجَعْدِ، عن مَسْروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: السُّحْتُ الرِّشْوةُ .
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Gunder ve Vehb b. Cerîr, Şu'be'den, o Mansûr'dan, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan anlattı: O: "Suht, rüşvettir" dedi.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكِيعٌ، وحدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن حُرَيْثٍ، عن عامرٍ، عن مسروقٍ، قال: قلنا لعبدِ اللَّهِ: ما كنَّا نُرَى السُّحْتَ إلا الرِّشْوةَ في الحكمِ. قال عبدُ اللَّهِ: ذاك الكفرُ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Hureys'ten, o Âmir'den, o Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: Abdullah'a: "Biz suhtun ancak hükümde [verilen] rüşvet olduğunu sanırdık" dedik. Abdullah: "O küfürdür" dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن سالمِ بن أبى الجَعْدِ، عن مَسْروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال : السُّحْتُ الرِّشَا؟ قال: نعم.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan anlattı; [Mesrûk] dedi ki : "Suht rüşvetler midir?" O da: "Evet" dedi.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمارٍ الدُّهْنيِّ، عن سالمِ بن أبى الجَعْدِ، عن مَسْروقٍ، قال: سأَلْتُ عبدَ اللَّهِ عن السُّحْتِ، فقال: الرجلُ يَطْلُبُ الحاجةَ للرجلِ فيَقْضِيها، فيُهْدِى إليه فيَقْبَلُها .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ammâr ed-Duhnî'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: Abdullah'a suht hakkında sordum, şöyle dedi: "Bir adamın bir başkası için bir ihtiyaç talebinde bulunup onu yerine getirmesi, bunun üzerine onun da kendisine bir hediye vermesi ve [aracının da] bunu kabul etmesidir" .
حدَّثنا سَوَّارٌ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال ثنا شعبةُ، عن منصورٍ وسليمانَ الأعْمشِ، عن سالمِ بن أبى الجعدِ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ أنه قال: السُّحْتُ الرِّشَا.
Bize Sevvâr anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr ve Süleymân el-A'meş'ten, onlar Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Suht, rüşvetlerdir."
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Zirr'den, o da...
عبدِ اللَّهِ: السُّحْتُ، قال: الرِّشْوةُ في الدينِ .
Abdullah'tan [şöyle] anlattı: "Suht" [hakkında], "Dinde [alınan] rüşvettir" dedi.
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن الأعمشِ، عن خَيْثَمةَ، قال: قال عمرُ: بابان مِن السُّحْتِ، الرِّشَا ومَهْرُ الزانيةِ .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Hayseme'den anlattı, dedi ki: Ömer şöyle dedi: "Suhtun iki kapısı (türü) vardır : Rüşvetler ve fahişenin mehridir (ücretidir)" .
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا أبى، عن سُفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: السُّحْتُ الرِّشْوةُ.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den anlattı, dedi ki: "Suht, rüşvettir."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ قولَه: [{أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}] . قال: الرِّشَا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin [{أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}] “Haramı tıka basa yerler” sözü hakkında: "Rüşvetlerdir" dediğini haber verdi.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ، وحدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنى أبى، عن طلحةَ، عن أبي هريرةَ، قال: مَهْرُ البَغِيِّ سُحْتٌ، وعَسْبُ الفَحْلِ سُحْتٌ، وكَسْبُ الحَجَّامِ سُحْتٌ، وثمنُ الكلبِ سُحْتٌ.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; [diğer bir tarikle] bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bana babam, Talha'dan, o Ebû Hureyre'den anlattı, dedi ki: "Fahişenin kazancı suhttur (gayrimeşrudur), damızlık hayvanın aşım ücreti suhttur, hacamatçının kazancı suhttur ve köpeğin satış bedeli de suhttur."
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضَّحَّاكِ، قال: السُّحْتُ الرِّشْوةُ في الحكمِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan anlattı, dedi ki: "Suht, hükümde [alınan] rüşvettir" .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو غَسَّانَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن حَكيمِ بن جُبيرٍ، عن سالمِ بن أبى الجَعْدِ، عن مسروقٍ، قال: سأَلْتُ ابنَ مسعودٍ عن السُّحْتِ، قال: الرِّشَا. فقلتُ: في الحكمِ؟ قال: ذاك الكفرُ .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Gassân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Hakîm b. Cübeyr'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd'a suht hakkında sordum, "Rüşvetlerdir" dedi. Ben: "Hükümde [alınan mı]?" dedim. "O küfürdür" dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}. يقولُ: للرِّشَا.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Haramı tıka basa yerler” [ayeti hakkında]: "Rüşvetleri [yerler]" dediğini anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخْبَرَنا عبدُ الملكِ بنُ أبى سليمانَ، عن سلمةَ بن كُهَيْلٍ، عن مَسْروقٍ و علقمةَ، أنهما سأَلا ابنَ مسعودٍ عن الرِّشْوةِ، فقال: هي السُّحْتُ. قالا: في الحكمِ؟ قال: ذاك الكفرُ. ثم تلا هذه الآيةَ: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Ebî Süleymân, Seleme b. Küheyl'den, o Mesrûk ve Alkame'den onların İbn Mes'ûd'a rüşveti sorduklarını haber verdi; o: "O suhttur" dedi. "Hükümde [alınan mı]?" dediler. O da: "O küfürdür" dedi, sonra şu ayeti okudu: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن المَسْعوديِّ، عن بُكَيْرِ بن أبى بُكَيْرٍ، عن مسلمِ بنِ صُبَيْحٍ، قال: شفَع مَسْروقٌ لرجلٍ في حاجةٍ،
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, el-Mes'ûdî'den, o Bükeyr b. Ebî Bükeyr'den, o Müslim b. Subeyh'ten nakletti; o şöyle dedi: Mesrûk bir adamın bir ihtiyacı hususunda aracılık etti,
فأهْدَى له جاريةً، فغضِب غضبًا شديدًا، وقال: لو علِمْتُ أنك تَفْعَلُ هذا ما كلَّمْتُ في حاجتِك، ولا أُكَلِّمُ فيما بقِى مِن حاجتِك، سمِعْتُ ابنَ مسعودٍ يقولُ: مَن شفَع شَفاعةً لِيَرُدَّ بها حقًّا، أو يَرْفَعَ بها ظلمًا، فأُهْدِى له فقبِل، فهو سُحْتٌ. فقيل له: يا أبا عبدِ الرحمنِ، ما كنا نُرَى ذلك إلا الأخذَ على الحكمِ. قال: الأخْذُ على الحكمِ كفرٌ.
[adam da] ona bir câriye hediye etti. Bunun üzerine [Mesrûk] çok şiddetli bir şekilde öfkelendi ve: "Bunu yapacağını bilseydim senin ihtiyacın için konuşmazdım ve ihtiyacından geriye kalan hususta da konuşmayacağım! İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini işittim: Kim bir hakkı geri çevirmek ya da bir zulmü ortadan kaldırmak için aracılık eder, sonra da kendisine [bunun için] hediye verilir ve o da kabul ederse, bu suhttur" dedi. Kendisine: "Ey Ebû Abdirrahmân! Biz bunu ancak hüküm karşılığı alınan şey sanırdık" denildi. O da: "Hüküm karşılığı almak küfürdür" dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}: وذلك أنهم أخَذوا الرِّشُوةَ في الحكمِ، وقضَوْا بالكذبِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Yalana kulak verirler, haramı tıka basa yerler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Bu, onların hükümde rüşvet almaları ve yalanla hükmetmeleridir .
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا عَبِيدةُ، عن عمارٍ، عن مسلمٍ بن صُبَيْحٍ، عن مسروقٍ، قال: سأَلْتُ ابنَ مسعودٍ عن السُّحْتِ، أهو الرِّشَا في الحكمِ؟ فقال: لا، مَن لم يَحْكُمْ بما أنْزَل اللَّهُ فهو كافرٌ، ومَن لم يَحْكُمْ بما أنْزَل اللَّهُ فهو ظالمٌ، ومَن لم يَحْكُمْ بما أنْزَل اللَّهُ فهو فاسقٌ، ولكنَّ السُّحْتَ؛ يَسْتَعِينُك الرجلُ على المَظْلِمةِ فتُعِينُه عليها، فيُهْدِى لك الهديةَ فتَقْبَلُها .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abîde, Ammâr'dan, o Müslim b. Subeyh'ten, o Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd'a suht hakkında, "O hükümdeki rüşvet midir?" diye sordum. Şöyle dedi: "Hayır, kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse o kâfirdir; kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse o zâlimdir; kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse o fâsıktır. Fakat suht; bir adamın uğradığı haksızlıkta senden yardım istemesi, senin de ona yardım etmen, ardından sana hediye vermesi ve senin de onu kabul etmendir" .
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن يحيى بن سعيدٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن هبَيْرةَ السَّبَئيِّ، قال: مِن السُّحْتِ ثلاثةٌ؛ مَهْرُ البَغِيِّ، والرِّشْوةُ في الحكمِ، وما كان يُعْطَى الكُهَّانُ في الجاهليةِ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Yahyâ b. Saîd'den, o Abdullah b. Hübeyre es-Sebeî'den anlattı, dedi ki: "Üç şey suht grubundandır: Fahişenin mehri (ücreti), hükümde [alınan] rüşvet ve Câhiliye döneminde kâhinlere verilen şey" .
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا ابن مُطِيعٍ، عن حمادِ بن سلمةَ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ضَمْرةَ، عن عليِّ بن أبى طالبٍ أنه قال في كسبِ الحَجَّامِ، ومَهْرِ البَغِيِّ، وثمنِ
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Mutî', Hammâd b. Seleme'den, o Atâ el-Horasânî'den, o Damre'den, o [da] Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] [rivayet ettiğine göre] o; hacamatçının kazancı, fahişenin mehri (ücreti) ve [köpeğin] bedeli...
الكلبِ، والاسْتِجْعالِ في القضيةِ، وحُلْوانِ الكاهنِ ، وعَسْبِ الفحلِ، والرِّشْوةِ في الحكمِ، وثمنِ الخمرِ، وثمنِ المَيْتةِ: مِن السُّحْتِ .
bedeli, davada ücret talep etmek (isti'câl) , kâhinin bahşişi (hulvân) , erkeğin damızlık ücreti , hükümde [alınan] rüşvet, şarabın bedeli ve leşin bedeli hakkında: "Bunlar suht grubundandır" demiştir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ}. قال: الرِّشْوةُ في الحكمِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} “Haramı tıka basa yerler” buyruğu hakkında: "Hükümde [alınan] rüşvettir" dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخْبرَنى عبدُ الرحمنِ بنُ أبى المَوَالِ، عن عمرَ بن حمزةَ بن عبدِ اللَّهِ بن عمرَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "كُلُّ لحمٍ أنْبَتَه السُّحْتُ فالنارُ أولى به". قيل: يا رسولَ اللَّهِ، وما السُّحْتُ؟ قال: "الرِّشْوةُ في الحكمِ" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahman b. Ebi'l-Mevâl, Ömer b. Hamza b. Abdillâh b. Ömer'den haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Suhtun (harâmın) bitirdiği her ete cehennem ateşi daha layıktır." "Ey Allah'ın Resûlü, suht nedir?" denildi. O da: "Hükümde [alınan] rüşvettir" buyurdu.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: أخْبرَنى عبدُ الجبارِ بنُ عمرَ، عن الحكمِ بن عبدِ اللَّهِ، قال: قال لى أنسُ بنُ مالكٍ: إذا انْقَلَبْتَ إلى أبيك فقُلْ له: إياك والرِّشْوةَ، فإنها سُحْتٌ. وكان أبوه على شُرَطِ المدينةِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdülcebbâr b. Ömer, el-Hakem b. Abdillâh'tan haber verdi, dedi ki: Enes b. Mâlik bana şöyle dedi: "Babana döndüğün zaman ona de ki: Rüşvetten sakın, zira o suhttur." Babası Medine polisinin (emniyetinin) başındaydı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن منصورٍ، عن سالمٍ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: الرِّشْوةُ سُحْتٌ. قال مَسْروقٌ: فقلْنا لعبدِ اللَّهِ: أفى الحكمِ؟ قال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Sâlim'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: "Rüşvet suhttur." Mesrûk dedi ki: "Biz Abdullah'a: '[Bu,] hükümde [verilen rüşvet hakkında mıdır]?' dedik. O da şöyle dedi:"
لا. ثم قرَأ: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ}، {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}، [المائدة: ٤٤، ٤٥، ٤٧].
"Hayır" dedi. Sonra {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fâsıkların ta kendileridir” [Mâide: 44, 45, 47] ayetlerini okudu.
وأصلُ السُّحْتِ كَلَبُ الجوعِ، يُقالُ منه: فلانٌ مَسْحوتُ المَعِدةِ. إذا كان أَكولًا لا يُلْقَى أبدًا إلا جائعًا. وإنما قيل للرِّشْوةِ: السُّحْتُ. تَشْبيهًا بذلك، كأنّ بالمُسْتَرْشِى مِن الشَّرَةِ إلى أخْذِ ما يُعْطاه مِن ذلك، مثْلَ الذي بالمَسْحوتِ المَعِدةِ مِن الشَّرَهِ إلى الطعامِ. يقالُ منه: سَحَتَه وأَسْحَتَه. لغتان مَحْكِيَّتان عن العربِ، ومنه قولُ الفرزدقِ بن غالبٍ :
Suht (السُّحْت) kelimesinin aslı açlık hırsıdır. Buradan hareketle, çok obur olup daima aç bulunan kimse hakkında: Fülânün meshûtu'l-ma'de (فلانٌ مَسْحوتُ المَعِدةِ) denilir. Rüşvete de bu benzetmeden ötürü es-Suht (السُّحْتُ) denilmiştir; sanki rüşvet alanda (müsterşî), kendisine verileni alma konusunda duyulan hırs , midesi doymak bilmeyen kimsedeki yemek hırsı gibidir. Buradan hareketle: Sehatehû (سَحَتَه) ve eshetehû (أَسْحَتَه) denir ki bunlar Araplardan rivayet edilen iki kullanımdır. Ferazdak b. Gâlib'in şu sözü de bundandır :
وعَضُّ زمانٍ يابنَ مَرْوانَ لم يَدَعْ … مِن المالِ إلا مُسْحَتًا أو مُجَلَّفُ
Ey Mervân oğlu! Zamanın ısırması (kıtlık) maldan kökü kazınmış (müsheten) yahut silinip süpürülmüşten (mücellefen) başka bir şey bırakmadı .
يعنى بالمسحَتِ الذي قد اسْتَأْصَله هَلاكًا بأكْلِه إياه وإفْسادِه. ومنه قولُه تعالى: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} [طه: ٦١]. وتقولُ العربُ للحالقِ: أسْحِتِ الشعرَ. أي: اسْتَأْصِلْه.
[Şair] el-Müsheti (المسحَت) ile, onu yiyip tüketerek ve mahvederek helak edip kökünü kuruttuğu şeyi kastetmektedir. Yüce Allah'ın: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “Yoksa O, azapla kökünüzü kazır” [Tâhâ: 61] buyruğu da bundandır. Araplar tıraş edene: Eshiti'ş-şa'ra (أسْحِتِ الشعرَ) derler, yani: "Kökünden kes."
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢)}.
{فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢)} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah adil davrananları sever” ayetinin tevili hakkında:
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}: إن جاء هؤلاء القومُ الآخَرون الذين لم يَأْتُوك بعدُ، وهم قومُ المرأةِ البَغِيَّةِ، مُحْتَكِمين
Zikri yüce olan [Allah], {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Henüz sana gelmemiş olan o diğer topluluk -ki onlar zina eden kadının kavmidir- hüküm vermen için
إليك، فاحْكُمْ بينَهم إن شئْتَ، بالحقِّ الذي جعَله اللَّهُ حُكْمًا له في مَن فعَل فِعْلَ المرأةِ البَغِيةِ منهم، أو أعْرِضْ عنهم فدَعِ الحُكْمَ بينَهم إن شئْتَ، والخيارُ إليك في ذلك.
sana gelirlerse, dilersen onlardan zina eden kadının yaptığını yapan kimse hakkında Allah'ın belirlediği hak hükümle aralarında hükmet ; dilersen de onlardan yüz çevirip aralarında hüküm vermeyi bırak. Bu konuda muhayyerlik (seçim hakkı) sanadır.
وبمثلِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}: يهودُ، زنَى رجلٌ منهم له نَسَبٌ حَقيرٌ فرجَموه، ثم زنَى منهم شَريفٌ فحمَّموه ثم طافوا به، ثم استَفْتَوْا رسولَ اللَّهِ ﷺ ليُوافِقَهم. قال: فأفْتاهم فيه بالرجْمِ، فأنْكَروه، فأمَرهم أن يَدْعوا أحْبارَهم ورُهْبانَهم، فناشَدَهم باللَّهِ: "أتَجِدونه في التوراةِ؟ " فكتَموه إلا رجلًا مِن أصغرِهم أعْورَ، فقال: كذَبوك يا رسولَ اللَّهِ، إنه لَفى التوراةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “yahut onlardan yüz çevir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Onlar Yahudilerdir; onlardan soyu değersiz bir adam zina etti, onu taşlayarak öldürdüler (recm ettiler). Sonra onlardan şerefli (soylu) biri zina etti, onun yüzünü karalayıp gezdirdiler. Sonra kendilerine uysun diye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva istediler. Dedi ki: [Resûlullah] onlara bu konuda recm fetvası verdi, onlar bunu inkâr ettiler. Bunun üzerine onlara bilginlerini (ahbâr) ve din adamlarını (ruhban) çağırmalarını emretti ve Allah adına yemin vererek: "Bunu Tevrat'ta buluyor musunuz?" diye sordu. İçlerinden tek gözlü en gençleri olan bir adam hariç [gerçeği] gizlediler. O adam: "Ey Allah'ın Resûlü, sana yalan söylediler! Şüphesiz o Tevrat'ta vardır" dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى الليثُ، عن ابن شِهابٍ، أن الآيةَ التي في سورةِ "المائدةِ": {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ}. كانت في شأنِ الرجْمِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys, İbn Şihâb'dan Mâide sûresindeki: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet” ayetinin recm konusunda indiğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: إنهم أتَوْه - يعنى اليهودَ - في امرأةٍ منهم زنَت يَسْأَلونه عن عُقوبتِها، فقال لهم رسولُ اللَّهِ ﷺ: "كيف تَجِدونه مَكْتوبًا عندَكم في التَّوْراةِ؟ ". فقالوا: نُؤْمَرُ برجْمِ الزانيةِ. فأمَر بها رسولُ اللَّهِ ﷺ فرُجِمَت، وقد
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: Onlar -yani Yahudiler- içlerinden zina eden bir kadın hakkında cezasını sormak üzere ona [Hz. Peygamber'e] geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Tevrat'ta yanınızda yazılı olarak nasıl buluyorsunuz?» buyurdu. Onlar: «Zina eden kadının recmedilmesiyle (taşlanarak öldürülmesiyle) emrolunuyoruz» dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında emretti ve kadın recmedildi...
قال اللهُ ﵎: {وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}.
Allah celle celâluhu şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} “Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah adil davrananları sever”.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ عن عبدِ اللهِ بن كَثيرٍ قولِه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. قال: كانوا يَحُدُّون في الزنى، إلى أن زنَى شابٌّ منهم ذو شَرفٍ، فقال بعضُهم لبعضٍ: لا يَدَعُكم قومُه تَرْجُمونه، ولكن اجْلِدوه ومَثِّلوا به. فجلَدوه وحمَلوه على [إكافِ حمارٍ] ، وجعَلوا وجهَه مُسْتَقْبِلَ ذَنَبِ الحَمارِ، إلى أن زنَى آخرُ وَضيعٍ ليس له شرفٌ، فقالوا: ارْجُموه. ثم قالوا: فكيف لم تَرْجُموا الذي قبلَه؟ ولكن مثل ما صنَعْتُم به فاصْنَعوا بهذا. فلما كان النبيُّ ﷺ قالوا: سَلُوه، لعلكم تَجِدون عندَه رُخصةً. فنزَلَت: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. إلى قولِه: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Abdullah b. Kesîr'in: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar zinaya had cezası uyguluyorlardı; ta ki içlerinden şerefli (soylu) bir genç zina edene kadar. Bunun üzerine birbirlerine: "Kavmi onu taşlamanıza izin vermez; lâkin onu kırbaçlayın ve teşhir edin (müsle yapın)" dediler. Onu kırbaçladılar, bir [eşek semerine] bindirdiler ve yüzünü eşeğin kuyruğuna doğru çevirdiler. Nihayet soylu olmayan, alt tabakadan başka biri zina etti. "Onu taşlayın" dediler. Sonra: "Ondan öncekini nasıl taşlamadınız? Ona ne yaptıysanız buna da aynısını yapın" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelince: "Ona sorun, belki onun katında bir ruhsat bulursunuz" dediler. Bunun üzerine: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” ayetinden {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} “Şüphesiz Allah adil davrananları sever” buyruğuna kadar indi.
وقال آخَرون: بل نزَلَت هذه الآيةُ في قَتيلٍ قُتِل في يهودَ منهم، قتَله بعضُهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, Yahudiler arasında içlerinden birinin öldürdüğü bir maktul hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ وأبو كُرَيْبٍ، قالا: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى داودُ بنُ الحُصينِ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: إن الآياتِ في "المائدة" قولَه: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} إلى قولِه: {الْمُقْسِطِينَ}. إنما نزَلَت في الديةِ في بنى النَّضيرِ وبنى قُريظةَ، وذلك أن قَتْلى بني النَّضيرِ - و كان لهم شَرَفٌ - تُودَى الدية كاملةً، وإن قريظة كانوا يُودَوْنَ نصف الدية، فتَحاكَموا في ذلك إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فأنْزَل اللهُ ذلك فيهم، فحمَلهم رسولُ اللهِ ﷺ على الحقِّ
Bize Hennâd b. es-Serî ve Ebû Küreyb anlattı, dediler ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Dâvûd b. el-Husayn, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Mâide [suresindeki] {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” ayetinden {الْمُقْسِطِينَ} “Adil olanlar” kavline kadar olan ayetler, Benî Nadîr ve Benî Kurayza'nın diyeti hakkında inmiştir. Şöyle ki; Benî Nadîr'in maktullerine -ve onlar bir şerefe (üstünlüğe) sahipti- tam diyet ödenir, Kurayza'ya ise yarım diyet ödenirdi. Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu [ayetleri] indirdi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları hakka sevk etti
في ذلك، فجعَل الديةَ في ذلك سواءً. واللهُ أعلمُ أيُّ ذلك كان .
ve bu hususta diyeti eşit kıldı. Bunun hangisi olduğunu Allah daha iyi bilir .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عُبَيْدُ اللهِ بنُ موسى، عن عليِّ بن صالحٍ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: كانت قريظةُ والنَّضيرُ، وكان النَّضيرُ أشْرفَ مِن قُريظةَ، فكان إذا قتل رجلٌ مِن قُريظة رجلًا مِن النَّضِيرِ قُتِل به، وإذا قتل رجلٌ مِن النَّضيرِ رجلًا مِن قُريظةَ وَدَى مائةَ وَسْقِ تمرٍ، فلمَّا بُعِث رسولُ اللهِ ﷺ قتَل رجلٌ مِن النَّضيرِ رجلًا من قريظةً، فقالوا: ادْفَعوه إلينا فقالوا: بينَنا وبينَكم رسولُ اللهِ ﷺ. فنزَلت: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Ali b. Sâlih'ten, o Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Kurayza ve Nadîr [kabileleri] vardı. Nadîr, Kurayza'dan daha şerefli (üstün) sayılırdı. Kurayza'dan bir adam Nadîr'den bir adamı öldürdüğünde ona karşılık öldürülür (kısas edilir), Nadîr'den bir adam Kurayza'dan bir adamı öldürdüğünde ise yüz vesk hurma diyet öderdi . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince, Nadîr'den bir adam Kurayza'dan bir adamı öldürdü. [Kurayzalılar]: "Onu bize teslim edin" dediler. [Nadîrliler de]: "Bizimle sizin aranızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vardır" dediler. Bunun üzerine: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet” [ayeti] indi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: كان في حكمِ حُيَيِّ بن أَخْطَبَ: للنَّضَريِّ دِيَتان، والقُرَظيِّ دِيَةٌ؛ لأنه كان مِن النَّضيرِ. قال: وأَخْبَر الله نبيَّه ﷺ بما في التوراةِ، قال: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} إلى آخرِ الآية. قال: فلمَّا رأَت ذلك قُرَيْظةُ، لم يَرْضَوا بحكمِ ابن أَخْطَبَ، فقالوا: نَتَحاكَمُ إلى محمدٍ. فقال اللهُ ﵎: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} فخيَّره، {وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ} الآية كلها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Huyey b. Ahtab'ın hükmünde, Nadîrî (Nadîroğulları'ndan olan) için iki diyet, Kurazî (Kurayzaoğulları'ndan olan) için ise bir diyet vardı; çünkü o, Nadîr'dendi. Dedi ki: Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Tevrat'ta olanı haber verip şöyle buyurdu: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Orada onlara cana can [kısas olduğunu] yazdık (farz kıldık)...” ayetin sonuna kadar. Dedi ki: Kurayza bunu görünce İbn Ahtab'ın hükmüne razı olmadılar ve: “Muhammed'in hakemliğine başvuralım” dediler. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse, aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir!” Böylece onu muhayyer bıraktı: {وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ} “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken nasıl seni hakem yapıyorlar?” ayetin tamamı.
وكان الشريفُ إذا زنَى بالدَّنيئةِ رجَموها هي، وحمَّمُوا وجهَ الشريفِ، وحمَلوه على البعيرِ، و جعَلوا وجْهَه مِن قِبَلِ ذَنَبِ البعيرِ، وإذا زنَى الدَّنيءُ بالشريفةِ رجَموه، وفعَلوا بها هي ذلك، فتَحاكَموا إلى النبيِّ ﷺ فرجَمَها. قال: وكان النبيُّ ﷺ قال لهم: "مَن أَعْلَمُكم بالتوراةِ؟ " قالوا: فلانٌ الأعْورُ . فأَرْسَل إليه فأتاه، فقال: "أنت أعْلَمُهم بالتوراةِ؟ ". قال: كذاك تَزْعُمُ يَهودُ. فقال له النبيُّ ﷺ: "أَنْشُدُك باللهِ وبالتوراةِ التي أنْزَلَها على موسى يومَ طُورِ سَيْناءَ، ما تَجِدُ في التوراةِ في الزانِيَيْنِ؟ ". فقال: يا أبا القاسمِ، يَرْجُمون الدَّنِيئةَ، ويَحْمِلون الشريفَ على بعيرٍ، ويُحَمِّمون وجهَه، ويَجْعَلون وجهَه مِن قِبَلِ ذَنَبِ البعيرِ، ويَرْجُمون الدَّنيءَ إذا زنَى بالشريفةِ، ويَفْعَلون بها هي ذلك. فقال له النبيُّ ﷺ: "أَنْشُدُك باللهِ وبالتَّوراة التي أنْزَلَها على موسى يومَ طُورِ سَيْناءَ، ما تَجِدُ في التَّوراة؟ ". فجعَل يَروغُ والنبيُّ ﷺ يَنْشُدُه باللَّهِ وبالتَّوراةِ التي أنْزَلها على موسى يومَ طُورِ سَيْناءَ، حتى قال: يا أبا القاسمُ، الشيخُ والشيخةُ إذا زنَيا فارْجُموهما الْبَتَّةَ. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "فهو ذاك، اذْهَبوا بهما فارْجُمُوهما". قال عبدُ اللَّهِ: فكنتُ في مَن رجَمهما، فما زال يُحْنى عليها ويَقِيها الحجارةَ بنفسِه حتى مات
Soylu biri, alt tabakadan bir kadınla zina ettiğinde kadını taşlarlar; soylunun ise yüzünü karalar, onu bir deveye bindirir ve yüzünü devenin kuyruğuna doğru çevirirlerdi. Alt tabakadan biri, soylu bir kadınla zina ettiğinde ise erkeği taşlar, kadına da aynı şeyi yaparlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme oldular; o da kadını taşlattı. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Tevrat'ı en iyi bileniniz kimdir?" dedi. "Falan tek gözlü kimsedir" dediler. Ona haber gönderdi, o da geldi. [Peygamber]: "Onların Tevrat'ı en iyi bileni sen misin?" dedi. O: "Yahudiler öyle iddia ediyor" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Allah adına ve Tûr-i Sînâ gününde Mûsâ'ya indirdiği Tevrat adına sana yemin verdiriyorum; Tevrat'ta iki zânî hakkında ne buluyorsun?" dedi. O: "Ey Ebe'l-Kâsım! Alt tabakadan olanı taşlarlar; soyluyu ise bir deveye bindirir, yüzünü karalar ve yüzünü devenin kuyruğu tarafına çevirirler. Alt tabakadan biri soylu kadınla zina edince erkeği taşlar, kadına da aynı şeyi yaparlar" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Allah adına ve Tûr-i Sînâ gününde Mûsâ'ya indirdiği Tevrat adına sana yemin verdiriyorum; Tevrat'ta ne buluyorsun?" dedi. O kaçamak cevaplar vermeye başladı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise ona Allah adına ve Tûr-i Sînâ gününde Mûsâ'ya indirdiği Tevrat adına yemin verdirmeye devam etti. Sonunda: "Ey Ebe'l-Kâsım! Yaşlı erkek ve yaşlı kadın zina ettiklerinde onları kesinlikle taşlayın [hükmü vardır]" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte böyledir; ikisini götürün ve taşlayın" buyurdu. Abdullah dedi ki: "Ben onları taşlayanlar arasındaydım; [erkek] ölene kadar kadının üzerine eğilip onu bedeniyle taşlardan korumaya devam etti" .
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في حكمِ هذه الآيةِ، هل هو ثابتٌ اليومَ؟ وهل للحُكَّامِ مِن الخيارِ في الحكمِ والنظَرِ بينَ أهلِ الذمةِ والعهدِ إذا احتَكموا إليهم مثلُ الذي جعَل لنبيِّه ﷺ في هذه الآيةِ، أم ذلك مَنْسوخٌ؟ فقال بعضُهم: ذلك ثابتٌ اليومَ لم يَنْسَخه شيءٌ، وللحُكَّامِ مِن الخياِر في كلِّ دهرٍ بهذه الآيةِ مثلُ ما جعلَه اللهُ
Sonra tevil ehli (müfessirler), bu ayetin hükmü konusunda; günümüzde sabit (geçerli) midir, zimmîler ve kendileriyle muahede yapılanlar (antlaşmalılar) dava için kendilerine başvurduklarında hâkimlerin aralarında hüküm verip bakma hususunda, Allah'ın bu ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tanıdığı gibi bir muhayyerlik (serbestlik) hakkı var mıdır, yoksa bu [hüküm] mensuh mudur (yürürlükten kaldırılmış mıdır)? diye ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: Bu [hüküm] günümüzde sabittir, onu hiçbir şey neshetmemiştir (yürürlükten kaldırmamıştır) ve bu ayete göre her devirde hâkimler için, Allah'ın
لرسولِه ﷺ.
Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e tanıdığı muhayyerliğin benzeri vardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن عمرِو بن أبي قيسٍ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ والشعبيِّ: إن رُفِع إليك أحدٌ من المشركين في قَضاءٍ، فإن شئتَ فاحْكُمْ بينهم بما أنْزَل اللهُ، وإن شئتَ أَعْرَضْتَ عنهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Amr b. Ebî Kays'tan, o Muğîre'den, o İbrâhim ve eş-Şa'bî'den nakletti: Müşriklerden biri bir hüküm konusunda sana başvurursa, dilersen aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, dilersen onlardan yüz çevir .
حدَّثنا ابن حُميد، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغيرةَ، عن الشعبيِّ وإبراهيمَ، قالا: إذا أتاك المشركون فحكَّموك، فاحْكُمْ بينهم أو أَعْرِضْ عنهم، وإن حكمْتَ فاحكُمْ بحكمِ المسلمين، ولا تَعْدُه إلى غيره.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Muğîre'den, o eş-Şa'bî ve İbrâhim'den nakletti; ikisi şöyle dediler: Müşrikler sana gelip seni hakem tayin ederlerse, aralarında hüküm ver veya onlardan yüz çevir. Şayet hüküm verirsen Müslümanların hükmüyle hükmet, bunu başkasına aşma.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، وحدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكِيعٌ، عن سفيانَ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ والشعبيِّ: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. قالا : إن شاء حكم، وإن شاء لم يَحْكُمْ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı; bize Hennâd da anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Muğîre'den, o İbrâhim ve eş-Şa'bî'den {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” [ayeti hakkında] nakletti; ikisi şöyle dedi : Dilerse hükmeder, dilerse hükmetmez .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن عَطاءٍ، قال: إن شاء حكَم، وإن شاء لم يَحْكُمْ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan nakletti; [Atâ] şöyle dedi: Dilerse hükmeder, dilerse hükmetmez .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن محمدِ بن سالمٍ، عن الشعبيِّ، قال: إذا أتاك أهلُ الكتابِ بينَهم أمرٌ، فاحْكُمْ بينهم بحكمِ المسلمين، أو خلِّ عنهم وأهلَ دينِهم يَحْكُمون فيهم، إلا في سَرقِةٍ أو قتلٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Muhammed b. Sâlim'den, o da eş-Şa'bî'den nakletti; [eş-Şa'bî] şöyle dedi: Ehl-i kitap aralarında bir mesele bulunduğu hâlde sana geldiklerinde, aralarında Müslümanların hükmüyle hükmet yahut onları kendi dindaşlarıyla baş başa bırak da haklarında onlar hüküm versin; hırsızlık veya öldürme [hadiseleri] müstesna.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال لى عطاءٌ: نحن مُخَيَّرون؛ إن شئْنا حكَمْنا بينَ أهلِ الكتابِ، وإن شئْنا أَعْرَضْنا فلم نَحْكُمْ بينَهم، وإن حكَمْنا بينَهم حكَمْنا بحكمِنا بينَنا، أو نَتْرُكُهم وحُكْمَهم بينَهم. قال ابن جُريج: وقال مثلَ ذلك عمرُو بنُ شُعَيْبٍ. وذلك قولُه: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Atâ bana dedi ki: Biz muhayyeriz; dilersek ehl-i kitap arasında hüküm veririz, dilersek yüz çevirir aralarında hüküm vermeyiz. Şayet aralarında hükmedecek olursak kendi aramızdaki hükmümüzle hükmederiz yahut onları aralarındaki kendi hükümleriyle baş başa bırakırız. İbn Cüreyc dedi ki: Amr b. Şuayb da bunun benzerini söyledi. İşte O'nun şu buyruğu [buna delildir]: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” .
حدَّثنا يعقوب، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أَخْبَرنا مُغيرةُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أَخْبَرنا هُشَيْمٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ والشعبِّي في قولِه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. قالا: إذا جاءوا إلى حاكمِ المسلمين، فإن شاء حكَم بينَهم وإن شاء أعْرَض عنهم، وإن حكَم بينَهم حكَم بينَهم بما في كتابِ اللهِ .
Bize Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Muğîre bildirdi; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Muğîre'den, o İbrâhim ve eş-Şa'bî'den {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” ayeti hakkında bildirdi; ikisi şöyle dediler: Müslümanların hâkimine geldiklerinde, dilerse aralarında hükmeder, dilerse onlardan yüz çevirir. Şayet aralarında hükmederse Allah'ın Kitabı'nda olanla aralarında hükmeder .
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. يقولُ: إن جاءوك فاحْكُمْ بينَهم بما أنْزَل اللهُ أو أعْرِضْ عنهم، فجعَل اللهُ له في ذلك رُخصةً، إن شاء حكَم بينَهم وإن شاء أعْرَض عنهم.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Şöyle buyurmaktadır: Şayet sana gelirlerse aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet yahut onlardan yüz çevir. Böylece Allah ona bu hususta bir ruhsat tanımıştır; dilerse aralarında hükmeder, dilerse onlardan yüz çevirir.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ والشعبيِّ، قالا: إذا أتاك المشركون فحكَّموك فيما بينَهم، فاحْكُم بينَهم بحكمِ المسلمين ولا تَعْدُه إلى غيرِه، أو أعْرِضْ عنهم وخَلهم وأهلَ دينِهم.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Muğîre'den, o İbrâhim ve eş-Şa'bî'den nakletti; ikisi şöyle dediler: Müşrikler sana gelir de aralarında seni hakem kılarlarsa, aralarında Müslümanların hükmüyle hükmet ve onu bırakıp başkasına geçme; yahut onlardan yüz çevir ve onları dinlerinin mensuplarıyla baş başa bırak.
وقال آخَرون: بل التَّخْيِيرُ مَنْسوخٌ، وعلى الحاكمِ إذا احْتَكم إليه أهلُ الذمةِ أن يَحْكُمَ بينَهم بالحقِّ، وليس له تركُ النظرِ بينَهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis serbest bırakma (tahyîr) neshedilmiştir. Zımmîler hâkime başvurduklarında aralarında hak ile hükmetmesi hâkimin üzerine bir görevdir ve onlar arasındaki davaya bakmayı terk etme hakkı yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن يزيدَ النَّحْويِّ، عن عكرمةَ والحسنِ البصريِّ: فإن {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}: نُسِخَت بقولِه: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} [المائدة: ٤٩].
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den nakletti: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” [ayeti], O'nun şu buyruğu ile neshedilmiştir: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [Mâide: 49].
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن عكرمةَ، قال: نسَخَتْها: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o İkrime'den nakletti; [İkrime] dedi ki: Onu {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [ayeti] neshetmiştir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ ومحمدُ بنُ بشارٍ، قالا: ثنا ابن مَهْديٍّ، عن سفيانَ، عن السديِّ، قال: سمِعْتُ عكرمة يقولُ: نسَخَتْها: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} .
Bize İbn Vekî' ve Muhammed b. Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize İbn Mehdî, Süfyân'dan, o es-Süddî'den nakletti; dedi ki: İkrime'yi şöyle derken işittim: Onu {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [ayeti] neshetmiştir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن سفيانَ بن حسينٍ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: لم يُنْسَخْ مِن "المائدة" إلا هاتان الآيتان: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} نسَخَتها: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ}. وقوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} [المائدة: ٢]. نسختها: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥].
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn'den, o el-Hakem'den, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Mâide [suresin]den şu iki ayet dışında hiçbir şey neshedilmemiştir: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” [ayetidir ki] bunu {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve onların hevalarına uyma” [ayeti] neshetmiştir. Bir de O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine, haram aya, kurbanlıklara ve [kurbanlık boynuna takılan] gerdanlıklara saygısızlık etmeyin” [el-Mâide: 2] sözüdür [ki] bunu da: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5 ayeti] neshetmiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشَيْمٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مُجاهدٍ، قال: نسَخَتْها: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mansûr'dan, o el-Hakem'den, o Mücâhid'den bildirdi; [Mücâhid] dedi ki: Onu {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [ayeti] neshetmiştir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا حجاجُ بنُ مِنْهالٍ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}: يعنى اليهودَ، فأمر اللهُ نبيَّه ﷺ أن يَحْكُم بينَهم، ورخَّص له أن يُعْرِضَ عنهم إن شاء، ثم أنْزَل اللهُ تعالى ذكرُه الآيةَ التي بعدها: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ}. إلى قولِه: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} [والمائدة: ٤٨]. فأمَر اللهُ نبيَّه ﷺ أن يَحْكُم بينَهم بما أَنْزَلَ اللهُ، بعدَ ما رخَّص له إن شاء أن يُعْرِضَ عنهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Yahudileri kastetmektedir; Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e aralarında hükmetmesini emretmiş, dilerse onlardan yüz çevirmesine de ruhsat tanımıştı. Sonra zikri yüce olan Allah bundan sonraki ayeti indirdi: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ} “Sana da Kitab'ı indirdik...” kısmından {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve onların heveslerine uyma” [Mâide: 48] sözüne kadar. Böylece Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e dilerse onlardan yüz çevirmesi hususunda ruhsat tanıdıktan sonra, aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmetmesini emretti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن عبد الكريمِ الجَزَريِّ، أن عمرَ بنَ عبدِ العزيزِ كتب إلى عديِّ بن عديِّ: إذا جاءَك أهلُ الكتابِ فاحْكُمْ بينَهم .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Abdülkerîm el-Cezerî'den bildirdi ki Ömer b. Abdilazîz, Adî b. Adî'ye şöyle yazmıştır: Ehl-i kitap sana geldiğinde aralarında hükmet .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبرَنا الثَّورِيُّ، عن السديِّ، عن عكرمةَ، قال: نُسِخَت بقولِه: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, es-Süddî'den, o İkrime'den bildirdi; [İkrime] dedi ki: [Bu ayet] {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğu ile neshedilmiştir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ قولَه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. قال: مضَت السنةُ أن يُرَدُّوا
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da ez-Zührî'den nakletti; onun {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” kavli hakkında şöyle dedi: Sünnet, onların [şu şekilde] sevk edilmeleri yönünde cereyan etmiştir:
في حقوقهم ومَواريثِهم إلى أهلِ دينِهم، إلا أن يَأْتوا راغبِيِن في حدٍّ يُحْكُمُ بينَهم فيه بكتابِ اللهِ .
ancak aralarında Allah'ın Kitabı ile hükmedilmesini isteyerek bir had cezası konusunda gelmeleri müstesnadır .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: لمَّا نزَلَت: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. كان النبي ﷺ إن شاء حكَم بينَهم وإن شاء أعْرَض عنهم، ثم نسَخَها فقال: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ}. وكان مَجْبورًا على أن يَحْكُمَ بَينَهم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; dedi ki: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” ayeti indiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dilerse aralarında hükmediyor, dilerse onlardan yüz çeviriyordu. Sonra [Allah] bunu neshedip şöyle buyurdu: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve onların heveslerine uyma”. Böylece aralarında hükmetmekle yükümlü kılındı .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمارٍ، قال: ثنا سعيدٌ بن سليمانَ، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ العَوَّامِ، عن سفيانَ بن حسينٍ، عن الحكمِ عن مُجاهِدٍ، قال: آيتان نُسِخَتا مِن هذه السورة - يعنى "المائدة" - آيةُ القَلائدِ، وقولُه: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ}. فكان النبيُّ ﷺ مُخَيَّرًا، إن شاء حكَم، وإن شاء أعْرَض عنهم، فردَّهم إلى أَن يَحْكُمَ بينَهم بما في كتابِنا .
Bize Muhammed b. Ammâr anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Süfyân b. Hüseyn'den, o el-Hakem'den, o Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Bu sureden -yani "el-Mâide"den- iki ayet neshedilmiştir: gerdanlıklar (el-Kalâid) ayeti ile {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem muhayyer idi; dilerse hükmeder, dilerse onlardan yüz çevirirdi; sonra onları aralarında Kitabımızdaki hükümle hükmetmeye sevk etti .
وأولى القولين في ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: إن حكْمَ هذه الآيةِ ثابتٌ لم يُنسَخُ، وإن للحُكَّام - مِن الخيارِ في الحكمِ بينَ أهلِ العهدِ إذا ارْتَفَعوا إليهم فاحْتَكموا، وتَرْكِ الحكمِ بينَهم والنظر - مثلَ الذي جعَله اللهُ لرسولِه ﷺ مِن ذلك
Bu konuda iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı; bu ayetin hükmünün sabit olup neshedilmediğini ve ahit ehli davalarını kendilerine getirip muhakeme olmak istediklerinde hâkimlerin de aralarında hükmetmek veya aralarında hükmetmeyi ve davaya bakmayı terk etmek hususunda, Allah'ın bu hususta Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem tanıdığı [muhayyerliğin] benzerine sahip olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür;
في هذه الآيةِ.
bu ayette.
وإنما قلنا: ذلك أَوْلاهما بالصوابِ؛ لأن القائلين: إن حكَم هذه الآيةِ مَنْسوخٌ. زعَموا أنه نُسِخ بقوله: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. وقد دلَّلْنا في كتابِنا "كتابِ البيانِ عن أصولِ الأحكامِ" أن النسخُ لا يكونُ نَسْخًا إلا ما كان نفْيًا لحكمٍ غيرِه بكلِّ مَعانِيه، حتى لا يَجوزَ اجْتماعُ الحكمِ بالأمرَيْن جميعًا على صحتِه بوجهٍ مِن الوجوهِ، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
Bunun doğruya en yakın [görüş] olduğunu söylememizin sebebi şudur: Bu ayetin hükmünün mensuh olduğunu söyleyenler, onun {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğu ile neshedildiğini ileri sürmüşlerdir. Oysa biz "Kitâbü'l-Beyân 'an Usûli'l-Ahkâm" adlı kitabımızda, neshin ancak diğer bir hükmü bütün anlamlarıyla nefyeden şey olabileceğini, öyle ki iki hükmün gereğiyle birlikte geçerli olarak birleşmesinin hiçbir vechile caiz olmayacağını delillendirmiş bulunuyoruz; bu da [o delilleri] bu yerde yeniden zikretmeye hacet bırakmamaktadır.
وإذ كان ذلك كذلك، وكان غيرَ مُستحيلٍ في الكلامِ أن يُقالَ: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. ومعناه: وأنِ احْكُم بينَهم بما أنْزَل اللهُ إذا حكَمْتَ بينَهم باختيارِك الحكمَ بينَهم، إذا اخْتَرْتَ ذلك، ولم تَخْتَرِ الإعراضَ عنهم. إذ كان قد تقَدَّم إعْلامُ المَقولِ له ذلك مِن قائلِه: إن له الخيارَ في الحكمِ وتَرْكِ الحكمِ - كان معلومًا بذلك ألّا دلالةَ في قوله: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. أنه ناسخٌ قولَه: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ}؛ لما وصَفْنا مِن احتمالِ ذلك ما بيَّنَّا، بل هو دليلٌ على مثلِ الذي دلَّ عليه قولُه: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ}. وإذا لم يَكُنْ في ظاهر التنزيلِ دليل على نسخِ إحدى الآيتين الأخرى، ولا نفيِ أحدِ الأمرين حكَم الآخرِ، ولم يَكُنْ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ خبرٌ يَصِحُّ بأن أحدَهما ناسخٌ صاحبَه، ولا مِن المسلمين على ذلك إجماعٌ - صحَّ ما قلنا مِن أن كِلَا الأمْرَيْن يُؤَيِّدُ أحدُهما صاحبه، ويُوافِقُ حكمه حكمَه، ولا نسخَ في أحدِهما للآخَرِ.
Durum böyle olunca ve kelamda {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” denilip de bunun anlamının: "Aralarında hükmetmeyi seçtiğin ve onlardan yüz çevirmeyi seçmediğin takdirde, aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet" şeklinde olması imkânsız olmadığına göre -zira bu sözün kendisine söylendiği zata, sözün sahibi tarafından hükmetme ve hükmü terk etme konusunda muhayyer olduğu önceden bildirilmişti- bununla anlaşılmıştır ki, {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğunda, {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet” buyruğunu neshedici olduğuna dair bir delalet yoktur; açıkladığımız üzere bu ihtimale mahal olduğundan dolayı bilakis o, {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet” buyruğunun delalet ettiği şeyin benzerine bir delildir. Kur'an'ın zahirinde iki ayetten birinin diğerini neshettiğine ve iki emirden birinin diğerinin hükmünü kaldırdığına dair bir delil bulunmadığına, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de bunlardan birinin diğerini neshettiğine dair sahih bir haber gelmediğine ve bu hususta Müslümanların bir icmâı da olmadığına göre; iki emirden her birinin diğerini teyit ettiği, hükmünün hükmüne muvafık olduğu ve birinin diğeri için nesh teşkil etmediği yönündeki sözümüzün doğruluğu sabit olmuştur.
وأما قوله: {وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا}. فإن معناه: وإن تُعْرضُ يا محمدُ عن المحْتَكِمين إليك مِن أهلِ الكتابِ، فتَدَعَ النظر بينَهم فيما
O'nun: {وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا} “Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Ey Muhammed! Ehl-i kitaptan sana başvuranlardan yüz çevirip
احْتَكَموا فيه إليك، فلا تَحْكُمَ فيه بينَهم، {فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا}. يقولُ: فلن يَقِدِروا لك على ضُرٍّ في دينٍ ولا دنيا، فدَعِ النظر بينَهم إذا اختَرْتَ تركَ النظرِ بينَهم.
sana başvurdukları konuda onlar arasındaki davaya bakmayı bırakır ve aralarında hüküm vermezsen, {فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا} “sana hiçbir zarar veremezler”. Şöyle demektedir: Din veya dünya hususunda sana bir zarar vermeye güç yetiremezler; öyleyse onlar arasındaki davaya bakmamayı seçtiğin takdirde aralarındaki davaya bakmayı bırak.
وأما قولُه: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ}. فإن معناه: وإن اختَرْتَ الحكمَ والنظرَ يا محمدُ بين أهل العهدِ إِذا أَتَوْك، {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} وهو العَدْلُ، وذلك هو الحكمُ بما جعَله اللهُ حُكْمًا في مثلِه على جميعِ خلقهِ مِن أمة نبيِّنا ﷺ.
O'nun: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Ey Muhammed! Muahede ehli sana geldiklerinde şayet hüküm vermeyi ve davaya bakmayı seçersen, {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “aralarında adaletle hükmet”. [Kıst (قِسْط)] adalettir; bu da Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan bütün kulları üzerine benzeri durumlarda Allah'ın hüküm kıldığı şeyle hükmetmektir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال جماعةُ أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinin tamamı söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: