حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. قال: ومَن لم يَحْكُمْ مِن أَهلِ الإنجيلِ أيضًا بذلك {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. قال: الكاذبون هنا . قال: وقال ابن زيدٍ: كلُّ شيءٍ في القرآنِ، إلا قليلًا، "فاسقٌ" فهو كاذبٌ وقرَأ قولَ اللَّهِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ} [الحجرات: ٦]. قال: الفاسِقُ ههنا كاذبٌ .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “İncil ehli de Allah'ın onda indirdikleriyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir” kavli hakkında şöyle dedi: “İncil ehlinden kim de bununla hükmetmezse {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} ‘işte onlar fasıkların ta kendileridir’.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Burada [fasıklar] yalancılardır .” [Râvî] dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: “Kur'an'daki pek azı müstesna her 'fasık' lafzı yalancı demektir.” Ve Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ} [Hucurât: 6] “Ey iman edenler! Eğer bir fasık size bir haber getirirse...” kavlini okudu ve: “Fasık burada yalancı demektir ” dedi.
وقد بيَّنا معنى "الفسقِ" بشَواهِده فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Daha önce "fısk" kelimesinin anlamını delilleriyle birlikte bu makamda tekrarlanmasına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “Sana da kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve ona şahit / koruyucu olmak üzere Kitab'ı hak ile indirdik” kavlinin tevili hakkında görüş:
وهذا خطابٌ مِن الله تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، يقولُ تعالى ذكرُه:
Bu, zikri yüce olan Allah'tan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır:
وأنزَلْنا إليك يا محمدُ {الْكِتَابَ}، وهو القرآنُ الذي أنْزَلَه عليه. ويعنى بقولِه: {بِالْحَقِّ}: بالصدقِ، ولا كذبَ فيه، ولا شكَّ أنه مِن عندِ اللَّهِ. {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: أَنْزَلْناه بتَصْديقِ ما قبلَه مِن كتبِ اللَّهِ التي أنْزَلها إلى أنبيائِه. {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. يقولُ: أَنْزَلْنَا الكتابَ الذي أَنْزَلْناه إليك يا محمدُ مُصَدِّقًا للكتبِ قبلَه، وشَهيدًا عليها أنها حقٌّ مِن عندِ اللَّهِ، أمينًا عليها، حافظًا لها.
Sana da ey Muhammed, {الْكِتَابَ} “Kitab'ı” indirdik ki o, kendisine indirdiği Kur'an'dır. {بِالْحَقِّ} “hak ile” kavliyle; doğrulukla, içinde hiçbir yalan bulunmaksızın ve Allah katından olduğunda hiçbir şüphe olmaksızın [indirdik], demektedir. {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} “kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı olarak”: Onu peygamberlerine indirdiği kendisinden önceki Allah'ın kitaplarını doğrulayıcı olarak indirdik, buyurmaktadır. {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak”: Sana indirdiğimiz Kitab'ı ey Muhammed, kendisinden önceki kitapları doğrulayıcı, onların Allah katından bir hak olduğuna dair üzerlerine bir şahit, onların üzerine bir emin ve bir koruyucu olarak indirdik, buyurmaktadır.
وأصلُ الهَيْمنةِ الحفظُ والارْتِقابُ، يقالُ إذا رَقَب الرجلُ الشيءَ وحفِظه وشهِده: قد هَيْمَن فلانٌ عليه، فهو يُهَيْمِنُ هَيْمَنَةً، وهو عليهِ مُهَيْمِنٌ.
Heymene (الهَيْمنة) kelimesinin kök anlamı korumak ve gözetlemektir. Bir kimse bir şeyi gözetleyip koruduğunda ve ona şahitlik ettiğinde: Arapçada "قد هَيْمَن فلانٌ عليه، فهو يُهَيْمِنُ هَيْمَنَةً، وهو عليهِ مُهَيْمِنٌ" (Falan kişi onu gözetip korudu, o onu gözetip korur ve o onun üzerinde bir koruyucudur / şahittir) denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، إلا أنهم اخْتَلَفَت عباراتُهم عنه، فقال بعضُهم: معناه: شَهيدًا.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlar, ancak ibareleri farklılık göstermiştir. Nitekim bazısı: Bunun anlamı "şahit olarak"tır, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. يقولُ: شهيدًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Şahit olarak ” dediğini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: شهيدًا عليه .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Onun üzerine şahit olarak ” dediğini anlattı.
حدَّثني بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: الكتبُ
Bana Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} “Sana da, kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve hak olarak Kitab'ı indirdik” kavli hakkında: “[Şöyle] demektedir: Kitaplar...” dediğini anlattı.
التي خَلَت قبلَه، {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}: أمينًا وشاهدًا على الكتبِ التي خلَت قبلَه .
geçmiş kitapları [doğrulayıcı olarak]; {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} ‘ve ona şahit / koruyucu olarak’: Kendisinden önceki geçmiş kitaplar üzerine bir emin ve bir şahit olarak [indirdik] .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}: مؤتمَنًا على القرآنِ وشاهدًا ومصدِّقًا. قال ابن جُرَيْجٍ: وقال آخرون: القرآنُ أمينٌ على الكتبِ فيما إذا أَخْبَرَنا أهلُ الكتابِ في كتابِهم بأمرٍ، إن كان في القرآنِ فصدَقوا، وإلا فكذَبوا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Kur'an üzerinde güvenilir bir emin, bir şahit ve doğrulayıcı olarak” dediğini anlattı. İbn Cüreyc dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir : “Ehl-i kitap kendi kitaplarındaki bir hususu bize haber verdiğinde Kur'an o kitaplar üzerine bir emindir; şayet o şey Kur'an'da varsa doğru söylemişlerdir, yoksa yalan söylemişlerdir .”
وقال بعضُهم: معناه: أمينٌ عليه.
Bazıları da: Bunun anlamı “onun üzerine emin [ve koruyucu]dur” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، وحدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا وكيعٌ، جَميعًا عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: مُؤْتَمنًا عليه .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı; bize Hennâd b. es-Serî de anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; hepsi birden Süfyân'dan, o Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Onun üzerinde emin kılınmış / güvenilir olarak ” dediğini nakletti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عُبيد المحاربيُّ، قال: ثنا أبو الأحْوصِ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: مُؤْتَمنًا عليه.
Bize Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Onun üzerinde emin kılınmış / güvenilir olarak” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا سُفيانُ وإسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Süfyân ve İsrâîl, Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن سفيانَ وإسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ بإسنادِه، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân ve İsrâîl'den, onlar Ebû İshak'tan aynı isnatla, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن عَطِيةَ، قال: ثنا إسْرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّمِيميِّ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن مُطَرِّفٍ، عن أبي إسحاقَ، عن رجلٍ مِن تَمِيمٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Mutarrif'ten, o Ebû İshak'tan, o Temîm kabilesinden bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: والمُهَيْمِنُ الأمينُ. قال: القرآنُ أمينٌ على كلِّ كتابٍ قبلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “el-Müheymin (المُهَيْمِنُ), emindir” dediğini anlattı. [İbn Abbâs] şöyle demiştir: “Kur'an, kendisinden önceki her kitap üzerine bir emindir .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ}: وهو القرآنُ شاهدٌ على التوراةِ والإنْجيلِ، مُصَدِّقًا لهما، {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. يعنى: أمينًا عليه، يَحْكُمُ على ما كان قبلَه مِن الكتبِ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklettiğine göre], {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} “Sana da kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı olarak bu Kitab'ı hak ile indirdik” kavli hakkında şöyle demiştir: O [kitap] Kur'an'dır; Tevrat ve İncil'e şahittir, onları tasdik edicidir. {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” [kavli ise] onun üzerinde emin [bir gözetici] olup kendisinden önceki kitaplar hakkında hüküm verir demektir.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا حُميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن قيسٍ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: مُؤْتَمَنًا عليه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahman, Kays'tan, o Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Onun üzerinde emin kılınmış / güvenilir olarak” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن زُهيْرٍ، عن أبي إسحاقَ، عن رجلٍ مِن بنى تَمِيمٍ، عن ابن عباسٍ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: مُؤْتَمَنًا عليه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Züheyr'den, o Ebû İshak'tan, o Benî Temîm'den bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Onun üzerinde emin kılınmış / güvenilir olarak” dediğini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا يحيى الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكِيعٌ، وحدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سُفيانَ وإسرائيلَ، عن عليِّ بن بَذِيمةَ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: مُؤْتَمَنًا على ما قبلَه مِن الكتبِ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; bize İbn Vekî‘ de anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân ve İsrâîl'den, onlar Ali b. Bezîme'den, o da Saîd b. Cübeyr'den: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Kendisinden önceki kitaplar üzerine emin kılınmış / güvenilir olarak ” dediğini anlattı.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سأَلْتُ الحسنَ عن قولِه: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: مُصَدِّقًا لهذه الكتبِ وأمينًا عليها. وسُئِل عنها عكرمةُ وأنا أَسْمَعُ، فقال: مُؤْتَمَنًا عليه .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: el-Hasan'a {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “Sana da kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve ona şahit / koruyucu olarak Kitab'ı hak ile indirdik” kavli hakkında sordum. O: “Bu kitapları doğrulayıcı ve onların üzerine bir emin olarak” dedi. Ben dinlerken İkrime'ye de bu soruldu, o da: “Onun üzerine emin kılınmış / güvenilir olarak ” dedi.
وقال آخَرون: معنى المُهَيْمِنِ المُصَدِّقُ.
Başkaları ise: Müheyminin (مُهَيْمِن) anlamı, tasdik edici / doğrulayıcıdır, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: مُصدِّقًا عليه؛ كلُّ شيءٍ أَنْزَلَهُ اللَّهُ مِن تَوْرَاةٍ أَو إنْجيلٍ أو زَبُورٍ، فالقرآنُ مُصَدِّقٌ على ذلك، وكلُّ شيءٍ ذكَر اللَّهُ في القرآنِ، فهو مُصَدِّقٌ عليها، وعلى ما حُدِّث عنها أنه حقٌّ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında şöyle dedi: “Onu doğrulayıcı olarak demektir. Allah'ın Tevrat'tan, İncil'den veya Zebûr'dan indirdiği her bir şeyi Kur'an doğrulamaktadır. Allah'ın Kur'an'da zikrettiği her şey, o kitapları ve onlardan nakledilen şeylerin hak olduğunu doğrulayıcıdır .”
وقال آخَرون: عُنِى بقولِه: {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. نبي اللَّهِ ﷺ.
Başkaları da şöyle demiştir: {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve ona şahit / koruyucu olarak” kavliyle Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}: محمدٌ ﷺ مُؤْتَمَنٌ على القرآنِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an üzerinde emindir ” dediğini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: محمدٌ ﷺ مُؤْتَمَنٌ على القرآنِ.
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve ona şahit / koruyucu olarak” kavli hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an üzerinde emindir” dediğini anlattı.
فتأويلُ الكلامِ على ما تأوَّله مُجاهدٌ: وأنْزَلْنا الكتابَ مُصَدِّقًا الكتبَ قبلَه إليك، مُهَيْمِنًا عليه. فيكونُ قولُه: {مُصَدِّقًا}. حالًا مِن "الكتابِ" وبعضًا منه، ويَكونُ التصديقُ مِن صفةِ "الكتابِ"، و "المهيمنُ" حالًا مِن الكافِ التي في {إِلَيْكَ}، وهي كِنايةٌ عن ذِكْرِ اسمِ النبيِّ ﷺ، والهاءُ في قولِه: {عَلَيْهِ} عائدةٌ على "الكتابِ".
Sözün Mücâhid'in teviline göre anlamı [şöyledir]: «Biz sana Kitab'ı, kendisinden önceki kitapları doğrulayıcı ve sen de onun üzerinde güvenilir / şahit olarak indirdik.» Bu takdirde O'nun: {مُصَدِّقًا} “doğrulayıcı olarak” kavli, “el-Kitâb” kelimesinin hâli (durum bildireni) ve onun bir parçası olur; doğrulama vasfı da “el-Kitâb”ın sıfatı olur. “el-Müheymin” kelimesi ise {إِلَيْكَ} “sana” ifadesindeki kâf [zamirinin] hâli olur ki bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in isminin zikrinden kinayedir. {عَلَيْهِ} “ona” kavlindeki hâ [zamiri] ise “el-Kitâb”a dönmektedir.
وهذا التأويلُ بعيدٌ مِن المفهومِ في كلامِ العربِ، بل هو خطأٌ؛ وذلك أن "المهيمنَ" عطفٌ على "المصدِّقِ"، فلا يَكونُ إلا مِن صفةِ ما كان "المُصَدِّقُ" صفةً له، ولو كان معنى الكلامِ ما رُوِى عن مُجاهِدٍ، لقيلَ: وأَنْزَلْنا إليك الكتابَ مُصَدِّقًا لما بينَ يديه مِن الكتابِ مُهَيمنًا عليه. لأنه [لم يَتَقَدَّمْ] مِن صفةِ الكافِ التي في {إِلَيْكَ} بعدَها شيءٌ يكونُ {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} عطفًا عليه، وإنما عُطِف به على "المصدِّقِ"؛ لأنه مِن صفةِ "الكتابِ" الذي مِن صفتِه "المصدِّقُ".
Fakat bu tevil, Arapların kelamında anlaşılan mânâdan uzaktır, bilakis hatalıdır. Çünkü “el-Müheymin” kelimesi “el-Musaddık” kelimesine matuftur; dolayısıyla ancak “el-Musaddık”ın sıfatı olduğu şeyin sıfatı olabilir. Şayet sözün mânâsı Mücâhid'den rivayet edildiği gibi olsaydı şöyle denilirdi: “Ve enzelnâ ileyke'l-kitâbe musaddikan limâ beyne yedeyhi mine'l-kitâbi müheyminen aleyh.” Çünkü {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâf zamirinden sonra, {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} kelimesinin üzerine matuf olacağı bir sıfat [önceden geçmemiştir] . Oysa o, ancak “el-Musaddık”a atfedilmiştir; çünkü kendisinin de sıfatı olduğu “el-Kitâb”ın bir sıfatıdır.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن "المصدِّقَ" على قول مُجاهِدٍ وتأويلِه هذا مِن صفةِ الكافِ التي في {إِلَيْكَ}، فإن قولَه: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} يُبْطِلُ أَن يَكُونَ تأويلُ ذلك كذلك، وأن يَكونَ "المُصَدِّقُ" مِن صفة الكافِ التي في {إِلَيْكَ}؛ لأن الهاءَ في قولِه: {بَيْنَ يَدَيْهِ} كنايةُ اسمِ غيرِ المُخاطَبِ، وهو النبيُّ ﷺ في قولِه: {إِلَيْكَ} ولو كان "المصدِّقُ" مِن صفةِ الكافِ لَكان الكلامُ: وأَنْزَلْنا إليك الكتاب مُصَدَّقًا لما بينَ يديك مِن الكتابِ ومُهَيْمِنًا عليه. فيكون معنى الكلامِ حينَئذٍ يكونُ كذلك.
Eğer bir kimse Mücâhid'in bu sözüne ve teviline dayanarak “el-Musaddık” kelimesinin de {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâf zamirinin sıfatı olduğunu zannederse; Allah Teâlâ'nın: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} “kendisinden önceki kitabı” kavli, bu tevilin böyle olmasını ve “el-Musaddık”ın {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâf zamirinin sıfatı olmasını geçersiz kılar. Çünkü {بَيْنَ يَدَيْهِ} kavlindeki hâ zamiri, muhatap olmayanın isminin kinayesidir; muhatap ise {إِلَيْكَ} kavlindeki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Şayet “el-Musaddık” kâf zamirinin sıfatı olsaydı, kelam şöyle olurdu: “Ve enzelnâ ileyke'l-kitâbe musaddikan limâ beyne yedeyke mine'l-kitâbi ve müheyminen aleyh.” Ancak o vakit sözün anlamı bu şekilde olabilirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ} “O hâlde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve sana gelen haktan ayrılıp da onların hevalarına uyma” kavlinin tevili hakkında.
وهذا أمْرٌ مِن الله تعالى ذكرُه نبيِّه محمدًا ﷺ أَن يَحْكُمَ بين المُحْتَكِمين إليه مِن أهلِ الكتابِ وسائرِ أهلِ المللِ بكتابِه الذي أنْزَله إليه، وهو القرآنُ الذي خصَّه
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem, Ehl-i kitaptan ve diğer din mensuplarından kendisine hüküm vermesi için başvuranlar arasında, ona indirdiği Kitabı ile hükmetmesini emretmesidir; o da kendisini tahsis ettiği Kur'an'dır.
بشَريعتِه، يقولُ له تعالى ذكرُه: احْكُمْ يا محمدُ بينَ أهلِ الكتابِ والمشركين بما أُنزِل إليك مِن كتابي وأحكامي، في كلِّ ما احتَكَموا فيه إليك مِن الحدودِ والجُرُوحِ، والقَوَدِ والنفوسِ، فارْجُم الزانيَ المُحْصَنَ، واقْتُل النفسَ القاتلةَ بالنفسِ المقتولةِ ظلمًا وافْقَأَ العينَ بالعينِ، واجْدَعِ الأنفَ بالأنفِ، فإنى أنْزَلْتُ إِليك القرآنَ مُصَدِّقًا في ذلك ما بينَ يديه مِن الكُتُبِ، ومُهَيْمِنًا عليه، رَقِيبًا يَقْضِى على ما قبلَه مِن سائرِ الكتبِ قبلَه، ولا تَتَّبِعْ أهواءَ هؤلاء اليهودِ الذين يقولون: إن أُوتِيتُم الجلدَ في الزاني المُحْصَنِ دونَ الرجْمِ، وقتلَ الوَضيعِ بالشَّريفِ إذا قتَله، وتركَ قتلِ الشريفِ بالوَضيعِ إذا قتَله فخُذُوه، وإن لم تُؤْتَؤه فاحْذَروا - عن الذي جاءَك مِن عندِ اللَّهِ مِن الحقِّ، وهو كتابُ اللَّهِ الذي أَنْزَلَه إليك. يقولُ له: اعْمَلْ بكتابى الذي أَنْزَلْتُه إليك إذا احْتَكَموا إليك فاخْتَرتَ الحكمَ عليهم، ولا تَتْرُكَنَّ العملَ بذلك اتِّباعًا منك أهواءَهم، وإيثارًا لها على الحقِّ الذي أنْزَلْتُه إليك في كتابى.
hükmetmesi yönünde bir emirdir. Zikri yüce olan Allah ona şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Hadler, yaralamalar, kısas ve canlar konusunda sana hüküm vermen için başvurdukları her meselede Ehl-i kitap ve müşrikler arasında Kitabım ve hükümleriyle sana indirilenle hükmet! Evli zaniyi recmet; haksız yere öldürülen bir can karşılığında öldüren canı katlet; göze göz, buruna burun [kısas yap]! Çünkü ben Kur'an'ı bu hususlarda kendisinden önceki kitapları doğrulayıcı ve onların üzerine bir şahit / koruyucu, kendisinden önceki bütün diğer kitaplar hakkında nihaî hükmü veren bir gözetici olarak sana indirdim. “Şayet size evli zâniye recm yerine celde (kırbaçlama) verilirse, soylu kimse aşağı tabakadan birini öldürdüğünde soylunun yerine aşağı tabakadan olanın öldürülmesi, soylu kişi aşağı tabakadan olanı öldürdüğünde ise soylunun öldürülmeyip bırakılması hükmü verilirse bunu kabul edin; şayet bu verilmezse sakının” diyen bu Yahudilerin hevalarına uyup da Allah katından sana gelen haktan -ki o sana indirdiği Allah'ın Kitabıdır- sapma! Ona şöyle buyurmaktadır: Sana hüküm vermen için başvurduklarında ve sen de haklarında hüküm vermeyi seçtiğinde , sana indirdiğim Kitabımla amel et; onların hevalarına uyarak ve hevalarını sana Kitabımda indirdiğim hakka tercih ederek bununla amel etmeyi asla terk etme!
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. يقولُ: بحدودِ اللَّهِ، {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ} .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “O hâlde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” kavli hakkında: “Allah'ın hadleriyle [hükmet]” dediğini; {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ} “ve sana gelen haktan ayrılıp da onların hevalarına uyma” [buyurulduğunu] anlattı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن عَنْبَسةَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، عن مَسْروقٍ أنه كان يُحلِّفُ اليهوديَّ والنصرانيَّ باللَّهِ. ثم قرَأ: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}، وأَنْزَل اللَّهُ أَلَّا يُشْرِكُوا به شيئًا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hârûn, Anbese'den, o Câbir'den, o Âmir'den, o da Mesrûk'tan anlattı; o, yahudiye ve hristiyana Allah adına yemin ettirirdi. Sonra: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [ayetini] okudu ve [şöyle dedi]: “Allah, O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarını indirmiştir.”
القولُ في تأويلِ قوله: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}.
Allah Teâlâ'nın: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavlinin tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: لكلِّ قومٍ منكم جعَلْنا شِرْعةً. والشِّرْعةُ هي الشَّرِيعةُ بعينِها، تُجْمَعُ الشِّرعةُ شِراعًا، والشريعةُ شَرائعَ، ولو جُمِعَت الشرعةُ شَرائع كان صَوابًا؛ لأن معناها ومعنى الشريعةُ واحدٌ، فيَرُدُّها عندَ الجمعِ إلى لفظِ نظيرِها. وكلُّ ما شرَعْتَ فيه مِن شيءٍ فهو شَريعةٌ، ومن ذلك قيل لشَريعةِ الماءِ: شَريعةٌ. لأنه يُشْرَعُ منها إلى الماءِ، ومنه سُمِّيَت شَرائعُ الإسلامِ شَرائعَ؛ لشُروعِ أهله فيه، ومنه قيل للقومِ إذا تَساوَوْا في الشيءِ: هم شَرَعٌ سَواءٌ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sizden her bir topluluk için bir şir‘a kıldık. Şir‘a (الشِّرْعةُ), bizzat şeriatın (الشَّرِيعةُ) kendisidir. Şir‘a kelimesinin çoğulu şirâ‘ (شِراعًا), şeriat kelimesinin çoğulu ise şerâi‘ (شَرائعَ) şeklinde gelir. Şayet şir‘a kelimesi şerâi‘ olarak çoğul yapılsa yine doğru olur; çünkü onun mânâsı ile şeriatın mânâsı birdir, dolayısıyla çoğul yapıldığında benzerinin lafzına irca edilir. Kendisine başladığın ve koyulduğun her şey bir şeriattır. Bu sebeple suya giden yola "şerîatu'l-mâ'" denilmiştir; zira oradan suya girilir/başlanır. İslâm'ın hükümlerine de, ona mensup olanların o yola girmesi sebebiyle "şerâi‘" adı verilmiştir. Bir şeyde eşit olduklarında bir topluluk için "Hüm şera‘un sevâün / Onlar birbirine denktirler" denilmesi de bundandır.
وأما المِنْهاجُ، فإن أصلَه الطريقُ البيِّنُ الواضحُ، يقالُ منه: هو طريقٌ نَهْجٌ ومَنْهجٌ. بيِّنٌ، كما قال الراجزُ :
Minhâc (المِنْهاجُ) kelimesine gelince; onun asıl anlamı apaçık ve belirgin yoldur. Buradan hareketle: “O, apaçık bir yoldur / هو طريقٌ نَهْجٌ ومَنْهجٌ” denir. Nitekim recez şairi şöyle demiştir :
مَن يَكُ في شَكٍّ فهذا فَلْجُ
Kim şüphe içindeyse, işte bu bir zaferdir / açık bir yoldur,
ماءٌ رَوَاءٌ وطَريقٌ نَهْجُ
Kanan kimseye yetecek bol bir su ve apaçık bir yoldur.
ثم يُسْتَعْمَلُ في كلِّ شيءٍ كان بيِّنًا واضحًا سهلًا.
Daha sonra bu kelime, açık, belirgin ve kolay olan her şey için kullanılmıştır.
فمعنى الكلامِ: لكلِّ قومٍ منكم جعَلْنا طريقًا إلى الحقِّ يَؤُمُّه، وسبيلًا واضحًا يَعْمَلُ به.
Buna göre sözün anlamı şöyledir: Sizden her bir topluluk için hakka doğru yöneleceği bir yol ve kendisiyle amel edeceği apaçık bir yöntem belirledik.
ثم اختَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ}؛ فقال بعضُهم: عَنى بذلك أهلَ المللِ المختلفةِ. أيْ أن اللَّهَ جعَل لكلِّ مِلَّةٍ شريعةً ومِنْهاجًا.
Daha sonra tevil ehli, {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ} “Sizden her biriniz için ... kıldık / belirledik” kavlinde kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bununla farklı dinlerin mensupları kastedilmiştir, yani Allah her bir din/millet için bir şeriat ve bir yol kılmıştır, demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يَزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. يقولُ: سبيلًا وسُنَّةً. والسننُ مُخْتلِفةٌ؛ للتوْراةِ شريعةٌ، وللإنْجيلِ شَريعةٌ، وللقرآنِ شريعةٌ، يُحِلُّ اللَّهُ فيها ما يَشاءُ ويُحَرِّمُ مَا يَشَاءُ بَلاءً؛ لِيَعْلَمَ مَن يُطِيعُه ممَّن يَعْصِيه، [ولكنَّ الدينَ الواحدَ] الذي لا يُقْبَلُ غيرُه التوحيدُ والإخلاص للَّهِ الذي جاءَت به الرسلُ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Yani] bir yol ve bir sünnet (yöntem). Sünnetler farklıdır; Tevrat'ın bir şeriatı, İncil'in bir şeriatı ve Kur'an'ın bir şeriatı vardır. Allah bir imtihan olarak onlarda dilediğini helal, dilediğini haram kılar; ta ki kendisine itaat edeni isyan edenden ayırt edip bilsin. [Fakat] kendisinden başkası kabul edilmeyecek olan tek din , peygamberlerin getirdiği tevhid ve Allah'a ihlastır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ قولَه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: الدينُ واحدٌ والشريعةُ مختلفةٌ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavli hakkında: “Din birdir, şeriat ise farklıdır ” dediğini anlattı.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ هاشمٍ، قال: أَخْبَرَني سيفُ بن عُمَرَ ، عن أبي رَوْقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليٍّ، قال: الإيمانُ منذُ بعَثَ اللَّهُ تعالى ذكرُه آدمَ ﷺ شهادةُ ألا إلهَ إلا اللَّهُ، والإقْرارُ بما جاء مِن عندِ اللَّهِ، لكلِّ قومٍ ما جاءَهم مِن شِرْعةٍ أو مِنْهاجٍ، فلا يَكونُ المقرُّ تاركًا، ولكنه مُطِيعٌ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim anlattı, dedi ki: Bana Seyf b. Ömer , Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali'den şöyle dediğini haber verdi: “Zikri yüce olan Allah'ın Âdem aleyhisselâm'ı gönderdiği andan itibaren iman; Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmek ve Allah katından geleni ikrar etmektir. Her bir topluluk için kendilerine gelen bir şeriat veya bir yol vardır. Dolayısıyla ikrar eden kimse [dini] terk etmiş olmaz, aksine itaatkârdır.”
وقال آخَرون: بل عَنَى بذلك أمَّةَ محمدٍ ﷺ. وقالوا: إنما معنى الكلامِ: قد جعَلْنا الكتابَ الذي أنْزَلْناه إلى نبيِّنا محمدٍ ﷺ أيُّها الناسُ لكلِّكم؛ أي لكلِّ مَن دخَل في الإسلامِ، وأقرَّ بمحمدٍ ﷺ أنه لى نبيٌّ، شرعةً ومنهاجًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti kastedilmiştir. Ve demişlerdir ki: Sözün mânâsı şudur: “Ey insanlar! Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğimiz Kitab'ı hepiniz için; yani İslâm'a giren ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in benim peygamberim olduğunu ikrar eden herkes için bir şeriat ve bir yol kıldık.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ قولَه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: سُنةً ومِنْهاجًا، السبيلَ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: { لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol kıldık” kavli hakkında: “Bir sünnet ve minhâc, [yani] yol
لكلِّكم ، مِن دخَل في دينِ محمدٍ ﷺ فقد جعَل اللَّهُ له شرعةً ومنهاجًا. يقولُ: القرآنُ هو له شِرْعةٌ ومِنْهاجٌ.
hepiniz için ; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine giren kimse için Allah bir şeriat ve bir yol kılmıştır. [Yani] Kur'an onun için bir şeriat ve bir yoldur, buyurmaktadır” dediğini anlattı.
وأولى القولين في ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: لكلِّ أهلِ ملةٍ منكم أيُّها الأممُ جعَلْنا شِرعةً ومنهاجًا.
Bu hususta bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı: “Ey ümmetler, sizden her bir din mensubu için bir şeriat ve bir yol kıldık” diyen kimsenin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى بالصواب؛ لقولِه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً}. ولو كان عَنَى بقولِه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ} أمّةَ محمدٍ - وهم أمّةٌ واحدةٌ - لم يكنْ لقولِه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} - وقد فعَل ذلك فجَعَلَهم أمةً واحدةً - معنًى مفهومٌ، ولكنْ معنى ذلك على ما جرَى به الخطابُ مِن اللَّهِ لنبيِّه محمدٍ ﷺ أنه ذكَر ما كتَب على بني إسرائيلَ في التوراةِ، وتقَدَّم إليهم فيها بالعملِ بما فيها، ثم ذكر أنه قفَّى بعيسى ابن مريمَ على آثارِ الأنبياءِ قبلَه، وأَنْزَل عليه الإنجيلَ، وأمَر مَن بعَثه إليه بالعملِ بما فيه، ثم ذكَر نبيَّنا محمدًا ﷺ، وأَخْبَرَه أنه أنْزَل إليه الكتابَ مُصَدِّقًا لما بينَ يديه مِن الكتابِ، وأمَرَه بالعملِ بما فيه، والحكمِ بما أنْزَل إليه فيه دونَ ما في سائرِ الكتبِ غيرِه، وأعْلَمَه أنه قد جعَل له ولأمتِه شَريعةً غيرَ شرائعِ الأنبياءِ والأممِ قبلَه الذين قصَّ عليه قَصصَهم، وإن كان دينُه ودينُهم في توحيدِ اللَّهِ، والإقرارِ بما جاءَهم به مِن عندِه، والانتهاءِ إلى أمْرِه ونهيِه - واحدًا، فهم مُختلِفو الأحوالِ فيما شُرع لكلِّ واحدٍ منهم ولأمتِه فيما أُحِلَّ لهم وحُرِّم عليهم.
Bunun doğruya en yakın [görüş] olduğunu söylememizin sebebi, O'nun: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” buyurmuş olmasıdır. Şayet O, {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ} “Sizden her biriniz için kıldık” kavliyle Muhammed'in ümmetini -ki onlar tek bir ümmettir- kastetmiş olsaydı, {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” kavlinin -zaten bunu yapmış ve onları tek bir ümmet kılmışken- anlaşılır bir mânâsı olmazdı. Fakat bunun anlamı, Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitabının akışına göre şöyledir: Allah Teâlâ Tevrat'ta İsrailoğullarına neyi farz kıldığını ve onda bulunanlarla amel etmelerini onlara emrettiğini zikretmiş; sonra kendisinden önceki peygamberlerin izleri üzere Meryem oğlu İsa'yı gönderdiğini, ona İncil'i indirdiğini ve kendisini gönderdiği kimselere onda olanla amel etmelerini emrettiğini zikretmiş; sonra Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i zikredip ona kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı olarak Kitab'ı indirdiğini haber vermiş ve ona onda olanla amel etmesini ve diğer kitaplardakilerle değil, kendisine onda indirdiğiyle hükmetmesini emretmiş; ona ve ümmetine, kıssalarını kendisine anlattığı kendisinden önceki peygamberlerin ve ümmetlerin şeriatlarından farklı bir şeriat kıldığını bildirmiştir. Her ne kadar onun dini ve onların dini; Allah'ı birleme, O'nun katından kendilerine getirdiklerini ikrar etme ve O'nun emrine ve yasağına boyun eğme hususunda bir olsa da, onlardan her biri ve ümmeti için helal ve haram kılınan hükümler bakımından durumları farklıdır.
وبنحوِ الذي قلنا في "الشرعةِ" و "المنهاجِ" مِن التأويلِ قال أهلُ التأويلِ.
“Şir‘at” ve “minhâc” hakkında söylediğimiz bu tevilin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: سنةً وسبيلًا.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Mis‘ar, Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” [ayeti hakkında]: “Bir sünnet ve bir yol” dediğini anlattı.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن سفيانَ وإسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: سنةً وسبيلًا.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân ve İsrâil'den, onlar Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” [ayeti hakkında]: “Bir sünnet ve bir yol” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ وإسرائيلَ وأبيه، عن أبي إسحاقَ عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam; Süfyân, İsrâil ve babasından, onlar Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı .
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا أبو يحيى الرازيُّ، عن أبي شَيْبَانَ، عن أبي إسحاقَ، عن يحيى بن وَثَّابٍ، قال: سأَلْتُ ابن عباسٍ عن قولِه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: سنةً وسبيلًا.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Yahyâ er-Râzî, Ebû Şeybân'dan, o Ebû İshak'tan, o Yahyâ b. Vessâb'dan anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'a: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavlini sordum; “Bir sünnet ve bir yol” dedi.
حدَّثنا أبو كُرَيْب، قال: ثنا ابن عطيةَ ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن التميميِّ، عن ابن عباسٍ: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: سنةً وسبيلًا.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâil, Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “bir şeriat ve bir yol” [kavli hakkında]: “Bir sünnet ve bir yol” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن مُطَرِّفٍ، عن أبي إسحاقَ عن رجلٍ مِن بني تَميمٍ، عن ابن عباسٍ بمثلِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Mutarrif'ten, o Ebû İshak'tan, o Benî Temîm'den bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن أبي إسحاقَ، عن التميميِّ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. يعنى: سبيلًا وسنةً .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavli hakkında: “Bir yol ve bir sünnet ” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن سفيانَ بن حسينٍ، قال: سمِعْتُ الحسنَ يقولُ: الشرعةُ السنةُ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn'den anlattı, dedi ki: Hasan'ın: “Şir‘a, sünnettir ” dediğini işittim.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، عن إسرائيلَ، عن أبي يحيى القَتَّاتِ، عن مُجاهدٍ، قال: سنةً وسبيلًا.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâil'den, o Ebû Yahyâ el-Kattât'tan, o da Mücâhid'den: “Bir sünnet ve bir yol” dediğini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللَّهِ تعالى ذكرُه: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: الشِّرعةُ السنةُ، {وَمِنْهَاجًا}. قال: السبيلُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den, zikri yüce olan Allah'ın: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “bir şeriat ve bir yol” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Şir‘a; sünnettir, {وَمِنْهَاجًا} ‘ve bir yol’ ise güzergâhtır .”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. يقولُ: سبيلًا وسنةً.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bir yol ve bir sünnet [demektir].”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحَوْضيُّ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا أبو إسحاقَ، قال: سمِعْتُ رجلًا مِن بني تَميمٍ، عن ابن عباسٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Havzî anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshak anlattı, dedi ki: Benî Temîm'den bir adamın İbn Abbâs'tan benzerini [rivayet ettiğini] işittim.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدِّيِّ: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. يقولُ: سبيلًا وسنةً .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “bir şeriat ve bir yol” [kavli hakkında]: “Bir yol ve bir sünnet ” dediğini anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: السنةُ والسبيلُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: “Sünnet ve yol” dediğini anlattı.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. يقولُ: سبيلًا وسنةً .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavli hakkında: “Bir yol ve bir sünnet ” dediğini anlattı.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: أخْبرَني عُبيدُ بنُ سليمانَ قال: سمِعْتُ الضَّحاكَ يقولُ في قولِه: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}. قال: سبيلًا وسنةً .
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Bana Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “bir şeriat ve bir yol” kavli hakkında: “Bir yol ve bir sünnet ” dediğini işittim.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ}.
{وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو شاء ربُّكم لجعَل شَرائعَكم واحدةً، ولم يَجْعَلْ لكلِّ أمةٍ شريعةً ومِنْهَاجًا غيرَ شَرائعِ الأممِ الأُخرِ ومِنْهَاجهم، فكنتم تكونون أمةً واحدةً، لا تَخْتَلِفُ شَرائعُكم ومَناهِجُكم، ولكنه تعالى ذكرُه يَعْلَمُ ذلك، فخالَف بينَ
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Eğer Rabbiniz dileseydi, şeriatlarınızı tek bir [şeriat] yapardı; her ümmete diğer ümmetlerin şeriatlarından ve yollarından farklı bir şeriat ve bir yol kılmazdı. Böylece şeriatlarınız ve yollarınız birbirinden farklı olmayan tek bir ümmet olurdunuz. Fakat O zikri yüce olan [Allah] bunu bildiği halde aralarını farklı kıldı ki...
شَرائعِكم ليَخْتَبِرَكم، فيَعْرِفَ المُطيعَ منكم مِن العاصي، والعاملَ بما أمَرَه في الكتابِ الذي أنْزَله إلى نبيِّه ﷺ مِن المُخالِفِ.
şeriatlarınızı farklı kıldı ki sizi imtihan etsin; böylece içinizden itaatkâr olanı isyankâr olandan, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği Kitap'ta emrettiğiyle amel edeni muhalefet edenden bilsin [ortaya çıkarsın].
والابتلاءُ هو الاختِبارُ. وقد بَيَّنْتُ ذلك بشَواهدِه فيما مضَى قبلُ.
İbtilâ (اَلِابْتِلَاء), imtihan etmek demektir. Bunu daha önce delilleriyle açıklamıştım .
وقولُه: {مَا آتَاكُمْ}. يعنى: فيما أنزَل عليكم مِن الكتبِ.
O'nun: {مَا آتَاكُمْ} “size verdikleriyle” kavli ise, size indirdiği kitaplarla, demektir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ: {وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ}. قال عبدُ اللَّهِ بنُ كَثِيرٍ: لا أَعلَمُه إلا قال: ليَبْلُوَكم فيما آتاكم مِن الكتبِ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} “fakat size verdikleriyle sizi sınamak için” hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Abdullah b. Kesîr dedi ki: Bildiğim kadarıyla o: “Size verdiği kitaplarla sizi sınamak için” demiştir .
فإن قال قائلٌ: وكيف قال: {لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ}؟ ومَن المُخاطَبُ بذلك وقد ذكَرْتَ أن المعنيَّ: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} نبيُّنا مع الأنبياءِ الذين مضَوْا قبلَه وأممِهم، و الذين قبلَ نبيِّنا ﷺ على حِدَةٍ ؟
Eğer birisi: “{لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} ‘Size verdikleriyle sizi sınamak için’ nasıl denilmiştir? {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} ‘Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik’ ifadesiyle kastedilenin, kendisinden önce gelip geçmiş peygamberler ve onların ümmetleriyle birlikte Peygamberimiz ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den öncekiler ayrı ayrı olduğunu zikretmişken, bununla hitap edilen kimdir?” derse;
قيل: إن الخطابَ وإن كان لنبيِّنا ﷺ، فإنه قد أُرِيد به الخبرُ عن الأنبياءِ قبلَه وأممِهم، ولكنَّ العربَ مِن شأنِها إذا خاطَبَت إنسانًا وضمَّت إليه غائبًا، فأرادت الخبرَ عنه، أن تُغَلِّبَ المُخاطَبَ، فيَخْرُجَ الخبرُ عنهما على وجهِ الخطابِ، فلذلك قال تعالى ذكرُه: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}.
Şöyle denilir: Hitap Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olsa da bununla kendisinden önceki peygamberler ve onların ümmetleri hakkında haber verilmesi murat edilmiştir. Ancak Arapların adeti şudur ki, bir kimseye hitap edip ona gaipten birini kattıklarında ve ondan haber vermek istediklerinde muhatabı baskın kılarlar (tağlîb yaparlar); böylece ikisi hakkındaki haber hitap kipinde çıkar. İşte bu sebeple zikri yüce olan: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyurmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Hayırlı işlerde birbirinizle yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size bildirecektir” sözünün tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: فبادِروا أيُّها الناسُ إلى الصالحاتِ مِن الأعمالِ والقُرَبِ إلى ربِّكم، بإدْمانِ العملِ بما في كتابِكم الذي أنزَله إلى نبيِّكم، فإنه إنما أَنْزَله امْتحانًا لكم وابتلاءً؛ ليَتَبَيَّنَ المُحْسِنُ منكم مِن المُسِئ، فيُجازِىَ جميعَكم على عملِه عندَ مَصيرِكم إليه، فإن إليه مصيرَكم جميعًا، فيُخْبرَ كلَّ فريقٍ منكم بما كان يُخالِفُ فيه الفرقَ الأُخرى، فيَفْصِلَ بينَهم بفصلِ القَضاءِ، ويُبيَن المحقَّ بمجازاتِه إياه بجَنّاتِه، مِن المسئِ، بعقابِه إياه بالنارِ، فيَتَبَيَّن حينَئذٍ كلُّ حزبٍ عِيانًا، المُحِقُّ منهم مِن المُبْطِلِ.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Ey insanlar! Peygamberinize indirdiği Kitabınızda olanla amele devam ederek salih amellere ve Rabbinize yakınlaştıracak vesilelere koşun. Zira O, bunu ancak içinizden iyilik yapan ile kötülük yapanın ayırt edilmesi ve O'na döndüğünüzde her birinizin ameline göre karşılığını vermesi için sizi bir sınav ve imtihan olarak indirmiştir. Çünkü hepinizin dönüşü O'nadır; böylece her fırkaya diğer fırkalarla ihtilaf ettiği hususları haber verecek, aralarında kesin hükmüyle hükmedecek; cennetleriyle mükâfatlandırarak haklı olanı, cehennem ateşiyle cezalandırarak haksız olandan ayırt edecektir. İşte o zaman her fırkadan haklı olanla batıl üzere olan apaçık ortaya çıkacaktır.
فإن قال قائلٌ: أَوَ لم يُنَبِّئْنا ربُّنا في الدنيا قبلَ مَرْجِعِنا إليه ما نحن فيه مُخْتَلِفون؟
Eğer birisi: “Rabbimiz, kendisine dönmemizden önce dünyada iken hakkında ihtilaf ettiğimiz şeyleri bize haber vermedi mi?” derse;
فقيل: إنه بيَّن ذلك في الدنيا بالرسلِ والأدلةِ والحُجَجِ، دونَ الثوابِ والعقابِ عِيانًا، فمُصَدِّقٌ بذلك ومُكَذِّبٌ، وأما عند المَرْجِعِ إليه، فإنه يُنَبِّئُهم بذلك بالمُجازاةِ التي لا يشُكُّون معها في معرفةِ المُحِقِّ والمُبْطِلِ، ولا يَقْدِرون على إدْخال اللَّبْسِ معها على أنفسِهم، فكذلك خبرُه تعالى ذكرُه أنه يُنبِّئُنا عندَ المرجِعِ إليه بما كنا فيه نَخْتَلِفُ في الدنيا، وإنما معنى ذلك: إلى اللَّهِ مَرْجِعُكم جميعًا، فتَعْرِفون المُحِقَّ حينئذٍ مِن المُبطِلِ منكم.
Şöyle denilir: O bunu dünyada peygamberlerle, delillerle ve hüccetlerle açıklamış, ancak sevap ve cezayı gözle görülür şekilde vermemiştir; bu yüzden kimi bunu doğrulamış, kimi de yalanlamıştır. O'na dönüldüğünde ise, haklı ile batıl üzere olanı bilme konusunda hiçbir şüpheye düşmeyecekleri ve kendi kendilerine şüphe sokamayacakları bir karşılık verme yoluyla onlara haber verecektir. Zikri yüce olanın, dünyada hakkında ihtilaf ettiğimiz şeyleri O'na döndüğümüzde bize haber vereceğini bildirmesi de böyledir. Bunun anlamı şudur: Hepinizin dönüşü Allah'adır; o zaman içinizden haklı olanı haksız olandan [kesin olarak] bileceksiniz.
كما حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبابٍ، عن أبي سنانٍ، قال: سَمِعْتُ الضَّحاكَ يقولُ: {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا}. قال: أمةُ محمدٍ ﷺ، البَرُّ والفاجرُ.
Nitekim bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Ebû Sinân'dan anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا} “Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü yalnızca Allah'adır” [ayetini okuyup] şöyle dediğini işittim: “[Bundan kasıt,] iyisiyle kötüsüyle Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir.”
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ (٤٩)}.
{وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ (٤٩)} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın! Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir.” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}: وأَنْزَلْنا إليك يا محمدُ الكتابَ مُصَدِّقًا لما بيَن يديه مِن الكتابِ، وأنِ احكُمْ بينَهم فـ "أن" في موضعِ نصبٍ بـ "التنزيلِ".
Zikri yüce olan: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, sana kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı olarak Kitab'ı indirdik ve aralarında hükmetmeni [emrettik]. Buradaki "en" (أن), "tenzîl" (indirme) fiiliyle nasb mahallindedir.
ويعنى بقولِه: {بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}: بحكمِ اللَّهِ الذي أَنْزَله إليك في كتابِه.
{بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiğiyle” kavliyle ise, sana Kitabında indirdiği Allah'ın hükmüyle [hükmetmeni] kastetmektedir.
وأما قولُه: {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ}. فإنه نهْىٌ مِن اللَّهِ نبيَّه محمدًا ﷺ أَن يَتَّبِعَ أهْواءَ اليهودِ الذين احْتَكموا إليه في قتيلِهم وفاجِرَيْهم، وأمْرٌ منه له بلُزومِ العملِ بكتابِه الذي أنْزَله إليه. وقولُه: {وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واحْذَرْ يا محمدُ هؤلاء اليهودَ الذين جاءُوك مُحْتَكِمين إليك، أن يَفْتِنوك فيَصُدُّوك عن بعضِ ما أَنْزَل اللَّهُ إليك مِن حكمِ كتابِه، فيَحْمِلوك على تركِ العملِ به واتِّباع أهْوائِهم.
{وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} “onların hevalarına uyma” kavline gelince; bu, Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, öldürülen adamları ve zina eden iki kimseleri hakkında kendisine başvuran Yahudilerin hevalarına uymasını yasaklaması ve kendisine indirdiği Kitabıyla amele sarılmasını emretmesidir. O'nun: {وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın” kavlinde ise zikri yüce olan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Hakem olman için sana gelen bu Yahudilerin seni kandırıp Allah'ın Kitabının hükmünden sana indirdiği şeylerin bazısından seni alıkoymalarından ve onunla amel etmeyi terk edip onların hevalarına uymaya seni sevk etmelerinden sakın!
وقولُه: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإن توَلَّى هؤلاء اليهودُ الذين اختَصَموا إليك عنك، فترَكوا العملَ بما حكَمْتَ به عليهم وقضَيْتَ فيهم، {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ}. يقولُ: فاعْلَمْ أنهم لم يَتَوَلَّوْا عن الرضا بحكمِك وقد قضَيْتَ بالحقِّ، إلا مِن أجلِ أن اللَّهَ يُريدُ أن يَتَعَجَّلَ عقوبتَهم في عاجلِ الدنيا ببعضِ ما قد سلَف مِن ذنوبِهم، {وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ}. يقولُ: وإن كثيرًا مِن اليهودِ {لَفَاسِقُونَ}. يقولُ: لتارِكُو العمل بكتابِ اللَّهِ، والخارِجون عن طاعتِه إلى معصيتِه.
O'nun: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} “Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir” kavlinde zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Şayet seninle davalaşmaya gelen bu Yahudiler senden yüz çevirir ve haklarında verdiğin hükümle amel etmeyi terk ederlerse, {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} “bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir”. Yani bil ki onlar sen hak ile hükmetmişken senin hükmüne razı olmaktan ancak Allah'ın, geçmişteki bazı günahları sebebiyle cezalarını bu dünyada peşin vermek istemesinden dolayı yüz çevirmişlerdir. {وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ} “Şüphesiz insanlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir” kavlinde ise: Şüphesiz Yahudilerin birçoğu {لَفَاسِقُونَ} “yoldan çıkmış kimselerdir”; yani Allah'ın Kitabıyla amel etmeyi terk eden, O'na itaatten çıkıp isyana sapan kimselerdir, buyurmaktadır.