والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يُقالَ: إنهما قراءتان مُتَّفِقَتا المعنى صَحِيحتا، المَخْرَجِ، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما عُلماءُ مِن القَرَأَةِ، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فقد أصاب؛ لأن النهيَ عن اتِّخاذِ وليٍّ مِن الكفارِ نَهْيٌ عن اتِّخاذِ جميعِهم أوْلياءَ، والنهيَ عن اتخاذِ جميعِهم أولياءَ نهيٌ عن اتخاذِ بعضِهم وليًّا، وذلك أنه غيرُ مُشْكِلٍ على أحدٍ مِن أهلِ الإسلامِ أن اللَّهَ تعالى ذكرُه إذا حرَّم اتِّخاذَ وليٍّ مِن المشركين على المؤمنين، أنه لم يُبِحُ لهم اتخاذَ جميعِهم أوْلياءَ، ولا إذا حرَّم اتِّخاذَ جميعِهم أوْلياءَ، أنه لم يَخْصُص إباحةَ اتِّخاذِ بعضِهم وليًّا، فيَجِبُ مِن أجلِ إشْكالِ ذلك عليهم طلبُ الدليلِ على أَوْلى القراءتين في ذلك بالصوابِ، وإذ كان ذلك كذلك، فسَواءٌ قرَأ القارئُ بالخفضِ أو بالنصبِ؛ لما ذكَرْنا من العلةِ.
Bu konuda doğru olan söz şudur: Bu iki okuyuş, anlam bakımından birbiriyle uyumlu, çıkış kaynağı bakımından sahih iki kıraattir. Kıraat âlimleri her ikisiyle de okumuşlardır. Dolayısıyla okuyan kişi hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Çünkü kâfirlerden bir veli edinmenin yasaklanması, onların hepsini veli edinmenin yasaklanması demektir; hepsini veli edinmenin yasaklanması da bazısını veli edinmenin yasaklanması demektir. Zira İslam ehlinden hiç kimse için şu husus kapalı değildir: Allah -zikri yücedir- müminlere müşriklerden bir veli edinmeyi haram kıldığında, onların hepsini veli edinmeyi mübah kılmamıştır; onların hepsini veli edinmeyi haram kıldığında da bazısını veli edinmeyi mübah kılarak istisna etmemiştir ki bu kapalılık sebebiyle iki kıraatten hangisinin daha doğru olduğuna dair delil aramak gereksin. Durum böyle olunca, zikrettiğimiz gerekçeden ötürü, okuyucunun cer (esre) ile veya nasb (üstün) ile okuması farksızdır.
وأما قولُه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}، فإنه يعنى: وخافوا اللَّهَ أيُّها المؤمنون
Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz Allah'tan sakının” kavline gelince; bu, “Ey müminler! Allah'tan korkun...
في هؤلاء الذين اتَّخَذوا دينَكم هُزُوًا ولعبًا مِن الذين أُوتُوا الكتابَ ومِن الكفارِ، أن تَتَّخِذُوهم أوْلياءَ أو نُصَراءَ، وارْهَبوا عُقوبتَه في فعلِ ذلك إِن فَعَلْتُموه، بعدَ تقدُّمِه إليكم بالنهيِ عنه، إن كنتم تُؤْمِنون باللَّهِ وتُصَدِّقونه على وَعيدِه على معصيتِه.
kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinen şu kimseleri veliler yahut yardımcılar edinme hususunda [Allah'tan korkun]. Size bunu yasaklamışken şayet bunu yaparsanız O'nun cezalandırmasından çekinin; eğer Allah'a iman ediyor ve O'na isyan edildiğinde vereceği tehdidine inanıyorsanız.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)} “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akıl erdirmez bir topluluk olmalarındandır (58)” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا أذَّن مُؤَذِّنُكم أيُّها المؤمنون بالصلاةِ، سخِر مِن دعوتِكم إليها هؤلاءِ الكفارُ مِن اليهودِ والنصارى والمشركين، ولعِبوا مِن ذلك، {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ} يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ}: فعلُهم الذي يَفْعَلونه، وهو هُزُؤُهم ولعِبُهم مِن الدعاءِ إلى الصلاةِ، إنما يَفْعَلونه بجهلِهم بربِّهم، وأنهم لا يَعْقِلون ما لهم في إجابتِهم إن أجابوا إلى الصلاةِ، وما عليهم في اسْتِهْزائِهم ولعبِهم بالدعوةِ إليها، ولو عقَلوا ما لَمن فعَل ذلك عندَ اللَّهِ مِن العِقابِ ما فعَلوه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Müezzininiz namaz için ezan okuduğunda Yahudilerden, Hristiyanlardan ve müşriklerden olan bu kâfirler sizin namaza çağrınızla alay eder ve bunu eğlenceye alırlar. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ} “Bu, onların akıl erdirmez bir topluluk olmalarındandır”; zikri yüce olan [Allah] {ذَلِكَ} “Bu” kavliyle şunu kastetmektedir: Onların yaptıkları bu fiil -yani namaza çağrıyla alay etmeleri ve eğlenmeleri- ancak Rablerini bilmemelerinden kaynaklanmaktadır. Onlar namaza icabet ettikleri takdirde kendileri için ne [büyük bir mükâfat] olduğunu, namaza çağrıyla alay edip eğlendiklerinde ise kendilerine ne [ağır bir vebal] yükleneceğini akıl edemezler. Şayet bunu yapan kimse için Allah katında ne türlü bir ceza olduğunu akıl etselerdi bunu yapmazlardı.
وقد ذُكِر عن السديِّ في تأويلِه ما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا}: كان رجلٌ مِن النصارى بالمدينةِ إذا سمِع المنادِي يُنادِى: أَشْهَدُ أن محمدًا رسولُ اللَّهِ. قال: حُرِّق الكاذبُ. فدخَلَت خادِمُه ذاتَ ليلةٍ مِن الليالي بنارٍ وهو نائمٌ وأهلُه نِيامٌ، فسقَطَت شَرارةٌ، فأحْرَقَت البيتَ، فاخْتَرَق هو وأهلُه .
es-Süddî'den ayetin tevili hususunda şu rivayet zikredilmiştir; bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا} “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar”: Medine'de Hristiyanlardan bir adam vardı; müezzinin “Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh” dediğini işittiğinde: “Yalancı yansın!” derdi. Gecelerden bir gece o ve ailesi uyurken hizmetçisi içeri ateşle girdi; bir kıvılcım sıçrayıp evi yaktı, böylece o da ailesi de yanıp kül oldu .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩)}.
[Allah] Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair açıklama: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩)} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Sırf Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilmiş olana iman ettiğimiz ve çoğunuz da yoldan çıkmış fasıklar olduğunuz için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لأهلِ الكتابِ مِن اليهودِ والنصارى: يأهلَ الكتابِ هل تَكْرَهون منا أو تَجِدُون علينا [في شيءٍ إذ تَسْتَهْزِئون] بدينِنا، [وإذ] أنتم إذا نادَيْنا إلى الصلاةِ اتَّخَذْتُم نداءَنا ذلك هُزُوًا ولعبًا، {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ} يقولُ: إلا أن صدَّقْنا وأَقْرَرْنَا باللَّهِ فوحَّدْناه، وبما أُنْزِل إلينا مِن عندِ اللَّهِ مِن الكتابِ، وما أُنْزِل إلى أنبياءِ اللَّهِ مِن الكتبِ مِن قبلِ كتابِنا، {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} يقولُ: إلا أن أكثرَكم مُخالِفون أمْرَ اللَّهِ، خارِجون عن طاعتِه، تَكْذِبون عليه.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'a de ki: Ey Ehl-i Kitap! Biz namaza çağırdığımızda siz bu çağrımızı alay ve eğlence konusu edindiğinizde ve dinimizle alay ettiğinizde bizden hoşlanmadığınız veya bize kızdığınız bir şey mi var [ki böyle yapıyorsunuz]? {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ} “Sırf Allah'a inanmamızdan... ötürü mü?”; yani: Sırf Allah'ı tasdik edip ikrar ederek O'nu birlememizden, Allah katından bize indirilen kitaba ve kitabımızdan önce Allah'ın peygamberlerine indirilen kitaplara iman etmemizden, {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} “ve çoğunuzun yoldan çıkmış fasıklar olmasından [ötürü mü?]”; yani: Sırf çoğunuzun Allah'ın emrine muhalefet eden, O'na itaatten çıkan ve O'na karşı yalan söyleyen kimseler olmanızdan ötürü mü [bizden intikam alıyorsunuz]?
والعربُ تقولُ: نَقَمْتُ عليك كذا أَنْقِمُ - وبه قرَأ القَرَأَةُ مِن أهلِ الحِجازِ والعراقِ وغيرِهم - ونَقِمْتُ أَنْقَمُ، لغتان، ولا نَعْلَمُ قارئًا قرَأ بهما ، بمعنى: وجَدْتُ وكرِهْتُ. ومنه قولُ عبدِ اللَّهِ بن قيسِ الرُّقَيَّاتِ :
Araplar: Nekamtu aleyke kezâ enkımü (نَقَمْتُ عليك كذا أَنْقِمُ) derler -Hicaz, Irak ve diğer yerlerin kurrâsı bu şekilde okumuştur- ve Nekımtü enkamü (نَقِمْتُ أَنْقَمُ) derler ki bunlar iki lehçedir; bu ikincisiyle okuyan bir kurrâ bilmiyoruz . Bu da: [Birine] kızdım ve hoşlanmadım demektir. Abdullah b. Kays er-Rukayyât'ın şu sözü de bu kabildendir:
ما نقَموا مِن بني أُميةَ إلا … أنهم يَحْلُمون إن غضِبوا
Onlar Ümeyyeoğullarından sırf… Öfkelendiklerinde hilm gösterdikleri için hoşlanmadılar.
وقد ذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلَت بسببِ قومٍ مِن اليهودِ.
Bu ayetin Yahudilerden bir topluluk sebebiyle indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جُبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: أتَى رسولَ اللَّهِ ﷺ نفَرٌ مِن اليهودِ، فيهم أبو ياسرِ بنُ
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerden bir grup geldi; aralarında Ebû Yâsir b.
أخْطَبَ، ورافعُ بنُ أبي رافعٍ ، وعازَرُ، وزيدٌ، وخالدٌ، وإزارُ بنُ أبي إزارَ، وأَشْيَعُ، فسأَلوه عمَّن يُؤْمِنُ به مِن الرسلِ، قال: "أُومِنُ باللَّهِ وما أُنْزِل إلينا، وما أُنْزِل إلى إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسْباطِ، وما أُوتِى موسى وعيسى، وما أُوتِى النَّبيون مِن ربِّهم، لا نُفَرِّقُ بينَ أحدٍ منهم، ونحن له مُسْلِمون". فلما ذكَر عيسى جحَدوا نبوتَه وقالوا: لا نُؤْمِنُ بَمَنْ آمَن به. فأنْزَل اللَّهُ فيهم: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} .
Ahtab, Râfi‘ b. Ebî Râfi‘ , Âzer, Zeyd, Hâlid, İzar b. Ebî İzar ve Eşya‘ da vardı. Ona peygamberlerden kimlere iman ettiğini sordular. O da: “Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene, Musa'ya ve İsa'ya verilene, peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız” dedi. İsa'yı zikredince onun peygamberliğini inkâr ettiler ve: “Ona iman eden kimseye iman etmeyiz” dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında şu ayeti indirdi: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} “De ki: ‘Ey Ehl-i Kitap! Sırf Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilmiş olana inanmamızdan ve çoğunuzun yoldan çıkmış fasıklar olmasından ötürü mü bizden hoşlanmıyor/intikam almaya kalkışıyorsunuz?’” .
عطفًا بها على {أَنْ} التي في قولِه: {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ}. لأن معنى الكلامِ: هل تَنْقِمون منا إلا إيمانَنا باللَّهِ وفسقَكم.
Bu, {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ} “Sırf Allah'a inanmamızdan... ötürü mü” kavlindeki {أَنْ} edatına matuftur. Çünkü sözün anlamı şöyledir: Siz bizden sırf Allah'a olan imanımızdan ve kendi fıskınızdan başka bir şeyden ötürü mü hoşlanmıyorsunuz?
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} “De ki: ‘Allah katında bundan daha kötü bir karşılığı/cezası olanı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı... kimselerdir’” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء الذين اتَّخَذوا دينَكم هُزُوُا ولعبًا مِن الذين أُوتُوا الكتابَ مِن قبلِكم والكفارِ: هل أنبِّئُكم يا معشرَ أهلِ الكتابِ بشرٍّ مِن ثوابِ ما تَنْقِمون منا مِن إيمانِنا باللَّهِ، وما أُنْزِل إلينا مِن كتابِ اللَّهِ، وما أُنْزِل مِن قبلِنا مِن كتبِه؟
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden olup dininizi alay ve eğlence konusu edinen kimselere de ki: Ey Ehl-i Kitap topluluğu! Allah'a, bize indirilen Allah'ın Kitabı'na ve bizden önce indirilen kitaplarına iman etmemiz sebebiyle bizde kınadığınız şeylerin karşılığından daha kötüsünü size haber vereyim mi?
[وتقديرُ "مثوبةٍ" مفعولةٌ]، غيرَ أن عينَ الفعلِ لما سقَطت نُقِلَت حركتُها إلى الفاءِ، وهى الثاءُ مِن "مَثُوبةٍ"، فخرَجَت مَخْرَجَ "مَقُولةٍ"، و "مَحُورةٍ"، و "مَضُوفةٍ"،
[“Mesûbe” (مَثُوبة) kelimesinin takdiri “mef‘ûle” (مَفْعُولَة) veznindedir]. Ancak aynü’l-fiil (ikinci kök harf) düşünce harekesi fâü’l-fiile (birinci kök harfe) aktarılmıştır; bu da “mesûbe” kelimesindeki se (ث) harfidir. Böylece “makûle” (مَقُولَة), “mahûre” (مَحُورَة) ve “madûfe” (مَضُوفَة) kalıbında ortaya çıkmıştır,
كما قال الشاعرُ :
Şairin şöyle dediği gibi:
وكنتُ إذا جارِى دعا لمَضُوفةٍ … أُشَمِّرُ حتى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَرِى
Komşum zor bir durum için çağırdığında ben… Eteğim baldırımın yarısına gelene kadar paçaları sıvardım.
وبنحوِ ما قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أَسْباط، عن السديِّ: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ}. يقولُ: ثوابًا عندَ اللَّهِ .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ} “De ki: ‘Allah katında bundan daha kötü bir karşılığı/cezası olanı size haber vereyim mi?’”. Şöyle demektedir: Allah katında karşılık/sevap olarak .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ}. قال: المَثُوبةُ التَّوابُ؛ مَثُوبةُ الخيرِ ومَثُوبةُ الشرِّ. وقرَأ: شرٌّ ثوابًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ} “Bundan daha kötü bir karşılığı olanı size haber vereyim mi?” kavli hakkında şöyle dedi: Mesûbet (مَثُوبة), sevap (karşılık) demektir; hayrın karşılığı da şerrin karşılığı da olabilir. Ve [o]: “Şerrun sevâben” (شرٌّ ثوابًا) şeklinde okudu .
وأما {مَنْ} في قولِه: {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ}. فإنه في موضعِ خفضٍ، ردًّا على قولِه: {بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ}. فكأن تأويلَ الكلامِ إذ كان ذلك كذلك: قل هل أُنَبِّئُكم بشرٍّ مِن ذلك مَثُوبةً عندَ اللَّهِ بمَن لعَنه اللَّهُ.
{مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ} “Allah'ın lanetlediği kimse” kavlindeki {مَنْ} kelimesine gelince; {بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ} kavline atfedilerek cer (mecrur) konumundadır. Durum böyle olunca sözün tevili sanki şöyledir: De ki: “Allah katında karşılık bakımından bundan daha kötüsünü, yani Allah'ın lanetlediği kimseyi size haber vereyim mi?”
ولو قيل: هو في موضعِ رفعٍ. لَكان صَوابًا على الاسْتِئْنافِ، بمعنى: ذلك مَن لعَنه اللَّهُ. أو: هو مَن لعَنه اللَّهُ.
Eğer onun istinâf (yeni bir başlangıç cümlesi) olarak ref (merfû) konumunda olduğu; “O, Allah'ın lanetlediği kimsedir” veya “Bu, Allah'ın lanetlediği kimsedir” anlamında olduğu söylenseydi bu da doğru olurdu.
ولو قيل: هو في موضعٍ نصبٍ. لم يَكُنْ فاسدًا، بمعنى: قل هل أُنَبِّئُكم مَن
Eğer onun nasb (mansub) konumunda olduğu söylenseydi bu da yanlış olmazdı; yani: “De ki: Size [...] kimseyi haber vereyim mi?” anlamında [olurdu].
لعَنه اللَّهُ، فيَجْعَلُ {أُنَبِّئُكُمْ} عاملًا في {مَنْ} واقعًا عليه.
“Allah'ın lanetlediği kimseyi...”, böylece {أُنَبِّئُكُمْ} fiili {مَنْ} üzerinde amel eden ve ona tesir eden kılınmış olur.
وأما معنى قولِه: {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ} فإنه يعنى: مَن أبْعَدَه اللَّهُ وأَسْحَقه مِن رحمتِه، {وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} يقولُ: وغضِب عليه وجعَل منهم المُسوخَ؛ القِرَدةَ والخَنازيرَ، غضَبًا منه عليهم وسُخْطًا، فعجَّل لهم الخِزْيَ والنَّكالَ في الدنيا.
{مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ} “Allah'ın lanetlediği kimse” kavlinin anlamına gelince; Allah'ın rahmetinden kovup uzaklaştırdığı kimseyi kastetmektedir. {وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} “ve gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı [kimseler]” kavlinde ise şöyle buyurmaktadır: Kendilerine gazap ettiği, onlara olan öfkesi ve gazabı sebebiyle aralarından maymunlar ve domuzlar suretine dönüştürülen kimseler kıldığı ve dünyada onlar için rezilliği ve ibretlik cezayı çabuklaştırdığı kimselerdir.
وأما سببُ مَسْخِ اللَّهِ مَن مسَخ منهم قِرَدةً، فقد ذكَرْنا بعضَه فيما مضَى مِن كتابِنا هذا، وسنَذْكُرُ بقيتَه إن شاء اللَّهُ في مكانٍ غيرِ هذا .
Allah'ın onlardan bir kısmını maymuna dönüştürmesinin sebebine gelince; bunun bir kısmını bu kitabımızın önceki kısımlarında zikretmiştik, kalanını da inşallah bundan başka bir yerde zikredeceğiz .
وأما سببُ مَسْخِ اللَّهِ مَن مسَخ منهم خَنازيرَ، فإنه كان فيما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ بنُ الفضلِ، عن ابن إسحاقَ، عن عمرَ بن كَثيرِ بن أفْلَحَ مولى أبى أيوبَ الأنْصاريِّ، قال: حُدِّثْتُ أن المسخَ في بنى إسرائيلَ مِن الخنازيرِ كان أن امرأةً مِن بني إسرائيلَ كانت في قريةٍ مِن قُرى بني إسرائيلَ، وكان فيها مَلِكُ بني إسرائيلَ، وكانوا قد اسْتَجْمَعوا على الهَلَكةِ، إلا أن تلك المرأةَ كانت على بقيةٍ مِن الإسلامِ مُتَمَسِّكةً به، فجعَلت تَدْعُو إلى اللَّهِ حتى اجْتَمَع إليها ناسٌ فتابَعوها على أمْرِها، قالت لهم: إنه لابدَّ لكم مِن أن تُجاهِدوا عن دينِ اللَّهِ، وأن تُنادُوا قومَكم بذلك، فاخْرُجوا فإنى خارجةٌ. فخرَجَت وخرَج إليها ذلك المَلِكُ في الناسِ، فقتَل أصحابَها جميعًا، وانْفَلَتَت مِن بينِهم. قال: ودَعَت إِلى اللَّهِ حتى تَجَمَّعَ الناسُ إليها، حتى إذا رضِيَت منهم أمَرَتْهم بالخروجِ، فخرَجوا وخرَجَت معهم، وأُصِيبوا جميعًا وانْفَلَتَت مِن بينِهم. ثم دَعَت إلى اللَّهِ، حتى إذا اجْتَمَع إليها رجالٌ، واسْتَجابوا لها،
Allah'ın onlardan bir kısmını domuza dönüştürmesinin sebebine gelince; bu, İbn Humeyd'in bize anlattığı şu rivayette yer almaktadır: Bize Seleme b. el-Fadl, İbn İshâk'tan, o da Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin azatlısı Ömer b. Kesîr b. Eflah'tan anlattı; dedi ki: Bana anlatıldığına göre İsrâiloğulları'ndaki domuza dönüştürme hadisesi şöyle olmuştur: İsrâiloğulları'ndan bir kadın, İsrâiloğulları köylerinden bir köyde bulunuyordu ve orada İsrâiloğulları'nın hükümdarı vardı. Onlar helak edici günahlarda birleşmişlerdi; ancak o kadın İslâm'dan kalan bir bakiyye üzere olup ona sımsıkı sarılmıştı. Kadın, etrafında birtakım insanlar toplanıp onun bu davasına uyuncaya kadar Allah'a davet etmeye başladı. Onlara şöyle dedi: “Allah'ın dini uğrunda cihad etmeniz ve kavminizi buna çağırmanız sizin için kaçınılmazdır. Haydi çıkın, ben de çıkıyorum!” [Bunun üzerine kadın] çıktı, o hükümdar da adamlarıyla birlikte kadına karşı çıktı; [hükümdar] kadının arkadaşlarının hepsini öldürdü, kadın ise aralarından kurtuldu. [Râvi] dedi ki: Kadın, insanlar etrafında toplanıncaya kadar yine Allah'a davet etti; nihayet onlardan razı olunca kendilerine çıkmayı emretti. Onlar çıktılar, kadın da onlarla beraber çıktı; hepsi öldürüldü ve kadın aralarından yine kurtuldu. Sonra kadın yine Allah'a davet etti; nihayet etrafında adamlar toplanıp onun çağrısına icabet edince,
أمَرَتُهم بالخروجِ، فخرَجوا وخرَجَت، فأُصِيبوا جميعًا، وانْفَلَتَت مِن بينِهم، فرجَعَت وقد أيِسَت، وهى تقولُ: سبحانَ اللَّهِ لو كان لهذا الدينِ وليٌّ وناصرٌ لقد أظْهَره بعدُ. قال: فباتَت مَحْزونةً، وأصْبَح أهلُ القريةِ يَسْعَوْن فِي نَواحِيهَا خَنازيرَ، وقد مسَخَهم اللَّهُ في ليلتِهم تلك، فقالت حينَ أصْبَحَت ورأَت ما رأَت: اليومَ أَعْلَمُ أن اللَّهَ قد أعَزَّ دينَه وأمر دينَه. قال: فما كان مَسْخُ الخنازيرِ في بني إسرائيلَ إلا على يدَىْ تلك المرأةِ .
onlara çıkmayı emretti. Onlar çıktı, kadın da çıktı; hepsi öldürüldü ve kadın aralarından kurtuldu. Kadın ümitsiz bir şekilde geri döndü ve şöyle diyordu: “Sübhânallâh! Eğer bu dinin bir sahibi ve yardımcısı olsaydı onu şimdiye kadar üstün kılardı.” [Râvi] dedi ki: Kadın geceyi kederli geçirdi; sabah olunca köy halkı etrafta domuzlar şeklinde dolaşmaya başladı, Allah onları o gece domuza dönüştürmüştü. Sabah olup gördüğü manzarayı görünce kadın şöyle dedi: “Bugün anladım ki Allah şüphesiz dinini ve dininin emrini aziz kılmıştır.” [Râvi] dedi ki: İsrâiloğullarındaki domuz suretine dönüştürülme olayı işte bu kadının vesilesiyle gerçekleşmiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ}. قال: مُسِخَت مِن يهودَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} “ve aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı”; dedi ki: Yahudilerden dönüştürüldüler .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وللمسخِ سببٌ فيما ذُكِر غيرُ الذي ذكَرْنا، سنَذْكُرُه في موضعِه إن شاء اللَّهُ .
Suret değiştirmenin (meshin), zikredilenler arasında bizim burada bahsettiğimizden başka bir sebebi daha vardır ki inşallah onu yeri geldiğinde zikredeceğiz .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠)} “ve tâğûta tapanlar kıldığı... İşte onlar, konumu en kötü ve dosdoğru yoldan en çok sapmış olanlardır (60)” kavlinin tevili hakkında söz:
اخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته قرَأةُ الحجازِ والشامِ والبصرةِ وبعضُ الكوفِيِّين: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ}. بمعنى: وجعَل منهم القِردةَ والخَنازيرَ ومَن عبَد الطاغوتَ. بمعنى "عابدٍ"، فجعَل {عَبَدَ} فعلًا ماضيًا مِن صِلَةِ المُضْمَرِ،
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Hicaz, Şam, Basra kurrâsı ve Kûfelilerin bir kısmı bunu: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} “ve tâğûta tapanlar kıldığı...” şeklinde okumuşlardır. Yani: [Allah] onlardan maymunlar, domuzlar ve tâğûta tapan kimseler kıldı demektir. [Burada geçen fiil] “âbid” (tapan kimse) anlamındadır; dolayısıyla {عَبَدَ} fiilini geçmiş zaman fiili (mâzî) kılmış olup gizli zamirin sılasıdır (bağlantı cümlesidir),
ونصَب {الطَّاغُوتَ} بوقوعِ {وَعَبَدَ} عليه.
ve {وَعَبَدَ} fiili onun üzerine vaki olduğu için {الطَّاغُوتَ} lafzını mansub yapmıştır.
وقرَأ ذلك جماعةٌ مِن الكوفيِّين: (وعَبْدَ الطاغوتِ) . بفتحِ العينِ مِن "عَبُدَ" وضَمِّ بائِها، وخفضِ "الطاغوتِ" بإضافةِ "عَبُد" إليه، وعنَوْا بذلك: وخَدَمَ الطاغوتِ.
Kûfelilerden bir grup ise bunu: (وعَبُدَ الطاغوتِ) şeklinde; “abude”nin ayn harfini fetha, be harfini damme ile ve “abud” kelimesinin tamlanan olması dolayısıyla “et-tâğût” lafzını cer ile okumuşlar ve bununla: “Tâğûtun hizmetçileri” anlamını kastetmişlerdir.
حدَّثني بذلك المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بن أبي حَمَّادٍ، قال: ثنى حمزةُ، عن الأعمشِ، عن يحيى بن وَثَّابِ أنه قرَأ: (وعَبْدَ الطاغوتِ). يقولُ: خدَمَ. قال عبدُ الرحمنِ: وكان حمزةُ كذلك يَقْرَؤُها .
Bunu bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bana Hamza, el-A‘meş'ten, o da Yahyâ b. Vessâb'dan nakletti ki o: (وعَبُدَ الطاغوتِ) şeklinde okur ve: “Hizmetçileri” derdi. Abdurrahman: “Hamza da bu şekilde okurdu” dedi .
حدَّثني ابن وَكيع وابنُ حُميدٍ، قالا: ثنا جَريرٌ، عن الأَعْمَشِ أنه كان يَقْرَؤُها كذلك .
Bana İbn Vekî‘ ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, el-A‘meş'ten nakletti ki o da bu şekilde okurdu .
وكان الفَرَّاءُ يقولُ : إِن يَكُنْ فيه لغةٌ مثلَ حَذِرٍ وحَذُرٍ، وعجِلٍ وعَجُلٍ، فهو وجهٌ، واللَّهُ أعلمُ، وإلا فإنه أراد قولَ الشاعرِ :
el-Ferrâ şöyle derdi : Şayet bu kelimede hazir (حَذِر) ve hazur (حَذُر) ya da acil (عَجِل) ve acul (عَجُل) gibi bir lehçe [farklılığı] varsa bu bir vecihtir -Allah en iyisini bilir-; aksi takdirde o şairin şu sözünü kastetmiştir:
أبَنِي لُبَيْنَى إِن أمَّكمُ … أَمَةٌ وإن أباكمُ عَبُدُ
Ey Lübeynâoğulları! Şüphesiz ananız… Bir cariye, babanız ise bir köledir (abud).
[قال: و] هذا مِن ضرورةِ الشعرِ، وهذا يَجوزُ في الشعرِ لضرورةِ القَوافي، وأما في القراءةِ فلا.
[Ferrâ şöyle] dedi: Bu şiir zaruretindendir. Bu durum kafiye zarureti sebebiyle şiirde caiz olur; fakat kıraatte [böyle bir şey caiz] olmaz.
وقرَأ ذلك آخرون: (وعُبُدَ الطاغوتِ) ذُكِر ذلك عن الأعمشِ . وكأن مَن قرَأ ذلك كذلك أراد جمعَ الجمعِ مِن العبدِ، كأنه جمَع العبدَ عبيدًا، ثم جمَع العبيدَ عُبُدًا، مثلَ ثِمارٍ وثُمُرٍ.
Başkaları ise bunu: (وعُبُدَ الطاغوتِ) şeklinde okumuştur; bu rivayet el-A‘meş'ten zikredilmiştir . Bunu bu şekilde okuyan kimse sanki “abd” (köle/kul) kelimesinin çoğulunun çoğulunu kastetmiştir; sanki “abd” kelimesini “abîd” şeklinde çoğul yapmış, sonra da “simâr” ve “sümür” gibi “abîd” kelimesini de “ubud” şeklinde çoğul yapmıştır.
وذُكِر عن أبي جعفرٍ القارئَ أنه كان يَقْرَؤُه: (وعُبِدَ الطاغوتُ).
Kurrâ Ebû Ca‘fer'den de bunu: (وعُبِدَ الطاغوتُ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: كان أبو جعفرٍ النَّحْوِيُّ يَقْرَؤُها: (وعُبِدَ الطاغوتُ) كما تقولُ: ضُرِب عبدُ اللَّهِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Nahivci Ebû Ca‘fer bunu, tıpkı senin “Duribe Abdullâh” (ضُرِب عبدُ اللَّهِ) demen gibi: (وعُبِدَ الطاغوتُ) şeklinde okurdu .
قال أبو جعفرٍ: وهذه قراءةٌ لا معنَى لها؛ لأن اللَّهَ تعالى ذكرُه إنما ابْتَدَأَ الخبرَ بذمِّ أقوامٍ، فكان فيما ذمَّهم به عِبادتُهم الطاغوتَ، وأما الخبرُ عن أن الطاغوتَ قد عُبِد، فليس مِن نوع الخبرِ الذي ابْتَدَأ به الآيةَ، ولا مِن جنسِ ما ختَمَها به، فيَكونَ له وجهٌ يُوَجَّهُ إليه في الصحةِ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] der ki: Bu, hiçbir anlamı olmayan bir kıraattir; zira zikri yüce olan Allah habere birtakım toplulukları yermekle başlamıştır ve onları yerdiği hususlardan biri de tâğûta ibadet etmeleridir. Tâğûta ibadet edildiğine dair haber vermek ise ne ayete başladığı haber türündendir ne de ayeti bitirdiği haber cinsindendir ki sıhhati hususunda dayandırılabileceği bir veçhi bulunsun.
وذُكِر أن بُرَيْدَةَ الأَسْلميَّ كان يَقْرَؤُه: (وعابِدَ الطاغوتِ) .
Büreyde el-Eslemî'nin bunu: (وعابِدَ الطاغوتِ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
حدَّثني بذلك المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شيخٌ بَصْريٌّ، أن بُرَيْدَةَ كان يَقْرَؤُه كذلك .
Bunu bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Basralı bir şeyh, Büreyde'nin bunu bu şekilde okuduğunu anlattı .
ولو قُرِئ ذلك: (وعَبَدَ الطاغوتِ). بالكسرِ، كان له مخرجٌ في العربيةِ صحيحٌ، وإن لم أَسْتَجِزِ اليومَ القراءةَ بها؛ إذ كانت قراءةُ الحُجَّةِ مِن القَرَأَةِ بخلافِها، ووجهُ جَوازِها في العربيةِ أن يَكونَ مُرادًا بها: وعَبَدةُ الطاغوتِ. ثم حُذِفَت الهاءُ مِن
Eğer bu [ifade], [bâ harfinin] kesresiyle: (وعَبِدَ الطاغوتِ) şeklinde okunmuş olsaydı -hüccet [kabul edilen] kurrânın kıraati bunun hilafına olduğu için bugün bununla kıraat edilmesini caiz görmesem de- Arapçada sahih bir izahı (çıkış yolu) olurdu. Arapçada caiz oluşunun vechi ise bununla: (وعَبَدةُ الطاغوتِ) [ifadesinin] kastedilmiş olmasıdır. Sonra...
"العبدةِ" للإضافة، كما قال الراجزُ :
“el-abede” kelimesindeki he (yuvarlak te) harfi düşürülmüştür; nitekim recez şairi şöyle demiştir:
قام وُلَاها فَسَقَوْه صَرْخَدَا
Yöneticileri (vulâhâ) kalkıp ona Sarhad şarabı içirdiler .
يُرِيدُ: قام وُلاتُها. فحذَف التاءَ مِن "وُلاتِها" للإضافةِ.
“Kāme vulâtühâ” (قام وُلاتُها) demek istemiş ve tamlama (izâfet) sebebiyle “vulâtühâ” kelimesinden te harfini düşürmüştür.
وأما قراءةُ القَرَأةِ فبأحدِ الوجهين اللذين بدَأْتُ بذكرِهما، وهو {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} بنصبِ "الطاغوتِ" وإعمالِ "عبَد" فيه، وتوجيهِ "عبَد" إلى أنه فعلٌ ماضٍ مِن العبادةِ. والآخَرُ: (وعَبُدَ الطاغوتِ) على مثالِ "فَعُل"، وخفضِ "الطاغوتِ" بإضافةِ "عَبُد" إليه.
Kurrânın kıraatine gelince, zikretmeye başladığım iki vecihten biriyledir: Bunlardan biri “et-tâğût” kelimesinin nasbı, “abede” fiilinin onda amel etmesi ve “abede”nin ibadet anlamında geçmiş zaman fiili olarak yorumlanmasıyla okunan {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} kıraatidir. Diğeri ise “fe‘ul” (فَعُل) vezninde olan ve “et-tâğût” kelimesinin “abud” kelimesine muzafun ileyh olmasıyla cer kılındığı (وعَبُدَ الطاغوتِ) kıraatidir.
فإذ كانت قراءةُ القرأةِ بأحدِ هذين الوجهين دونَ غيرِهما مِن الأوجهِ التي هي أصَحُّ مخرجًا في العربيةِ منهما، فأَوْلاهما بالصوابِ مِن القراءةِ قراءةُ مَن قرَأ ذلك: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ}. بمعنى: وجعَل منهم القردَةَ والخنازيرَ، ومَن عبَد الطاغوتَ؛ لأنه ذُكِر أن ذلك في قراءةِ أبيِّ بن كعبٍ وابنِ مسعودٍ: (وجعَل منهم القِرَدَةَ والخنازيرَ وعبَدُوا الطاغوتَ) . بمعنى: والذين عبَدوا الطاغوتَ. ففي ذلك دليلٌ واضحٌ على صحةِ المعنى الذي ذكَرْنا مِن أنه مرادٌ به: ومَن عبَد الطاغوتَ. وأن النصبَ بـ "الطاغوتِ" أوْلى على ما وصَفْتُ في القراءةِ؛ لإعمالِ "عبَد" فيه؛ إذ كان الوجهُ الآخرُ غيرَ مُسْتَفِيضٍ في العربِ ولا معروفٍ في كلامِها.
Kurrânın kıraati Arapçada çıkış açısından bunlardan daha sahih olan diğer vecihler hariç tutularak bu iki vecihten biriyle olduğuna göre, kıraat açısından doğruya en layık olanı bunu: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} şeklinde; “Onlardan maymunlar, domuzlar ve tâğûta tapan kimseler kıldı” anlamında okuyanın kıraatidir. Zira Übey b. Ka‘b ve İbn Mes‘ûd'un kıraatinde bunun: “ve ceale minhümü'l-kıradete ve'l-hanâzîra ve abedü't-tâğût” (وجعَل منهم القِرَدَةَ والخنازيرَ وعبَدُوا الطاغوتَ) yani “tâğûta tapan kimseler [kıldı]” şeklinde geçtiği zikredilmiştir. İşte bunda, bununla “tâğûta tapan kimse” anlamının kastedildiğine dair zikrettiğimiz mananın doğruluğuna açık bir delil vardır. Ayrıca kıraatte tarif ettiğim üzere “abede” fiilinin onda amel etmesinden dolayı “et-tâğût” kelimesinin mansub olması daha evladır; zira diğer vecih Araplar arasında yaygın olmadığı gibi onların kelamında da bilinen bir kullanım değildir.
على أن أهلَ العربيةِ يَسْتَنْكِرون إعمالَ شيءٍ في "مَن" و "الذي" المُضْمَرَيْن مع "مِن" و "في" إذا كفَتْ "مِن" أو "في" منهما، ويَسْتَقْبِحونه، حتى كان
Bununla birlikte Arap dili âlimleri, “min” (مِنْ) veya “fî” (فِي) bu ikisinin yerine kâfi geldiğinde, “min” ve “fî” ile birlikte gizlenen “men” (مَنْ) ve “ellezî” (الَّذِي) üzerinde herhangi bir âmilin amel etmesini yadırgar ve bunu çirkin görürler; öyle ki
بعضُهم يُحِيلُ ذلك ولا يُجِيزُه، وكان الذي يُحِيلُ ذلك يَقْرَؤُه: (وعَبْدَ الطاغوتِ). فهو على قولِه خطأٌ ولحنٌ غيرُ جائزٍ.
Bazıları bunu imkânsız görüp caiz saymazdı. Bunu imkânsız gören kimse onu: (وعَبْدَ الطاغوتِ / ve abde't-tâğût) şeklinde okurdu. Dolayısıyla onun sözüne göre [diğeri] caiz olmayan bir hata ve dil kuralı ihlalidir (lahn).
وكان آخَرون منهم يَسْتَجِيزُونه على قُبْحٍ، فالواجبُ على قولِهم أن تَكونَ القراءةُ بذلك قَبيحةً، وهم مع استقباحِهم ذلكَ في الكلامِ قد اخْتاروا القراءةَ بها، وإعمالَ "وجعَل" وجعَل" في "مَن"، وهي محذوفةٌ مع "مِن".
Onlardan diğerleri ise bunu çirkin bulmakla birlikte caiz görürlerdi. Onların sözüne göre bu şekilde kıraatin çirkin olması gerekirken, onlar bunu kelamda çirkin bulmalarına rağmen bu kıraati ve “min” (مِن) ile birlikte hazfedilmiş olan “men” (مَنْ) üzerinde “ve ceale” (وجعَل) fiilinin amel ettirilmesini tercih etmişlerdir.
ولو كنا نَسْتَجيرُ مخالفةَ الجماعةِ في شيءٍ مما جاءَت به مُجْمِعَةً عليه، لَاخْتَرْنا القراءةَ بغيرِ هاتين القراءتين، غيرَ أن ما جاء به المسلمون مُسْتَفِيضًا فيهم لا يَتَناكَرونه، فلا نَسْتَجِيزُ الخروجَ منه إلى غيرِه، فلذلك لم نَسْتَجِزِ القراءةَ بخلافِ إحدى القراءتَيْن اللتين ذكَرْنا أنهم لم يَعْدُوهما.
Şayet cemaatin üzerinde icma ettiği herhangi bir hususta onlara muhalefet etmeyi caiz görseydik, bu iki kıraatin dışında bir kıraati tercih ederdik. Ne var ki Müslümanların aralarında müstefîz olarak (yaygın şekilde) naklettikleri ve yadırgamadıkları bir husustan başkasına çıkmayı caiz görmeyiz; bu sebeple onların dışına çıkmadıklarını zikrettiğimiz iki kıraatten birine aykırı okumayı caiz görmedik.
وإذ كانت القراءةُ عندَنا ما ذكْرَنا، فتأويلُ الآيةِ: قل هل أُنَبِّئُكم بشرٍّ مِن ذلك مَثُوبةً عندَ اللَّهِ، مَن لعَنه اللَّهُ وغضِب عليه، وجعَل منهم القردةَ والخنازيرَ، ومَن عبَدَ الطاغوتَ.
Kıraat bize göre zikrettiğimiz şekilde olunca, ayetin tevili şöyledir: De ki: Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? O kimse ki Allah ona lanet etmiş, ona gazap etmiş, onlardan maymunlar ve domuzlar kılmış ve tâğûta tapan kimseler [kılmıştır].
وقد بيَّنا معنى "الطاغوتِ" فيما مضَى بشواهدِه مِن الرواياتِ وغيرِها، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه ههنا .
“Tâğût” kelimesinin anlamını daha önce rivayetlerden ve diğer [delillerden] şahitleriyle açıklamıştık; bu da burada onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır .
وأما قولُه: {أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ}. فإنه يعنى بقولِه: {أُولَئِكَ}: هؤلاء الذين ذكَرَهم تعالى ذكرُه، وهم الذين وصَف صفتَهم، فقال: {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ}. وكلُّ ذلك مِن صفةِ اليهودِ مِن بنى إسرائيلَ. يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين هذه صفتُهم شرٌّ مكانًا في عاجلِ الدنيا والآخرةِ عندَ اللَّهِ ممَّن نقَمْتُم عليهم يا معشرَ اليهودِ
Allah Teâlâ'nın: {أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “İşte onlar, yeri daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.” buyruğuna gelince; O, {أُولَئِكَ} “İşte onlar” sözüyle, zikri yüce olan [Allah'ın] bahsettiği ve niteliklerini tarif ederek: {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} “Allah'ın lanet ettiği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tâğûta tapan kimselerdir.” buyurduğu kimseleri kastetmektedir. Bunların hepsi İsrâiloğulları'ndan olan Yahudilerin niteliklerindendir. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Yahudi topluluğu! Bu niteliklere sahip olanlar, hem şu peşin dünyada hem de ahirette Allah katında, kendilerini ayıpladığınız kimselerden konum bakımından daha kötüdür.
إيمانَهم باللَّهِ، وبما أُنْزِل إليهم مِن عندِ اللَّهِ مِن الكتابِ، وبما أُنْزِل إلى مِن قبلَهم مِن الأنْبياءِ، {وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأنتم مع ذلك أيُّها اليهودُ أشدُّ أخْذًا على غيرِ الطريقِ القَويمِ، وأجْورُ عن سبيلِ الرُّشْدِ والقَصْدِ منهم.
...Allah'a, Allah katından kendilerine indirilen kitaba ve kendilerinden önceki peygamberlere indirilenlere iman etmelerini [ayıpladığınız kimselerden] daha kötü bir konumdadır. {وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “Ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.” Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Yahudiler! Bununla birlikte siz, dosdoğru olmayan bir yola daha şiddetle sapan ve rüşd ile istikamet yolundan onlara nispetle daha çok sapan kimselersiniz.
قال أبو جعفرٍ: وهذا مِن لَحْنِ الكلامِ، وذلك أن اللَّهَ تعالى ذكرُه إنما قصَد بهذا الخبرِ إلى إخبارِ اليهودِ الذين وصَف صفتَهم في الآياتِ قبلَ هذه بقبيحِ فِعالِهم، وذَميمِ أخْلاقِهم، واسْتيجابِهم سُخْطَه بكثرةِ ذنوبِهم ومَعاصِيهم، حتى مسَخ بعضَهم قردةً وبعضَهم خنازيرَ، خِطابًا منه لهم بذلك، تَعْريضًا بالجميلِ مِن الخطابِ، ولَحَن لهم بما عرَفوا معناه مِن الكلامِ بأحسنِ اللحنِ، وعلَّم نبيَّه ﷺ مِن الأدبِ أحسنَه، فقال له: قُلْ لهم يا محمدُ: أهؤلاء المؤمنون باللَّهِ وبكتبِه الذين تَسْتَهْزِئون منهم شرٌّ أم مَن لعَنه اللَّهُ؟ وهو يعنى المَقُولَ ذلك لهم.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu, sözün üstü kapalı/kinayeli (lahn) üslubundandır. Şöyle ki; zikri yüce olan Allah bu haberle, bundan önceki ayetlerde niteliklerini tarif ettiği Yahudilere çirkin fiillerini, yerilmiş ahlaklarını ve çokça günah ve isyanları sebebiyle O'nun gazabını hak edip neticede bazılarının maymunlara, bazılarının da domuzlara dönüştürüldüğünü bildirmeyi kastetmiştir. Bu, güzel bir hitapla tariz (üstü kapalı anlatım) yoluyla onlara yönelik bir hitaptır; anlamını bildikleri sözü onlara en güzel kinaye üslubuyla ifade etmiş ve Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem edebin en güzelini öğreterek ona şöyle demiştir: Ey Muhammed! Onlara de ki: "Allah'a ve kitaplarına iman eden ve kendileriyle alay ettiğiniz şu kimseler mi daha kötüdür, yoksa Allah'ın lanet ettiği kimseler mi?" Kastettiği ise kendilerine bu söz söylenen kimselerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)} “Yanınıza geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Allah, onların gizlemekte olduklarını çok iyi bilir.” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا جاءَكم أيُّها المؤمنون هؤلاء المنافقون مِن اليهودِ قالوا لكم: {آمَنَّا}. أي: صدَّقْنا بما جاء به نبيُّكم محمدٌ ﷺ، واتَّبَعْناه على دينِه. وهم مُقِيمون على كفرِهم وضَلالتِهم، قد دخَلوا عليكم بكفرِهم الذي يَعْتَقِدونه بقلوبِهم، ويُضْمِرونه في صدورِهم، وهم يُبْدُون كذبًا التصديقَ لكم بألسنتِهم، {قَدْ خَرَجُوا بِهِ}. يقولُ: وقد خرَجوا بالكفرِ مِن عندِكم، كما دخَلوا به عليكم لم يَرْجِعوا بمجيئِهم إليك عن كفرِهم وضَلالتِهم، يَظُنُّون أن ذلك مِن فعلِهم يَخْفى على اللَّهِ؛ جهلًا منهم باللَّهِ، {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ}. يقولُ: واللَّهُ أعلمُ بما كانوا - عندَ قولِهم لكم بألسنتِهم: آمَنَّا باللَّهِ وبمحمدٍ، وصدَّقْنا بما جاء به - يَكْتُمون
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey müminler! Yahudilerden olan bu münafıklar size geldiklerinde size: {آمَنَّا} “İman ettik” derler. Yani: “Peygamberiniz Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiklerini tasdik ettik ve onun dinine tâbi olduk” [demek isterler]. Oysa onlar küfürleri ve sapıklıkları üzere kalmaya devam etmektedirler. Kalpleriyle inandıkları ve göğüslerinde gizledikleri küfürleriyle sizin huzurunuza girmişlerdir; dilleriyle ise yalan yere size tasdik ettiklerini göstermektedirler. {قَدْ خَرَجُوا بِهِ} “[Ve yine onunla (kâfir olarak)] çıkmışlardır.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Küfürle sizin huzurunuza girdikleri gibi, küfürle de yanınızdan çıkmışlardır; sana gelmekle küfürlerinden ve sapıklıklarından vazgeçmemişlerdir. Allah hakkındaki cehaletlerinden ötürü, bu yaptıklarının Allah’a gizli kalacağını sanırlar. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ} “Allah, onların gizlemekte olduklarını çok iyi bilir.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Dilleriyle size “Allah’a ve Muhammed’e iman ettik, onun getirdiklerini tasdik ettik” dedikleri esnada gizlemekte oldukları...
منهم، بما يُضْمِرونه مِن الكفرِ بأنفسِهم.
...içlerinde gizledikleri küfrü ne şekilde gizlediklerini Allah çok iyi bilir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا} الآية: أُناسٌ مِن اليهودِ كانوا يَدْخُلون على النبيِّ ﷺ فيُخْبِرونه أنهم مُؤْمنون راضُون بالذي جاء به، وهم مُتَمَسِّكون بضَلالتِهم والكفرِ، وكانوا يَدْخُلون بذلك ويَخْرُجون به مِن عندِ نبيِّ اللَّهِ ﷺ .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا} “Yanınıza geldiklerinde 'İman ettik' derler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yahudilerden birtakım insanlar Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna giriyor, ona iman ettiklerini ve getirdiğinden razı olduklarını bildiriyorlardı; oysa onlar sapıklıklarına ve inkârlarına sımsıkı bağlıydılar. Allah'ın Nebîsi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna bununla (küfürle) giriyor ve bununla çıkıyorlardı .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديَّ: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ}. قال: هؤلاء ناسٌ مِن المنافقين كانوا يَهودَ. يقولُ: دخَلوا كُفَّارًا وخرَجوا كُفَّارًا .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} “Yanınıza geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bunlar Yahudi olan birtakım münafıklardır. Yani: Kâfir olarak girdiler ve kâfir olarak çıktılar .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ}: وإنهم دخَلوا وهم يَتَكَلَّمون بالحقِّ وتُسِرُّ قلوبُهم الكفرَ، فقال: {دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} “Yanınıza geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar dilleriyle hakkı konuşarak girdiler, kalpleri ise küfrü gizliyordu; bu sebeple O: {دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} “Kâfir olarak girdiler ve kâfir olarak çıktılar” buyurdu.
حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ}، و {وَقَالَتِ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [آل عمران: ٧٢]. فإذا رجَعوا إلى كُفَّارِهم مِن أهلِ الكتابِ وشياطينِهم، رجَعوا بكفرِهم، وهؤلاء أهلُ الكتابِ مِن يهودَ.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın]: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} “Yanınıza geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır” ve {وَقَالَتِ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [Âl-i İmrân: 72] “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başında iman edin, sonunda ise inkâr edin; belki onlar da dönerler'” kavilleri hakkında şöyle dedi: Ehl-i kitaptan olan kâfirlerine ve şeytanlarına döndükleri zaman, küfürleriyle dönmüş olurlar. Bunlar, Ehl-i kitaptan olan Yahudilerdir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن كَثيرٍ: {وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ}. أيْ: إنه مِن عندِهم.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Abdullah b. Kesîr'den rivayet etti: {وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} “Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır.” Yani: O (küfür) onların kendi katlarındandır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢)} “Onlardan çoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وترى يا محمدُ كثيرًا مِن هؤلاء اليهودِ الذين قصَصْتُ عليك نبَأَهم مِن بني إسرائيل، {يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ}. يقولُ: يَعْجَلون بمُواقَعةِ الإثمِ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İsrailoğullarından sana haberlerini anlattığım bu Yahudilerin birçoğunun, {يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} “Günahta ve düşmanlıkta yarıştıklarını” yani günaha düşmekte acele ettiklerini görürsün.
وقيل: إن الإثمَ في هذا الموضعِ مَعْنيٌّ به الكفرُ.
Denildi ki: Bu yerde günahtan (ism) maksat inkârdır (küfür).
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ}. قال: الإثمُ الكفرُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} “Onlardan çoğunun günahta ve düşmanlıkta yarıştıklarını görürsün” kavli hakkında: "İsm (günah), inkârdır (küfür)" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يَزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ}: وكان هذا في حُكّامِ اليهودِ بينَ أيديكم.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} “Onlardan çoğunun günahta ve düşmanlıkta yarıştıklarını görürsün” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Bu, önünüzdeki Yahudi hâkimleri hakkındaydı."
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ}. قال: هؤلاء اليهودُ، {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ} إلى قوله: {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} [المائدة: ٦٢، ٦٣]. قال: {يَصْنَعُونَ} و {يَعْمَلُونَ} واحدٌ، قال لهؤلاء حينَ لم يَنْهَوْا كما قال لهؤلاء حينَ عمِلوا. قال: [وذلك الأركانُ] .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} “Günahta ve düşmanlıkta yarışırlar” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar Yahudilerdir. {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ} buyruğundan {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} [el-Mâide: 62-63] “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” kavline kadar olan kısım hakkında dedi ki: {يَصْنَعُونَ} ile {يَعْمَلُونَ} birdir; amel ettiklerinde bunlara söylediği gibi, nehyetmediklerinde de onlara [aynısını] söylemiştir. Dedi ki: [Bunlar önde gelen rükünlerdir/liderlerdir] .
وهذا القولُ الذي ذكَرْناه عن السديِّ، وإن كان قولًا غيرَ مدفوعٍ جوازُ صحتِه، فإن الذي هو أولى بتأويلِ الكلامِ أن يَكونَ القومُ موصوفِين بأنهم يُسارِعون في جميع مَعاصِى اللَّهِ لا يَتَحاشَوْن مِن شيءٍ منها، لا مِن كفرٍ ولا مِن غيرِه؛ لأن اللَّهَ تعالى ذكرُه عمَّ في وصفِهم بما وصَفَهم به مِن أنهم يُسارِعون في الإثم والعُدْوانِ، مِن غير أن يَخُصَّ بذلك إِثْمًا دونَ إثمٍ.
es-Süddî'den naklettiğimiz bu görüş, sıhhatinin caizliği inkâr edilemez bir söz olsa da kelamın teviline en layık olanı; bu kavmin, ne inkârdan ne de başka bir şeyden çekinmeksizin Allah'ın bütün isyanlarına koştukları şeklinde vasfedilmiş olmalarıdır. Çünkü zikri yüce olan Allah, belirli bir günahı diğerlerinden ayırt etmeksizin onları günahta ve düşmanlıkta yarıştıkları vasfıyla genel olarak nitelemiştir.
وأما العُدْوانُ فإنه مُجاوَزةُ الحدِّ الذي حدَّه اللَّهُ لهم في كلِّ ما حدَّه لهم.
Düşmanlığa (udvân) gelince; o, Allah'ın kendileri için belirlediği her sınırda, O'nun çizdiği sınırı aşmaktır.
وتأويلُ ذلك أن هؤلاء اليهودَ الذين وصَفَهم في هذه الآياتِ بما وصَفَهم به تعالى ذكرُه، يُسارِعُ كثيرٌ منهم في مَعاصِى اللَّهِ وخِلافِ أَمْرِه، ويَتَعَدَّوْن حُدودَه التي حدَّ لهم، فيما أحَلَّ لهم وحَرَّم عليهم في أكلِهم السُّحْتَ، وذلك الرِّشْوةُ التي يَأْخُذونها مِن الناسِ على الحكمِ بخلافِ حكمِ اللَّهِ فيهم.
Bunun tevili şudur: Zikri yüce olan Allah'ın bu ayetlerde vasfettiği bu Yahudilerin birçoğu Allah'a isyan etmekte ve O'nun emrine aykırı davranmakta yarışırlar; kendilerine helal ve haram kıldığı hususlarda O'nun kendileri için çizdiği sınırları aşarlar; haram yerler ki bu da insanlar hakkında Allah'ın hükmünün aksine hüküm vermek karşılığında onlardan aldıkları rüşvettir.
يقولُ اللَّهُ تعالى ذكرُه: {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ: أُقْسِمُ لَبِئسَ العمل ما كان هؤلاء اليهودُ يَعْمَلُون في مُسارَعتِهم في الإثمِ والعُدْوانِ وأَكْلِهم السُّحْتَ
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurur: Yemin olsun ki bu Yahudilerin günaha ve düşmanlığa koşuşarak, haram yiyerek yapmakta oldukları amel ne kötüdür!
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)} “Rabbanîlerin ve ahbârın onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: هلَّا يَنْهَى هؤلاء الذين يُسارِعون في الإثمِ والعُدوانِ، وأكْلِ الرِّشَا في الحكم مِن اليهودِ مِن بني إسرائيلَ - رَبَّانِيُّوهم، وهم أَئمتُهم المؤمنون، وساسَتُهم العلماءُ بسياستِهم، وأخْبارُهم، وهم علماؤُهم وقُوَّادُهم، {عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ}. يعنى: عن قولِ الكذبِ والزُّورِ، وذلك أنهم كانوا يَحْكُمون فيهم بغيرِ حكمِ اللَّهِ، ويَكْتُبون كتبًا بأيديهم، ثم يقولون: هذا مِن حكمِ اللَّهِ، وهذا مِن كتبِه. يقولُ اللَّهُ: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} [البقرة: ٧٩].
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İsrailoğullarından Yahudilerin günahta, düşmanlıkta ve hüküm verirken rüşvet yemekte yarışanlarını -mümin önderleri ve onların yönetimini iyi bilen idarecileri olan- rabbanîleri ile -âlimleri ve önderleri olan- ahbârı, {عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ} “onları günah söz söylemekten” yani yalan ve batıl söz söylemekten nehyetselerdi ya! Şöyle ki onlar, aralarında Allah'ın hükmünden başkasıyla hükmediyor ve elleriyle kitaplar yazıp sonra: "Bu Allah'ın hükmündendir, bu O'nun kitaplarındandır" diyorlardı. Allah şöyle buyurmaktadır: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} [el-Bakara: 79] “Ellerinin yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların!”
وأما قولُه: {وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ}. فإنه يعنى به الرِّشْوةَ التي كانوا يَأْخُذونها على حكمِهم بغيرِ كتابِ اللَّهِ لَمن حكَموا له به.
{وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} “Ve haram yemekten” kavline gelince; O, bununla lehlerine hüküm verdikleri kimseden Allah'ın Kitabı dışındaki hükümlerine karşılık aldıkları rüşveti kastetmektedir.
وقد بيَّنَّا معنى الربانيِّين والأحبارِ ومعنى السُّحْتِ بشَواهدِ ذلك فيما مضَى، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Rabbânîlerin, ahbârın ve suht (haram) kelimesinin anlamını daha önce şahitleriyle açıklamıştık; bu da burada tekrar edilmesinden müstağni kılmıştır .
{لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} وهذا قسَمٌ مِن اللَّهِ أقْسَم به، يقولُ تعالى ذكرُه: أُقْسِمُ لَبئس الصَّنيعُ كان يَصْنَعُ هؤلاء الربانيون والأخْبارُ في تركِهم نهْىَ الذين يُسارِعون منهم في الإثمِ والعُدْوانِ وأَكْلِ السُّحْتِ، عما كانوا يَفْعَلُون مِن ذلك.
{لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Bu, Allah'ın ettiği bir yemindir. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Yemin olsun ki bu rabbanîlerin ve ahbârın, içlerinden günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarışanları bu yaptıklarından nehyetmeyi terk etmeleri ne kötü bir davranıştır!
وكان العلماءُ يقولون: ما في القرآنِ آيةٌ أشدَّ تَوْبيخًا للعلماءِ مِن هذه الآيةِ، ولا أخْوَفَ عليهم منها.
Âlimler şöyle derlerdi: Kur'an'da âlimleri bu ayetten daha şiddetli kınayan ve onlar için bundan daha korkutucu olan başka bir ayet yoktur.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ داودَ، قال: ثنا سلَمةُ بنُ نُبَيْطٍ، عن الضَّحَّاكِ بن مُزاحِمٍ في قولِه: {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ}. قال: ما في القرآنِ آيةٌ أَخْوَفَ عندى منها، أَنَّا لا نَنْهَى .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Dâvûd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme b. Nübeyt, ed-Dahhâk b. Müzâhim'den {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ} “Rabbanîlerin ve ahbârın onları günah söz söylemekten menetselerdi ya!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kur'an'da benim nazarımda, kötülükten nehyetmememiz sebebiyle bundan daha korkutucu bir ayet yoktur .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، قال: ثنا قيسٌ، عن العَلاءِ بن المسيبِ، عن خالدِ بن دينارٍ، عن ابن عباسٍ، قال: ما في القرآنِ آيةٌ أشدَّ توبيخًا مِن هذه الآيةِ: (لولا ينهاهم الرَّبّانِيُّون والأحبارُ عن قولِهم الإثمَ وأكلِهم السُّحْتَ لَبِئسَ ما كانوا يعملون). قال: كذا قرَأ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Atiyye rivayet etti, dedi ki: Bize Kays, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o Hâlid b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Kur'an'da: "Levlâ yenhâhumu'r-rabbâniyyûne ve'l-ahbâru an kavlihimü'l-isme ve eklihimü's-suhte lebise mâ kânû ya'melûn" (لولا ينهاهم الرَّبّانِيُّون والأحبارُ عن قولِهم الإثمَ وأكلِهم السُّحْتَ لَبِئسَ ما كانوا يعملون) ayetinden daha şiddetli azarlayıcı bir ayet yoktur. [Ravi] dedi ki: O böyle okumuştur .
وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hususunda söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ، وحدَّثنا ابن وَكيعٍ قال: ثنا أبى، عن سلَمةَ بن نُبَيْطٍ، عن الضحاكِ: {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} .
Bize Hannâd rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘ rivayet etti; bize İbn Vekî‘ de rivayet edip dedi ki: Bize babam, Seleme b. Nübeyt'ten, o da ed-Dahhâk'tan {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} “Rabbanîlerin ve ahbârın onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya!” [ayeti hakkında benzerini] rivayet etti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ}. يعنى: الربانيِّين أنهم
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} “Rabbanîlerin ve ahbârın onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” kavli hakkında: Rabbanîleri kastediyor ki onların...
بئس ما كانوا يَصْنَعون .
...yaptıkları şey gerçekten pek kötüdür , dediğini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ} “Yahudiler 'Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır)' dediler. Dedikleri yüzünden elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi infak eder” kavlinin tevili hakkında [söz].
وهذا خبرٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه عن جَراءةِ اليهودِ على ربِّهم، ووصْفِهم إياه بما ليس مِن صفتِه؛ تَوْبيخًا لهم بذلك، وتَعْريفًا منه نبيَّه ﷺ قديمَ جهلِهم واغْترارِهم به، وإنكارِهم جميعَ جَميلِ أياديه عندَهم، وكثرةَ صَفْحِه عنهم وعفوِه عن عظيمِ إجْرامِهم، واحْتجاجًا لنبيِّه محمدٍ ﷺ بأنه له نبيٌّ مَبْعوثٌ ورسولٌ مُرْسَلٌ؛ أن كانت هذه الأنباءُ التي أنْبَأهم بها كانت مِن خَفِيِّ عُلومِهم ومَكْنونِها التي لا يَعْلَمُها إلا أخْبارُهم وعلماؤُهم دونَ غيرِهم مِن اليهودِ فضلًا عن الأمةِ الأُمِّيَّةِ مِن العربِ الذين لم يَقْرَءوا كتابًا، ولا وَعَوْا مِن علومِ أهلِ الكتابِ علمًا، فأطْلَع اللَّهُ على ذلك نبيَّه محمدًا ﷺ، ليُقَرِّرَ عندَهم صدقَه ويَقْطَعَ بذلك حجتَهم.
Bu, Yahudileri azarlamak; Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem onların öteden beri süregelen cehaletlerini, O'na karşı cüretlerini, O'nun kendilerine olan tüm güzel ihsanlarını inkâr ettiklerini, onların büyük suçlarına karşı Allah'ın çokça bağışlamasını ve affını bildirmek; ayrıca haber verdiği bu bilgilerin Yahudilerin diğer kesimleri şöyle dursun, kitap okumamış ve Ehl-i Kitab'ın ilimlerinden hiçbir şey bellememiş olan ümmi Arap toplumu bir yana, ancak ahbâr ve âlimlerinin bilebileceği gizli ve saklı ilimlerinden olması hasebiyle Peygamberi Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gerçekten Allah'ın gönderilmiş bir nebîsi ve elçisi olduğuna hüccet kılmak üzere, Yahudilerin Rablerine karşı cüretkârlıklarına ve O'nu sıfatı olmayan şeylerle nitelediklerine dair zikri yüce olan Allah'tan bir haberdir. Allah, peygamberinin doğruluğunu onların nezdinde perçinlemek ve böylece hüccetlerini çürütmek için Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem bundan haberdar kılmıştır.