Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 29. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في أعْيانِ القومِ الذين أتَى اللَّهُ بهم المؤمنين، وأبْدَل المؤمنين مكانَ مَن ارْتَدَّ منهم؛ فقال بعضُهم: هو أبو بكرٍ الصديقُ وأصحابُه الذين قاتَلوا أهلَ الرِّدَّةِ حتى أدْخَلوهم مِن البابِ الذي خرَجوا منه.

Sonra tevil ehli, Allah'ın müminlerin yardımına getirdiği ve onlardan dinden dönenlerin yerine müminlere bedel kıldığı kavmin kimler olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları dediler ki: Bu, Ebû Bekir es-Sıddîk ve dinden dönenlerle savaşıp onları çıktıkları kapıdan tekrar [İslam'a] sokan arkadaşlarıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، عن الفضلِ بن دَلْهَمٍ، عن

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, el-Fadl b. Delhem'den, o da...

الحسنِ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: هذا واللَّهِ أبو بكرٍ وأصحابه.

el-Hasan'dan [nakletti]; Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli hakkında dedi ki: “Vallahi bu, Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır.”

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الفضلِ بن دَلْهَمٍ، عن الحسنِ مثلَه .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Fadl b. Delhem'den, o da el-Hasan'dan aynısını nakletti .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا عَبْدةُ بنُ سُليمانَ، عن جُوَيْبِرٍ، عن سهل، عن الحسنِ في قولِه: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: أبو بكرٍ وأصحابُه.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abde b. Süleyman, Cüveybir'den, o Sehl'den, o da el-Hasan'dan nakletti; {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli hakkında dedi ki: “Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır.”

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا حسينُ بنُ عليٍّ، عن أبي موسى، قال: قرَأ الحسنُ: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: هي واللَّهِ لأبي بكرٍ وأصحابِه .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hüseyn b. Ali, Ebû Mûsâ'dan nakletti, dedi ki: el-Hasan: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” ayetini okudu ve: “Vallahi bu, Ebû Bekir ve arkadaşları hakkındadır” dedi .

حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوْديُّ، قال: ثنا أحمدُ بنُ بَشِيرٍ، عن هشامٍ، عن الحسنِ في قوله: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: نزَلَت في أبى بكرٍ وأصحابِه.

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Beşîr, Hişâm'dan, o da el-Hasan'dan nakletti; {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli hakkında dedi ki: “Ebû Bekir ve arkadaşları hakkında inmiştir.”

حدَّثني عليُّ بنُ سعيدِ بن مَسْروقٍ الكِنْديُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بن محمدٍ المحُارِبيُّ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضَّحَّاكِ في قوله: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ}. قال: هو أبو بكرِ وأصحابُه؛ لمّا ارْتَدَّ مَن ارْتَدَّ مِن العربِ عن الإسلامِ، جاهَدَهم أبو بكرٍ [وأصحابُه]، حتى ردَّهم إلى الإسلامِ.

Bana Ali b. Saîd b. Mesrûk el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti; {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve zorludurlar, Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” ayeti hakkında dedi ki: “O, Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır. Araplardan dinden dönenler irtidat ettiğinde Ebû Bekir [ve arkadaşları], onları tekrar İslâm'a döndürünceye kadar kendileriyle cihad etti.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يَزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} إلى قوله: {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}: أنْزَل اللَّهُ هذه الآيةَ وقد علِم أن سيَرْتَدُّ مُرْتَدُّون من الناسِ، فلما قبَض اللَّهُ نبيَّه محمدًا ﷺ، ارْتَدَّ عامَّةُ العربِ عن الإسلامِ، إلا ثلاثةَ مَساجدَ؛ أهلُ المدينةِ، وأهلُ مكةَ، وأهلُ البَحْرَيْنِ مِن عبدِ القيسِ. قالوا: نُصَلِّي ولا نُزَكِّي، واللَّهِ لا تُغْصَبُ أموالُنا. فكُلِّم أبو بكرٍ في ذلك فقيل له: إنهم لو قد فُقِّهوا لهذا، أعْطَوْها - [أو أدَّوها] - فقال: لا واللَّهِ، لا أُفَرِّقُ بينَ شيءٍ جمَع اللَّهُ بينَه، ولو منَعوا عِقالًا مما فرَض اللَّهُ ورسولُه لقاتَلْناهم عليه. فبعَث اللَّهُ عِصابةً مع أبى بكرٍ، فقاتَل على ما قاتَل عليه نبيُّ اللَّهِ ﷺ، حتى سبَى وقتَل وحرَّق بالنيرانِ أُناسًا ارْتَدُّوا عن الإسلامِ ومنَعوا الزكاةَ، فقاتَلَهم حتى أقَرُّوا بالماعونِ، وهى الزكاةُ، صَغَرَةً أَقْمِياءَ ، فأتَتْه وُفودُ العربِ، فخيَّرهم بينَ خُطَّةٍ مُخْزِيَةٍ، أو حربٍ مُجْلِيَةٍ، فاخْتارُوا الخُطَّةَ المُخْزيةَ، وكانت أهْونَ عليهم؛ أن يَشْهَدوا أن قَتْلاهم في النارِ، وأن قَتْلى المؤمنين في الجنةِ، وأن ما أصابوا مِن المسلمين مِن مالٍ رَدُّوه عليهم، وما أصاب المسلمون لهم مِن مالٍ فهو لهم حَلالٌ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” ayetinden: {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir” kavline kadar olan kısım hakkında dedi ki: Allah bu ayeti, insanlardan dinden dönenlerin olacağını bildiği halde indirdi. Allah Nebisi Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ruhunu kabzettiğinde üç mescit -Medine ehli, Mekke ehli ve Abdülkays kabilesinden Bahreyn ehli- müstesna Arapların geneli dinden döndü. Onlar: “Namaz kılarız fakat zekât vermeyiz, vallahi mallarımız gasp edilemez!” dediler. Bu hususta Ebû Bekir ile konuşulup ona: “Onlar bunu kavradıklarında verirler [yahut öderler] ” denildi. O ise: “Hayır, vallahi Allah'ın birleştirdiği iki şeyin arasını asla ayırmam! Allah ve Resulü'nün farz kıldığı şeylerden bir deve bukağısını dahi vermekten kaçınırlarsa, bunun için onlarla savaşırız!” dedi. Allah da Ebû Bekir ile birlikte bir topluluk gönderdi; o da Allah'ın Nebisi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) uğrunda savaştığı esaslar üzere savaştı; nihayet İslam'dan dönüp zekâtı vermeyenlerden esir aldı, öldürdü ve ateşte yaktı. Zekât olan maunu zelil ve boyun eğmiş bir halde ikrar edinceye kadar onlarla savaştı. Sonra Arap heyetleri ona geldi; o da onları rezil edici bir şart ile sürüp çıkaran bir savaş arasında muhayyer bıraktı. Onlar kendilerine daha ehven gelen şu rezil edici şartı seçtiler: Kendilerinden ölenlerin cehennemde olduğuna, müminlerden ölenlerin cennette olduğuna, Müslümanlardan gasp ettikleri malları onlara geri vereceklerine, Müslümanların onlardan elde ettiği malların ise Müslümanlara helal olduğuna şahitlik etmeleri .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيْجٍ قولَه:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in şu sözünü aktardı:

{يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال ابن جُرَيْجٍ: ارْتَدُّوا حينَ تُوُفِّي رسولُ اللَّهِ ﷺ، فقاتَلَهم أبو بكرٍ .

{يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler”. İbn Cüreyc dedi ki: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettiği vakit dinden döndüler, Ebû Bekir de onlarla savaştı .”

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ هاشمٍ ، قال: أَخْبَرَنا سيفُ بنُ عمرَ ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن أبي أيوب، عن عليٍّ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ}. قال: علِم الله المؤمنين، ووقَع معنى السُّوءِ على الحَشْوِ الذي فيهم مِن المنافقين ومَن في علمِه أن يَرْتَدُّوا. قال: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ} المُرْتَدَّةَ [في دُورِهِم] {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} بأبي بكرٍ وأصحابِه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim anlattı , dedi ki: Bize Seyf b. Ömer haber verdi , Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse” kavli hakkında naklettiğine göre o şöyle dedi: “Allah müminleri bildi; kötülük anlamı ise onların içindeki döküntü münafıklara ve ilminde dinden dönecekleri bulunan kimselere taalluk etti. Şöyle buyurdu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah getirecektir” yani dinden dönenlerin [yurtlarına] , {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “öyle bir kavim ki O onları sever, onlar da O'nu severler” yani Ebû Bekir ve arkadaşlarını.”

وقال آخَرون: يعنى بذلك قومًا مِن أهلِ اليمنِ. وقال بعضُ مَن قال ذلك منهم: هم رَهْطُ أبي موسى الأَشْعَريِّ عبدِ الأَشْعَرى عبدِ اللَّهِ بن قيس.

Diğerleri ise şöyle dediler: “Bununla Yemen ehlinden bir kavim kastedilmiştir.” Bunu söyleyenlerin bir kısmı da şöyle dedi: “Onlar Ebû Mûsâ el-Eş‘arî Abdullah b. Kays'ın kabilesidir.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكِ بن حربٍ، عن عِياضٍ الأشْعَريِّ، قال: لما نزَلَت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: أَوْمَأ رَسولُ اللَّهِ ﷺ إلى أبي موسى بشيءٍ كان معه، فقال: "هم قومُ هذا".

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk b. Harb'den, o da İyâz el-Eş‘arî'den nakletti; dedi ki: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” ayeti indiği zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elindeki bir şeyle Ebû Mûsâ'ya işaret etti ve: «Onlar bunun kavmidir» buyurdu.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو الوليدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكِ بن حربٍ، قال: سمِعْتُ عِياضًا يُحَدِّثُ عن أبي موسى، أن النبيَّ ﷺ قرَأ هذه الآيةَ: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: "يعنى قومَ أبي موسى" .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk b. Harb'den nakletti, dedi ki: İyâz'ın Ebû Mûsâ'dan naklettiğini işittim: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” ayetini okudu ve: “Ebû Mûsâ'nın kavmini kastediyor” dedi .

حدَّثني أبو السائبِ سَلْمُ بنُ جُنادةَ، قال: ثنا ابن إدْريسَ، عن شعبةَ - قال أبو السائب: قال أصحابُنا: هو عن سِماكِ بن حربٍ، وأنا لا أَحْفَظُ سِماكًا - عن عِياضٍ الأشْعَريِّ، قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "هم قومُ هذا". يعنى أبا موسى .

Bana Ebü's-Sâib Selm b. Cünâde anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Şu‘be'den nakletti -Ebü's-Sâib dedi ki: Arkadaşlarımız ‘O Simâk b. Harb'dendir’ dediler, ben ise Simâk'ı ezberimde tutmuyorum- o İyâz el-Eş‘arî'den: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Onlar bunun kavmidir” buyurdu; Ebû Mûsâ'yı kastediyordu .

حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنا ابن إدْريسَ، عن شعبةَ، عن سِماكٍ، عن عِياضٍ الأشْعَريِّ، قال النبيُّ ﷺ لأبي موسى: "هم قومُ هذا". في قولِه: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}.

Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Şu‘be'den, o Simâk'tan, o da İyâz el-Eş‘arî'den nakletti: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem), {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli hakkında Ebû Mûsâ için: “Onlar bunun kavmidir” buyurdu.

حدَّثنا مُجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخْبرَنا شعبةُ، عن سِماكِ بن حربٍ، قال: سمِعْتُ عِياضًا الأَشْعَريَّ يقولُ: لما نزَلَت: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "هم قومُك يا أبا موسى". أو قال: "هم قومُ هذا". يعنى أبا موسى.

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk b. Harb'den haber verdi; o dedi ki: İyâz el-Eş‘arî'nin şöyle dediğini işittim: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” ayeti indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Onlar senin kavmindir ey Ebû Mûsâ!” veya şöyle buyurdu: “Onlar bunun kavmidir”; Ebû Mûsâ'yı kastediyordu.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو سفيانَ الحِمْيَريُّ، عن حُصَيْنٍ، عن عِياضٍ أو ابن عياضٍ: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: هم أهلُ اليمنِ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân el-Hımyerî, Husayn'dan, o İyâz'dan veya İbn İyâz'dan nakletti: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” ayeti hakkında dedi ki: “Onlar Yemen ehlidir.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا صَفْوانُ، قال: ثنا عبد الرحمن بن جُبيرٍ، عن شُرَيْحٍ بن عُبَيْدٍ، قال: لمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} إلى آخرِ الآيةِ. قال عمرُ: أنا وقومى هم يا رسولَ اللَّهِ؟

Bize Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Muğîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Cübeyr, Şüreyh b. Ubeyd'den anlattı; o dedi ki: Allah {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” ayetini sonuna kadar indirdiğinde Ömer: “Onlar ben ve kavmim miyiz ey Allah'ın Resûlü?” dedi.

قال: "لا، بل هذا وقومُه". يعنى أبا موسى الأشعريَّ .

[Resûlullah]: “Hayır, bilakis bu ve kavmidir” buyurdu; Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'yi kastediyordu .

وقال آخَرون منهم: بل هم أهلُ اليمنِ جميعًا.

Onlardan diğerleri ise: “Bilakis onlar bütün Yemen ehlidir” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}. قال: أَناسٌ مِن أهلِ اليمنِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Yemen ehlinden birtakım insanlardır .”

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا ابن إدْريسَ، عن ليثٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: هم قومُ سَبَأً .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti; dedi ki: “Onlar Sebe kavmidir .”

حدَّثنا مَطَرُ بنُ محمدٍ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: أخْبرَنا شعبةُ، قال: أَخْبَرَني مَن سمِع شهرَ بنَ حَوْشَبٍ، قال: هم أهلْ اليمنِ.

Bize Matar b. Muhammed ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be haber verdi, dedi ki: Şehr b. Havşeb'i işiten kimse bana onun: “Onlar Yemen ehlidir” dediğini haber verdi.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: أَخْبَرَني عبدُ اللَّهِ بْنُ عَيَّاشٍ، عن أبى صَخْرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظيِّ، أن عمرَ بنَ عبدِ العزيزِ أرْسَل إليه يومًا وهو أميرُ المدينةِ يَسْأَله عن ذلك، فقال محمدٌ: {يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ} وهم أهلُ اليمنِ. قال عمرُ: يا ليْتَنى منهم. قال: آمين.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Ayyâş, Ebû Sahr'dan, o Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den haber verdi: Ömer b. Abdilazîz Medine valisi iken bir gün ona haber gönderip bunu sordu. Muhammed: “{يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ} ‘Allah bir kavim getirecektir’ [ayeti], onlar Yemen ehlidir” dedi. Ömer: “Keşke ben de onlardan olsaydım!” dedi. O da: “Âmin” dedi.

وقال آخَرون: هم أنصارُ رسولِ اللَّهِ ﷺ.

Başkaları ise şöyle dedi: Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ensârıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ}: يَزْعُمُ أَنهم الأنصارُ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” ayeti hakkında nakletti: Onların Ensâr olduğunu ileri sürerdi .

وتأويلُ الآيةِ على قولِ مَن قال: عنَى اللَّهُ بقولِه: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} أبا بكرٍ وأصحابَه في قتالِهم أهلَ الرِّدَّةِ بعدَ رسولِ اللَّهِ ﷺ -: يا أَيُّها الذين آمَنوا مَن يَرْتَدَّ منكم عن دينِه فلن يَضُرَّ اللَّهَ شَيئًا، وسَيَأْتى اللَّهُ مَنِ ارْتَدَّ منكم عن دينِه بقومٍ يُحِبُّهم ويُحِبُّونه، يَنْتَقِمُ بهم منهم على أيديهم.

Allah'ın {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler” kavliyle Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra dinden dönenlerle savaşmalarında Ebû Bekir ve arkadaşlarını kastettiğini söyleyen kimsenin kavline göre ayetin yorumu şöyledir: “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah, sizden dininden dönenlerin karşısına, kendilerini sevdiği ve kendisini seven, elleriyle onlardan intikam alacağı bir kavim getirecektir.”

وبذلك جاء الخبرُ والرِّواية عن بعضِ مَن تأوَّل ذلك كذلك.

Bunu bu şekilde yorumlayan bazılarından haber ve rivayet de böyle gelmiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ هاشمٍ ، قال: أخْبرَنا سيفُ بنُ عمرَ، عن أبي رَوْقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليٍّ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ}. قال: يقولُ: فسوف يَأْتِى اللَّهُ المُرتَدَّةَ في دورهم {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} بأبي بكرٍ وأصحابِه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim anlattı , dedi ki: Bize Seyf b. Ömer, Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Şöyle demektedir: “Allah dinden dönenlerin yurtlarına {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} ‘öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler’, yani Ebû Bekir ve arkadaşlarını.”

وأما على قولِ مَن قال: عنى اللَّهُ بذلك أهلَ اليمن. فإن تأويلَه: يا أيُّها الذين آمَنوا مَن يَرْتَدَّ منكم عن دينِه فسوف يَأْتِى اللَّهُ المؤمنين الذين لم يَرْتَدُّوا بقومٍ يُحبُّهم ويُحِبُّونه، أعْوانًا لهم وأنْصارًا.

Bununla Allah'ın Yemen ehlini kastettiğini söyleyen kimsenin kavline göre ise onun yorumu şöyledir: “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah dinden dönmeyen müminlere kendilerini sevdiği ve kendisini seven bir kavmi yardımcılar ve destekçiler olarak getirecektir.”

وبذلك جاءت الرَّوايةُ عن بعض مَن كان يَتَأَوَّلُ ذلك كذلك.

Bunu bu şekilde yorumlayan bazılarından rivayet de böyle gelmiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد اللَّهِ بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بن صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ}

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet ettiğini] anlattı: { يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...”

الآية: وَعيدٌ مِن اللَّهِ أنه مَن ارْتَدَّ منكم أنه سيَسْتَبْدِلُ خيرًا منهم .

Ayet, sizden kim dinden dönerse onlardan daha hayırlısını getireceğine dair Allah'tan bir tehdittir .

وأما على قولِ مَن قال: عُنِى بذلك الأنْصارُ. فإن تأويلَه في ذلك نَظيرُ تأويلِ مَن تأَوَّله أنه عُنِى به أبو بكرٍ وأصحابُه.

Bununla Ensâr'ın kastedildiğini söyleyen kimsenin kavline göre ise bu husustaki yorum, bununla Ebû Bekir ve arkadaşlarının kastedildiğini söyleyen kimsenin yorumunun benzeridir.

وأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ ما رُوِى به الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنهم أهلُ اليمنِ قومُ أبي موسى الأشْعريِّ، ولولا الخبرُ الذي رُوِى في ذلك عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بالخبرِ الذي رُوِى عنه، ما كان القولُ عندى في ذلك إلا قولَ مَن قال: هم أبو بكرٍ وأصحابُه. وذلك أنه لم يُقاتِلْ قومًا كانوا أظْهَروا الإسلامَ على عهدِ رسولِ اللَّهِ، ثم ارْتَدُّوا على أعْقابِهم كُفارًا، غيرُ أبي بكرٍ ومَن كان معَه ممَّن قاتَل أهلَ الرِّدةِ معه بعدَ رسولِ اللَّهِ ﷺ، ولكنا ترَكْنا القولَ في ذلك للخبرِ الذي رُوِى فيه عن رسولِ اللَّهِ؛ أن كان ﷺ مَعْدِنَ البَيانِ عن تأويلِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِن وحْيِه وآى كتابه.

Bu hususta bize göre doğruya en yakın olan görüş, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen haber doğrultusunda onların Yemen ehli, yani Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'nin kavmi olduğudur. Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hususta rivayet edilen bu haber olmasaydı, benim katımda bu konudaki görüş ancak: “Onlar Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır” diyenin görüşü olurdu. Zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde İslam'ı izhar edip sonra ökçeleri üzere kâfir olarak geri dönen bir toplulukla Ebû Bekir ve Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra irtidat ehliyle onunla birlikte savaşan kimselerden başkası savaşmamıştır. Fakat biz bu husustaki o görüşü, Resûlullah'tan rivayet edilen haber sebebiyle terk ettik; çünkü o (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın indirdiği vahyinin ve Kitabı'nın ayetlerinin tevilini açıklamanın kaynağı idi.

فإن قال لنا قائلٌ: فإن كان القوم الذين ذكَر اللَّهُ أَنه سَيَأْتِي بهم عندَ ارْتِدادِ مَن ارْتَدَّ عن دينِه ممَّن كان قد أسْلَم على عهدِ رسولِ اللَّهِ ﷺ هم أهلَ اليمنِ، فهل كان اللَّهِ أهلُ اليمنِ أيامَ قتالِ أبى بكرٍ ﵁ أهلَ الرِّدَّةِ، أعْوانَ أبي بكرٍ على قتالِهم حتى تَسْتَجِيزَ أن تُوَجِّهَ تأويلَ الآيةِ إلى ما وَجَّهَت إليه؟ أم لم يَكُونوا أعْوانًا له عليهم، فكيف اسْتَجَزْتَ أن تُوَجِّهَ تأويلَ الآيةِ إلى ذلك، وقد علِمْتَ أنه لا خُلْفَ لوعدِ اللَّهِ؟

Eğer bize biri şöyle derse: “Şayet Allah'ın, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) devrinde Müslüman olup da dininden dönenlerin irtidadı anında getireceğini zikrettiği kavim Yemen ehli ise, Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) irtidat ehliyle savaştığı günlerde Yemen ehli, ayetin tevilini yönlendirdiğin yere yönlendirmeni caiz kılacak şekilde onlarla savaşında Ebû Bekir'in yardımcıları mıydı? Yoksa onlara karşı onun yardımcıları değiller miydi ki, Allah'ın vaadinde cayma olmadığını bildiğin halde ayetin tevilini buna yönlendirmeyi nasıl caiz gördün?”

قيل له: إن اللَّهَ تعالى ذكرُه لم يَعِدِ المؤمنين أن يُبَدِّلَهم بالمرتدِّين منهم يومَئذٍ

Ona şöyle denir: Şüphesiz zikri yüce olan Allah, o gün müminlere dinden dönenlerin yerine

خيرًا مِن المرتدِّين لقتالِ المرتدِّين، وإنما أخْبَر أنه سيَأْتِيهم بخيرٍ منهم بدلًا منهم، فقد فعَلَ ذلك بهم قريبًا غيرَ بعيدٍ، فجاء بهم على عهدِ عمرَ، فكان موقعُهم مِن الإسلامِ وأهلِه أحسنَ موقعٍ، وكانوا أعْوانَ أهلِ الإسلامِ، وأنْفعَ لهم ممَّن كان ارْتَدَّ بعدَ رسولِ الله الله ﷺ من طَغَامِ الأعْرابِ وجُفاةِ أهلِ البَوادِى الذين كانوا على أهلِ الإسلامِ كَلًّا لا نفعًا.

dinden dönenlerle savaşmak üzere dinden dönenlerden daha hayırlısını vereceğini vaat etmemiştir; bilakis onların yerine onlardan daha hayırlısını getireceğini haber vermiştir. Nitekim çok geçmeden onlara bunu yapmış ve Ömer devrinde onları getirmiştir. Onların İslam ve İslam ehli nezdindeki yeri en güzel yer olmuş, İslam ehline yardımcı olmuşlar ve Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra dinden dönen, İslam ehline hiçbir faydaları olmayıp sadece yük olan ayak takımı bedevilerden ve kaba çöl ahalisinden çok daha faydalı olmuşlardır.

واخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ}؛ فقرَأَته قَرأَةُ أهل المدينة: (يا أَيُّها الذين آمنوا من يَرْتَدِدْ منكم عن دينهِ). بإظهارِ التَّضْعيفِ بدالين، مَجْزومةَ الدالِ الآخِرةِ ، وكذلك ذلك في مَصاحفِهم .

Kıraat imamları {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Medine ehlinin kıraat imamları bunu son dâl harfi meczum olarak iki dâl ile idğamsız (fekk-i idğam ile) {يا أَيُّها الذين آمنوا من يَرْتَدِدْ منكم عن دينهِ} şeklinde okumuşlardır; onların mushaflarında da bu böyledir .

وأما قَرأةُ أهلِ العراقِ فإنهم قرَءوا ذلك: {مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ}. بالإدْغامِ بدالٍ واحدةٍ، وتَحْريكِها إلى الفتحِ بناءً على التَثْنيةِ ؛ لأن المجزومَ الذي يَظْهَرُ تَضْعيفُه في الواحدِ إذا ثُنِّي أُدْغِم، ويقالُ للواحدِ: ارْدُدْ يا فلانُ إلى فلانٍ حقَّه. فإذا ثُنِّى قيل: رُدَّا إليه حَقَّه. ولا يُقالُ: ارْدُدا. وكذلك في الجمعِ: رُدُّوا. ولا يُقالُ: ارْدُدوا. فتَبْنِى العربُ أحيانًا الواحدَ على الاثنين، وتُظْهِرُ أحيانًا في الواحدِ التَّضْعيفَ لسكونِ لامِ الفعلِ، وكلتا اللغتين فَصيحةٌ مشهورةٌ في العربِ .

Irak ehlinin kıraat imamları ise bunu, tesniyeye (ikil) binaen fethaya harekeli tek bir dâl ile idğamlı olarak {مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} şeklinde okumuşlardır . Zira tekilde şeddesi açılan meczum bir fiil tesniye yapıldığında idğam edilir; tekil için: "İrdüd yâ fülânu ilâ fülânin hakkah" (Ey falan, falanın hakkını geri ver) denilir. Tesniye yapıldığında ise: "Ruddâ ileyhi hakkah" denir, "İrdudâ" denmez. Çoğulda da aynı şekilde: "Ruddû" denir, "İrdudû" denmez. Araplar bazen tekili ikile bina ederler, bazen de fiilin lamel-fiilinin (üçüncü kök harfinin) sükûnundan dolayı tekilde şeddeyi açarlar. Her iki lehçe de Araplarda fasih ve meşhurdur .

والقراءةُ في ذلك عندَنا على ما هو به في مَصاحفِنا ومَصاحِفِ أهلِ المشرقِ بدالٍ واحدةٍ مُشَدَّدةٍ، بتركِ إظهارِ التَّضْعيفِ، وبفتحِ الدالِ؛ للعلَّةِ التي وصَفْتُ.

Bu hususta katımızdaki kıraat; mushaflarımızda ve Meşrık ehlinin mushaflarında yer aldığı üzere, açıkladığım gerekçeden dolayı fekk-i idğamı (şeddenin açılmasını) terk ederek ve dâl harfini fethalayarak tek bir şeddeli dâl iledir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ}.

Allah Teâlâ'nın: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} “müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar” kavlinin tevili hakkında söz:

يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ}: أَرِقَّاءَ عليهم، رُحَماءَ بهم.

Zikri yüce olan Allah {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere karşı alçak gönüllü” kavliyle; onlara karşı yumuşak kalpli, onlara merhametli olmayı kastetmektedir.

مِن قولِ القائلِ: ذَلَّ فلانٌ لفلانٍ. إذا خضَع له واسْتَكان.

Bu, bir kimsenin birine boyun eğip tevazu gösterdiğinde söylenen: “Falan falan için zelil oldu/alçak gönüllü davrandı” sözünden gelir.

ويعنى بقولِه: {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ}: أشدَّاءَ عليهم، غُلَظاءَ بهم. مِن قولِ القائلِ: قد عزَّنى فلانٌ. إذا أظْهَر العِزَّةَ مِن نفسِه له، وأبْدَى له الجَفْوةَ والغِلْظةَ.

{أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar” kavliyle ise; onlara karşı çetin ve sert olmayı kastetmektedir. Bu, bir kimsenin diğerine karşı izzet ve güç gösterip kabalık ve sertlik sergilediğinde söylenen: “Falan bana üstün geldi/izzet tasladı” sözünden gelir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim dediğimiz gibi demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ هاشمٍ، قال: أخْبرَنا سيفُ بنُ عمرَ، عن أبى رَوْقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليٍّ في قولِه: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ}: أهلِ رِقَّةٍ على أهلِ دينِهم، {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ}: أهلِ غِلْظةٍ على مَن خالَفهم في دينِهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim anlattı, dedi ki: Bize Seyf b. Ömer, Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali'den {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere karşı alçak gönüllü”: “Kendi din ehline karşı şefkatli kimseler”, {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar”: “Dinlerinde kendilerine muhalefet edenlere karşı sert ve çetin kimselerdir” dediğini haber verdi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ}: يعني بالذِّلَّةِ الرحمةَ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: “{أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} ‘müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar’; zilletle merhameti kastetmektedir .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جُرَيْجٍ في قولِه: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ}. قال: رُحماءَ بينَهم، {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ}. قال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere karşı alçak gönüllü” kavli hakkında dedi ki: “Kendi aralarında merhametlidirler”, {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar” [kavli hakkında da] dedi ki:

أشِدَّاءَ عليهم .

“Onlara karşı çetindirler .”

حدَّثنا الحارثُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: قال سفيانُ: سمِعْتُ الأعْمشَ يقولُ في قولِه: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ}: ضُعَفَاءَ عن المؤمنين.

Bize el-Hâris b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Süfyân dedi ki: el-A‘meş'in {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} “müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar” kavli hakkında: “Müminlere karşı mütevazı ve yumuşaktırlar ” dediğini işittim.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)} “Allah yolunda cihat ederler ve hiçbir kınayanın kınamasından korkmazlar. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütfudur. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir (54)” kavlinin tevili hakkında söz:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} هؤلاء المؤمنين الذين وعَد اللَّهُ المؤمنين أن يَأْتِيَهم بهم إن ارْتَدَّ منهم مُرْتَدٌّ بدلًا منهم، يُجاهِدون في قتالِ أعْداءِ اللَّهِ على النحوِ الذي أمَر اللَّهُ بقتالِهم والوجهِ الذي أذِنَ لهم به، ويُجاهِدون عدوَّهم، فذلك مُجاهَدتُهم في سبيلِ اللَّهِ، {وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} يقولُ: ولا يَخافون في ذاتِ اللَّهِ أحدًا، ولا يَصُدُّهم عن العملِ بما أمَرَهم اللَّهُ به مِن قتالِ عدوِّهم لَوْمةُ لائمٍ لهم في ذلك.

Allah -zikri yücedir- {يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda cihat ederler” kavliyle; müminlerden biri irtidat ettiğinde Allah'ın onların yerine müminlere getirmeyi vadettiği şu müminleri kastetmektedir: Allah'ın düşmanlarıyla, Allah'ın emrettiği şekilde ve izin verdiği veçhile cihat ederek savaşırlar, düşmanlarıyla mücadele ederler; işte onların Allah yolunda cihat etmeleri budur. {وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} “ve hiçbir kınayanın kınamasından korkmazlar” kavliyle de şöyle buyurmaktadır: Allah uğrunda hiç kimseden korkmazlar ve bu hususta kendilerini kınayan birinin kınaması, Allah'ın kendilerine emrettiği düşmanlarıyla savaşma amelinden onları alıkoyamaz .

وأما قولُه: {ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ}. فإنه يعنى: هذا النعْتُ الذي نعَتهم به تعالى ذكرُه مِن أنهم أذلةٌ على المؤمنين، أعزّةٌ على الكافرينِ، يُجاهِدون في سبيلِ اللَّهِ، ولا يَخافون في اللَّهِ لومةَ لائمٍ - فضلُ اللَّهِ الذي تفَضَّل به عليهم، واللَّهُ يُؤْتِى فضلَه مَن يَشاءُ مِن خلقِه، مِنَّةً عليه وتَطَوُّلًا.

{ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ} “Bu, Allah'ın lütfudur” kavline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: Zikri yüce olan [Allah]'ın onları müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorlu, Allah yolunda cihat eden ve Allah uğrunda kınayanın kınamasından korkmayan kimseler olarak nitelemesi; Allah'ın onlara bahşettiği bir lütuftur. Allah lütfunu, yaratıklarından dilediğine bir ihsan ve lütuf olarak verir.

{وَاللَّهُ وَاسِعٌ} يقولُ: واللَّهُ جَوَادٌ بفضلِه على مَن جاد به عليه، لا يَخافُ نَفادَ خَزائنِه [فتتلفَ في] عطائِه، {عَلِيمٌ} بموضعِ جُودِه وعَطائِهِ، فلا يَبْذُلُه إلا لَمن

{وَاللَّهُ وَاسِعٌ} “Allah Vâsi‘dir (lütfu geniştir)” [ifadesiyle Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah, lütuf bahşettiği kimseye karşı fazl u keremiyle cömerttir; hazinelerinin tükenmesinden ve vermekten dolayı [hazinelerinin] zayi olmasından korkmaz. {عَلِيمٌ} “[Her şeyi] bilendir” [ifadesi ise], cömertliğini ve ihsanını nereye yönelteceğini çok iyi bildiğini ifade eder; bu yüzden onu ancak...

اسْتَحَقَّه، ولا يَبْذُلُ لَمن اسْتَحَقَّه إلا على قَدْرِ المَصْلحةِ؛ لعلمِه بموضعِ صَلاحِه له مِن موضعِ ضُرِّه.

hak edene verir. Hak edene de ancak maslahat ölçüsünde verir; zira O, onun için neyin faydalı, neyin zararlı olduğunu çok iyi bilir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥)} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekâtı veren müminlerdir (55)” kavlinin tevili hakkında söz:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا}: ليس لكم أيُّها المؤمنون ناصرٌ إلا اللَّهُ ورسولُه والمؤمنون الذين صِفَتُهم ما ذكَر تعالى ذكرُه، فأما اليهودُ والنصارى الذين أمَرَكم اللَّهُ أن تَبَرَّءُوا مِن وَلايتِهم، ونهاكم أن تَتَّخِذوا منهم أولياءَ، فليسوا لكم أولياءَ ولا نُصَراءَ، بل بعضُهم أولياءُ بعضٍ، ولا تَتَّخِذوا منهم وليًّا ولا نَصِيرًا.

Zikri yüce olan [Allah], {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve müminlerdir” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey müminler! Sizin Allah'tan, Resulü'nden ve zikri yüce olan [Allah]'ın zikrettiği niteliklere sahip müminlerden başka bir yardımcınız yoktur. Allah'ın, dostluklarından uzak durmanızı emrettiği ve aralarından dostlar edinmenizi yasakladığı Yahudiler ile Hristiyanlara gelince; onlar sizin dostlarınız ve yardımcılarınız değildir, bilakis onlar birbirlerinin dostlarıdır; sakın onlardan bir dost ve yardımcı edinmeyin.

وقيل: إن هذه الآيةَ نزَلَت في عُبادةَ بن الصامتِ، في تَبَرُّئِه من وَلايةِ يهودِ بني قَيْنُقاعَ وحِلْفِهم إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ والمؤمنين.

Denildi ki: Bu ayet, Ubâde b. es-Sâmit hakkında; onun Benî Kaynukâ Yahudilerinin dostluğundan ve ittifakından berî olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere yönelmesi hususunda inmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، قال: ثنا ابن إِسْحَاقَ، قال: ثنى والدى إسحاقُ بنُ يَسارٍ، عن عُبادةَ بن [الوليدِ بن عُبادةَ بن] الصامتِ، قال: لما حارَبَت بنو قَيْنُقاعَ رسولَ اللَّهِ ﷺ، مشَى عبادةُ بنُ الصامتِ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، وكان أحدَ بني عوفِ بن الخَزْرجِ، فخلَعَهم إلى رسولِ اللَّهِ، وتبَرَّأ إلى اللَّهِ وإلى رسولِه مِن حِلفِهم، وقال: أَتَوَلَّى اللَّهَ ورسولَه والمؤمنين، وأَبْرَأُ مِن حِلْفِ الكفارِ ووَلايتِهم. ففيه نزَلَت: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}. لقولِ عُبادةَ: أَتَوَلَّى اللَّهَ ورسولَه والذين آمنوا. وتَبَرُّئِه مِن بنى قَيْنُقاعَ ووَلايتِهم، إلى قولِه: {فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} .

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana babam İshâk b. Yesâr, Ubâde b. [el-Velîd b. Ubâde b.] es-Sâmit'ten nakletti, o şöyle dedi: Benî Kaynukâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşa giriştiğinde Ubâde b. es-Sâmit -ki Benî Avf b. el-Hazrec'den biriydi- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitti ve onları Resûlullah'a havale edip [onlarla ahdini bozdu], onların ittifakından Allah'a ve Resulü'ne berî olduğunu bildirdi ve şöyle dedi: “Allah'ı, Resulü'nü ve müminleri dost ediniyorum; kâfirlerin ittifakından ve dostluğundan berîyim.” İşte onun hakkında, Ubâde'nin: “Allah'ı, Resulü'nü ve iman edenleri dost ediniyorum” sözü ve Benî Kaynukâ'dan ve onların dostluğundan berî olması sebebiyle {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve rükû eder vaziyette namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir” ayetinden {فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} “...şüphesiz Allah'ın taraftarları, galip gelecek olanların ta kendileridir” kavline kadar olan kısım indi .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن إدْريسَ، قال: سمِعْتُ أبي، عن عَطِيةَ بن سعدٍ، قال: جاء عُبادةُ بنُ الصامتِ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ. ثم ذكَر نحوَه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Babamı Atıyye b. Sa‘d'dan şöyle derken işittim: Ubâde b. es-Sâmit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi... Sonra benzerini zikretti .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا}: يعنى أنه مَن أسْلَم توَلَّى اللَّهَ ورسولَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve müminlerdir” kavli hakkında şöyle demiştir: “Kim Müslüman olursa Allah'ı ve Resulü'nü dost edinir .”

وأما قولُه: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}. فإنَّ أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا في المعنِيِّ به؛ فقال بعضُهم: عُنِى به عليُّ بنُ أبى طالبٍ.

{الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ} “Onlar namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekâtı veren kimselerdir” kavline gelince; tevil ehli bununla kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bununla Ali b. Ebî Tâlib kastedilmiştir” demiştir.

وقال بعضُهم: عُنِى به جميعُ المؤمنين.

Bazıları da: “Bununla bütün müminler kastedilmiştir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: ثم أخْبرَهم بمَن يَتَوَلَّاهم، فقال: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}: هؤلاء جميعُ المؤمنين، ولكنَّ عليَّ بنَ أبي طالبٍ مرَّ به سائلٌ وهو راكعٌ في المسجدِ فأعْطاه خاتَمَه.

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Sonra onlara kimleri veli edineceklerini haber verip şöyle buyurdu: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekâtı veren müminlerdir.” Bunlar bütün müminlerdir; fakat Ali b. Ebî Tâlib mescitte rükû hâlindeyken yanına bir dilenci uğramış, o da ona yüzüğünü vermiştir.

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا عَبْدةُ، عن عبدِ الملكِ، عن أبي جعفرٍ، قال: سأَلْتُه عن هذه الآيةِ: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}. قلْنا: مَن الذين آمنوا؟ قال: الذين آمنوا. قلنا: بلَغَنا أنها نزَلَت في عليّ بن أبي طالبٍ. قال: عليٌّ مِن الذين آمنوا .

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Abde, Abdülmelik'ten nakletti; o Ebû Ca‘fer'den şöyle dediğini aktardı: Ona bu {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekâtı veren müminlerdir” ayeti hakkında sordum. “İman edenler kimlerdir?” dedik. O: “İman edenlerdir” dedi. “Bize bunun Ali b. Ebî Tâlib hakkında indiği ulaştı” dedik. “Ali de iman edenlerdendir” dedi .

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا المُحاربِيُّ، عن عبدِ الملكِ، قال: سأَلْتُ أبا جعفرٍ عن قولِ اللَّهِ: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ}. وذكَر نحوَ حديثِ هَنَّادٍ، عن عَبْدِةَ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Abdülmelik'ten nakletti; o dedi ki: Ebû Ca‘fer'e Allah'ın {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Sizin veliniz ancak Allah ve O'nun Resulüdür” kavli hakkında sordum... ve Hennâd'ın Abde'den naklettiği hadisin benzerini zikretti.

حدَّثنا إسماعيلُ بنُ إسرائيلَ الرَّمْليُّ، قال: ثنا أيوبُ بنُ سُوَيْدٍ، قال: ثنا عُتْبةُ بنُ أبي حَكِيمٍ في هذه الآيةِ: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا}. قال: عليُّ بنُ أبي طالبٍ .

Bize İsmâil b. İsrâîl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb b. Süveyd anlattı, dedi ki: Bize Utbe b. Ebî Hakîm {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve müminlerdir” ayeti hakkında nakletti; o dedi ki: “Ali b. Ebî Tâlib'dir .”

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا غالبُ بنُ عُبيدِ اللَّهِ، قال: سمِعْتُ مُجاهِدًا يقولُ في قولِه تعالى ذكرُه: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} الآية. قال: نزَلَت في عليّ بن أبي طالبٍ، تصَدَّق وهو راكعٌ .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Gâlib b. Ubeydillâh anlattı, dedi ki: Mücâhid'in Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Sizin veliniz ancak Allah ve O'nun Resulüdür” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: “Ali b. Ebî Tâlib hakkında indi; o rükû hâlindeyken sadaka verdi .”

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦)} “Kim Allah'ı, O'nun Resulü'nü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır” ayetinin teviline dair açıklama.

وهذا إعْلامٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه عبادَه جميعًا - الذين تبَرَّءُوا مِن حلفِ اليَهودِ وخلَعوهم ، رِضًا بوَلايةِ اللَّهِ ورسولِه والمؤمنين، والذين تمَسَّكوا بحلفِهم وخافوا دَوائرَ السَّوْءِ تَدُورُ عليهم فسارَعوا إلى مُوالاتِهم - [بأن مَن وثِق باللَّهِ] وتوَلَّى اللَّهَ ورسولَه والمؤمنين، ومَن كان على مثلِ حالِه مِن أولياءِ اللَّهِ مِن المؤمنين، لهم الغَلَبةُ والدَّوائرُ والدَّوْلةُ على مَن عاداهم وحادَّهم؛ لأنهم حِزْبُ اللَّهِ، وحِزْبُ اللَّهِ هم الغالِبون دونَ حزبِ الشيطانِ.

Bu, zikri yüce olan Allah'ın bütün kullarına -gerek Allah'ın, Resulü'nün ve müminlerin velayetine razı olarak Yahudilerin ittifakından berî olup bağlarını koparanlara , gerekse ittifaklarına sarılıp başlarına kötü felaketlerin dönmesinden korkarak onların dostluğuna koşanlara- [Allah'a güvenen] , Allah'ı, Resulü'nü ve müminleri dost edinen kimse ile müminlerden Allah'ın veli kulları arasında onun gibi olan kimselerin; kendilerine düşmanlık eden ve karşı çıkanlara karşı zafer, üstünlük ve hâkimiyet elde edeceklerini bildirmesidir. Çünkü onlar Allah'ın tarafıdır; şeytanın tarafı değil, yalnızca Allah'ın tarafı galip gelecek olanlardır.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: أخْبرَهم - يعنى الربَّ تعالى ذكرُه - مَن الغالبُ، فقال: لا تَخافوا الدَّوْلَة ولا الدَّائرةَ. فقال: {وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} .

Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o dedi ki: Rab -zikri yücedir- onlara kimin galip geleceğini haber verip: “Hâkimiyetin [onlara geçmesinden] ve felaketin [dönmesinden] korkmayın” buyurdu ve şöyle dedi: {وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} “Kim Allah'ı, Resulü'nü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz Allah'ın tarafı galip gelecek olanların ta kendileridir” .

والحِزْبُ هم الأنصارُ، ويعنى بقولِه: {فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ}: فإن أنصارَ اللَّهِ.

Hizb (حِزْب), yardımcılardır; {فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın tarafı” kavliyle de “Şüphesiz Allah'ın yardımcıları” kastedilmektedir.

ومنه قولُ الراجزِ :

Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir :

وكيف أَضْوَى وبلالٌ حِزْبي

“Bilâl benim tarafım/yardımcım iken ben nasıl zayıf düşer ve ezilirim?”

يعنى بقولِه: أَضْوَى: أُسْتَضْعَفُ وأُضامُ. مِن الشيءِ الضاوِي. ويعنى بقولِه: وبِلالٌ حِزْبى. يعني: ناصرِي.

[Şair] advâ (أَضْوَى) sözüyle; “zayıf düşürülürüm ve haksızlığa uğrarım/ezilirim” [anlamını] kastetmektedir. Bu [kelime], zayıf/cılız olan şey için kullanılan ed-dâvî (الضاوِي) kelimesinden gelmektedir. “Bilâl benim hizbimdir” (وبِلالٌ حِزْبى) sözüyle de; “yardımcımdır” [demek] istemektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)} “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun (57)” kavlinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسولِه محمدٍ ﷺ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}. أيْ: صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، {لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. يعنى اليهودَ والنصارى الذين جاءَتهم الرسلُ والأنْبياءُ، وأُنْزِلَت عليهم الكتبُ مِن قبلِ يُبْعَثُ نبيُّنا ﷺ، ومِن قبلِ نُزولِ كتابِنا، {أَوْلِيَاءَ} يقولُ: لا تَتَّخِذوهم أيُّها المؤمنون أنْصارًا وإخْوانًا وحُلفاءَ؛ فإنهم لا يَأْلونكم خَبالًا وإن أظْهَروا لكم مَوَدَّةً وصَداقةً.

Zikri yüce olan [Allah], kendisine ve Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlere şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!”; yani Allah'ı ve Resulü'nü tasdik edenler! {لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri...”; yani Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden ve Kitabımız indirilmeden önce kendilerine elçiler ve peygamberler gelen, üzerlerine kitaplar indirilen Yahudileri ve Hristiyanları; {أَوْلِيَاءَ} “dost [edinmeyin]”; yani ey müminler, onları yardımcılar, kardeşler ve müttefikler edinmeyin! Çünkü onlar size sevgi ve dostluk gösterseler bile size kötülük etmekten geri durmazlar.

وكان اتَّخاذُ هؤلاء اليهود الذين أخْبَر اللَّهُ عنهم المؤمنين أنهم اتَّخَذوا دينهم هُزُوًا ولعِبًا - الدينَ على ما وصَفَهم به ربُّنا تعالى ذكرُه، أن أحدَهم كان يُظْهِرُ للمؤمنين الإيمانَ وهو على كفرِه مُقِيمٌ، ثم يُراجِعُ الكفرَ بعدَ يَسيرٍ مِن المدةِ بإظْهارِ ذلك بلسانِه قولًا، بعدَ أن كان يُبْدِى بلسانِه الإيمانَ قولًا وهو للكفرِ مُسْتَبْطِنٌ، تَلَعُّبًا بالدِّين واسْتِهزاءً به، كما أخْبَر تعالى ذكرُه عن فعلِ بعضِهم ذلك بقولِه: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [البقرة: ١٤، ١٥].

Allah'ın müminlere, dinlerini alay ve eğlence konusu edindiklerini haber verdiği bu Yahudilerin dini böyle edinmeleri; Rabbimiz -zikri yüce olsun- onları nitelediği üzere, içlerinde küfrü barındırdığı hâlde müminlere iman etmiş gibi görünmeleri, sonra da din ile oynayıp onunla alay etmek kastıyla dilleriyle iman ettiklerini söyledikten kısa bir süre sonra açıkça dilleriyle küfürlerini ikrar edip küfre geri dönmeleri şeklindeydi. Nitekim zikri yüce olan [Allah], onların bazılarının bu fiilini şu kavliyle haber vermiştir: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “İman edenlerle karşılaştıklarında: ‘İman ettik’ derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: ‘Biz şüphesiz sizinle beraberiz, biz sadece alay ediyoruz’ derler. Gerçekte Allah onlarla alay eder ve azgınlıkları içinde bocalayıp durmalarına mühlet verir” [el-Bakara: 14, 15].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك جاء الخبرُ عن ابن عباسٍ.

Bu hususta söylediğimizin benzeri İbn Abbâs'tan gelen rivayette de yer almıştır.

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ وأبو كُرَيْبٍ، قالا: ثنا يونُسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنى ابن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جُبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: كان رِفاعةُ بنُ زِيدِ بن التابوتِ وسُوَيْدُ بنُ

Bize Hennâd b. es-Serî ve Ebû Küreyb rivayet edip dediler ki: Bize Yûnus b. Bükeyr rivayet etti, dedi ki: Bana İbn İshâk rivayet etti, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût ve Süveyd b.

الحارثِ قد أظْهَرا الإسلامَ ثم نافَقَا، وكان رجالٌ من المسلمين يُوادُّونهما، فأنْزَل اللَّهُ فيهما: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ} إلى قولِه: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ} .

el-Hâris Müslüman olduklarını açığa vurmuş, sonra da nifak çıkarmışlardı; Müslümanlardan bazı kimseler ise onlara sevgi besliyordu. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ} “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin” kavlinden: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ} “Allah onların gizlediklerini en iyi bilendir” kavline kadar indirdi .

فقد أبان هذا الخبرُ عن صحةِ ما قلْنا مِن أن اتِّخاذَ مَن اتَّخَذَ دينَ اللَّهِ هُزُوًا ولَعِبًا مِن أهلِ الكتابِ الذين ذكَرَهم اللَّهُ في هذه الآيةِ، إنما كان بالنِّفاقِ منهم، وإظْهارِهم للمؤمنين الإيمانَ، واسْتِبْطانِهم الكفرَ، وقيلِهم لشياطينِهم مِن اليهودِ إذا خلَوْا بهم: إنا معكم. فنهَى اللَّهُ عن مُوادَّتِهم ومُخالَّتِهم ، والتمسكِ بحلفِهم، والاعْتِدادِ بهم أوْلياءَ، وأَعْلَمَهم أنهم لا يَأْلونهم خَبالًا، وفي دينِهم طَعْنًا، وعليه إزْراءً.

Bu haber; Allah'ın bu ayette zikrettiği Ehl-i Kitap'tan Allah'ın dinini alay ve eğlence edinen kimselerin bu tavrının nifaklarından, müminlere iman ettiklerini gösterip içlerinde küfrü saklamalarından ve baş başa kaldıklarında Yahudi şeytanlarına: “Biz sizinle beraberiz” demelerinden kaynaklandığı yönündeki sözümüzün doğruluğunu açıklamıştır. Allah, onları sevmeyi, onlarla samimi dostluk kurmayı , ittifaklarına sarılmayı ve onları veli saymayı yasaklamış; onlara fesat sokmaktan, dinlerini yermekten ve onu küçümsemekten geri durmayacaklarını bildirmiştir.

وأما الكفار الذين ذكَرَهم اللَّهُ تعالى ذكرُه في قولِه: {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ}. فإنهم المشركون مِن عَبَدَةِ الأوْثانِ، نَهَى اللَّهُ المؤمنين أن يَتَّخِذوا مِن أهلِ الكتابِ ومِن عَبَدةِ الأوْثانِ وسائرِ أهلِ الكفرِ أولياءَ دونَ المؤمنين.

Zikri yüce olan Allah'ın: {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden [onları] dost [edinmeyin]” kavlinde zikrettiği kâfirlere gelince; onlar putperest müşriklerdir. Allah, müminlerin Ehl-i Kitap'tan, putperestlerden ve diğer küfür ehlinden müminleri bırakıp veliler/dostlar edinmelerini yasaklamıştır.

وكان ابن مسعودٍ - فيما حدَّثني به أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، عن ابن مسعودٍ - يَقْرَأُ: (من الذين أوتُوا الكتابَ من قبلِكم ومن الذين أشرَكوا) .

İbn Mes‘ûd -Ahmed b. Yûsuf'un bana anlattığına göre; dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, o da İbn Mes‘ûd'dan nakletti- şöyle okurdu: “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan” .

ففى هذا بيانُ صحةِ التأويلِ الذي تأَوَّلْناه في ذلك.

İşte bunda, bu hususta yaptığımız tevilin doğruluğunun beyanı vardır.

واخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه جَماعةٌ مِن أهلِ الحجازِ والبصرةِ

Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz ve Basra ehlinden bir topluluk bunu [şöyle] okumuştur:

والكوفةِ: (والكفارِ أولياءَ). بخَفْضِ "الكفارِ" ، بمعنى: يا أيُّها الذين آمنوا لا تَتَّخِذوا الذين اتَّخَذوا دينَكم هُزُوًا ولَعِبًا مِن الذين أُوتُوا الكتابَ مِن قبلِكم ومِن الكفارِ أوْلياءَ.

ve Kûfe [ehlinden bazıları], “el-kuffâr” kelimesini mecrur (esreli) kılarak (ve'l-kuffâri evliyâe) şeklinde okumuştur; bu, “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri veliler edinmeyin” manasındadır.

وكذلك ذلك في قراءةِ أُبيِّ بن كعبٍ فيما بلَغَنا: (مِن الذين أُوتُوا الكتابَ مِن قبلِكم ومِن الكفارِ أوْلياءَ) .

Bize ulaştığına göre Übey b. Ka‘b'ın kıraatinde de bu böyledir: “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden veliler [edinmeyin]” .

وقرَأ ذلك عامَّةُ قَرَأةِ أهلِ المدينةِ والكُوفةِ: {وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ} بالنصبِ ، بمعنى: يا أيُّها الذين آمَنوا لا تَتَّخِذوا الذين اتَّخَذوا دينَكم هُزُوًا ولعبًا والكفارَ. عطفًا بـ "الكفارِ" على {الَّذِينَ اتَّخَذُوا} (٢).

Medine ve Kûfe kıraat ehlinin çoğunluğu ise bunu mansub (üstünlü) olarak {وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ} “ve kâfirleri [dost edinmeyin]” şeklinde okumuştur; bu, “el-kuffâr” kelimesini {الَّذِينَ اتَّخَذُوا} “edinenleri” üzerine atfederek: “Ey iman edenler! Dininizi alay ve eğlence edinenleri ve kâfirleri [veli] edinmeyin” manasındadır (٢).