Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 28. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك جاءَت الروايةُ عن أهلِ التأويلِ.

Bu konuda söylediğimizin benzeri tevil ehlinden rivayet edilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثنى سعيدُ بنُ جُبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: قال كعبُ بنُ أسدٍ وابنُ صُورِيَا وشأسُ بنُ قيسٍ بعضُهم لبعضٍ: اذْهَبوا بنا إلى محمدٍ لعلنا نَفْتِنُه عن دينِه. فأتَوْه فقالوا: يا محمدُ، إنك قد عرَفْتَ أنَّا أحْبارُ يهودَ وأشْرافُهم وساداتُهم، وإنّا إن اتَّبَعْناك اتبَعَنا يهودُ ولم يُخالِفونا، وإن بينَنا وبيَن قومِنا خُصومةً، فنُحاكمُهم إليك، فتَقْضِى لنا عليهم ونُؤْمِنُ لك ونُصَدِّقُك. فأبَى رسولُ اللَّهِ ﷺ، فأنْزَل اللَّهُ فيهم: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} إلى قولِه: {لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshak'tan anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Ka‘b b. Esed, İbn Sûriyâ ve Şâs b. Kays birbirlerine: “Gelin Muhammed'e gidelim, belki onu dininden saptırırız” dediler. Yanına gelip: “Ey Muhammed! Biliyorsun ki biz Yahudilerin din bilginleri, eşrafı ve efendileriyiz. Şayet biz sana uyarsak Yahudiler de bize uyar ve bize muhalefet etmezler. Bizimle kavmimiz arasında bir dava vardır; davayı sana getirelim, sen de bizim lehimize onların aleyhine hükmet, biz de sana inanalım ve seni tasdik edelim” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu reddetti. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın!” ayetinden {لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} “kesin olarak inanan bir topluluk için” kavline kadar olan kısmı indirdi.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ}. قال: أن يقولوا: في التوراةِ كذا. وقد بيَّنا لك ما في التوراةِ. وقرَأ: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} [المائدة: ٤٥] بعضُها ببعضٍ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın” kavli hakkında şöyle dedi: [Yani] “Tevrat'ta şöyle şöyledir” demelerinden [sakın]. Biz sana Tevrat'ta olanı açıkladık. Ve şu ayeti okudu: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} [el-Mâide: 45] “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık”; biri diğerine karşılıktır .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن مُغيرةَ، عن الشعبيِّ، قال: دخَل المَجوسُ مع أهلِ الكتابِ في هذه الآيةِ: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ}.

Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o da eş-Şa‘bî'den anlattı, dedi ki: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” ayetinde Mecûsîler de Ehl-i Kitap ile birlikte [bu hükme] dâhil edilmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)}.

{أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)} “Onlar hâlâ cahiliye hükmünü mü arıyorlar? Kesin olarak inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” kavlinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: أيَبْغِى هؤلاء اليهودُ الذين احتَكَموا إليك فلم يَرْضَوْا بحكمِك، إذ حكَمْتَ فيهم بالقِسْطِ - حكمَ الجاهليةِ؟ يعنى أحكامَ عَبَدةِ الأوثانِ مِن أهلِ الشركِ، وعندَهم كتابُ اللَّهِ فيه بَيانُ حَقيقةِ الحكمِ الذي حكَمْتَ به فيهم، وأنه الحقُّ الذي لا يَجوزُ خِلافُه.

Zikri yüce olan buyuruyor ki: Sen aralarında adaletle hükmettiğin halde senin hükmüne razı olmayıp hakem tayin eden bu Yahudiler cahiliye hükmünü mü istiyorlar? Yani ellerinde Allah'ın Kitabı varken ve onda senin haklarında verdiğin hükmün gerçeği ve onun aksine davranmanın caiz olmadığı hak hüküm olduğu açıklanmışken, şirk ehlinden putperestlerin hükümlerini mi [arıyorlar]?

ثم قال تعالى ذكرُه مُوَبِّخًا لهؤلاء الذين أبَوْا قَبولَ حكمِ رسولِ اللَّهِ ﷺ عليهم ولهم مِن اليهودُ، ومُسْتَجْهِلًا فعلَهم ذلك منهم: ومَن هذا الذي هو أحسنُ حُكْمًا أيُّها اليهودُ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه عندَ مَن كان يُوقِنُ بوَحْدانيةِ اللَّهِ ويُقِرُّ بربوبيتِه؟ يقولُ تعالى ذكرُه: أيُّ حكمٍ أحسنُ مِن حكمِ اللَّهِ إن كنتم مُوقِنِين أن لكم ربًّا، وكنتم أهلَ توحيدٍ وإقرارٍ به؟

Sonra zikri yüce olan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhlerine ve lehlerine verdiği hükmü kabul etmekten kaçınan bu Yahudileri kınayarak ve onların bu davranışını cahillik sayarak şöyle buyurdu: Allah'ın birliğine kesin olarak inanan ve O'nun Rabliğini ikrar eden kimse katında, zikri yüce olan Allah'tan daha güzel hüküm veren kim olabilir ey Yahudiler? Zikri yüce olan buyuruyor ki: Eğer sizin bir Rabbiniz olduğuna kesin olarak inanıyorsanız, tevhid ve O'nu ikrar ehli iseniz, Allah'ın hükmünden daha güzel hangi hüküm vardır?

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال مجاهدٌ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini Mücâhid de söylemiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ}. قال: يهودُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den, Allah'ın: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} “Onlar hâlâ cahiliye hükmünü mü arıyorlar?” kavli hakkında: “Yahudilerdir ” dediğini anlattı.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ}: يهودُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} “Onlar hâlâ cahiliye hükmünü mü arıyorlar?”: Yahudilerdir.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا شيخٌ، عن مجاهدٍ: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ}. قال: يهودُ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize bir şeyh, Mücâhid'den nakletti: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} “Onlar hâlâ cahiliye hükmünü mü arıyorlar?” [Mücâhid] dedi ki: Yahudilerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}.

{يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar/veliler edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar” kavlinin tevili hakkında söz:

اختَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بهذه الآيةِ، وإن كان مأمورًا بذلك جميعُ المؤمنين؛ فقال بعضُهم: عُنِى بذلك عُبادةُ بنُ الصامتِ وعبدُ اللَّهِ بنُ أُبَيٍّ ابن سَلُولَ، في بَراءةِ عُبادةَ مِن حِلْفِ اليهودِ، وفى تمسُّكِ عبدِ اللَّهِ بن أُبَيٍّ ابن سَلُولَ بِحِلْفِ اليهودِ، بعدَ ما ظهَرَت عداوتُهم للَّهِ ولرسولهِ ﷺ، وأخْبَرَه اللَّهُ أنه إذا تولَّاهم وتمَسَّك بحلْفِهم أنه منهم في براءتِه مِن اللَّهِ ورسولِه كَبَراءتِهم منهما.

Bununla bütün müminler emredilmiş olmakla birlikte, tevil ehli bu ayette kastedilen kimse hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Yahudilerin Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan düşmanlıkları ortaya çıktıktan sonra, Ubâde'nin Yahudilerle olan ittifaktan teberri etmesi (uzaklaşması) ve Abdullah b. Übey b. Selûl'ün ise Yahudilerle olan ittifaka sarılması konusunda Ubâde b. es-Sâmit ile Abdullah b. Übey b. Selûl kastedilmiştir. Allah ona, onları dost edinip ittifaklarına sarıldığı takdirde, onların Allah'tan ve Resûlü'nden uzak oldukları gibi kendisinin de Allah'tan ve Resûlü'nden uzak olma hususunda onlardan olduğunu bildirmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سَمِعْتُ أبى، عن عطيةَ بن سعدٍ، قال: جاء عُبادةُ بنُ الصامتِ مِن بنى الحارثِ بن الخزرجِ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، إن لى مَوالىَ مِن يهودَ كثيرٌ عددُهم، وإِنَّى أَبْرَأُ إِلى اللَّهِ ورسولِه مِن وَلايةِ يهودَ، وأَتَوَلَّى اللَّهَ ورسولَه. فقال عبدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ: إنى رجلٌ أَخَافُ الدَّوائرَ، لا أَبْرَأُ مِن وَلايةِ مواليَّ. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ لعبدِ اللَّهِ بن أُبَيٍّ: "يا أبا الحُبابِ، ما بخِلْتَ به مِن وَلايةِ يَهودَ على عُبادةَ بن الصامتِ فهو إليك دونَه". قال: قد قبلْتُ. فأنْزَل اللَّهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} إلى قولِه: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Babamı, Atiyye b. Sa‘d'dan şöyle derken işittim: Benî Hâris b. el-Hazrec'den Ubâde b. es-Sâmit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim Yahudilerden çok sayıda dostum/antlaşmalım (mevâlî) var. Ben Yahudilerin dostluğundan Allah'a ve Resûlü'ne teberri ediyorum (sığınıp uzaklaşıyorum), Allah'ı ve Resûlü'nü dost ediniyorum.” Abdullah b. Übey ise: “Ben devranın dönmesinden (felaketlerin başa gelmesinden) korkan bir adamım, dostlarımın/antlaşmalılarımın velayetinden teberri etmem” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Übey'e: “Ey Ebü'l-Hubâb! Yahudilerin dostluğu konusunda Ubâde b. es-Sâmit'e karşı cimrilik edip [kıskandığın] şey, onun değil sadece senin olsun” buyurdu. O da: “Kabul ettim” dedi. Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar” ayetinden {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün” kavline kadar olan kısmı indirdi .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنى عثمانُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن الزُّهريِّ، قال: لما انْهَزَم أهلُ بدرٍ قال المسلمون لأوليائِهم مِن يهودَ: آمِنوا قبلَ أن يُصِيبَكم اللَّهُ بيومٍ مثل يومِ بدرٍ. فقال مالكُ بنُ صَيْفٍ: غرَّكم أن أَصَبْتُم رَهْطًا مِن

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bana Osmân b. Abdirrahmân, ez-Zührî'den anlattı, dedi ki: Bedir ehli [müşrikler] hezimete uğrayınca Müslümanlar Yahudilerden olan dostlarına/antlaşmalılarına: “Allah'ın Bedir günü gibi bir [felaketi] sizin de başınıza getirmesinden önce iman edin!” dediler. Bunun üzerine Mâlik b. Sayf: “Sizi, Kureyş'ten bir topluluğu...”

قريشٍ لا عِلْمَ لهم بالقتالِ، أمَا لو أمْرَرْنا العزيمةَ أن نَسْتَجمِعَ عليكم لم يَكُنْ لكم يدٌ أن تُقاتِلونا. فقال عُبادةُ: يا رسولَ اللَّهِ، إن أوليائى مِن اليهودِ كانت شديدةً أنفسُهم، كثيرًا سلاحُهم، شديدةً شَوْكتُهم، وإنى أَبْرَأُ إلى اللَّهِ وإلى رسولِه مِن وَلايتِهم، ولا مَوْلَى لى إلا اللَّهُ ورسولُه. فقال عبدُ اللَّهِ بنُ أُبَيٍّ: لكنى لا أَبْرَأُ مِن وَلَاءِ يَهُودَ، إنى رجلٌ لا بدَّ لى منهم. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "يا أبا حُبابٍ، أَرَأَيْتَ الذي نَفِسْتَ بِهِ مِن وَلاءِ يَهودَ على عُبادةَ فهو لك دونَه". قال: إذن أَقْبَلُ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} إلى أن بلَغ إلى قولِه: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} .

mağlup etmeniz sizi aldattı! Şayet biz aleyhinize toplanmaya kesin karar vermiş olsaydık , bizimle savaşmaya güç yetiremezdiniz.” Bunun üzerine Ubâde: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim Yahudilerden olan dostlarım cesur kimselerdi, silahları çok, güçleri ve kuvvetleri çetindi; fakat ben onların dostluğundan Allah'a ve Resûlü'ne teberri ediyorum, benim Allah ve Resûlü'nden başka dostum/velim yoktur” dedi. Abdullah b. Übey ise: “Fakat ben Yahudilerin dostluğundan teberri etmem; ben onlara muhtaç olan bir adamım” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Ebü'l-Hubâb! Yahudilerin dostluğu hususunda Ubâde'den esirgediğin şey, onun değil sadece senin olsun” buyurdu. O da: “Öyleyse kabul ediyorum” dedi. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar” ayetinden: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” kavline kadar olan kısmı indirdi .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا يونُسُ، قال: ثنا ابن إسحاقَ، قال: ثنى والدى إسحاقُ بن يَسارٍ، عن عُبادةَ بن الوليدِ بن عُبادةَ بن الصامتِ، قال: لمَّا حارَبَت بنو قَيْنُقَاعَ رسولَ اللَّهِ ﷺ، تشَبَّث بأمرِهم عبدُ اللَّهِ بنُ أبَيٍّ، وقام دونَهم، ومَشَى عُبادةُ بنُ الصامتِ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، وكان أحدَ بنى عوفِ بن الخزرجِ، له من حِلْفِهم مثلُ الذي لهم مِن عبدِ اللَّهِ بن أُبَيٍّ، فخلَعهم إلى رسول اللَّهِ ﷺ، وتبَرَّأ إلى اللَّهِ وإلى رسولِه مِن حِلفِهم، وقال: يا رسولَ اللَّهِ، أَتَبَرَّأُ إِلى اللَّهِ وإلى رسولِه مِن حِلفِهم، وأَتَوَلَّى اللَّهَ ورسولَه والمؤمنين، وأَبْرَأُ مِن حِلفِ الكفارِ ووَلايتِهم. ففيه وفى عبدِ اللَّهِ ابن أُبَيٍّ نزَلَت الآياتُ في "المائدةِ": {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} الآية.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana babam İshâk b. Yesâr, Ubâde b. el-Velîd b. Ubâde b. es-Sâmit'ten anlattı, dedi ki: Benû Kaynukâ‘, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşa tutuştuğunda, Abdullah b. Übey onların davasına sarıldı ve onları savunmak üzere araya girdi. Ubâde b. es-Sâmit ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitti -kendisi Benû Avf b. el-Hazrec'den biriydi ve Abdullah b. Übey'in sahip olduğu gibi onun da onlarla [Benû Kaynukâ‘ ile] bir ittifakı vardı-. [Ubâde] onlarla olan antlaşmasını bozup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bıraktı, onlarla olan ittifakından Allah'a ve Resûlü'ne teberri etti ve şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Onların ittifakından Allah'a ve Resûlü'ne teberri ediyor, Allah'ı, Resûlü'nü ve müminleri dost ediniyorum; kâfirlerin ittifakından ve dostluğundan teberri ediyorum.” İşte hem onun hem de Abdullah b. Übey hakkında Mâide sûresindeki şu ayetler indi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar” ayeti...

وقال آخَرون: بل عُنِى بذلك قومٌ مِن المؤمنين، كانوا همُّوا حيَن نالَهم بأُحُدٍ مِن أعدائِهم مِن المشركين ما نالَهم أن يَأْخُذوا مِن اليهودِ عِصَمًا، فنهاهم اللَّهُ عن ذلك، وأَعْلَمَهم أن مَن فعَل ذلك منهم فهو منهم.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla, Uhud'da müşrik düşmanlarından başlarına gelen musibet gelip çattığında Yahudilerden güvenceler (himaye bağları) edinmeye yeltenen müminlerden bir topluluk kastedilmiştir. Allah onları bundan nehyetmiş ve onlardan kim bunu yaparsa onun da onlardan olduğunu kendilerine bildirmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} قال: لما كانت وقْعةُ أُحُدٍ، اشتَدَّ على طائفةٍ مِن الناسِ، وتخَوَّفوا أن يُدَالَ عليهم الكفارُ، فقال رجلٌ لصاحبِه: أمّا أنا فأَلْحَقُ بدهلك اليهوديِّ، فآخُذُ منه أمانًا وأَتَهَوَّدُ معه، فإنى أَخافُ أن تُدَالَ علينا اليهودُ. وقال الآخَرُ: أما أنا فأَلْحَقُ بفلانٍ النَّصْرانيِّ ببعضِ أرضِ الشامِ، فآخُذُ منه أمانًا وأَتَنَصَّرُ معه، فأنْزَل اللَّهُ تعالى ذكرُه يَنْهاهما: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır”. Dedi ki: Uhud savaşı olduğunda, insanlardan bir grubun durumu ağırlaştı ve kâfirlerin kendilerine karşı galip gelmesinden korktular. Bir adam arkadaşına: “Bana gelince, ben Yahudi Dehlek'e katılıp ondan eman alacağım ve onunla birlikte Yahudileşeceğim; zira ben Yahudilerin bize üstün gelmesinden korkuyorum” dedi. Diğeri de: “Bana gelince, ben Şam topraklarındaki falan Hristiyana katılıp ondan eman alacağım ve onunla birlikte Hristiyanlaşacağım” dedi. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah onları nehyederek: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” ayetini indirdi .

وقال آخَرون: بل عُنِى بذلك أبو لُبابةَ بنُ عبدِ المنذرِ في إعلامِه بنى قُرَيظةَ إذ رَضُوا بحكمِ سعدٍ، أنه الذبحُ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla, Benî Kurayza Sa‘d'ın hükmüne razı olduğunda, bunun boğazlanmak olduğunu onlara bildirmesi sebebiyle Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}. قال: بعَث رسولُ اللَّهِ ﷺ أبا لُبابةَ بنَ عبدِ المنذرِ مِن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'nin: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler edinmeyin. Onlar birbirlerinin velileridir. Sizden kim onları veli edinirse, şüphesiz o da onlardandır.” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ...'den Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'i gönderdi

الأوْسِ، وهو مِن بنى عمرِو بن عوفٍ، فبعَثَه إلى قُرَيْظةَ حيَن نقَضَت العهدَ، فلمَّا أطاعوا له بالنزولِ، أشار إلى حلقِه: الذَّبْحَ الذَّبْحَ .

-ki kendisi Benî Amr b. Avf'tandır- Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'i ahdi bozdukları sırada Kurayza'ya gönderdi. Onlar [kaleden] inmeyi kabul ettiklerinde boğazına işaret ederek: “Boğazlanmaktır, boğazlanmaktır ” dedi.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن يُقالَ: إن اللَّهَ تعالى ذكرُه نهَى المؤمنين جميعًا أن يَتَّخِذوا اليهودَ والنصارَى أنصارًا وخُلفاءَ على أهلِ الإيمانِ باللَّه ورسولِه ، وأَخْبَر أَنه مَن اتَّخَذَهم نَصِيرًا وحَليفًا وولِيًّا مِن دونِ اللَّهِ ورسولِه والمؤمنين فإنه منهم في التَّحَزُّبِ على اللَّهِ وعلى رسولِه والمؤمنين، وأن اللَّهَ ورسولَه منه بَرِيئان.

Bu konuda bize göre doğru olan söz şöyle denilmesidir: Zikri yüce olan Allah, bütün müminlerin Yahudileri ve Hristiyanları Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlere karşı yardımcılar ve müttefikler edinmelerini yasaklamış ; Allah'ı, Resûlü'nü ve müminleri bırakıp onları yardımcı, müttefik ve dost edinen kimsenin, Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere karşı fırkalaşma/taraf olma hususunda onlardan olduğunu, Allah'ın ve Resûlü'nün ondan uzak olduğunu bildirmiştir.

وقد يَجوزُ أن تَكونَ الآيةُ نزَلَت في شأنِ عُبادةَ بن الصامتِ وعبدِ اللَّهِ بن أُبَيٍّ بن سَلُول وحُلَفائِهما مِن اليهودِ، ويَجوزُ أن تَكونَ نزَلَت في أبى لُبابةَ بسببِ فعلِه في بنى قُريظةَ، ويَجوزُ أن تَكونَ نزَلَت في شأنِ الرجلَيْن اللذين ذكَر السُّدِّيُّ أن أحدَهما همَّ باللِّحاقِ بدهلك اليهوديِّ، والآخَرَ بنَصْرانيٍّ بالشامِ، ولم يَصِحَّ بواحدٍ مِن هذه الأقوالِ الثلاثةِ خبرٌ يَثْبُتُ بمثلِه حُجَّةٌ فيُسَلَّمَ لصحتِه القولُ بأنه كما قيل.

Ayetin Ubâde b. es-Sâmit, Abdullah b. Übey b. Selûl ve onların Yahudilerden olan müttefikleri hakkında inmiş olması caiz olduğu gibi; Ebû Lübâbe hakkında, Benî Kurayza'daki davranışı sebebiyle inmiş olması da caizdir; es-Süddî'nin, birinin Yahudi Dehlek'e, diğerinin de Şam'daki bir Hristiyana katılmaya niyetlendiğini zikrettiği iki adam hakkında inmiş olması da caizdir. Bu üç görüşten hiçbiri hakkında, kendisiyle hüccet sabit olacak ve doğruluğu kabul edilip söylendiği gibi olduğu onaylanacak sahih bir rivayet bulunmamaktadır.

فإذ كان ذلك كذلك، فالصواب أن يُحْكَمَ لظاهرِ التنزيلِ بالعمومِ على ما عمَّ، ويَجوزُ ما قاله أهلُ التأويلِ فيه مِن القولِ الذي لا علمَ عندَنا بخلافِه، غيرَ أنه لا شَكَّ أن الآيةَ نزَلَت في مُنافِقٍ كان يُوالِى يهودَ أو نصارى، خوفًا على نفسِه مِن دَوائرِ الدهرِ؛ لأن الآيةَ التي بعدَ هذه تَدُلُّ على ذلك، وذلك قولُه: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} الآية.

Durum böyle olunca doğru olan, lafzın umumiliği neyi kapsıyorsa ayetin zahirine göre genel hüküm verilmesidir; tevil ehlinin bu hususta söylediği ve aksine dair elimizde bir bilgi bulunmayan sözleri de [muhtemel olmakla] caizdir. Ancak hiç şüphe yoktur ki ayet, zamanın getireceği felaketlerden kendi canı adına korktuğu için Yahudileri veya Hristiyanları dost edinen bir münafık hakkında inmiştir; çünkü bundan sonraki ayet buna delalet etmektedir ki o da: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün” ayetidir.

وأما قولُه: {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}. فإنه عنَى تعالى ذكرُه بذلك أن بعضَ اليهودِ أنصارُ بعضِهم على المؤمنين، ويدٌ واحدةٌ على جميعِهم، وأن النصارى

[Allah] Teâlâ'nın: {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Onlar birbirlerinin dostlarıdır” kavline gelince; zikri yüce olan bununla, Yahudilerin bir kısmının müminlere karşı diğer kısmının yardımcıları olduğunu, hepsine karşı tek bir el [gibi hareket ettiklerini] ve Hristiyanların

كذلك بعضُهم أنصارُ بعضٍ على مَن خالَف دينَهم وملتَهم، مُعَرِّفًا بذلك عبادَه المؤمنين أن مَن كان لهم أو لبعضِهم وليًّا، فإنما هو وليُّهم على مَن خالَف ملتَهم ودينَهم مِن المؤمنين، كما اليهودُ والنصارى لهم حَرْبٌ، فقال تعالى ذكرُه للمؤمنين: فكونوا أنتم أيضًا بعضُكم أولياءُ بعضٍ، ولليهوديِّ والنصرانيِّ حربًا كما هم لكم حربٌ، وبعضُهم لبعضٍ أولياءُ؛ لأن مَن والاهم فقد أظْهَر لأهلِ الإيمانِ الحربَ، ومنهم البَراءةَ، وأبان قطعَ وَلايتِهم.

da aynı şekilde dinlerine ve milletlerine muhalif olanlara karşı birbirlerinin yardımcıları olduğunu kastetmiştir. Bununla mümin kullarına bildirmektedir ki, onlara veya onlardan bir kısmına dost olan kimse, Yahudi ve Hristiyanların müminlere düşman olması gibi, ancak müminlerden dinlerine ve milletlerine muhalif olanlara karşı onların dostudur. Zikri yüce olan müminlere şöyle buyurmaktadır: Onlar size düşman ve birbirlerinin dostu olduğu gibi, siz de birbirinizin dostu olun, Yahudiye ve Hristiyana da düşman olun; çünkü onları dost edinen kimse, iman ehline düşmanlık ilan etmiş, onlardan teberri etmiş ve onlarla olan velayet bağını kopardığını açıkça ortaya koymuştur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}.

{وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır” kavlinin tevili hakkında söz:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}: وَمَن يَتَوَلَّ اليهودَ والنصارى دونَ المؤمنين {فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}. يقولُ: فإن مَن توَلَّاهم ونصَرهم على المؤمنين، فهو مِن أهلِ دينِهم وملتِهم، فإنه لا يَتَوَلَّى مُتَوَلٍّ أحدًا إلا وهو به وبدينِه وما هو عليه راضٍ، وإذا رضِيه ورضِى دينَه فقد عادَى ما خالَفه وسخِطَه، وصار حكمُه حكمَه، ولذلك حكَم مَن حكَم مِن أهلِ العلمِ لنصارى بنى تَغْلِبَ في ذَبائحِهم ونكاحِ نسائِهم وغيرِ ذلك مِن أمورِهم، بأحكامِ نصارَى بنى إسرائيلَ؛ لموالاتِهم إياهم، ورِضاهم بملتِهم، ونُصْرتِهم لهم عليها، وإن كانت أنسابُهم لأنسابِهم مُخالِفةً، وأصلُ دينِهم لأصلِ دينِهم مُفارقًا.

Zikri yüce olan {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır” kavliyle şunu kastetmektedir: Müminleri bırakıp Yahudileri ve Hristiyanları dost edinen kimse {فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “şüphesiz o da onlardandır”. Şöyle buyurmaktadır: Onları dost edinen ve müminlere karşı onlara yardım eden kimse, onların dininden ve milletindendir; çünkü hiç kimse bir başkasını, kendisinden, dininden ve bulunduğu halden razı olmadıkça dost edinmez. Ondan ve dininden razı olduğunda ise ona muhalif olana düşmanlık etmiş ve öfke duymuş olur; böylece onun hükmü de diğerinin hükmü gibi olur. İşte bundan dolayı ilim ehlinden hüküm verenler, nesepleri neseplerine uymasa ve dinlerinin aslı dinlerinin aslından farklı olsa bile, onları dost edinmeleri, onların milletine razı olmaları ve bu hususta onlara yardım etmeleri sebebiyle Benî Tağlib Hristiyanlarının kestikleri hayvanlar, kadınlarıyla evlenme ve diğer meseleleri hakkında İsrâiloğulları Hristiyanlarının hükümleriyle hükmetmişlerdir.

وفي ذلك الدلالةُ الواضحةُ على صحةِ ما نقولُ، مِن أَن كُلَّ مَن كان يَدِينُ بدينٍ، فله حكمُ أهلِ ذلك الدينِ؛ كانت دَيْنُونتُه به قبلَ مجئِ الإسلامِ أو بعدَه، إلا أن يَكونَ مُسلمًا مِن أهلِ دينِنا، انتَقَل إلى ملةٍ غيرِها، فإنه لا يُقَرُّ على ما دان به فانتَقَل إليه، ولكن يُقْتَلُ لرِدَّتِه عن الإسلامِ، ومُفارقتِه دينَ الحقِّ، إِلا أَن يَرْجِعَ قبلَ القتلِ إلى الدينِ الحقِّ - وفسادِ ما خالَفه مِن قولِ مَن زعَم أنه لا يُحْكَمُ بحكمِ أهلِ الكتابين لمن دان بدينِهم، إلا أن يكونَ إسرائيليًّا، أو مُنتَقِلًا إلى دينِهم مِن غيرِهم قبلَ نُزولِ

Bunda bizim söylediğimiz şu görüşün doğruluğuna açık bir delil vardır: İster İslam gelmeden önce ister geldikten sonra o dine girmiş olsun, bir dine inanan herkes o din ehlinin hükmüne tabidir; ancak bizim dinimizden olan bir Müslümanın başka bir dine geçmesi müstesnadır. Zira o, benimsediği ve geçtiği [yeni] din üzere bırakılmaz, öldürülmeden önce hak dine dönmedikçe İslam'dan irtidat etmesi ve hak dinden ayrılması sebebiyle öldürülür. [Ayrıca bu delilde,] İsrâilli olmadıkça veya

الفُرقانِ، فأما مَن دان بدينِهم بعدَ نزولِ الفرقانِ، ممَّن لم يَكُنْ منهم، ممَّن خالَف نسبُه نسبَهم، وجنسُه جنسَهم، فإن حكمَه لحكمِهم مخالفٌ.

Furkan (Kur'an) inmeden önce başkalarından onların dinine geçmiş olmadıkça, iki kitap ehlinden birinin dinine giren kimse hakkında o kitap ehlinin hükmüyle hükmolunmayacağını; Furkan indikten sonra onlardan olmayan, nesebi neseplerine ve ırkı ırklarına uymayan kimselerden onların dinine girenlerin hükmünün ise onların hükmünden farklı olacağını iddia eden muhalif görüşün geçersizliğine de [açık bir delil vardır].

ذكرُ مَن قال بما قلْنا مِن التأويلِ

Söylediğimiz bu tevili savunanların zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حُميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ الرُّؤاسيُّ، عن ابن أبي ليلى، عن الحكمِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: سُئِل ابن عباسٍ عن ذَبائحِ نصارَى العربِ، فقرَأ: {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân er-Ruâsî, İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Hakem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'a Hristiyan Arapların kestikleri hayvanlar soruldu; o da: {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır” ayetini okudu .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} أَنها في الذبائحِ، مَن دخَل في دينِ قومٍ فهو منهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır”. [İbn Abbâs] bunun kesilen hayvanlar hakkında olduğunu, bir kavmin dinine giren kimsenin onlardan sayılacağını söyledi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا حَجَّاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن عَطاءِ بن السائبِ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: كُلُوا مِن ذَبائحِ بنى تَغْلِبَ، وتزَوَّجوا مِن نسائِهم، فإن اللَّهَ يقولُ في كتابِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}. ولو لم يَكونوا منهم إلا بالوَلايةِ لكانوا منهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Atâ b. es-Sâib'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: “Benî Tağlib'in kestiklerinden yiyin ve kadınlarıyla evlenin; çünkü Allah Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır”. Onlar sadece dostluk/velayet yoluyla bile onlardan olsalardı, yine onlardan sayılırlardı .”

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حسينُ بنُ عليٍّ، عن زائدةَ، عن هشامٍ، قال:

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin b. Ali, Zâide'den, o Hişâm'dan nakletti, dedi ki:

كان الحسنُ لا يَرَى بذَبائحِ نَصَارَى العرب، ولا نكاح نسائِهم بأسًا، وكان يَتْلُو هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}.

Hasan[-ı Basrî], Arap Hristiyanlarının kestikleri hayvanlarda ve kadınlarıyla evlenmekte bir sakınca görmezdi ve şu ayeti okurdu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin; onlar birbirlerinin dostlarıdırlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır”.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخْبرَنا ابن المبارَكِ، عن هارونَ بن إبراهيمَ، قال: سُئِل ابن سِيرينَ عن رجلٍ يَبِيعُ داره مِن نصارى يَتَّخِذونها بيعةً. قال: فتلا هذه الآيةَ: {لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ}.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Hârûn b. İbrâhîm'den haber verdi, dedi ki: İbn Sîrîn'e evini kilise yapacak olan Hristiyanlara satan bir adam hakkında soruldu. Dedi ki: Bunun üzerine şu ayeti okudu: {لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ} “Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin”.

القولُ في تأويلِ قوله: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١)}

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١)} “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavlinin tevili hakkında söz:

يعنى تعالى ذكره بذلك: إن اللَّهَ لا يُوَفِّقُ مَن وضَع الوَلايةَ في غيرِ موضعِها، فوالَى اليهودَ والنصارَى مع عَداوتِهم اللَّهَ ورسولَه والمؤمنين، على المؤمنين، وكان لهم ظَهيرًا ونَصيرًا؛ لأن مَن توَلَّاهم فهو للَّهِ ولرسولِه وللمؤمنين حربٌ.

Zikri yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz Allah, dostluğu/velayeti layık olmayan yere koyan; Yahudi ve Hristiyanların Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere olan düşmanlıklarına rağmen onları müminlere karşı dost edinen, onlara arka çıkan ve yardımcı olan kimseyi [doğruya] muvaffak kılmaz. Çünkü onları dost edinen kimse Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere düşmandır.

وقد بيَّنا معنى "الظلمِ" في غيرِ هذا الموضعِ، وأنه وضْعُ الشيءِ في غيرِ موضعِه بما أَغْنَى عن إعادتِه .

“Zulüm” kelimesinin anlamını ve onun bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymak olduğunu, tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde bundan başka bir yerde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ}.

{فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün” kavlinin tevili hakkında söz:

اخْتَلَف أهل التأويلِ في مَن عُنِى بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِي بها عبدُ اللَّهِ بنُ أُبَيٍّ ابن سَلُولَ.

Tevil ehli bu ayette kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bununla Abdullah b. Übey b. Selûl kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن إدْريسَ، قال: سَمِعْتُ أبي، عن عَطيةَ بن سعيدٍ: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}: عبدُ اللَّهِ بنُ أُبَيٍّ، {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ}:

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Babamı, Atiyye b. Saîd'den [şöyle derken] işittim: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün”: Abdullah b. Übey'dir. {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ} “Onların içine koşuştuklarını”:

في وَلايتِهم، {يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} إلى آخرِ الآيةِ {فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} .

Onların dostluğuna [koşuşurlar]. {يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' derler” ayetinden ayetin sonu olan {فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} “İçlerinde gizledikleri şeyden ötürü pişman olurlar” kısmına kadardır .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، قال: ثنا ابن إسحاقَ، قال: ثنى والدى إسحاق بنُ يَسارٍ، عن عُبادةَ بن الوليدِ بن عُبادةَ بن الصامتِ: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}: يعني عبدَ اللَّهِ بنَ أُبيٍّ، {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ}؛ لقولِه: إنى أَخْشَى دائرةً تُصِيبُنى .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana babam İshâk b. Yesâr, Ubâde b. el-Velîd b. Ubâde b. es-Sâmit'ten nakletti: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün”: Yani Abdullah b. Übey'dir. {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını [görürsün]”; onun: “Ben başıma bir felaketin gelmesinden korkarım” sözünden dolayıdır .

وقال آخَرون: بل عُنِى بذلك قومٌ من المنافقين كانوا يُناصِحون اليهودَ ويَغُشُّون المؤمنين ويقولون: نَخْشَى أن تكونَ الدائرة لليهودِ على المؤمنين.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla, Yahudilere samimiyet gösterip öğüt veren, müminleri ise aldatan ve: “Devranın/üstünlüğün müminlere karşı Yahudilerin lehine dönmesinden korkuyoruz” diyen münafıklardan bir topluluk kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللَّهِ تعالى ذكرُه: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ}. قال: المنافقون في مُصانَعةِ يهودَ ومُناجاتِهم، واسْتِرْضاعِهم أولادَهم إياهم. و قولِ اللَّهِ تعالى ذكرُه: {نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ}. قال: يقولُ: نَخْشَى أن تَكونَ الدائرةُ لليهودِ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize [İsâ], İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ} “Kalplerinde hastalık bulunanların onların içine koşuştuklarını görürsün” kavli hakkında şöyle demiştir: Münafıklar; Yahudilere yaranmak/dalkavukluk etmek, onlarla gizlice fısıldaşmak ve çocuklarını onlara emzirtmek konusunda [koşuşurlar]. Ve Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan: {نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “Bize bir felaketin çarpmasından korkuyoruz” kavli hakkında da şöyle dedi: [Mücâhid] der ki: [Münafıklar,] “Devranın/üstünlüğün Yahudilerin lehine dönmesinden korkuyoruz” derler.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} إلى قوله: {نَادِمِينَ}: أُناسٌ مِن المنافِقِين كانوا يُوَادُّون اليهودَ ويُناصِحونهم دونَ المؤمنين .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün” ayetinden: {نَادِمِينَ} “pişman olanlar” kavline kadar olan kısım hakkında dedi ki: Bunlar, müminleri bırakıp Yahudilere sevgi besleyen ve onlara samimiyetle öğüt veren münafıklardan bir topluluktur .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: شَكٌّ، {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ}. والدائرةُ ظهورُ المشركين عليهم .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün”. Dedi ki: [Hastalık] şüphedir. {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuşurlar”. “Dâire” (dönüş/felaket), müşriklerin onlara karşı üstün gelmesidir .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن يُقالَ: إن ذلك من اللَّهِ تعالى ذكرُه خبرٌ عن ناسٍ من المنافقين كانوا يُوالُون اليهودَ والنصارى، ويَغُشُّون المؤمنين، ويقولون: نَخْشَى أَن تَدورَ دَوائرُ - إما لليهودِ والنصارى، وإما لأهلِ الشركِ مِن عَبَدةِ الأوثانِ أو غيرِهم - على أهلِ الإسلام، أو تَنْزِلَ بهؤلاء المنافقين نازلةٌ، فيَكونَ بنا إليهم حاجةٌ. وقد يَجوزُ أن يَكونَ ذلك كان مِن قولِ عبدِ اللَّهِ بن أُبَيٍّ، ويَجوزُ أَن يَكُونَ كان مِن قولِ غيرِه، غيرَ أنه لا شَكّ أنه مِن قولِ المنافقين.

Bu konuda bize göre doğru olan söz şöyle denilmesidir: Bu, zikri yüce olan Allah'ın, Yahudileri ve Hristiyanları dost edinen, müminleri aldatan ve: “İslam ehline karşı -gerek Yahudi ve Hristiyanların lehine gerekse putperest şirk ehlinin veya başkalarının lehine- devranın dönmesinden yahut bu münafıkların başına bir musibet gelip de bizim onlara muhtaç olmamızdan korkuyoruz” diyen münafıklardan birtakım insanlar hakkında verdiği bir haberdir. Bu sözün Abdullah b. Übey'e ait olması caiz olduğu gibi, başkasına ait olması da caizdir; ancak bunun münafıkların sözü olduğunda hiçbir şüphe yoktur.

فتأويلُ الكلامِ إذن: فتَرَى يا محمدُ الذين في قلوبِهم شكٌّ ومرضُ إيمانٍ بنبوتِك، وتصديقِ ما جئْتَهم به مِن عندِ ربِّك، {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ}. يعنى: في اليهودِ والنصارى. ويعنى بُمسارعتهم فيهم، مُسارعَتَهم في مُوالاتِهم ومُصانَعتِهم، {يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ}. يقولُ هؤلاء المنافقون: إنما نُسارِعُ في مُوالَاةِ

Buna göre sözün tevili şöyledir: Ey Muhammed! Kalplerinde senin peygamberliğine ve Rabbinden getirdiğin şeyleri tasdik etmeye dair şüphe ve iman hastalığı bulunan kimselerin, {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ} “onların arasına koşuştuklarını” -yani Yahudilerin ve Hristiyanların [arasına koştuklarını]- görürsün. Onların arasına koşuşmaları ile kastedilen; onları dost edinmeye ve onlara yaranmaya koşuşmalarıdır. {يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' derler”. Bu münafıklar şöyle derler: Biz ancak...

هؤلاء اليهود والنصارى خوفًا من دائرةٍ تَدورُ علينا مِن عدوِّنا. ويعنى بالدائرةِ الدَّوْلةَ.

düşmanımız tarafından başımıza gelecek bir felaketten/talih dönüşünden korktuğumuz için bu Yahudi ve Hristiyanları dost edinmeye koşuşuyoruz. “ed-Dâire” ile talih dönüşü / üstünlük (devlet) kastedilmektedir.

كما قال الراجزُ :

Recez şairinin dediği gibi :

يَرُدُّ عنك القَدَرَ المَقْدُورَا

Senden takdir edilmiş kaderi savuşturur,

ودائراتِ الدَّهْرِ أَن تَدُورَا

Ve zamanın felaketlerinin dönüp gelmesini...

يعنى: أن تَدولَ للدهرِ دوْلةٌ، فنَحْتاجَ إلى نُصْرتهم إيانا، فنحن نُوالِيهم لذلك. فقال اللَّهُ تعالى ذكرُه لهم: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ}.

Yani: Zamanın devranı değişir [baht başkasına döner] de onların bize yardım etmesine muhtaç oluruz; bu yüzden onları dost ediniyoruz, [demektedirler]. Zikri yüce olan Allah da onlara şöyle buyurdu: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} “Umulur ki Allah, bir fetih yahut katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman oluverirler.”

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ}.

Allah Teâlâ'nın: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} “Umulur ki Allah, bir fetih yahut katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman oluverirler” kavlinin tevili hakkında söz:

يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ}: فلعلَّ اللَّهَ أن يَأْتِيَ بالفتحِ.

Zikri yüce olan Allah {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} “Umulur ki Allah, bir fetih yahut katından bir emir getirir” kavliyle: Belki de Allah fethi getirir, demek istemektedir.

ثم اخْتَلَفوا في تأويلِ "الفتحِ" في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى به ههنا القَضاءُ.

Sonra bu yerdeki "el-Feth" kelimesinin tevilinde ihtilaf ettiler. Bazıları: Burada onunla hüküm (kaza) kastedilmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ}. قال: بالقَضاءِ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} “Umulur ki Allah fethi getirir” [ayeti hakkında]; [Katâde] dedi ki: Hükmü [getirir] .

وقال آخَرون: عُنِى به فتحُ مكةَ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bununla Mekke'nin fethi kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أَسْباطُ، عن السديِّ: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ}. قال: فتحُ مكةَ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} “Umulur ki Allah fethi getirir” [ayeti hakkında]; [es-Süddî] dedi ki: Mekke'nin fethidir .

والفتحُ في كلامِ العربِ هو القضاءُ كما قال قتادةُ، ومنه قولُ اللَّهِ تعالى: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} [الأعراف: ٨٩]. وقد يجوز أن يَكونَ ذلك القضاءُ الذي وعَد اللَّهُ نبيَّه محمدًا ﷺ بقولِه: هو {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ}. فتحَ مكةَ؛ لأن ذلك كان مِن عظيمِ قَضاءِ اللَّهِ وفَصْلِ حُكْمِه بينَ أهلِ الإيمانِ والكفرِ، ويُقَرِّرُ عندَ أهلِ الكفرِ والنِّفاقِ أن اللَّهَ مُعْلِى كلمته، ومُوهِنُ كيدِ الكافرين.

Katâde'nin dediği gibi, Arap kelamında fetih hükümdür (el-kazâ). Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [el-A‘râf: 89]. Allah'ın Nebisi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} “Umulur ki Allah fethi getirir” sözüyle vadettiği bu hükmün Mekke'nin fethi olması da caizdir; çünkü bu, Allah'ın iman ehli ile küfür ehli arasındaki büyük hükmünden ve kesin yargısından biriydi ve küfür ile nifak ehlinin nezdinde Allah'ın Kendi kelimesini yücelteceğini ve kâfirlerin tuzağını zayıflatacağını pekiştirmiştir.

وأما قولُه: {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ}. فإن السديَّ كان يقولُ في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ}. قال: الأمرُ الجِزْيةُ

Allah Teâlâ'nın: {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} “yahut katından bir emir [getirir]” kavline gelince; es-Süddî bu hususta bana Muhammed b. el-Hüseyn'in anlattığı şu sözü söylüyordu, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} “yahut katından bir emir [getirir]” hakkında [es-Süddî] dedi ki: Emir, cizyedir .

وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ الأمرُ الذي وعَد اللَّهُ نبيَّه محمدًا ﷺ أن يَأْتِيَ به هو الجزيةَ، ويَحْتَمِلُ أن يَكونَ غيرَها، غيرَ أنه أيُّ ذلك كان، فهو مما فيه إدالةُ المؤمنين على أهلِ الكفرِ باللَّهِ وبرسولِه، ومما يَسُوءُ المنافقين ولا يَسُرُّهم، وذلك أن اللَّهَ تعالى ذكرُه قد أخْبَر عنهم أن ذلك الأمرَ إذا جاء أصْبَحوا على ما أسَرُّوا في أنفسِهم نادمين.

Allah'ın Nebisi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirmeyi vadettiği emrin cizye olması muhtemel olduğu gibi, cizyenin dışında bir şey olması da muhtemeldir . Ancak hangisi olursa olsun, o müminlerin Allah'ı ve Resulü'nü inkâr eden küfür ehline galip getirilmesini sağlayan, münafıkları üzen ve sevindirmeyen bir şeydir. Çünkü zikri yüce olan Allah onlar hakkında, bu emir geldiğinde içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olacaklarını haber vermiştir.

وأما قولُه: {فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ}. فإنه يعنى هؤلاء المنافقين الذين كانوا يُوالُون اليهودَ والنصارى. يقولُ تعالى ذكرُه: لعلَّ اللَّهَ أَن يَأْتِيَ

Allah Teâlâ'nın: {فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} “böylece içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman oluverirler” kavline gelince; O bununla, Yahudi ve Hristiyanları dost edinen bu münafıkları kastetmektedir. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Olur ki Allah

بأمرٍ مِن عندِه يُدِيلُ به المؤمنين على الكافرين؛ اليهودِ والنصارى وغيرِهم مِن أهلِ الكفرِ، فيُصْبحَ هؤلاء المنافقون على ما أسَرُّوا في أنفسِهم مِن مُخالَّةِ اليهودِ والنصارى ومَوَدَّتِهم وبغْضةِ المؤمنين ومُحادَّتِهم نادمين.

katından, kendisiyle müminleri Yahudiler, Hristiyanlar ve diğer küfür ehlinden oluşan kâfirlere üstün kılacağı bir emir getirir de bu münafıklar, Yahudi ve Hristiyanlarla dostluk kurma, onlara sevgi besleme, müminlere buğzetme ve onlara düşmanlık etme hususunda içlerinde gizledikleri şeylerden dolayı pişman oluverirler.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ}: مِن مُوادَّتِهم اليهود، ومِن غِشِّهم للإسلامِ وأهلِه .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} “böylece içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman oluverirler” [ayeti hakkında dedi ki]: Yahudilere besledikleri sevgiden ve İslam'a ve ehline karşı hile ve samimiyetsizliklerinden dolayı [pişman olurlar] .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣)} “İman edenler ise: 'Bütün güçleriyle sizinle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıdır? Amelleri boşa çıkmış ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır' derler” kavlinin tevili hakkında söz:

اخْتَلَفَت القَرأَةُ في قراءةِ قوله: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا}؛ فقرَأَتها قَرَأَةُ أَهلِ المدينةِ: (فيُصبحوا على ما أسَرُّوا في أنفسهم نادمين يقولُ الذين آمَنُوا أهؤلاء الذين أقسَمُوا باللَّهِ). بغيرِ واوٍ .

Kurrâ, {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} kavlinin kıraatinde ihtilaf etti. Medine ehlinin kurrâsı bunu: (فيُصبحوا على ما أسَرُّوا في أنفسهم نادمين يقولُ الذين آمَنُوا أهؤلاء الذين أقسَمُوا باللَّهِ) şeklinde vav (و) harfi olmaksızın okudu .

وتأويلُ الكلامِ على هذه القراءةِ: فيُصْبحُ المنافقون إذا أَتَى اللَّهُ بالفتحِ أو أمْرٍ مِن عندِه، على ما أسَرُّوا في أنفسهم نادمين، يقولُ المؤمنون تَعَجُّبًا منهم ومِن نفاقِهم وكذبِهم واجْتِرائِهم على اللَّهِ في أيْمانهم الكاذبةِ باللَّهِ: أهؤلاء الذين أقْسَموا لنا باللَّهِ إنهم لمعنا وهم كاذبون في أيْمانهم لنا.

Bu kıraate göre sözün tevili şöyledir: Allah fethi veya Kendi katından bir emri getirdiği zaman münafıklar içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar; müminler de onlara, onların nifakına, yalanlarına ve Allah adına ettikleri yalan yeminlerle Allah'a karşı cüretkârlıklarına hayret ederek: “Bize yalan yeminler ettikleri halde, bizimle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?” derler.

وهذا المعنى قصَد مجاهدٌ في تأويلِه ذلك الذي حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ}: حينَئذٍ (يقولُ الذين آمَنوا أهؤلاء أقسَموا باللهِ جهدَ أيمانهم إنَّهم لمعكم حبطَت أعمالُهم فأصبحَوا خاسرين).

Mücâhid, bize el-Kâsım'ın rivayet ettiği şu tevilinde bu anlamı kastetmiştir: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} “Umulur ki Allah bir fetih yahut katından bir emir getirir”; [işte] o zaman (يقولُ الذين آمَنوا أهؤلاء أقسَموا باللهِ جهدَ أيمانهم إنَّهم لمعكم حبطَت أعمالُهم فأصبحَوا خاسرين) [diyecektir].

وكذلك ذلك في مَصاحِفِ أهلِ المدينة بغيرِ واوٍ .

Medine ehlinin mushaflarında da bu, vav harfi olmaksızın böyledir .

وقرَأ ذلك بعضُ البصريين: (وَيَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا) بالواوِ ونصبِ "يقولَ" عطفًا به على {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ}. وذكر قارئُ ذلك أنه كان يَقولُ: إنما أُريدُ بذلك: فعسى اللَّهُ أن يَأْتِىَ بالفتحِ، وعسى أن يقولَ الذين آمنوا. ومُحالٌ غيرُ ذلك؛ لأنه لا يجوز أن يُقالَ: وعسى اللَّهُ أن يقول الذين آمنوا. وكان يقولُ: ذلك نحوُ قولِهم: أكَلْتُ خبزًا ولبنًا. وكقولِ الشاعرِ :

Bazı Basralılar ise bunu, {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} “Umulur ki Allah fethi getirir” üzerine atfederek vav ile ve "yekûle"yi nasb ile (وَيَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا) şeklinde okudular . Bunu böyle okuyan kimse şöyle dediğini zikretmiştir: Bununla ancak şu kastedilmiştir: “Umulur ki Allah fethi getirir ve umulur ki iman edenler [şöyle] der”. Bundan başkası imkânsızdır; zira “Ve Allah, iman edenlerin söylemesini umar” denilmesi caiz değildir. O şöyle diyordu: Bu, onların [Arapların] “Ekmek ve süt yedim [sütü içtim]” sözü gibidir. Şairin şu sözü gibi de :

ورأيْتِ زوجَكِ في الوَغَى … مُتَقَلِّدًا سيفًا ورُمْحا

Ve gördün kocanı savaşta... Bir kılıç ve bir mızrak kuşanmış [elinde tutmuş] halde.

فتأويل الكلام على هذه القراءةِ: فعسى اللَّهُ أن يَأْتِيَ بالفتحِ المؤمنين، أو أَمْرٍ مِن عندِه يُدِيلُهم به على أهلِ الكفر مِن أعدائِهم، فيُصْبحَ المنافقون على ما أسَرُّوا في أنفسِهم نادمين، وعسى أن يقولَ الذين آمنوا حينَئذٍ: هؤلاء الذين أَقْسَمُوا باللَّهِ كذبًا جَهْدَ أيْمانِهم إنهم لمعكم؟

Bu kıraate göre sözün tevili şöyledir: Umulur ki Allah müminlere fethi getirir yahut katından Kendi düşmanları olan küfür ehline karşı onlara zafer ve üstünlük vereceği bir emir getirir de münafıklar içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar ve yine umulur ki iman edenler o vakit: “Bütün güçleriyle yalandan sizinle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?” derler.

وهى في مَصاحِفِ أهلِ العراقِ بالواو: (ويقولُ الذين آمنوا) .

Irak ehlinin mushaflarında ise bu, vav harfi ile (ويقولُ الذين آمنوا) şeklindedir .

وقرَأ ذلك قرَأَةُ الكوفيين: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} بالواوِ ورفع "يقولُ" بالاسْتِقْبالِ والسَّلامةِ مِن الجَوازمِ والنَّواصِبِ .

Kûfelilerin kurrâsı ise bunu vav harfiyle ve "yekûlü" kelimesini muzari fiil (istikbal) olması ve cezmedici ile nasbedici edatlardan salim bulunması sebebiyle merfu olarak {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} şeklinde okudular .

وتأويلُ مَن قرَأ ذلك كذلك: فيُصْبِحوا على ما أَسَرُّوا في أنفسِهم يَنْدَمُون، ويقولُ الذين آمَنوا. فيَبْتَدِئُ "يقولُ" فيَرْفَعُها.

Bunu bu şekilde okuyanın tevili şöyledir: “İçlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar; ve iman edenler derler”. Dolayısıyla "yekûlü" fiilini yeni bir cümle başlangıcı (istînâf) yaparak merfu kılar.

وقراءتنا التي نحن عليها: {وَيَقُولُ} بإثبات الواوِ في {وَيَقُولُ}؛ لأنها كذلك

Bizim benimsediğimiz kıraat ise {وَيَقُولُ} lafzında vâv harfini sabit kılarak (okuyarak) {وَيَقُولُ} şeklindedir; çünkü o böyledir

هي في مَصاحفِنا مَصاحِفِ أهلِ المشرقِ، بالواوِ، وبرفعِ {يَقُولُ} على الابْتِداءِ.

Maşrık (doğu) ehlinin mushafları olan mushaflarımızda vav iledir ve {يَقُولُ} lafzı istînâf (başlangıç) üzere merfudur.

فتأويلُ الكلامِ إذ كان القراءةُ عندَنا على ما وصَفْنا: فيُصْبِحوا على ما أسَرُّوا في أنفسِهم نادمين، ويقولُ المؤمنون: أهؤلاء الذين حلَفوا لنا باللَّهِ جَهْدَ أيْمانهم كَذِبًا إنهم لمعنا؟

Kıraat bize göre nitelendirdiğimiz şekilde olunca sözün tevili şöyledir: “İçlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman oluverirler ve müminler de: 'Yalan yere bütün güçleriyle yemin ederek bizimle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?' derler.”

يقولُ اللَّهُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن حالِهم عندَه بنِفاقِهم، وخُبْثِ أعمالِهم: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ}. يقولُ: ذهَبَت أعمالهم التي عمِلوها في الدنيا باطلًا لا ثَوابَ لها ولا أجرَ؛ لأنهم عمِلوها على غيرِ يَقينٍ منهم بأنها عليهم للَّهِ فرضٌ واجبٌ، ولا على صحةِ إيمانٍ باللَّهِ ورسولِه، وإنما كانوا يَعْمَلونها ليَدْفَعوا المؤمنين بها عن أنفسِهم وأموالِهم وذَراريِّهم، فأَحْبَط اللَّهُ أَجْرَها، إذ لم تَكُنْ له. {فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ}. يقولُ: فأصْبَح هؤلاء المنافقون عندَ مَجِيءِ أمْرِ اللَّهِ بإدالةِ المؤمنين على أهلِ الكفرِ قد وُكِسوا في شرائِهم الدنيا بالآخرةِ، وخابَت صَفْقتُهم وهلَكوا.

Zikri yüce olan Allah, nifakları ve kötü amelleri sebebiyle Kendi katındaki durumlarını haber vererek şöyle buyurmaktadır: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “Amelleri boşa çıkmıştır”. Yani: Dünyada yaptıkları ameller hiçbir sevap ve ecir verilmeksizin bâtıl olup gitmiştir; çünkü onlar bu amelleri kendileri için Allah'a farz ve vacip olduğuna dair bir kesin inançla yapmadıkları gibi, Allah'a ve Resulü'ne sahih bir iman üzere de yapmamışlardır. Onlar bu amelleri sırf müminlerin [saldırısını] kendilerinden, mallarından ve çoluk çocuklarından savuşturmak için yapıyorlardı; Allah da Kendi rızası için yapılmadığından onların ecrini boşa çıkardı. {فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ} “böylece hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır”. Yani: Bu münafıklar, Allah'ın müminleri küfür ehline galip getirme emri geldiğinde, dünyayı ahiret karşılığında satın alma alışverişlerinde ziyana uğramış, ticaretleri hüsranla sonuçlanmış ve helak olmuşlardır.

القولُ في تأويلِ قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” kavlinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين باللَّهِ وبرسوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}. أَي: صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، وأَقَرُّوا بما جاءَهم به نبيُّهم محمدٌّ ﷺ، {مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ}. يقولُ: مَن يَرْجِعْ منكم عن دينِه الحقِّ الذي هو عليه اليومَ، فيُبَدِّله ويُغَيِّرْه بدخولِه في الكفرِ، إما في اليهوديةِ أو النصرانيةِ أو غيرِ ذلك مِن صنوفِ الكفرِ، فلن يَضُرَّ اللَّهَ شيئًا، وسيَأْتِى اللَّهُ بقومٍ يُحِبُّهم ويُحِبُّونه. يقولُ: فسوف يَجِيءُ اللَّهُ بدلًا منهم، المؤمنين الذين لم يُبَدِّلوا ولم يُغَيِّروا ولم يَرْتَدُّوا، بقومٍ خيرٍ مِن الذين ارْتَدُّوا

Zikri yüce olan [Allah], Allah'a ve Resulü'ne iman edenlere şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” Yani: Allah'ı ve Resulü'nü tasdik eden ve Peygamberleri Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerine getirdiği şeyleri ikrar eden kimseler! {مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} “Sizden kim dininden dönerse”. Şöyle buyurmaktadır: Sizden kim bugün üzerinde bulunduğu hak dininden döner de küfre girmek suretiyle —ister Yahudiliğe, ister Hristiyanlığa, isterse küfrün diğer çeşitlerine olsun— onu tebdil edip değiştirirse, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremeyecektir; Allah da Kendi'sinin onları seveceği, onların da O'nu seveceği bir kavim getirecektir. Şöyle buyurmaktadır: Allah onların yerine —[yani] [dinlerini] tebdil etmeyen, değiştirmeyen ve irtidat etmeyen müminlere [bedel olarak]— irtidat eden

وبدَّلوا دينَهم، يُحِبُّهم اللَّهُ ويُحِبُّون اللَّهَ.

ve dinlerini değiştirenlerden daha hayırlı, Allah'ın kendilerini sevdiği, kendilerinin de Allah'ı sevdiği bir kavim getirecektir.

وكان هذا الوعيدُ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه لمَن سبَق في علمِه أنه سيَرْتَدُّ بعدَ وفاةِ نبيِّه محمدٍ ﷺ، وكذلك وعْدُه من وعَد مِن المؤمنين ما وعَده في هذه الآيةِ، لمن سبَق له في علمِه أنه لا يُبَدِّلُ ولا يُغَيِّرُ دينَه ولا يَرْتَدُّ، فلمَّا قبَض الله نبيَّه ﷺ ارْتَدَّ أَقْوامٌ مِن أهلِ الوَبَرِ وبعضُ أهلِ المَدَرِ، فأبْدَل اللَّهُ المؤمنين بخيرٍ منهم كما قال تعالى ذكرُه، ووفَّى للمؤمنين بوعدِه، وأنْفَذ في من ارتَدَّ منهم وَعِيدَه.

Zikri yüce olan Allah'ın bu tehdidi, Kendi ilminde Peygamberi Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatından sonra irtidat edeceği geçen kimselere yönelikti. Aynı şekilde bu ayette vadettiği şeyleri müminlerden vadettiği kimselere olan vaadi de, Kendi ilminde dinini tebdil etmeyeceği, değiştirmeyeceği ve irtidat etmeyeceği geçen kimselere yönelikti. Nitekim Allah Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ruhunu kabzettiğinde bedevilerden (ehlü'l-veber) birtakım topluluklar ve şehirlilerden (ehlü'l-meder) bazıları dinden döndüler. Zikri yüce olan Allah da buyurduğu gibi müminlere onlardan daha hayırlısını verdi, müminlere olan vaadini yerine getirdi ve onlardan dinden dönenler hakkında tehdidini gerçekleştirdi.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: أَخْبَرَني عبدُ اللَّهِ بنُ عَيَّاشٍ، عن أبي صَخْرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ، أن عمرَ بنَ عبدِ العزيزِ أرْسَل إليه يومًا، وعمرُ أميرُ المدينةِ يومَئذٍ، فقال: يا أبا حمزةَ، آيةٌ أَسْهَرَتْني البارحةَ. قال محمدٌ: وما هي أيُّها الأميرُ؟ قال: قولُ اللَّهِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} حتى بلَغ {وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ}. فقال محمدٌ: أيُّها الأميرُ، إنما عنَى اللَّهُ بالذين آمَنوا الوُلاةَ مِن قريشٍ مَن يَرْتَدُّ عن الحقِّ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Ayyâş, Ebû Sahr'dan, o da Muhammed b. Ka‘b'dan nakletti ki Ömer b. Abdilazîz bir gün ona haber gönderdi -Ömer o sırada Medine valisiydi- ve dedi ki: “Ey Ebû Hamza! Bir ayet dün gece beni uykusuz bıraktı.” Muhammed: “O nedir ey Emir?” dedi. [Ömer]: “Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” kavlinden: {وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} “kınayanın kınamasından korkmazlar” kavline kadar olan kısımdır” dedi. Muhammed dedi ki: “Ey Emir! Allah 'iman edenler' ile Kureyş'ten haktan sapan idarecileri kastetmiştir” .