حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه، قال: سُئِل ابن عباسٍ عن قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ}. قال: هي به كفرٌ. قال ابن طاوسٍ: وليس كمن كفَر باللهِ وملائكتِه وكتبِه ورسلِه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs'a Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” sözü soruldu. O: “Bu onun için bir küfürdür” dedi. İbn Tâvûs dedi ki: “Allah'ı, meleklerini, kitaplarını ve peygamberlerini inkâr eden kimse gibi değildir .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن رجلٍ، عن طاوسٍ: {فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ}. قال: كفرٌ لا يَنْقُلُ عن الملِة. قال: وقال عطاءٌ: كفر دونَ كفرٍ، وظلمٌ دونَ ظلمٍ، وفسقٌ دونَ فسقٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, bir adamdan, o Tâvûs'tan {فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “...işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” hakkında haber verdi; [Tâvûs] dedi ki: “Dinden çıkaran bir küfür değildir.” Dedi ki: Atâ da şöyle dedi: “Küfürden aşağı bir küfür, zulümden aşağı bir zulüm ve fıskdan aşağı bir fıskdır .”
وقال آخَرون: بل نزَلَت هذه الآياتُ في أهلِ الكتابِ، وهى مرادٌ بها جميعُ الناسِ مسلموهم وكفارُهم.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bu ayetler Ehl-i Kitap hakkında inmiştir; ancak bununla Müslümanları da kâfirleri de dâhil olmak üzere bütün insanlar kastedilmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: نزَلَت هذه الآياتُ في بني إسرائيلَ، ورَضِي لهذه الأُمَّةِ بها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den haber verdi; [İbrâhîm] dedi ki: “Bu ayetler İsrailoğulları hakkında indi ve bu ümmet için de bunlara razı olundu .”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ}. قال: نزَلَت في بني إسرائيلَ، ورضى لكم بها.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den [şöyle rivayet etti]: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”. [İbrâhîm] dedi ki: “İsrailoğulları hakkında indi ve sizin için de bunlara razı olundu.”
حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في هذه الآيةِ: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ}. قال: نزَلَت في بني إسرائيلَ، ثم رَضِى بها لهؤلاء.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den bu ayet: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” hakkında nakletti; [İbrâhîm] dedi ki: “İsrailoğulları hakkında indi, sonra bunlar için de bunlara razı olundu.”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ}. قال: نزَلَت في اليهودِ، وهى علينا واجبةٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Avf'tan, o el-Hasan'dan Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” sözü hakkında [şöyle dediğini] haber verdi: “Yahudiler hakkında indi; ancak bize de vaciptir .”
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخْبرَنا عبدُ الملكِ بنُ أبي سُلَيمانَ ، عن سلَمةَ بن كُهَيْلٍ، عن علقمةً ومسروقٍ، أنهما سأَلا ابنَ مسعودٍ عن الرِّشْوةِ، فقال: مِن السُّحْتِ. قال: فقالا: أفي الحكم؟ قال: ذاك الكفرُ. ثم تلا هذه الآيةَ: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Ebî Süleymân , Seleme b. Küheyl'den, o Alkame ve Mesrûk'tan haber verdi; ikisi İbn Mes'ûd'a rüşveti sordular, o da: “Haram kazançtandır” dedi. Dediler ki: “Hükümde [alınan rüşvet de mi]?” O da: “İşte o küfürdür” dedi, sonra şu ayeti okudu: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. يقولُ: ومَن لم يَحْكُمْ بما أَنْزَلْتُ، فترَكَه عمدًا، وجار وهو يَعْلَمُ، فهو مِن الكافرِين .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse...” hakkında [şöyle dediğini] anlattı: “[Allah] buyuruyor ki: Kim indirdiğimle hükmetmez de onu kasten terk eder ve bile bile haksızlık yaparsa, o kâfirlerdendir .”
وقال آخَرون: معنى ذلك: ومَن لم يَحْكُم بما أنزل اللَّهُ جاحدًا به، فأما الظلمُ والفسقُ فهو للمُقِرِّ به.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; ‘Kim onu inkâr ederek Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse [o kâfirdir]’ demektir. Zulüm ve fıska gelince, bu ise onu ikrar eden kimse içindir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, [şundan] rivayet etti:
عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ}. قال: مَن جحَد ما أنزل الله فقد كفر، ومَن أَقرَّ به ولم يَحْكُمْ فهو ظالمٌ فاسقٌ .
Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “Kim Allah'ın indirdiğini inkâr ederse kâfir olur; kim de onu ikrar eder de [onunla] hükmetmezse o zalimdir, fasıktır .”
وأولى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: نزَلَت هذه الآياتُ في كفارِ أهلِ الكتابِ. لأن ما قبلَها وما بعدَها مِن الآياتِ فيهم نزَلَت، وهم المَعْنِيُّون بها، وهذه الآيات سياقُ الخبر عنهم، فكونها خبرًا عنهم أولى.
Bu görüşler içinde bana göre doğruya en yakın olanı, ‘Bu ayetler Ehl-i Kitap kâfirleri hakkında inmiştir’ diyenin görüşüdür. Çünkü bu ayetlerin öncesindeki ve sonrasındaki ayetler onlar hakkında inmiştir, kastedilenler de onlardır. Bu ayetler onlardan bahseden haberin akışı içindedir; dolayısıyla onlar hakkında bir haber olması daha uygundur.
فإن قال قائلٌ: فإن اللَّهَ تعالى ذكرُه قد عمَّ بالخبرِ بذلك عن جميعِ مَن لم يَحْكُمْ بما أَنْزَل الله، فكيف جَعَلْتَه خاصًّا؟
Eğer birisi: “Şanı yüce olan Allah, bu haberle Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen herkesi genel kılmıştır; sen bunu nasıl özel kılarsın?” derse,
قيل: إن الله تعالى عمَّ بالخبرِ بذلك عن قومٍ كانوا بحكمِ اللَّهِ الذي حكَم به في كتابِه جاحِدِين، فأخْبَر عنهم أنهم بتركِهم الحكمَ على سبيلِ ما ترَكوه كافرون، وكذلك القولُ في كلِّ مَن لم يَحْكُمْ بما أَنْزَلَ اللَّهُ جاحدًا به، هو باللَّهِ كافرٌ، كما قال ابن عباسٍ؛ لأنه بجُحودِه حُكْمَ اللَّهِ بعدَ علمِه أنه أنْزَله في كتابِه نظيرُ جحودِه نبوةَ نبيِّه بعدَ علمِه أنه نبيٌّ.
Şöyle cevap verilir: Şüphesiz Allah Teâlâ bu haberle, Allah'ın Kitabı'nda verdiği hükmü inkâr eden bir topluluğu genellemiştir. Hükmü terk etme biçimlerinden ötürü onların kâfir olduklarını haber vermiştir. Aynı şekilde Allah'ın indirdiğini inkâr ederek onunla hükmetmeyen herkes hakkında verilecek hüküm de İbn Abbâs'ın dediği gibi Allah'ı inkâr etmiş olduğudur. Çünkü kişinin, Allah'ın hükmünü Kitabı'nda indirdiğini bildikten sonra inkâr etmesi, peygamberin peygamber olduğunu bildikten sonra onun peygamberliğini inkâr etmesi gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık (farz kıldık)” sözünün tevili hakkında [açıklama]:
يقولُ تعالى ذكرُه: وكتَبْنا على هؤلاء اليهود الذين يُحَكِّمونك يا محمدُ وعندَهم التوراةُ فيها حكمُ اللَّهِ.
Şanı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yanlarında içinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat varken seni hakem tayin eden şu Yahudilere [Tevrat'ta] farz kıldık.
ويعنى بقوله: {وَكَتَبْنَا}: وفرَضْنا عليهم فيها أن يَحْكُموا في النفسِ إذا
{وَكَتَبْنَا} “Ve yazdık” sözüyle [şunu] kastetmektedir: Orada [Tevrat'ta] onlara, bir can [haksız yere bir canı öldürdüğü] zaman [kısasla] hükmetmelerini farz kıldık:
قتَلَتْ نفسًا بغير حقٍّ، {بِالنَّفْسِ} يعنى: أن تُقْتَلَ النفسُ القاتلةُ بالنفسِ المَقْتولةِ. {وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ} يقولُ: وفرَضْنا عليهم فيها أن يَفْقَئوا العينَ التي فقَأ صاحبُها مثلَها مِن نفسٍ أُخرى بالعينِ المفقوءةِ، ويُجْدَعَ الأَنفُ بالأنفِ، وتُقْطَعَ الأذنُ بالأذنِ، وتُقلَعَ السنُّ بالسنِّ، ويُقْتَصَّ مِن الجارحِ غيرَه ظُلْمًا للمَجْروحِ.
{بِالنَّفْسِ} “cana can” yani öldüren canın, öldürülen can karşılığında öldürülmesini [farz kıldık]. {وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ} “ve göze göz” buyurur: Sahibi başka bir candan bir benzerini çıkaran gözün, çıkarılan göz karşılığında çıkarılmasını; burun karşılığında burnun kesilmesini; kulak karşılığında kulağın kesilmesini; diş karşılığında dişin sökülmesini ve başkasına zulmen yara açandan, yaralanan kimse lehine kısas yapılmasını orada onlara farz kıldık.
وهذا إخبارٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ عن اليهودِ، وتَعْزيةٌ منه له عن كفرِ مَن كفَر منهم به بعد إقْرارِه بنبوتِه، وإدْبارِه عنه بعدَ إقبالِه، وتعريفٌ منه له جَراءتَهم قديمًا وحديثًا على ربِّهم وعلى رسلِ ربِّهم، وتَقَدُّمَهم على كتابِ اللَّهِ بالتحريفِ والتَّبْديلِ.
Bu, şanı yüce olan Allah'tan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yahudiler hakkında bir haberdir; peygamberliğini ikrar ettikten sonra inkâr edenlerin ve ona yöneldikten sonra sırt çevirenlerin küfrüne karşı bir tesellisidir; onların geçmişte ve günümüzde Rablerine ve Rablerinin elçilerine karşı cüretkârlıklarını, Allah'ın Kitabı'nı tahrif ve tebdil etmeye cüret edişlerini ona bildirmesidir.
يقولُ تعالى ذكرُه له: وكيف يَرْضَى هؤلاء اليهودُ يا محمدُ بحكمِك إذ جاءوا يُحَكِّمونك وعندَهم التوراةُ التي يُقِرُّون بها أنها كتابي ووحْيِى إلى رسولى موسى، فيها حُكْمى بالرجمِ على الزُّناةِ المُحْصَنِين، وقَضائي بينَهم أن مَن قتَل نفسًا ظلمًا فهو بها قَوَدٌ، ومَن فقَأ عينًا بغيرِ حقٍّ فعينُه بها مَفْقوءةٌ قِصاصًا، ومَن جدَع أَنْفًا فأنفُه به مَجْدوعٌ، ومَن قلع سِنًّا فسِنُّه بها مَقْلوعةٌ، ومَن جرَح غيرَه جُرْحًا فهو مُقْتَصٌّ منه مثلُ الجُرْحِ الذي جرَحه؟ ثم هم مع الحكم الذي عندَهم في التوراةِ مِن أحكامى يَتَوَلَّوْن عنه، ويَتْرُكون العملَ به. يقولُ: فهم بتركِ حكمِك، وبسُخْطِ قَضائِك بينَهم أخرَى وأَوْلَى.
Şanı yüce olan [Allah] ona şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Yanlarında benim Kitabım ve elçim Mûsâ'ya vahyim olduğunu ikrar ettikleri, içinde evli zânilere recm hükmüm, haksız yere bir cana kıyanın ona karşılık kısas edileceğine, haksız yere bir gözü çıkaranın gözünün kısas olarak çıkarılacağına, bir burnu kesenin burnunun kesileceğine, bir dişi sökenin dişinin söküleceğine ve bir başkasına yara açandan açtığı yaranın aynısıyla kısas yapılacağına dair aralarındaki hükmüm bulunan Tevrat varken, seni hakem tayin etmeye geldiklerinde bu Yahudiler senin hükmüne nasıl razı olurlar? Üstelik onlar, Tevrat'ta yanlarında bulunan hükümleri varken ondan yüz çevirmekte ve onunla amel etmeyi terk etmektedirler. [Allah] buyuruyor ki: Onlar senin hükmünü terk etmeye ve aralarında verdiğin hükme öfkelenmeye çok daha müsaittirler ve buna daha yatkındırlar.
وبنحوِ ما قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: لمَّا رأَتْ قُرَيْظة النبيَّ ﷺ قد حكَم بالرجمِ، وكانوا يُخْفُونه في كتابِهم، نهَضَت قُرَيظةُ فقالوا: يا محمدُ، اقْضِ بينَنا وبينَ إخْوانِنا بنى النَّضيرِ. وكان بينهم دمٌ قبلَ قُدومِ
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Kurayza, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi kitaplarında gizledikleri recm ile hükmettiğini görünce Kurayza harekete geçti ve dediler ki: “Ey Muhammed! Bizimle kardeşlerimiz Nadîroğulları arasında hüküm ver.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce aralarında bir kan davası vardı.
النبيِّ ﷺ، وكانت النَّضيرُ يَتَعَزَّزُون على بنى قُرَيظةَ، ودِيَاتُهم على أنصافِ دياتِ النضيرِ، وكانت الديةُ مِن وُسُوقِ التمرِ أربعين ومائةً وَسْقٍ لبنى النضيرِ، وسبعين وَسْقًا لبنى قُرَيظةَ، فقال: "دمُ القُرَظيِّ وَفاءٌ مِن دمِ النَّضِيريِّ". فغضِب بنو النضيرِ، وقالوا: لا نُطيعُك في الرجمِ، ولكن تأْخُذُ بحُدودِنا التي كنا عليها. فنزَلَت: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ} [المائدة: ٥٠]. ونزل: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} الآية .
Nadîroğulları Kurayzaoğullarına üstünlük taslıyorlardı ve [Kurayza'nın] diyetleri Nadîr'in diyetlerinin yarısı kadardı. Hurma vesakı cinsinden diyet, Nadîroğulları için yüz kırk vesak, Kurayzaoğulları için ise yetmiş vesaktı. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Kurayzalı'nın kanı, Nadîrli'nin kanına denktir.” Bunun üzerine Nadîroğulları öfkelendiler ve: “Recm konusunda sana itaat etmeyiz; ancak bizim eskiden beri uyguladığımız hadlerimizi uygularsın” dediler. Bunun üzerine: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ} [el-Mâide: 50] ve: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} ayeti indi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ}. قال: فما بالُهم يُخالِفون، يَقْتُلون النفسَيْن بالنفسِ، ويَفْقَئون العينَيْن بالعينِ؟
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık” [ayeti hakkında] nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Onlara ne oluyor ki muhalefet edip bir cana karşılık iki canı öldürüyorlar, bir göze karşılık iki gözü çıkarıyorlar?”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا خَلَّادٌ الكوفيُّ، قال: ثنا الثوريُّ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ، قال: كان بينَ حَيَّين مِن الأنصارِ قِتالٌ، فكان بينَهم، قَتْلَى، وكان لأحدِ الحَيَّين على الآخَرِ طَوْلٌ، فجاء النبيُّ ﷺ، فجعَل يَجْعَلُ الحرَّ بالحرِّ، والعبدَ بالعبدِ، والمرأةَ بالمرأةِ، فنزَلَت: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ} [البقرة: ١٧٨]. قال سفيانُ: وبلَغَنى عن ابن عباسٍ أنه قال: نسَخَتها: {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hallâd el-Kûfî anlattı, dedi ki: Bize es-Sevrî, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten anlattı; dedi ki: Ensâr'dan iki kabile arasında bir çatışma çıktı ve aralarında ölüler oldu. Kabilelerden birinin diğeri üzerinde üstünlüğü vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve hüre hür, köleye köle, kadına kadın [kısasını] uygulamaya başladı. Bunun üzerine: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ} [el-Bakara: 178] “Hüre hür, köleye köle...” [ayeti] indi. Süfyân dedi ki: Bana İbn Abbâs'tan, onun: “Bunu {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} ‘Cana can’ [ayeti] neshetmiştir” dediği ulaştı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} - {فِيهَا}: في التوراةِ -
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den [şöyle dediğini] nakletti: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Orada onlara cana can [olduğunu] yazdık” - {فِيهَا} “Orada”: Tevrat'ta [demektir] -
{وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ} حتى : {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ}. قال مجاهدٌ، عن ابن عباسٍ، قال: كان على بنى إسرائيلَ القِصاصُ في القَتْلَى، ليس بينَهم ديةٌ في نفسٍ ولا جُرْحٍ. قال: وذلك قولُ اللَّهِ تعالى ذكرُه: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا}؛ في التوراةِ، فخفَّف اللَّهُ عن أمة محمدٍ ﷺ، فجعَل عليهم الديةَ في النفسِ والجراحِ، وذلك تخفيفٌ مِن ربِّكم ورحمةٌ {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} .
{وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ} “ve göze göz” ifadesinden {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} “yaralara kısas” kısmına kadar. Mücâhid, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: “Öldürülenler hususunda İsrailoğullarına kısas farz kılınmıştı; aralarında ne can ne de yara için diyet yoktu.” Dedi ki: Şânı yüce olan Allah'ın: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا} “Orada onlara yazdık” yani Tevrat'ta [yazdık] sözü budur. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine hafifletti de onlar için canda ve yaralarda diyeti meşru kıldı; bu ise Rabbinizden bir hafifletme ve rahmettir. {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ}. قال: إن بني إسرائيلَ لم يُجْعَلْ لهم ديةٌ فيما كتَب اللَّهُ لموسى في التوراةِ مِن نفسٍ قُتِلَت، أو جُرْحٍ، أو سِنٍّ، أو عينٍ، أو أنفٍ، إنما هو القِصاصُ أو العَفْوُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “İsrailoğullarına, Allah'ın Tevrat'ta Mûsâ için yazdığı hükümlerde öldürülen bir can, bir yara, bir diş, bir göz veya bir burun hususunda diyet konulmamıştı; sadece kısas yahut af vardı.”
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا}. أي: في التوراةِ، {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا} “Orada onlara yazdık” yani Tevrat'ta; {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “cana can” sözü hakkında [açıklamasını] anlattı .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا}. أي: في التوراةِ، {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا} “Orada onlara yazdık” yani Tevrat'ta; {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “cana can” sözü hakkında [açıklamada bulundu].
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ}. حتى بلَغ: {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ}: بعضُها ببعضٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Orada onlara cana can... [diye] yazdık” [ayetinden] {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} “yaralar da kısastır” [ifadesine] kadarki kısmı hakkında şöyle dedi: “[Yani yaraların] birbirine karşılık [kısas edilmesidir].”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ}. قال: يقولُ: تُقْتَلُ النفسُ بالنفسِ، وتُفْقَأُ العينُ بالعينِ، ويُقْطَعُ الأَنفُ بالأنفِ، وتُنْزَعُ السِّنُّ بالسنِّ، وتُقْتَصُّ الجِراحُ بالجِراحِ. فهذا يَسْتَوِى فيه أحْرارُ المسلمين فيما بينَهم، رجالُهم ونساؤُهم، إذا كان في النفسِ وما دون النفسِ، ويَسْتَوِى فيه العَبيدُ؛ رجالُهم ونساؤُهم، فيما بينَهم، إذا كان عمدًا في النفسِ وما دونَ النفسِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “cana can” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “[Allah] buyuruyor ki: Cana karşılık can öldürülür, göze karşılık göz çıkarılır, burna karşılık burun kesilir, dişe karşılık diş sökülür, yaralara karşılık yaralarla kısas yapılır. Bu hükümde, canda ve candan aşağısında [yaralamalarda] hür Müslümanların erkekleri ve kadınları kendi aralarında eşittir; kölelerin erkekleri ve kadınları da canda ve candan aşağısında kasten işlendiğinde kendi aralarında eşittir .”
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” sözünün tevili hakkında [açıklama]:
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}؛ فقال بعضُهم: عُنى بذلك المجروحُ ووليُّ القَتيلِ.
Tevil ehli, {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” [ayetinde] kastedilen kimse hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları: “Bununla yaralanan kimse ve öldürülenin velisi kastedilmiştir” dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن قيسِ بن مسلمٍ، عن طارقِ بن شهابٍ، عن الهَيْثمِ بن الأسودِ، عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: يُهْدَمُ عنه - يعنى المجروحَ - مثلُ ذلك مِن ذنوبِه .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan, o el-Heysem b. el-Esved'den, o Abdullah b. Amr'dan {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında [şöyle dediğini] nakletti: “Ondan –yani yaralanan kimseden– günahlarından o kadarı silinir .”
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن قيسِ بن مسلم، عن طارقِ بن شِهابٍ، عن الهيثمِ بن الأسودِ، عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو بنحوِه.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan, o el-Heysem b. el-Esved'den, o [da] Abdullah b. Amr'dan bunun benzerini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن قيسٍ بن مسلمٍ، عن طارقِ بن شهابٍ، عن الهيثمِ بن الأسودِ أبي العُرْيانِ، قال: رأيْتُ مُعاويةَ قاعدًا على السريرِ، وإلى جنبِه رجلٌ أحمرُ كأنه مَوْلًى، وهو عبدُ الله بنُ عمرٍو، فقال في هذه الآيةِ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: يُهْدَمُ عنه مِن ذنوبِه مثلُ ما تصَدَّق به .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan, o el-Heysem b. el-Esved Ebü'l-Uryân'dan anlattı; dedi ki: Muâviye'yi sedirde otururken gördüm, yanında sanki bir azatlı köle gibi kızıl tenli bir adam vardı; o, Abdullah b. Amr idi. Bu ayet: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında şöyle dedi: “Neyi bağışladıysa günahlarından onun benzeri silinir .”
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْم، قال: أَخْبَرَنَا مُغيرةُ، عن إبراهيمَ في قولِه: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: للمجروحِ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm'in: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” sözü hakkında: “Yaralanan kimse içindir ” dediğini haber verdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ بنُ عبدِ الوارثِ، قال: ثنا شعبةُ، عن عُمارة بن أبى حَفْصةَ، عن أبي عُقْبةً، عن جابرِ بن زيدٍ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: للمجروحِ.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed b. Abdilvâris anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Umâre b. Ebî Hafsa'dan, o Ebû Ukbe'den, o Câbir b. Zeyd'den {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında: “Yaralanan kimse içindir” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنى حَرَمِيُّ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أَخْبَرَنى عُمارةُ، عن رجلٍ - قال حَرَميٌّ: نسيتُ اسمَه - عن جابرِ بن زيدٍ بمثلِه .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Haremî b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Umâre, bir adamdan –Haremî: İsmini unuttum dedi– o da Câbir b. Zeyd'den benzerini haber verdi .
حدَّثنا ابن وَكيع، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغيرةَ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: للمَجْروحِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Hammâd'dan, o İbrâhîm'den {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında: “Yaralanan kimse içindir” dediğini nakletti.
حدَّثنا زكريا بنُ يحيى بن أبي زائدةَ، قال: ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ، عن يونُسَ بن أبي إسحاقَ، عن أبي السَّفَرِ، قال: دفَع رجلٌ مِن قريشٍ رجلًا مِن الأنصارِ، فانْدَقَّت ثَنِيَّتُه، فرفَعَه الأنصاريُّ إلى مُعاويةَ، فلمَّا أَلَحَّ عليه الرجلُ قال مُعاويةُ: شأنَك وصاحبَك. قال: وأبو الدرداءِ عندَ معاويةَ، فقال أبو الدرداءِ: سمِعْتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ يقولُ: "ما مِن مسلمٍ يُصابُ بشيءٍ من جسدِه فيَهَبُه، إلا رفَعَه اللَّهُ به درجةً، وحَطَّ عنه به خَطيئَةً". فقال له الأنصاريُّ: أنت سمِعْتَه مِن رسولِ اللَّهِ ﷺ؟ قال: سمِعَتْه أُذُنايَ، ووعاه قبلى. فخلَّى سبيلَ القُرشيِّ، فقال معاويةُ: مُرُوا له بمالٍ .
Bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Yûnus b. Ebî İshâk'tan, o Ebü's-Sefer'den anlattı; dedi ki: Kureyş'ten bir adam Ensâr'dan bir adamı itti ve onun ön dişi kırıldı. Ensârî onu Muâviye'ye şikâyet etti. Adam ısrar edince Muâviye: “Arkadaşınla arandaki meseledir” dedi. Ebü'd-Derdâ da Muâviye'nin yanındaydı. Ebü'd-Derdâ dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Bir Müslümanın bedenine bir zarar gelir de onu bağışlarsa, Allah mutlaka onunla onun derecesini yükseltir ve onunla bir günahını siler.” Ensârî ona: “Bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mi işittin?” diye sordu. O: “İki kulağım işitti ve kalbim kavradı” dedi. Bunun üzerine [Ensârî] Kureyşliyi serbest bıraktı. Muâviye de: “Ona bir mal verilmesini emredin” dedi .
حدَّثنا محمودُ بنُ خِداشٍ، قال: ثنا هُشَيْمُ بنُ بَشِيرٍ، قال: أَخْبَرَنَا مُغيرةُ، عن الشعبيِّ، قال: قال ابن الصامتِ: سمِعْتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ يقولُ: "مَن جُرِح في جسدِه جراحةً فتصَدَّق بها، كُفَّر عنه ذنوبُه بمثلِ ما تصَدَّق به" .
Bize Mahmûd b. Hıdâş anlattı, dedi ki: Bize Huşeym b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, eş-Şa'bî'den haber verdi; dedi ki: İbnü's-Sâmit dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Bedeninden bir yara alan kimse onu bağışlarsa, bağışladığı miktarca günahlarına kefaret olur” .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن سفيانَ بن حسينٍ، عن الحسنِ في قولِه: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: كفارةٌ للمَجْروحِ .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn'den, o el-Hasan'dan {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” sözü hakkında: “Yaralanan kimse için kefarettir ” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن زكريا، قال: سمِعْتُ عامرًا يقولُ: كفارةٌ لمَن تصدَّق به.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Zekeriyyâ'dan anlattı; dedi ki: Âmir'i şöyle derken işittim: “Onu bağışlayan kimse için kefarettir.”
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. يقولُ: لوليِّ القتيلِ الذي عفا.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Allah] buyuruyor ki: [Kısas hakkından] vazgeçip affeden maktulün velisi içindir.”
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: أَخْبرَني شَبِيبُ بنُ سعيدٍ، عن شعبةَ بن الحَجَّاجِ، عن قيسِ بن مسلمٍ، عن الهيثمِ [أبي العُرْيانِ] ، قال: كنتُ بالشام، وإذا برجلٍ مع معاويةَ قاعدٍ على السريرِ، كأنه مَوْلًى، قال: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: فمَن تَصَدَّق به هدَم اللَّهُ عنه مثلَه مِن ذنوبِه. فإذا هو عبدُ اللَّهِ بنُ عمرٍو.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Şebîb b. Saîd, Şu'be b. el-Haccâc'dan, o Kays b. Müslim'den, o el-Heysem [Ebî'l-Uryân]'dan haber verdi; dedi ki: Şam'daydım, Muâviye ile birlikte sedirde oturan, azatlı köleye benzer bir adam gördüm; o: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” [ayeti hakkında]: “Kim onu bağışlarsa Allah onun günahlarından onun benzerini siler” dedi. Meğer o Abdullah b. Amr imiş.
وقال آخَرون: عنَى بذلك الجارحَ. وقالوا: معنى الآيةِ: فمَن تَصَدَّق بما وجَب له مِن قَودٍ أو قِصاصٍ على مَن وجَب ذلك له عليه، فعفا عنه، فعفْوُه ذلك عن الجاني كفَّارةٌ لذنبِ الجاني المجرمِ، كما القِصاصُ منه كفَّارةٌ له. قالوا: فأما أجْرُ العافي المتُصَدِّقِ فعلى اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bununla yaralayan kimse kastedilmiştir. Dediler ki: Ayetin anlamı; ‘Kime karşı kısas gerekiyorsa, lehine kısas hakkı doğan kişi bu hakkını bağışlar ve onu affederse, onun bu affı suçlu failin günahına kefaret olur; tıpkı ondan kısas alınmasının onun için kefaret olması gibi’ demektir. Dediler ki: Affeden ve bağışta bulunan kimsenin mükâfatı ise Allah'a aittir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدٍ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: كفَّارةٌ للجارحِ، وأجْرُ الذي أُصِيب على اللَّهِ .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında: “Yaralayan için kefarettir; zarara uğrayan kişinin mükâfatı ise Allah'a aittir ” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا يونُسُ بنُ أبي
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebû
إسحاقَ، قال: سمعْتُ مُجاهدًا يقولُ لأبي إسحاقَ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} يا أبا إسحاقَ؟ قال أبو إسحاقَ: للمُتَصَدِّقِ. فقال مجاهدٌ: للمُذْنِبِ الجارحِ .
İshâk anlattı; dedi ki: Mücâhid'i Ebû İshâk'a: “Ey Ebû İshâk! {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} ‘Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir’ [kimin içindir]?” derken işittim. Ebû İshâk: “Bağışlayan içindir” dedi. Bunun üzerine Mücâhid: “Günahkâr yaralayıcı içindir ” dedi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: قال مُغيرةُ، قال مجاهدٌ: للجارحِ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Mugîre dedi ki: Mücâhid: “Yaralayan içindir ” dedi.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن مُغيرةَ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا هَنَّادٌ وسفيانُ بنُ وَكيعٍ، قالا: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ ومجاهدٍ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قالا: للذي تُصُدِّق عليه، وأجْرُ الذي أُصِيب على اللَّهِ. قال هَنَّادٌ في حديثِه: قالا: كَفَّارةٌ للذى تُصُدِّق به عليه .
Bize Hennâd ve Süfyân b. Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhîm ve Mücâhid'den {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında [nakletti]; ikisi de: “Kendisine bağışta bulunulan [suçlu] içindir; zarara uğrayan kişinin mükâfatı ise Allah'a aittir” dediler. Hennâd hadisinde: İkisi: “Kendisine bağışta bulunulan kimse için kefarettir ” dediler [ifadesine yer verdi].
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا عَبِيدَةُ بنُ حُميدٍ، عن منصورٍ، عن مُجاهِدٍ بنحوِه.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ubeyde b. Humeyd, Mansûr'dan, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، عن زكريا، عن عامرٍ، قال: كفارةٌ لَمَن تُصُدِّق به عليه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr, Zekeriyyâ'dan, o Âmir'den [nakletti]; dedi ki: “Kendisine bağışta bulunulan kimse için kefarettir .”
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مُجاهدٍ وإبراهيمَ، قالا: كفارةٌ للجارحِ، وأجرُ الذي أُصِيب على اللَّهِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid ve İbrâhîm'den [nakletti]; her ikisi şöyle dediler: “Yaralayan için bir kefaret, yaralanan kimsenin mükâfatı ise Allah'a aittir.”
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيان، قال: سَمِعْتُ زيدَ بنَ أسلمَ يقولُ: إن عفَا عنه أو اقْتَصَّ منه، أو قبِل منه الديةَ، فهو كفَّارةٌ له .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Zeyd b. Eslem'in şöyle dediğini işittim: "Eğer onu affederse veya ona kısas uygularsa yahut ondan diyeti kabul ederse, bu onun için bir kefarettir ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: كفارةٌ للجارحِ، وأجرٌ للعافى؛ لقوله: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} [الشورى: ٤٠].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den anlattı; dedi ki: "{فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} [Şûrâ: 40] “Kim affeder ve arayı düzeltirse onun mükâfatı Allah'a aittir” buyruğundan ötürü; yaralayan için bir kefaret, affeden için ise bir mükâfattır."
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: كفارةٌ للمُتَصَدَّقِ عليه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Kendisine bağışta bulunulan [suçlu] için bir kefarettir .”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أَسَدٍ، قال: ثنا خالدٌ، قال: ثنا حُصَيْنٌ، عن ابن عباسٍ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. قال: هي كفَّارةٌ للجارحِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid anlattı, dedi ki: Bize Huseyn, İbn Abbâs'tan {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında: “O, yaralayan için bir kefarettir ” dediğini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن عَطاءِ بن السائبِ، عن سعيدٍ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}: فالكفَّارة للجارحِ، وأَجْرُ المتُصَدِّقِ على الله.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: “Kefaret yaralayan içindir, bağışlayanın mükâfatı ise Allah'a aittir.”
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال ثنا شِبْلٌ، عن عبدِ اللَّهِ بن كَثِيرٍ، عن مُجاهدٍ أنه كان يقولُ: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. يقولُ: للقاتلِ، وأجرٌ للعافى.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Abdullah b. Kesîr'den, o Mücâhid'in {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” hakkında şöyle dediğini anlattı: “Katil içindir; affeden için ise bir mükâfattır.”
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عِمْرانُ بنُ ظَبْيانَ، عن عديِّ بن ثابتٍ، قال: هُتِم رجلٌ على عهدِ مُعاويةَ، فأُعْطِى ديةٌ فلم يَقْبَلْ، ثم أُعْطِى ديتَيْن فلم يَقْبَلْ، ثم أُعْطِى ثلاثًا فلم يَقْبَلْ، فحدَّث رجلٌ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "فمَن تصَدَّق بدمٍ فما دونه كان كفَّارةً له من يومِ تصَدَّق إلى يومِ وُلِد" . قال: فتصَدَّق الرجلُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Zabyân, Adiyy b. Sâbit'ten anlattı; dedi ki: Muâviye devrinde bir adamın ön dişleri kırıldı . Ona bir diyet teklif edildi, kabul etmedi; sonra iki diyet teklif edildi, kabul etmedi; sonra üç diyet teklif edildi, yine kabul etmedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Kim bir kanı veya daha aşağısını bağışlarsa, bu bağışladığı günden doğduğu güne kadarki [günahları] için ona bir kefaret olur" . [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine adam bağışta bulundu .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ}. يقولُ: مَن جُرِح فتصَدَّق بالذي جُرح به على الجارحِ، فليس على الجارحِ سَبيلٌ ولا قَوَدٌ ولا عَقْلٌ، ولا حَرجَ عليه مِن أجلِ أنه تصَدَّق عليه الذي
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Yaralar da kısastır. Kim onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Kim yaralanır da maruz kaldığı yarayı yaralayan kimseye bağışlarsa, artık yaralayan aleyhine ne bir yol [dava hakkı], ne kısas, ne de diyet vardır; yaralanan kimse onu bağışladığı için onun üzerine hiçbir vebal da yoktur; [böylece bu...]
جُرِح، فكان كفَّارةً له مِن ظُلْمِه الذي ظلَم .
böylece bu, işlediği zulmünden ötürü onun için bir kefaret olur .”
وأولى القولين في ذلك عندى بالصواب قولُ مَن قال: عنَى به {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} المجروحَ، فلأن تكونَ الهاءُ في قولِه: {لَهُ}. عائدةٌ على "مَن" أَوْلَى مِن أن تكونَ مِن ذكرِ مَن لم يَجْرِ له ذكرٌ إلا بالمعنى دونَ التصريحِ، وأحْرَى، إذ الصدقةُ هي المُكَفِّرةُ ذنبَ صاحبِها دونَ المُتَصَدَّقِ عليه في سائرِ الصدَقاتِ غيرِ هذه، فالواجبُ أن يَكونَ سبيلُ هذه سبيلَ غيرِها مِن الصدَقاتِ.
Bu hususta bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı, {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “Kim de onu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir” [ifadesiyle] yaralanan kimsenin kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. Çünkü {لَهُ} “kendisi için” sözündeki zamirin "kim" lafzına dönmesi, açıkça zikredilmeyip sadece anlam yoluyla bilinen bir kimseye dönmesinden daha evlâ ve daha uygundur. Zira bu sadaka dışındaki diğer bütün sadakalarda sadaka, kendisine sadaka verilene değil, sadaka sahibine günah kefareti olmaktadır. Dolayısıyla bunun hükmünün de diğer sadakalar gibi olması gerekir.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن القِصاصَ إذ كان يُكَفَّرُ ذنبَ صاحبِه المُقْتَصِّ منه الذي أتاه في قتل من قتله ظلمًا - كقول النبيِّ ﷺ إذ أخذ البَيْعةَ على أصحابِه: "ألا تَقْتُلوا، ولا تَزْنوا، ولا تَسْرِقوا". ثم قال: "فمَن فعَل مِن ذلك شيئًا، فأُقِيم عليه حَدُّه، فهو كفَّارتُه" - فالواجبُ أن يَكونَ عفْوُ العافى المَجْنيِّ عليه أو وليِّ المقتولِ عنه نظيرَه في أن ذلك له كفارةٌ، فإن ذلك لو وجَب أن يكونَ كذلك، لَوجَب أن يَكونَ عفوُ المقْذوفِ عن قاذفِه بالزِّنى، وتركُه أخْذَه بالواجبِ له مِن الحدِّ - وقد قذَفه قاذفُه، وهو عَفيفٌ مسلمٌ مُحْصَنٌ - كفَّارةً للقاذفِ مِن ذنبِه الذي ركِبه، ومعصيتِه التي أتاها، وذلك ما لا نَعْلَمُ قائلًا مِن أهلِ العلمِ يَقولُه.
Eğer birisi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından biat alırken: "Öldürmeyiniz, zina etmeyiniz, hırsızlık yapmayınız" buyurup ardından: "Kim bunlardan bir şey yapar da kendisine haddi uygulanırsa, bu onun için bir kefarettir" dediği gibi, kısas uygulanan kimsenin haksızca adam öldürme suçunu kısasın kefaretle temizlemesi sebebiyle, mağdurun yahut maktulün velisinin faili affetmesinin de fail için kefaret olma noktasında buna denk olması gerektiğini zannederse; şayet durumun böyle olması gerekseydi, kendisine iftira edilen iffetli, Müslüman ve muhsan bir kimsenin, iftiracısını affetmesi ve hak ettiği had cezasını ondan almaktan vazgeçmesi de iftiracının işlediği günahtan ve yaptığı masiyetten ötürü bir kefaret olması gerekirdi; oysa ilim ehlinden hiç kimsenin bunu söylediğini bilmiyoruz.
فإذ كان غيرَ جائزٍ أن يكونَ تركُ المقذوفِ، الذي وصَفْنا أمرَه، أَخْذَ قاذفه بالواجب له من الحدِّ كفَّارةً للقاذفِ مِن ذنبِه الذي ركِبه، كان كذلك غيرَ جائزٍ أن يكونَ تركُ المجروحِ أخْذَ الجارحِ بحقِّه مِن القِصاصِ كفَّارةً للجارحِ
Durumunu nitelediğimiz, kendisine iftira atılan kimsenin, iftiracıdan alması gereken had cezasını tahsil etmekten vazgeçmesinin, iftiracının işlediği günah için bir kefaret olması caiz olmadığına göre; aynı şekilde yaralanan kimsenin de yaralayandan kısas hakkını almaktan vazgeçmesinin yaralayan için
مِن ذنبِه الذي ركِبه.
işlediği günahtan ötürü bir kefaret olması caiz değildir.
فإن قال قائلٌ: أو ليس للمَجْروحِ عندك آخُذُ جارحِه بدية جُرْحِه مكانَ القِصاصِ؟
Eğer biri: “Sana göre yaralanan kimsenin, kısas yerine yaralayandan yaranın diyetini alma hakkı yok mudur?” derse;
قيل له: بلى.
ona şöyle denir: “Evet, vardır.”
فإن قال: أفَرَأَيْتَ لو اختار الدية ثم عفا عنها، لكانت له قِبَلَه في الآخرةِ تَبِعةٌ؟
Şayet: “Peki bana söyler misin, eğer diyeti seçer de sonra onu affederse, ahirette onun aleyhine bir sorumluluk kalır mı?” derse;
قيل له: هذا كلامٌ عندَنا مُحالٌ؛ وذلك أنه لا يَكونُ عندنا مُختارًا الديةَ إلا وهو لها آخِدٌ، فأما العفوُ فإنما هو عفوٌ عن الدمِ - وقد دلَّلْنا على صحةِ ذلك في موضعٍ غيرِ هذا بما أغْنَى عن تكريره في هذا الموضعِ - إلا أن يَكون مُرادًا بذلك هِبتُها لمَن أُخِذَت منه بعد الأخْذِ، مع أن عفوَه عن الديةِ بعدَ اختيارِه إياها لو صحَّ لم يَكُنْ في صحةِ ذلك ما يُوجِبُ أن يَكونَ المَعْفُوُّ له عنها بريئًا مِن عقوبةِ ذنبِه عندَ اللَّهِ؛ لأن اللَّهَ تعالى ذكرُه أوْعَد قاتلَ المؤمنِ بما أوْ عَدَه به إن لم يَتُبْ مِن ذنبِه، والديةُ مأخوذةٌ، منه، أحَبَّ أم سَخِط، والتوبةُ مِن التائبِ إنما تكونُ توبةً إِذا اخْتارَها وأرادَها وآثَرَها على الإصْرارِ.
ona şöyle denir: “Bu bize göre tutarsız bir sözdür; zira bize göre bir kimse diyeti ancak onu almak suretiyle seçmiş olur. Affetmeye gelince, o ancak kandan vazgeçmektir; nitekim bunun doğruluğunu başka bir yerde burada tekrar etmeye lüzum bırakmayacak şekilde delillendirmiş bulunuyoruz . Meğerki bununla kastedilen, diyeti aldıktan sonra onu kendisinden alındığı kişiye bağışlamış olması olsun. Bununla birlikte, diyeti seçtikten sonra onu affetmesi sahih kabul edilse bile, bunun sahih olması kendisi için affedilen kimsenin Allah katında günahının cezasından kurtulmuş olmasını gerektirmez. Çünkü zikri yüce olan Allah, bir mümini öldüren kimseyi, günahından tövbe etmediği takdirde vadettiği ceza ile tehdit etmiştir. Diyet ise istese de istemese de kendisinden alınır. Tövbe eden kimseden tövbe ancak onu tercih ettiği, istediği ve günahta ısrar etmeye yeğlediği zaman tövbe olur.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن ذلك وإن كان كذلك، فقد يَجِبُ أن يكونَ له كفارةً، كما كان القِصاصُ له كفَّارةً، فإنَّا إنما جعَلْنَا القِصاص له كفَّارةً مع ندمه وبَذْلِه نفسَه لأخْذِ الحقِّ منها، تَنَصُّلًا مِن ذنبِه، بخبرِ النبيِّ ﷺ، فأما الديةُ إذا اختارَها المَجْروحُ ثم عفا عنها، فلم يُقْضَ عليه بحدِّ ذنبِه فيكونَ ممَّن دخَل في حكمِ النبيِّ ﷺ وقولِه:
Şayet bir kimse, durum her ne kadar böyle olsa da, tıpkı kısasın onun için bir kefaret olduğu gibi [bu durumun da] onun için bir kefaret olmasının gerekeceğini zannederse; [bilsin ki] biz kısası, onun pişmanlığı ve günahından arınmak gayesiyle nefsinden hakkın alınması için kendini teslim etmesiyle birlikte ancak Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberi sebebiyle kefaret saydık. Yaralanan kimsenin diyeti seçip sonra onu affetmesine gelince, [bu durumda fail hakkında] günahının cezasıyla hükmedilmiş değildir ki Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne ve şu sözünün kapsamına girmiş olsun:
"فمَن أُقِيم عليه الحدُّ فهو كفَّارتُه". ثم مما يُؤَكِّدُ صحةَ ما قلْنا في ذلك الأخبارُ التي ذكَرْناها عن رسولِ اللَّهِ ﷺ مِن قولِه: "فمَن تصدَّق بدمٍ ". وما أشْبَه ذلك مِن الأخبارِ التي قد ذكَرْناها قبلُ.
“Kime had uygulanırsa, bu onun için bir kefarettir.” Ayrıca bu konuda söylediğimiz şeyin doğruluğunu pekiştiren delillerden biri de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğimiz: "Kim bir kanı bağışlarsa... " sözü ve daha önce zikrettiğimiz benzeri rivayetlerdir.
وقد يجوزُ أن يَكونَ القائلون: إنه عنَى بذلك الجارحَ. أرادوا المعنى الذي ذُكِر عن عروةَ بن الزبيرِ، الذي حدَّثني به الحارثُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا ابن سَلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: أَخْبَرَنى عبدُ اللَّهِ بنُ كثيرٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: إذا أصاب رجلٌ رجلًا، ولا يَعْلَمُ المُصابُ مَن أصابه، فاعْتَرَف له المُصيبُ، فهو كفارةٌ للمُصيبِ. قال: وكان مجاهدٌ يقولُ عندَ هذا: أصاب عُروةُ بنُ الزبيرِ عينَ إنسانٍ عندَ الرُّكْنِ فيما يَسْتَلِمون، فقال له: يا هذا، أنا عروةُ بنُ الزبيرِ، فإن كان بعينِك بأسٌ فأنا بها.
Bununla yaralayanın kastedildiğini söyleyenlerin, Urve b. ez-Zübeyr'den zikredilen ve bana el-Hâris b. Muhammed'in anlattığı şu manayı kastetmiş olmaları da mümkündür; dedi ki: Bize İbn Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den haber verdi; o şöyle demiştir: Bir adam bir adama zarar verir de zarar gören kişi kendisine kimin zarar verdiğini bilmezse, sonra da zararı veren kişi bunu ona itiraf ederse, bu zarar veren için bir kefarettir. [Râvî] dedi ki: Mücâhid bu konuda şöyle derdi: Urve b. ez-Zübeyr, [Kâbe'deki] Rükn'ün yanında insanların istilâm ettiği sırada bir adamın gözüne [yanlışlıkla] vurdu ve ona: “Ey kişi, ben Urve b. ez-Zübeyr'im! Eğer gözünde bir zarar meydana gelmişse sorumlusu benim” dedi.
وإذا كان الأمرُ مِن الجارحِ على نحوِ ما كان من عروةً مِن خطأِ فعلٍ على غيرِ عمْدٍ، ثم اعْتَرَف للذى أصابه بما أصابه، فعفا له المصابُ بذلك عن حقِّه قِبَلَه، فلا تَبِعةَ له حينئذٍ قِبَلَ المُصيبِ في الدنيا ولا في الآخِرةِ؛ لأن الذي كان وجب له قِبَلَه مالٌ لا قِصاصٌ، وقد أبْرَأه منه، فإبْراؤه منه كفَّارةٌ [له مِن] حقِّه الذي كان له أخْذُه به، فلا طَلِبَةَ له بسببِ ذلك قِبَلَه في الدنيا ولا في الآخرةِ، ولا عقوبةَ تُلْزِمه بها بما كان منه إلى مَن أصابه؛ لأنه لم يَتَعَمَّدْ إصابتَه بما أصابه به فيَكونَ بفعلِه آثمًا يَسْتَحِقُّ به العقوبةَ مِن ربِّه؛ لأن اللَّهَ ﷿ قد وضَع الجُناحَ عن عباده فيما أخْطَئوا فيه ولم
Yaralayan kimseden sâdır olan durum, Urve’den sâdır olan gibi kasten olmayıp bir fiil hatasından ibaret olur, sonra da zarar verdiği kimseye ne yaptığını itiraf eder ve zarar gören kimse de bundan dolayı onun üzerindeki hakkından vazgeçip onu bağışlarsa; bu durumda artık dünyada da ahirette de [zarar görenin] zarar veren üzerinde hiçbir hakkı kalmaz. Çünkü onun aleyhine vâcip olan şey kısas değil mal [diyet] idi ve [mağdur] onu bundan ibra etmiştir. Dolayısıyla onu ibra etmesi, kendisinden alabileceği hakkına karşılık [onun için] bir kefarettir. Artık bundan dolayı dünyada da ahirette de onun aleyhine hiçbir hak talebi ve zarar verdiği kişiye karşı işlemiş olduğu fiilden ötürü kendisine yüklenecek hiçbir ceza söz konusu olmaz. Çünkü o, başına getirdiği şeyle ona kasten zarar vermemiştir ki bu fiili sebebiyle günahkâr olup Rabbinden cezayı hak etsin. Zira aziz ve celîl olan Allah, kullarından hata ettikleri ve
يَتَعَمَّدُوه من أفعالهم، فقال في كتابِه: {وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ} [الأحزاب: ٥]. [والتصدقُ في هذا الموضعِ] بالدمِ العفوُ عنه.
kastetmedikleri fiillerinden günahı kaldırmış ve Kitabında şöyle buyurmuştur: {وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ} [Ahzâb: 5] “Hata ederek yaptıklarınızda size bir günah yoktur; lâkin kalplerinizin bile bile kastettiğinde [günah] vardır”. [Bu makamda kanı bağışlamak] ise onu affetmektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” kavlinin tevili hakkında görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن لم يَحْكُم بما أنْزَل اللَّهُ في التوراةِ مِن قَوْدِ النفسِ القاتلةِ قصاصًا بالنفسِ المقتولةِ ظلمًا، ولم يَفْقَأ عين الفاقئِ بعينِ المَفْقوءِ ظلمًا، قِصاصًا ممَّن أمَرَه اللَّهُ به بذلك في كتابِه، ولكن أقاد من بعضٍ، ولم يُقِدْ مِن بعضٍ، أو قتَل في بعضٍ اثنين بواحدٍ، وإِنَّ مَن يَفْعَلُ ذلك، مِن الظالمين. يعنى: ممَّن جار عن حكمِ اللَّهِ، ووضَع فعلَه ما فعَل مِن ذلك في غيرِ موضعِه الذي جعَله اللَّهُ له موضعًا.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kim Allah'ın Tevrat'ta indirdiği, haksız yere öldürülen cana karşılık öldüren canın kısas olarak öldürülmesi hükmüyle hükmetmezse; Allah'ın Kitabında kendilerine emrettiği kimselerden kısas olarak haksız yere çıkarılan göze karşılık çıkaranın gözünü çıkarmaz, aksine bazısına kısas uygulayıp bazısına uygulamaz yahut bir kişiye karşılık iki kişiyi öldürürse, işte bunu yapanlar zalimlerdendir. Yani: Allah'ın hükmünden sapan ve yaptığı bu fiili Allah'ın tayin ettiği yerin dışına koyan kimselerdendir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦)} “Onların izleri üzerinden, kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde bir hidayet ve bir nur bulunan, kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı ve muttakiler için bir yol gösterici ve bir öğüt olarak İncil'i verdik” kavlinin tevili hakkında görüş:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ}: أَتْبَعْنا. يقولُ: أَتْبَعْنا عيسى ابنَ مريمَ على آثارِ النبيِّين الذين أسْلَموا مِن قبلِك يا محمدُ، فبعَثْناه نبيًّا مصدِّقًا لكتابِنا الذي أنْزَلْناه إلى موسى مِن قبلِه أنه حقٌّ، وأن العملَ بما لم يَنْسَخُه الإنجيلُ منه فرضٌ واجبٌ. {وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ}. يقولُ: وأَنْزَلْنا إليه كتابَنا الذي اسمُه الإنجيلُ. {فِيهِ هُدًى وَنُورٌ}. يقولُ: في الإنجيلِ {هُدًى}، وهو بَيانُ ما جهِله الناسُ مِن حكمِ اللَّهِ في زمانِه، {وَنُورٌ}. يقولُ: وضياءٌ مِن عَمَى الجَهالَةِ، {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. يقولُ: أَوْحَيْنَا إليه ذلك وأَنْزَلْناه إليه بتَصْديقِ ما كان قبلَه مِن كتبِ اللَّهِ التي كان أَنْزَلَها على كلِّ أُمَّةٍ أُنْزِل إلى نبيِّها كتابٌ للعملِ بما أُنْزِل إلى نبيِّهم في ذلك الكتابِ، مِن تَحْليلِ ما حلَّل، وتحريمِ ما حرَّم. {وَهُدًى وَمَوْعِظَةً}. يقولُ: أَنْزَلْنا الإنجيلَ إلى عيسى مُصَدِّقًا للكتبِ التي قبلَه، وبيانًا لحكمِ اللَّهِ الذي ارْتَضاه لعباِده المتَّقِين في زمانِ عيسى وعِظةً لهم. يقولُ: وزَجْرًا لهم عما يَكْرَهُه اللَّهُ إلى ما يُحِبُّه مِن الأعمالِ، وتَنْبيهًا لهم عليه.
Zikri yüce olan Allah: {وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ} “Onların izleri üzerinden [peşlerinden] gönderdik” buyruğuyla; ardı sıra gönderdik, demek istemektedir. Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senden önce [bize] teslim olan peygamberlerin izleri üzerinden Meryem oğlu İsa'yı peşlerinden gönderdik ve onu, kendisinden önce Mûsâ'ya indirdiğimiz Kitabımızın hak olduğunu ve İncil'in neshetmediği hükümleriyle amel etmenin farz ve vacip olduğunu doğrulayan bir peygamber olarak gönderdik. {وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ} “Ve ona İncil'i verdik”. Şöyle buyurmaktadır: Ona adı İncil olan Kitabımızı indirdik. {فِيهِ هُدًى وَنُورٌ} “İçinde bir hidayet ve bir nur vardır”. Şöyle buyurmaktadır: İncil'de bir “hidayet” {هُدًى} vardır ki o, kendi döneminde insanların Allah'ın hükmünden bilmedikleri hususların açıklamasıdır; “ve bir nur” {وَنُورٌ} [vardır], yani cehalet körlüğünden [kurtaran] bir aydınlıktır. {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “Kendisinden öncekini doğrulayıcı olarak”. Şöyle buyurmaktadır: Peygamberine kitap indirilmiş olan her ümmete, peygamberlerine indirilen o kitaptaki hükümlerle amel etmeleri için helal kıldığını helal, haram kıldığını haram saymak suretiyle Allah'ın daha önce indirmiş olduğu kitapları doğrulayıcı olarak bunu ona vahyettik ve indirdik. {وَهُدًى وَمَوْعِظَةً} “Bir hidayet ve bir öğüt olarak”. Şöyle buyurmaktadır: İncil'i İsa'ya; kendisinden önceki kitapları doğrulayıcı, İsa dönemindeki muttaki kulları için Allah'ın razı olduğu hükmünün bir açıklaması ve onlar için bir öğüt olarak indirdik. Şöyle buyurmaktadır: [Yani] Allah'ın hoşlanmadığı şeylerden O'nun sevdiği amellere yönelmeleri hususunda onları sakındırma ve bu konuda onları bir uyarmadır.
والمتقون هم الذين خافوا اللَّهُ وحَذِروا عقابَه، فاتقَوه بطاعتِه فيما أمَرَهم، وحَذِروه بترْكِ ما نهاهم عن فعلِه.
Muttakiler ise; Allah'tan korkan, O'nun cezasından sakınan, emrettiği şeylerde O'na itaat ederek O'ndan sakınan ve yapmalarını yasakladığı şeyleri terk ederek O'nun azabından çekinen kimselerdir.
وقد مضَى البيانُ عن ذلك بشواهدِه قبلُ، فأَغْنَى ذلك عن إعادتِه .
Buna dair açıklama daha önce delilleriyle geçmiş olup burada tekrarlanmasına hacet kalmamıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٤٧)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٤٧)} “İncil ehli de Allah'ın onda indirdikleriyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir” kavlinin tevili hakkında görüş:
اخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَلْيَحْكُمْ}؛ فقرَأته قَرَأةُ الحجازِ والبَصْرةِ وبعضُ الكوفيين: {وَلْيَحْكُمْ} بتسكينِ اللامِ على وجهِ الأمرِ مِن اللَّهِ لأهلِ الإنجيلِ، أن يَحْكُموا بما أنْزَل اللَّهُ فيه مِن أحكامِه. وكأن مَن قرَأ ذلك كذلك أراد: وآتَيْناه الإنجيلَ فيه هُدًى ونورٌ ومُصَدِّقًا لِمَا بين يديه مِن التَّوراة، وأمَرْنا أهلَه أن يَحْكموا بما أنْزَل الله فيه. فيَكونُ في الكلامِ مَحْذوفٌ تُرِكَ اسْتِغْناءً بما ذُكِر عمَّا حُذِف.
Kıraat imamları {وَلْيَحْكُمْ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz, Basra ve bazı Kûfeli kurrâ, Allah'tan İncil ehline onda indirdiği hükümleriyle hükmetmeleri yönünde bir emir olmak üzere lâm harfinin sükûnuyla {وَلْيَحْكُمْ} şeklinde okumuşlardır. Bu şekilde okuyan kimse sanki şunu kastetmiştir: "Biz ona, içinde bir hidayet ve bir nur bulunan, kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak İncil'i verdik ve ehline Allah'ın onda indirdiği hükümlerle hükmetmelerini emrettik." Böylece sözde, zikredilen şey hazfedilenin yerine yettiği için terk edilmiş bir hazif bulunmaktadır.
وقرَأ ذلك جَماعةٌ مِن أهلِ الكوفةِ: (ولِيَحْكُمَ أهلُ الإنجيلِ) بكسرِ اللامِ مِن (لِيَحْكُمَ)، بمعنى: كى يَحْكُمَ أهلُ الإنْجيلِ. وكأن معنى مَن قرَأ ذلك كذلك:
Kûfe ehlinden bir topluluk ise bunu, (لِيَحْكُمَ)'deki lâm harfinin kesresiyle 'İncil ehli hükmetsin diye' mânasında (ولِيَحْكُمَ أهلُ الإنجيلِ) şeklinde okumuştur. Bunu bu şekilde okuyan kimsenin kastettiği anlam sanki şöyledir:
وآتَيْناه الإنجيلَ فيه هُدًى ونورٌ ومُصَدِّقًا لِمَا بين يديه مِنَ التَّوْرَاةِ، وكَى يَحْكُمَ أهلُه بما فيه مِن حكمِ اللَّهِ.
“Ona, içinde bir hidayet ve bir nur bulunan, kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve ehli onda bulunan Allah'ın hükmüyle hükmetsinler diye İncil'i verdik.”
والذي يَتَراءَى في ذلك أنهما قِراءتانِ مَشْهورتان مُتَقارِبَتا المعنى، فبأيِّ ذلك قرَأ قارئٌ فمُصِيبٌ فيه الصوابَ. وذلك أن اللَّهَ تعالى ذكرُه لم يُنْزِلْ كتابًا على نبيٍّ مِن أنبيائِه إلا ليَعْمَلَ بما فيه أهلُه الذين أُمِروا بالعملِ بما فيه، ولم يُنْزِله عليهم إلا وقد أمَرَهم بالعملِ بما فيه، فللعملِ بما فيه أنْزَله، وأمَر بالعملِ بما فيه أهلَه، فكذلك الإنجيلُ، إذ كان مِن كتبِ اللَّهِ التي أنْزَلها على أنبيائِه، فللعملِ بما فيه أنْزَله على عيسى، وأمَر بالعملِ به أهلَه، فسَواءٌ قُرِئ ذلك على وجهِ الأمرِ بتسكينِ اللامِ، أو قُرِئ على وجهِ الخبرِ بكسرِها؛ لاتفاقِ معنيَيْهما.
Bu hususta ortaya çıkan görüş şudur ki, bunlar anlamları birbirine yakın iki meşhur kıraattir; bir okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur. Zira zikri yüce olan Allah, peygamberlerinden herhangi bir peygambere bir kitap indirdiğinde, onu ancak içindekilerle amel etmesi emredilen ehlinin onunla amel etmesi için indirmiş ve onlara içindekilerle amel etmelerini emretmeksizin indirmemiştir. Dolayısıyla onu içindekilerle amel edilsin diye indirmiş ve ehline içindekilerle amel etmeyi emretmiştir. Aynı şekilde İncil de Allah'ın peygamberlerine indirdiği kitaplardan biri olduğuna göre, onu İsa'ya içindekilerle amel edilsin diye indirmiş ve ehline onunla amel etmeyi emretmiştir. Dolayısıyla anlamlarının örtüşmesi sebebiyle bunun lâm harfinin sükûnu ile emir tarzında okunması ile lâm harfinin kesresi ile haber tarzında okunması eşittir.
وأما ما ذُكر عن أبيِّ بن كعبٍ مِن قِراءتِه ذلك: (وأنْ ليَحْكُمَ ). على وجهِ الأمْرِ، فذلك مما لم يَصِحَّ به النقلُ عنه، ولو صحَّ أيضًا لم يَكُنْ في ذلك ما يُوجِبُ أن تكونَ القِراءةُ بخلافِه مَحْظورةً، إذ كان معناها صحيحًا، وكان المُتَقَدِّمون مِن أئمةِ القرأةِ قد قرَءوا بها.
Ubeyy b. Ka'b'dan rivayet edilen, emir tarzında olmak üzere (وأنْ ليَحْكُمَ ) şeklindeki kıraatine gelince; bu, kendisinden sahih bir nakille sabit olmamış bir rivayettir. Sahih olsaydı bile anlamı doğru olduğu ve önceki kıraat imamları da bununla okuduğu için bunun dışındaki kıraatle okumanın yasak olmasını gerektirmezdi.
وإذ كان الأمرُ في ذلك على ما بيَّنَّا، فتأويلُ الكلامِ إِذا قُرِئَ بكسرِ اللامِ مِن (لِيَحْكُمَ): وآتَيْنا عيسى ابنَ مريمَ الإنجيلَ فيه هُدًى ونُورٌ، ومُصَدِّقًا لما بينَ يديه مِن التوراةِ، وهُدًى وموعظةً للمتقين، وكى يَحْكُمَ أهل الإنجيلِ بما أَنْزَلْنا فيه، فبدَّلوا حكمَه، وخالَفُوه، فضلُّوا بخلافِهم إياه، إذ لم يَحْكُموا بما أَنْزَلَ اللَّهُ فيه وخالَفوه {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. يعنى الخارِجِين عن أَمْرِ اللَّهِ فيه، المُخالِفين له فيما أمَرَهم ونهاهم في كتابِه.
Bu husustaki durum açıkladığımız gibi olunca, (لِيَحْكُمَ / liyahkume) kelimesindeki lâm harfinin kesresiyle okunduğunda sözün tevili şöyledir: «Meryem oğlu İsa'ya, içinde bir hidayet ve nur bulunan, kendisinden önceki Tevrat'ı tasdik edici, takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olmak üzere ve İncil ehli onda indirdiğimiz hükümlerle hükmetsinler diye İncil'i verdik. Fakat onlar onun hükmünü değiştirdiler ve ona muhalefet ettiler; Allah'ın onda indirdiği hükümlerle hükmetmeyip O'na muhalefet ettiklerinde bu muhalefetleri sebebiyle saptılar. {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “İşte onlar fasıkların ta kendileridir.”» [Ayet], onda Allah'ın emrinden çıkanları, Kitabı'nda kendilerine emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na muhalefet edenleri kastetmektedir.
فأما إذا قُرِئ بتسكينِ اللامِ، فتأويلُه: وآتَيْنا عيسى ابنَ مريمَ الإنجيلَ فيه هُدًى ونُورٌ، ومُصَدِّقًا لما بينَ يديه مِن التوراةِ، وأمَرْنا أهلَه أن يَحْكُموا بما أَنْزَلنا فيه، فلم يُطِيعونا في أمْرِنا إياهم بما أمَرْناهم به فيه، ولكنهم خالَفوا أَمْرَنا، فالذين خالَفوا أَمْرَنا الذي أمَرْناهم به فيه هم الفاسقون.
Lâm harfinin sükûnu ile okunduğunda ise tevili şöyledir: Meryem oğlu İsa'ya, içinde bir hidayet ve bir nur bulunan, kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak İncil'i verdik ve ehline onda indirdiğimiz hükümlerle hükmetmelerini emrettik; fakat onlar onda kendilerine emrettiğimiz hususlarda emrimize itaat etmeyip emrimize muhalefet ettiler. İşte onda kendilerine emrettiğimiz emrimize muhalefet edenler fasıkların ta kendileridir.
وكان ابن زيدٍ يقولُ: الفاسقون في هذا الموضعِ وفي غيرِه هم الكاذبون.
İbn Zeyd ise şöyle derdi: “Fasıklar bu makamda da diğer yerlerde de yalancılardır.”