Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 32. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا مُسْلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا الحارثُ بنُ عُبَيدٍ أبو قُدامةَ الإياديُّ، قال: ثنا سعيدٌ الجُرَيْريُّ، عن عبدِ اللهِ بن شَقِيقٍ، عن عائشةَ، قالت: كان النبيُّ ﷺ يُحْرَسُ حتى نزَلَت هذه الآيةُ: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}. قالت: فأَخْرَج النبيُّ ﷺ رأسَه مِن القُبَّةِ، فقال: "أَيُّها الناسُ، انْصَرِفوا، [فقد عصَمَنى اللهُ] ".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kudâme el-İyâdî [olan] el-Hâris b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Saîd el-Cüreyrî, Abdullah b. Şakīk'tan, [o da] Âişe'den nakletti; Âişe dedi ki: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayeti ininceye kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem korunurdu. [Âişe] dedi ki: Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem başını çadırdan çıkarıp şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Dağılın, [çünkü Allah beni korumuştur]».

حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن القُرَظَيِّ، أن رسولَ اللهِ ﷺ ما زال يُحْرَسُ حتى أنْزَلَ اللهُ: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}.

Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, [o da] el-Kurazî'den nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayetini indirinceye kadar korunmaya devam etti.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في السببِ الذي من أجْلِه نزَلَت هذه الآيةُ؛ فقال بعضُهم: نزلت بسببِ أعْرابيٍّ كان همَّ بقتلِ رسولِ اللهِ ﷺ، فكفاه اللهُ إياه.

Tevil ehli, bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye kalkışan bir bedevi sebebiyle indi ve Allah onu ona karşı korudu” demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعْشَرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرطيِّ وغيرِه، قال: كان رسولُ الله ﷺ إذا نزل مَنْزِلًا اخْتار له أصحابُه شجرةً ظليلةً فيَقِيلُ تحتَها، فأتاه أعرابيٌّ فاخْتَرط سيفَه ، ثم قال: مَن يَمْنَعُك منى؟ قال: "اللهُ". فرُعِدَت يدُ الأعْرابيِّ، وسقَط السيفُ منه. قال: وضرَب برأسِه الشجرةَ حتى انْتَثر دِماغُه، فأنْزَل اللهُ: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkasından nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir konaklama yerine indiği zaman, ashabı onun için gölgeli bir ağaç seçerlerdi ve o da onun altında kaylûle yapardı (öğle uykusuna yatardı). Derken bir bedevi gelip kılıcını sıyırdı , sonra: “Seni benden kim koruyacak?” dedi. [Peygamber]: “Allah” buyurdu. Bunun üzerine bedevinin eli titredi ve kılıç elinden düştü. Dedi ki: Bedevi başını ağaca öyle bir çarptı ki beyni dağıldı. Bunun üzerine Allah: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayetini indirdi .

وقال آخَرون: بل نزَلَت لأنه كان يَخافُ قُرِيشًا، فأُومِن مِن ذلك.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine, Kureyş'ten korktuğu için indi ve bundan emin kılındı.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حَجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ يَهابُ قُريشًا، فلما نزَلَت: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}. اسْتَلْقَى ثم قال: "مَن شاء فلْيَخْذُلْنى". مرتين أو ثلاثًا.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'ten çekinirdi. {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [ayeti] inince sırtüstü uzandı, sonra: «مَن شاء فلْيَخْذُلْنى» «Dileyen beni yardımsız bıraksın» buyurdu. [Bunu] iki veya üç defa [tekrarladı].

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن ابن أبي خالدٍ، عن عامرٍ، عن مَسْروقٍ، قال: قالت عائشةُ: مَن حدَّثك أن رسولَ اللهِ ﷺ كتَم شيئًا من الوحيِ فقد كذَب. ثم قرأَت: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} الآية .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, İbn Ebî Hâlid'den, [o] Âmir'den, [o da] Mesrûk'tan nakletti; dedi ki: Âişe şöyle dedi: Kim sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vahiyden bir şey gizlediğini söylerse yalan söylemiştir. Sonra: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et...” ayetini okudu .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن المغيرةِ، عن الشعبيِّ، قال: قالت عائشةُ: من قال: إن محمدًا ﷺ كتَم فقد كذَب، وأَعْظَم الفِرْيَةَ على اللهِ، قال اللهُ: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} الآية.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-Mugīre'den, [o da] eş-Şa'bî'den nakletti; dedi ki: Âişe şöyle dedi: Kim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in [bir şey] gizlediğini söylerse yalan söylemiş ve Allah'a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur. Allah şöyle buyurmuştur: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et...” ayeti.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، قال: أخْبَرنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن الشعبيِّ، عن مسروقٍ، قال: قالت عائشةُ: مَن زعَم أن محمدًا كتَم شيئًا من كتابِ اللهِ فقد أعْظَم على اللهِ الفِرْيةَ، واللهُ يقولُ: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} الآية .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, eş-Şa'bî'den, [o da] Mesrûk'tan bildirdi; dedi ki: Âişe şöyle dedi: Kim Muhammed'in Allah'ın Kitabı'ndan bir şey gizlediğini iddia ederse, Allah'a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur. Oysa Allah şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et...” ayeti .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني الليثُ، قال: ثني خالدٌ، عن سعيدِ بن أبي هلالٍ، عن محمدِ بن الجهمِ، عن مَسْروقِ بن الأَجْدَعِ، قال: دخَلْتُ على عائشةَ يومًا، فسمِعْتُها تَقولُ: لقد أعظم الفِرْيَةَ مَن قال: إن محمدًا كتَم شيئًا من الوحيِ. واللهُ يقولُ: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ}.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Hâlid, Saîd b. Ebî Hilâl'den, [o] Muhammed b. el-Cehm'den, [o da] Mesrûk b. el-Ecda'dan nakletti; dedi ki: Bir gün Âişe'nin yanına girdim ve onun şöyle dediğini işittim: Kim Muhammed'in vahiyden bir şey gizlediğini söylerse, gerçekten büyük bir iftirada bulunmuş olur. Oysa Allah şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et...”.

ويعنى بقولِه: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}: يمنعك مِن أَن يَنالُوك بسُوءٍ. وأصلُه مِن عِصامِ القِرْبةِ، وهو ما تُوكَى به مِن سَيْرٍ وخيطٍ، ومنه قولُ الشاعرِ:

[Allah Teâlâ'nın] {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan korur” sözüyle kastedilen; sana bir kötülükle ulaşmalarına [sana zarar vermelerine] engel olur, [demektir]. Bu kelimenin aslı, su tulumunu bağlamaya yarayan deri kayış ve ip anlamına gelen *‘ısâm* (عِصام) kelimesinden gelir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وقلتُ عليكم مالِكًا إن مالِكًا … سيَعْصِمُكم إن كان في الناسِ عاصِمُ

Ve dedim ki: Mâlik'e sığının; çünkü Mâlik… İnsanlar arasında koruyan biri varsa sizi koruyacaktır.

يعني: يَمْنَعُكم.

Yani: Sizi [kötülükten] meneder / korur.

وأما قولُه: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ}. فإنه يعنى: إِن الله لا يُوَفِّقُ للرُّشْدِ مَن حادَ عن سبيلِ الحقِّ، وجار عن قصدِ السبيلِ، وجحَد ما جئْتَه به من عندِ اللهِ، ولم يَنْتَهِ إلى أمْرِ اللهِ وطاعتِه فيما فرَض عليه وأَوْجَبه.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” sözüne gelince; bu, Allah'ın, hak yoldan sapan, doğru yoldan ayrılan, senin Allah katından getirdiğin şeyleri inkâr eden ve Allah'ın emrine, O'na itaate ve farz kılıp vacip kıldığı şeylere uymayan kimseyi doğru yola muvaffak kılmayacağı anlamına gelir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “De ki: Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni ikame edip uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsinizdir” sözünün tevili:

وهذا أمْرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه نبيَّه محمدًا ﷺ بإبلاغ اليهودِ والنصارى الذين كانوا بينَ ظهْرانَيْ مُهاجَرِه ، يقولُ تعالى ذكرُه له: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء اليهودِ والنصارى: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ}؛ التوراةِ والإنجيلِ ، {لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ} مما تَدَّعُون أنكم عليه، مما جاءكم به موسى ﷺ معشرَ اليهودِ، ولا مما جاءكم به عيسى مَعْشَرَ النصارى، {حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} مما جاء كم به محمدٌ ﷺ منِ الفُرْقانِ، فتَعْمَلُوا بذلك كلِّه، وتُؤْمِنوا بما فيه مِن الإيمانِ بمحمدٍ ﷺ وتَصْديقِه، وتُقِرُّوا بأن كلَّ ذلك مِن عندِ اللهِ، فلا تُكَذِّبوا بشيءٍ منه، ولا تُفَرِّقوا بينَ رسلِ اللهِ، فتُؤْمِنوا ببعضٍ، وتَكْفُروا ببعضٍ فإن الكفرَ بواحدٍ مِن ذلك كفرٌ بجميعِه؛ لأن كتبَ اللهِ يُصَدِّقُ بعضُها بعضًا، فمن كذَّب ببعضِها فقد كذَّب بجميعِها.

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, hicret yurdunda aralarında bulunduğu Yahudi ve Hristiyanlara tebliğ etmesini emrettiği bir husustur. Zikri yüce olan [Allah] ona şöyle buyurmaktadır: {قُلْ} Ey Muhammed, bu Yahudi ve Hristiyanlara de ki: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} Ey Tevrat ve İncil ehli ! Ey Yahudi topluluğu, Mûsâ aleyhisselâm'ın size getirdiği şeylerden üzerinde olduğunuzu iddia ettiğiniz hiçbir şey; ey Hristiyan topluluğu, Îsâ'nın size getirdiği şeylerden [üzerinde olduğunuzu iddia ettiğiniz hiçbir şey] {لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ} üzerinde değilsinizdir; {حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} ta ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in size getirdiği Furkan'ı, Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulayıncaya, bunların tamamıyla amel edinceye, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etme ve onu tasdik etme hususunda içindekilere inanıp bütün bunların Allah katından olduğunu ikrar edinceye, ondan hiçbir şeyi yalanlamayıncaya ve Allah'ın elçileri arasında bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek suretiyle ayrım yapmayıncaya kadar. Çünkü bunlardan birini inkâr etmek, tamamını inkâr etmektir; zira Allah'ın kitapları birbirini doğrular, binaenaleyh bir kısmını yalanlayan kimse tamamını yalanlamış olur.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك جاء الأثرُ.

Bu konuda söylediğimizin benzeri rivayetle de gelmiştir.

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ وأبو كُرَيْبٍ، قالا: ثنا يونُسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا محمدُ

Bize Hennâd b. es-Serî ve Ebû Kureyb anlattı, dediler ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed

ابن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: جاء رسولَ اللهِ ﷺ رافعُ بنُ حارثةَ، وسَلَامُ بنُ مِشْكمٍ ، ومالكُ بن الصَّيْفِ، ورافعُ بنُ حُريملةَ ، فقالوا: يا محمدُ، أَلَسْتَ تَزْعُمُ أنك على مِلَّةِ إبراهيمَ ودينِه، وتُؤْمِنُ بما عندَنا مِن التوراةِ، وتَشْهَدُ أنها مِن اللهِ حقٌّ؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "بلى، ولكنكم أحْدَثُتُم وجحَدُتُم ما فيها، مما أُخِذ عليكم من الميثاقِ، وكتَمْتُم منها ما أُمِرْتُم أن تُبَيِّنوه للناسِ، وأنا برئٌ مِن أحْداثِكم". قالوا: فإنا تَأْخُذُ بما في أيدينا، فإنا على الحقِّ والهُدَى، ولا نُؤْمِنُ بك ولا نَتَّبِعُك. فَأَنْزَلَ اللهُ: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} إلى: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} .

b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Râfi' b. Hârise, Sellâm b. Mişkem , Mâlik b. es-Sayf ve Râfi' b. Hureymele Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Muhammed! Sen İbrâhim'in milleti ve dini üzere olduğunu, yanımızdaki Tevrat'a inandığını ve onun Allah'tan gelen bir hak olduğuna şehadet ettiğini iddia etmiyor musun?” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Evet, fakat siz sonradan [dinde asılsız şeyler] ihdas ettiniz, sizden alınan ahitteki hükümleri inkâr ettiniz ve insanlara açıklamakla emrolunduğunuz hususları gizlediniz; ben sizin ihdas ettiğiniz şeylerden uzağım” buyurdu. Onlar: “Biz elimizdekini tutarız; çünkü biz hak ve hidayet üzereyiz, sana inanmıyoruz ve sana tâbi olmuyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “De ki: Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni ikame edip uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsinizdir” ayetinden: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “...artık kâfirler topluluğu için üzülme” kısmına kadar indirdi .

حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: فقد صِرْنا مِن أهلِ الكتابِ؛ التَّوْراةُ لليهودِ، والإنجيلُ للنصارى. {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ}: وما أُنْزِل إلينا مِن رَبِّنا، أَي: {لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا}: حتى تَعْمَلُوا بما فيه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın]: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni ikame etmedikçe hiçbir şey üzerinde değilsinizdir” sözü hakkında şöyle dedi: “Biz de Ehl-i Kitap'tan olduk. Tevrat Yahudilere, İncil Hristiyanlaradır. {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} ‘Ve Rabbinizden size indirilen’ [ifadesi ise] Rabbimizden bize indirilendir. Yani {لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا} ‘...ikame etmedikçe hiçbir şey üzerinde değilsinizdir’, onda bulunanlarla amel edinceye kadar [bir esas üzere değilsinizdir]”.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٦٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٦٨)} “Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır. Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!” sözünün tevili:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا}: وأُقْسِمُ ليَزِيدَنَّ كثيرًا من هؤلاء اليهودِ والنصارى، الذين قصَّ قصَصَهم في هذه الآياتِ الكتابُ الذي أنْزَلْتُه إليك يا محمدُ، {طُغْيَانًا}. يقولُ: تَجاوُزًا وغُلُوًّا في التكذيبِ لك على ما كانوا عليه لك مِن ذلك قبلَ نزولِ الفرقانِ، {وَكُفْرًا}. يقولُ: وجحودًا لنبوتِك.

Zikri yüce olan [Allah], {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا} sözüyle şunu kastetmektedir: Yemin olsun ki, bu ayetlerde kıssaları anlatılan o Yahudi ve Hristiyanların birçoğuna, sana indirdiğim Kitap -ey Muhammed- {طُغْيَانًا} [yani] Furkan inmeden önce sana karşı içinde bulundukları yalanlamada haddi aşmayı ve aşırılığı, {وَكُفْرًا} [yani] senin peygamberliğini inkârı muhakkak artıracaktır.

وقد أتَيْنا على البيان عن معنى "الطُّغيانِ" فيما مضَى قبلُ .

"Tuğyân" (azgınlık/haddi aşma) kelimesinin anlamına dair açıklamayı daha önce yapmıştık .

وأما قولُه: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ}. يعني بقولِه : {فَلَا تَأْسَ}: فلا تَحْزَنُ. يقالُ: أَسِى فلانٌ على كذا. إذا حزِن، يَأْسَى أَسًى، ومنه قولُ الراجزِ :

Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!” sözüne gelince; O, {فَلَا تَأْسَ} sözüyle : “Üzülme” demek istemektedir. [Arapçada] bir kimse üzüldüğü zaman *esâ fülânün alâ kezâ* (أَسِى فلانٌ على كذا), muzarisi *ye’sâ* (يَأْسَى), masdarı *esen* (أَسًى) şeklinde kullanılır. Recez şairinin şu sözü de bundandır :

وانْحَلَبَت عَيْناه مِن فَرْطِ الأَسَى

Ve gözlerinden aşırı kederden dolayı yaşlar boşaldı

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: لا تَحْزَنْ يا محمدُ على تكذيبِ هؤلاء الكفارِ مِن اليهودِ والنصارى مِن بني إسرائيلَ لك، فإن مثلَ ذلك منهم عادةٌ وخلُقٌ في أنبيائِهم، فكيف فيك؟

Zikri yüce olan [Allah] Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İsrâiloğullarından olan bu Yahudi ve Hristiyan kâfirlerin seni yalanlamasına üzülme; zira onların kendi peygamberlerine karşı âdetleri ve ahlakları böyleyken sana karşı nasıl olmasın?

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, [şundan] nakletti:

عليّ بن أبي طلحةَ عن ابن عباسٍ: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا}. قال: الفُرْقانُ، يقولُ: فلا تَحْزَنْ.

Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا} “Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır” ayeti hakkında: [İndirilen] Furkan'dır; [Allah] “üzülme” buyurmaktadır, dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ قولَه: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ}. قال: لا تَحْزَنْ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: {فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!” sözü hakkında: “Üzülme” dediğini aktardı .

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)}.

Zikri aziz olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” sözünün tevili:

يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين صدَّقوا الله ورسولَه، وهم أهلُ الإسلامِ، {وَالَّذِينَ هَادُوا} وهم اليهودُ، {وَالصَّابِئُونَ} وقد بيَّنا أمرَهم ، {وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ} منهم، {بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} فصدَّق بالبعث بعدَ المماتِ، {وَعَمِلَ} من العملِ، {صَالِحًا} لَمعادِه، {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} فيما قَدِموا، عليه مِن أهْوالِ القيامةِ، {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} على ما خلَّفوا وراءَهم مِن الدنيا وعيشِها بعدَ مُعاينتِهم ما أكْرَمهم اللهُ به مِن جَزيلِ ثوابِه.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Şüphesiz Allah'ı ve Resûlünü tasdik edenler ki onlar İslâm ehlidir; {وَالَّذِينَ هَادُوا} Yahudi olanlar; {وَالصَّابِئُونَ} Sâbiîler ki durumlarını daha önce açıklamıştık ; {وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ} ve Hristiyanlardan kim {بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} Allah'a ve ölümden sonra dirilişi tasdik ederek ahiret gününe inanırsa, {وَعَمِلَ} ve ahireti için {صَالِحًا} salih ameller işlerse, {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} kıyamet dehşetinden karşılarına çıkacak şeyler hususunda onlara hiçbir korku yoktur {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} ve Allah'ın kendilerine ikram ettiği bol sevabı gördükten sonra arkalarında bıraktıkları dünya ve onun yaşantısı için de üzülmeyeceklerdir.

وقد بيَّنا وجهَ الإعْرابِ فيه فيما مضَى قبلُ بما أَغْنَى عن إعادتِه .

Bu ayetteki irap vecihlerini daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه: {لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ (٧٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili [hakkındaki görüş]: {لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ (٧٠)} “Andolsun ki biz, İsrâiloğullarının kesin sözünü almış ve onlara peygamberler göndermiştik. Ne zaman bir peygamber onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.”

يقولُ تعالى ذكرُه: أُقْسِمُ لقد أخَذنا ميثاقَ بني إسرائيلَ على الإخلاصِ و تَوْحيدِنا، والعملِ بما أمَرْناهم به، والانْتهاءِ عما نَهيْناهم عنه، وأرسَلنا إليهم بذلك رسلًا، ووعَدْناهم على ألسنِ رسلِنا إليهم على العمل بطاعتِنا الجزيلَ مِن الثوابِ، وأَوْعَدْناهم على العملِ بمعصيتنِا الشديدَ مِن العقابِ، كلما جاءَهم رسولٌ لنا بما لا تَشْتَهِيه نفوسُهم، ولا يُوافِقُ محبَّتَهم، كذَّبوا فريقًا، ويَقْتُلون منهم فريقًا، نقضًا لميثاقِنا الذي أخَذْناه عليهم، وجُرْأةً علينا وعلى خلافِ أمْرِنا.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yemin olsun ki biz, İsrâiloğullarından ihlaslı olmaları, bizi birlemeleri (tevhid), emrettiklerimizle amel edip yasakladıklarımızdan kaçınmaları hususunda kesin söz aldık; bunun için onlara elçiler gönderdik, elçilerimizin diliyle onlara bize itaate karşılık bol mükâfat vadettik ve bize isyan etmeye karşılık şiddetli bir azapla uyardık. Ne zaman onlara bir elçimiz nefislerinin arzulamadığı ve hoşlarına gitmeyen bir şey getirdiyse, kendilerinden aldığımız misakı bozarak, bize karşı cüretkârlık gösterip emrimize muhalefet ederek bir kısmını yalanladılar, onlardan bir kısmını da öldürüyorlardı.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٧١)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٧١)} “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Sonra onlardan birçoğu yine körleşti, sağırlaştı. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” sözünün tevili:

يقولُ تعالى: وظنَّ هؤلاء الإسْرائيليون الذين وصَف تعالى ذكرُه صفتَهم أنه أخَذ ميثاقَهم، وأنه أرْسَل إليهم رسلًا، وأنهم كانوا كلما جاءَهم رسولٌ بما لا تَهْوَى أنفسُهم كذَّبوا فريقًا، وقتَلوا فريقًا، - ألَّا يَكونَ لهم مِن اللهِ ابْتلاءٌ واخْتِبارٌ بالشَّدائِدِ مِن العُقوباتِ بما كانوا يَفْعَلونَ، {فَعَمُوا وَصَمُّوا}. يقولُ: فعَمُوا عن الحقِّ والوَفاءِ بالميثاقِ الذي أخَذْتُه عليهم من إخلاصِ عبادتي، والانْتِهاءِ إلى أمرى ونَهْيى، والعملِ بطاعتى، بحِسْبانِهم ذلك وظنِّهم، وصَمُّوا عنه، ثم تُبْتُ عليهم، يقولُ: ثم هدَيْتُهم بلُطْفٍ منى لهم - حتى أنابوا ورجَعوا عما كانوا عليه من معاصِيَّ وخلافِ أمْرى، والعملِ بما أكْرَهُه منهم - إلى العملِ بما أُحِبُّه، والانْتهاءِ إلى طاعتى وأمرى، ونهيى، {ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ}. يقولُ: ثم عَمُوا أيضًا عن الحقِّ والوفاءِ بميثاقى الذي أخَذتُه عليهم مِن العملِ بطاعتى، والانتهاءِ إلى أمرى، واجتنابِ معاصيَّ، {وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ}. يَقُولُ: عَمِى كثيرٌ من هؤلاء الذين كُنْتُ أخَذتُ ميثاقَهم مِن بنى إسرائيلَ باتباعِ رسلى، والعملِ بما أنزَلتُ إليهم مِن كتبى، عن الحقِّ، وصَمُّوا بعدَ توبتى عليهم، واستنقاذي إياهم مِن الهلكةِ، {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ}. يَقُولُ: بصيرٌ فيرى أعمالَهم خيرَها وشرَّها، فيُجازِيهم يومَ القيامةِ بجميعِها، إن خيرًا فخيرًا، وإن شرًّا فشرًّا.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Zikri yüce olan [Allah'ın], kendilerinden kesin söz aldığını, kendilerine elçiler gönderdiğini ve nefislerinin arzu etmediği bir şeyle onlara ne zaman bir elçi gelse bir kısmını yalanlayıp bir kısmını da öldürdüklerini nitelendirdiği bu İsrâiloğulları; yaptıklarından ötürü Allah tarafından kendilerine şiddetli cezalarla bir sınama ve imtihan gelmeyeceğini sandılar. {فَعَمُوا وَصَمُّوا} “Körleştiler ve sağırlaştılar”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Bu zan ve kuruntuları sebebiyle; sırf bana ibadet etmeleri, emir ve yasaklarıma riayet etmeleri ve bana itaat üzere amel etmeleri hususunda kendilerinden aldığım ahde vefa göstermekten ve hakikatten yana körleştiler ve ona karşı sağırlaştılar. Sonra onların tövbelerini kabul ettim; [Allah] buyuruyor ki: Sonra katımdan bir lütufla onları hidayete erdirdim; öyle ki içinde bulundukları günahlardan, emrime muhalefetten ve kendilerinden hoşlanmadığım şeyleri yapmaktan dönüp tövbe ederek razı olduğum amelleri işlemeye, itaatime, emir ve yasaklarıma uymaya yöneldiler. {ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ} “Sonra onlardan birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı”. [Allah] buyuruyor ki: Sonra yine hakikatten ve bana itaatle amel etmek, emrime uymak ve bana isyandan sakınmak hususunda kendilerinden aldığım ahde vefa göstermekten yana körleştiler. {وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ} [Onlardan birçoğu sağırlaştı]; buyuruyor ki: İsrâiloğullarından elçilerime tâbi olmaları ve kendilerine indirdiğim kitaplarımla amel etmeleri konusunda kendilerinden söz aldığım bu kimselerin birçoğu; ben tövbelerini kabul ettikten ve onları helaktan kurtardıktan sonra haktan yana körleşti ve sağırlaştı. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”. [Allah] buyuruyor ki: [O], onların iyi ve kötü bütün amellerini hakkıyla görür; kıyamet gününde de hepsinin karşılığını tastamam verir; hayır ise hayırla, şer ise şerle cezalandırır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ} الآية. يقولُ: حسِب القومُ ألا يَكُونَ بلاءٌ، {فَعَمُوا وَصَمُّوا}، كلما عرَض بلاءٌ ابْتُلوا به هلَكوا فيه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Bir fitne olmayacağını sandılar...” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: O topluluk bir bela olmayacağını sandı, {فَعَمُوا وَصَمُّوا} “körleştiler ve sağırlaştılar”; ne zaman başlarına bir bela gelse onunla imtihan olunup helak oldular .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا}. يَقُولُ: حسِبوا ألا يُبْتَلوا، فعَمُوا عن الحقِّ وصمُّوا .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا} “Bir fitne olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar” ayeti hakkında: İmtihan edilmeyeceklerini sandılar, böylece haktan körleştiler ve sağırlaştılar, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن مباركٍ، عن الحسنِ:

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Mübârek'ten, [o da] el-Hasan'dan nakletti:

{وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: بلاءٌ .

{وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Bir fitne olmayacağını sandılar” ayeti hakkında: “Bela [olmayacağını sandılar]” dedi .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثني معاويةٌ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: الشركُ .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Bir fitne olmayacağını sandılar” ayeti hakkında: “Şirk” dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا}. قال: اليهودُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti; onun: {وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا} “Bir fitne olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar” sözü hakkında: “Yahudiler” dediğini aktardı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَعَمُوا وَصَمُّوا}. قال: يَهودُ. قال ابن جُريجٍ، عن عبدِ اللهِ بن كثيرٍ، قال: هذه الآيةُ لبنى إسرائيلَ. قال: والفتنةُ البلاءُ والتمحيصُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {فَعَمُوا وَصَمُّوا} “Körleştiler, sağırlaştılar” ayeti hakkında: “Yahudilerdir” dedi. İbn Cüreyc, Abdullah b. Kesîr'den nakletti; o: “Bu ayet İsrâiloğulları hakkındadır; fitne ise bela ve arındırmadır (imtihandır)” dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٧٢)}.

Zikri aziz olan Allah'ın: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٧٢)} “Andolsun ki 'Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrâiloğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur'” sözünün tevili:

وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن بعضِ ما فتَن به الإسرائيليين الذين أخبرَ عنهم أنهم حسِبوا ألا تكونَ فتنةٌ، يقولُ تعالى ذكرُه: فكان مما ابْتَليتُهم واخْتَبَرتُهم به - فنقَضوا فيه ميثاقي، وغيَّروا عهدِى الذي كُنْتُ أَخَذته عليهم بألا يَعْبُدوا سِواى، ولا يَتَّخِذوا ربًّا غيرى، وأن يُوَحِّدوني، ويَنْتَهُوا إلى طاعتي - عبدى عيسى ابن مريمَ، فإنى خَلَقْتُه، وأَجْرَيتُ على يَدِه نحوَ الذي

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, haklarında bir fitne (sınanma) olmayacağını sandıklarını bildirdiği İsrâiloğullarını kendisiyle imtihana tâbi tuttuğu şeylerden bir kısmına dair bir haberdir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Benden başkasına kulluk etmemeleri, benden başka hiçbir rab edinmemeleri, beni birlemeleri ve bana itaat etmeye yönelmeleri hususunda kendilerinden almış olduğum ahdimi bozup sözleşmemi değiştirdikleri ve kendisiyle onları sınayıp imtihan ettiğim şeylerden biri de kulum Meryem oğlu Îsâ idi. Zira ben onu yarattım ve elinde...

أَجْرَيْتُ على يَدِ كثيرٍ مِن رسلى، فقالوا كفرًا منهم: هو اللهُ. وهذا قولُ اليعقوبيةِ من النصارى، عليهم غَضَبُ اللهِ. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: فلما اختَبَرتُهم وابْتَلَيْتُهم بما ابْتَلَيتُهم به أشرَكوا بى، وقالوا لخلقٍ مِن خَلْقى، وعبدٍ مثلِهم من عبيدى، وبَشَرٍ نحوِهم، معروفٍ نسبُه وأصلُه، مولودٍ من البشرِ، يَدْعُوهم إلى توحيدى، ويَأْمُرهم بعبادتى وطاعتى، ويُقِرُّ لهم بأنى ربُّه وربُّهم، ويَنْهاهم عن أن يُشْرِكوا بى شيئًا - هو إلهُهم. جهلًا منهم باللهِ وكفرًا به، ولا يَنْبَغِى للهِ أن يكون والدًا ولا مولودًا.

gerçekleştirdim. Bunun üzerine onlar bir küfür olarak: “O, Allah'tır” dediler. Bu, Allah'ın gazabı üzerlerine olsun Hristiyanların Ya'kūbî fırkasının sözüdür. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Onları kendisiyle imtihan ettiğim şeyle sınadığımda bana ortak koştular ve mahlûkatımdan bir varlık, kullarımdan onlar gibi bir kul, kendileri gibi bir beşer, nesebi ve aslı bilinen, bir beşerden doğmuş, onları beni birlemeye çağıran, bana ibadeti ve itaati emreden, kendisinin ve onların Rabbi olduğumu onlara ikrar eden ve bana herhangi bir şeyi ortak koşmalarını yasaklayan bir kimse hakkında Allah'a karşı bir cehalet ve O'nu inkâr olarak “O, ilahlarıdır” dediler. Oysa baba veya evlat olmak Allah'a asla yakışmaz.

ويَعْنى بقولِه: {وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ}. يقولُ: اجعَلوا العبادةَ والتَّذَلُّلَ للذى له يَذِلُّ كلُّ شيءٍ، وله يَخْضَعُ كلُّ موجودٍ، {رَبِّي وَرَبَّكُمْ}. يقولُ: مالكي ومالكَكم، وسيدى وسيدَكم، الذي خلَقني وإياكم. {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ} أَن يَسْكُنَها في الآخرةِ، {وَمَأْوَاهُ النَّارُ}. يقولُ: ومَرْجِعُه ومكانُه الذي يَأْوِى إليه، ويَصيرُ في مَعادِه، مَن جعَل للهِ شريكًا في عبادتِه، نارُ جهنمَ، {وَمَا لِلظَّالِمِينَ}. يَقُولُ: وليس لمن فعَل غيرَ ما أباح اللهُ له، وعبد غيرَ الذي له عبادةُ الخلقِ، {مِنْ أَنْصَارٍ} يَنْصُرونه يومَ القيامةِ مِن اللهِ، فيُنْقِذونه منه إذا أورَده جهنمَ.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} “Oysa Mesih şöyle demişti: Ey İsrâiloğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin” sözünün anlamı şudur: İbadeti ve boyun eğmeyi, her şeyin karşısında boyun eğdiği ve her varlığın önünde tezellül ettiği zata yapın; {رَبِّي وَرَبَّكُمْ} yani beni de sizi de yaratan sahibime ve sahibinize, efendime ve efendinize [kulluk edin]. {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ} [Yani] ahirette oraya yerleşmesini Allah ona haram kılmıştır, {وَمَأْوَاهُ النَّارُ} yani ibadetinde Allah'a ortak koşan kimsenin döneceği yer, sığınacağı ve ahirette varacağı mekân cehennem ateşidir. {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} [Yani] Allah'ın kendisine mubah kıldığından başkasını yapan ve mahlûkatın ibadetine layık olandan başkasına ibadet eden kimseler için {مِنْ أَنْصَارٍ} kıyamet gününde onları cehenneme sevk ettiğinde Allah'a karşı yardım edip O'ndan kurtaracak hiçbir yardımcı yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “‘Allah, üçün üçüncüsüdür’ diyenler kesinlikle kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır” sözünün tevili hakkında.

وهذا أيضًا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن فريقٍ آخرَ من الإسرائيليين الذين وصَف صفتَهم في الآياتِ قبلُ، أنه لما ابتلاهم بعدَ حِسْبانِهم أنهم لا يُبْتَلَوْن ولا يُفْتَنون، قالوا كفرًا بربِّهم وشركًا: اللهُ ثالثُ ثلاثةٍ. وهذا قولٌ كان عليه جماهيرُ النصارى قبلَ

Bu da, önceki ayetlerde niteliklerini anlattığı İsrâiloğullarından başka bir grup hakkında zikri yüce olan Allah'tan bir haberdir; öyle ki kendilerinin imtihan edilmeyeceklerini ve sınanmayacaklarını sandıktan sonra [Allah] onları imtihan edince, Rablerini inkâr ve O'na ortak koşarak: “Allah, üçün üçüncüsüdür” dediler. Bu, [aşağıdaki fırkaların] öncesinde Hristiyanların çoğunluğunun benimsediği bir görüştü:

افتراقِ اليَعْقُوبيةِ والملكيةِ والنَّسْطُوريةِ، كانوا فيما بلغنا يَقُولُون: الإلهُ القديمُ جوهرٌ واحدٌ، يَعُمُّ ثلاثةَ أقانيمَ، أبًا والدًا غيرَ مولودٍ، وابنًا مولودًا غيرَ والدٍ، وزوجًا متَتَبَّعةً بينهما. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه مكذِّبًا لهم فيما قالوا مِن ذلك: {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ}. يقولُ: ما لكم معبودٌ، أيها الناسُ، إلا معبودٌ واحدٌ، وهو الذي ليس بوالدٍ لشيءٍ، ولا مولودٍ، بل هو خالقُ كلِّ والدٍ ومولودٍ، {وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ}. يقولُ: إن لم يَنْتَهوا قائلو هذه المقالةِ عما يَقُولُون من قولِهم: اللهُ ثالثُ ثلاثةٍ. {لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: ليمسَّنَّ الذين يَقُولُون هذه المقالةَ، والذين يَقُولون المقالة الأخرى : هو المسيحُ ابن مريمَ. لأن الفريقين كلاهما كفرةٌ مشركون، فلذلك رجَع في الوعيدِ بالعذابِ إلى العمومِ، ولم يَقُلْ: ليمسَّنَّهم عذابٌ أليمٌ. لأن ذلك لو قيل كذلك صار الوعيدُ مِن اللهِ تعالى ذكرُه خاصًّا لقائلِ القولِ الثاني، وهم القائلون: اللهُ ثالثُ ثلاثةٍ. ولم يَدْخُلْ فيهم القائلون: المسيحُ هو اللهُ. فعمَّ بالوعيدِ تعالى ذكرُه كلَّ كافرٍ، ليَعْلَمَ المخاطَبون بهذه الآياتِ أن وعيدَ اللهِ قد شمِل كِلا الفريقين من بني إسرائيلَ، ومَن كان مِن الكفارِ على مثلِ الذي هم عليه.

Ya'kūbîler, Melkâîler ve Nestûrîlerin ayrışmasından önce [onlar], bize ulaştığına göre şöyle diyorlardı: “Ezeli ilah tek bir cevherdir; üç uknumu (özü) kapsar: doğuran fakat doğrulmamış Baba, doğrulmuş fakat doğurmamış Oğul ve ikisi arasında takip eden Eş”. Zikri yüce olan Allah, onların bu söylediklerini yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ} “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur”. Yani: Ey insanlar! Sizin tek bir mabuttan başka hiçbir mabudunuz yoktur; O, hiçbir şeyin babası ve hiçbir şeyin çocuğu olmayan, bilakis her doğuranın ve doğanın yaratıcısı olan [Allah]'tır. {وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ} “Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse” yani bu sözü söyleyenler: “Allah, üçün üçüncüsüdür” şeklindeki iddialarından vazgeçmezlerse; {لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır”. Yani bu sözü söyleyenlere de diğer sözü söyleyenlere de —ki o, “O, Meryem oğlu Mesih'tir” sözüdür— mutlaka [azap dokunacaktır]. Çünkü her iki grup da kâfir ve müşriktir. Bu yüzden [Allah], azap tehdidinde genel bir ifadeye dönmüş ve “onlara elem verici bir azap dokunacaktır” dememiştir. Zira şayet öyle denilseydi, zikri yüce olan Allah'ın tehdidi ikinci sözü söyleyenlere, yani “Allah, üçün üçüncüsüdür” diyenlere mahsus olur; “Mesih, Allah'tır” diyenler bu tehdide dâhil olmazdı. Dolayısıyla zikri yüce olan [Allah], bu ayetlerle muhatap olanların, Allah'ın tehdidinin İsrâiloğullarından her iki grubu ve kâfirlerden onlar gibi olan kimseleri kapsadığını bilmeleri için tehdidi her kâfiri içerecek şekilde genel kılmıştır.

فإن قال قائلٌ: وإن كان الأمرُ على ما وصَفتَ، فعلى مَن عادت الهاءُ والميمُ اللتان في قولِه: {مِنْهُمْ}؟ قيل: على بني إسرائيلَ.

Eğer birisi: “Durum anlattığın gibi ise, {مِنْهُمْ} [onlardan] ifadesindeki هـ (hâ) ve م (mîm) zamiri kime dönmektedir?” diyecek olursa, şöyle cevap verilir: “İsrâiloğullarına dönmektedir.”

فتأويلُ الكلامِ إذ كان الأمرُ على ما وَصفنا: وإن لم يَنْتَهِ هؤلاء الإسرائيليون عما يَقُولُون في اللهِ مِن عظيمِ القولِ، ليَمَسَّنَّ الذين يَقُولون منهم: إن المسيحَ هو اللهُ. والذين يَقُولون: إن الله ثالثُ ثلاثةٍ. وكلُّ كافرٍ سلَك سبيلَهم - عذابٌ أليمٌ

Durum anlattığımız gibi olduğuna göre sözün tevili şöyledir: Şayet bu İsrâiloğulları Allah hakkında söyledikleri o korkunç sözden vazgeçmezlerse; içlerinden “Mesih, Allah’tır” diyenlere, “Allah üçün üçüncüsüdür” diyenlere ve onların yolunu tutan her kâfire elem verici bir azap...

بكفرِهم باللهِ.

Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle elem verici bir azap mutlaka dokunacaktır.

وقد قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ بنحوِ قولِنا، في أنه عُنِيَ بهذه الآياتِ النصارى.

Tevil ehlinden bir topluluk da bu ayetlerle Hristiyanların kastedildiği hususunda bizim görüşümüze benzer bir söz söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ}. قال: قالت النصارى: هو المسيحُ وأمُّه. فذلك قولُ اللهِ تعالى ذكرُه: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} [المائدة: ١١٦].

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} “‘Allah, üçün üçüncüsüdür’ diyenler kesinlikle kâfir olmuşlardır” [ayeti hakkında] nakletti; o şöyle dedi: Hristiyanlar: “O, Mesih ve annesidir” dediler. İşte zikri yüce olan Allah'ın şu sözü [bunu kastetmektedir]: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” [el-Mâide: 116].

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} نحوَه .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid, {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} “‘Allah, üçün üçüncüsüdür’ diyenler kesinlikle kâfir olmuşlardır” ayeti hakkında bunun benzerini söyledi .

القولُ في تأويلِ قولِه: {أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: أفلا يَرْجِعُ هذان الفريقان الكافران، القائلُ أحدُهما: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ}. والآخرُ القائلُ: {إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ}. عما قالا من ذلك، و [يُنيبان مما قالا ونطَقا] به من كفرِهما، ويَسْأَلان ربَّهما المغفرةَ مما قالا، {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} الذنوبِ التائبين من خلقِه، المُنِيبِين إلى

Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Biri: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ} “Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir”, diğeri de: {إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} “Allah, üçün üçüncüsüdür” diyen bu iki kâfir zümre, söyledikleri bu sözlerden dönmezler mi? Küfür olarak söyledikleri ve telaffuz ettikleri bu şeyden [vazgeçip tövbe ile] yönelmezler mi ve söylediklerinden ötürü Rablerinden bağışlanma dilemezler mi? {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; yarattıklarından tövbe edenlerin, [O'na] yönelenlerin günahlarını bağışlayandır.

طاعتِه بعد معصيتِهم، {رَحِيمٌ} بهم في قبولِه توبتَهم، ومُراجعتَهم إلى ما يُحِبُّ مما يَكْرَهُ، فيَصْفَحُ بذلك مِن فعلِهم عما سلَف مِن إجْرامِهم قبلَ ذلك.

O'nun itaatine yönelenlere karşı {رَحِيمٌ} çok merhametlidir; tövbelerini kabul etmesi, hoşlanmadığı şeylerden sevdiği şeylere dönmelerini kabul buyurması bakımından onlara merhamet eder ve böylece bu davranışları sebebiyle bundan önce işlemiş oldukları günahları affeder.

القولُ في تأويلِ قولِه: {مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ}.

Allah Teâlâ'nın: {مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ} “Meryem oğlu Mesih, yalnızca bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi” sözünün tevili hakkında.

وهذا مِن اللهِ تعالى ذكرُه احْتجاجٌ لنبيِّه محمدٍ ﷺ على فِرَقِ النصارى في قولِهم في المسيحِ، يقولُ مُكَذِّبًا لليَعْقوبيةِ في قِيلِهم: هو اللهُ. والآخرين في قيلِهم: هو ابن اللهِ: ليس القولُ كما قال هؤلاء الكفَرةُ في المسيحِ، ولكنه ابن مريمَ، ولَدَته وِلادةَ الأمهاتِ أبناءَهن، وذلك مِن صفةِ البشرِ، لا مِن صفةِ خالقِ البشرِ، وإنما هو للهِ رسولٌ كسائرِ رسلِه الذين كانوا قبلَه، فمضَوْا وخَلَوْا، أَجْرَى على يدِه ما شاء أن يُجْرِيَه عليها من الآياتِ والعِبَرِ؛ حجةً له على صدقِه، وعلى أنه للهِ رسولٌ إلى مَن أرْسَله إليه مِن خلقِه، كما أجْرَى على أيدى مَن قبلَه مِن الرسلِ من الآياتِ والعبرِ، حجةً لهم على حقيقةِ صدقِهم في أنهم للهِ رسلٌ.

Bu, Mesih hakkındaki iddiaları konusunda Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem adına Hristiyan fırkalarına karşı zikri yüce olan Allah'ın bir delil getirmesidir . Ya'kūbîleri “O, Allah'tır” sözlerinde, diğerlerini de “O, Allah'ın oğludur” sözlerinde yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirlerin Mesih hakkında söyledikleri gibi değildir; bilakis o, annelerin çocuklarını doğurması gibi Meryem'in doğurduğu bir oğuldur. Bu ise insanların sıfatlarındandır, insanı yaratanın sıfatından değildir. O, ancak kendisinden önce gelip geçmiş diğer elçileri gibi Allah'ın bir elçisidir. Kendisinden önceki elçilerin doğruluğuna ve Allah'ın elçileri olduklarına bir delil olarak onların ellerinde mucizeler ve ibretler var ettiği gibi, doğruluğuna ve mahlûkatından kendilerine gönderildiği kimselere Allah'ın elçisi olduğuna bir delil olsun diye onun elinde de dilediği mucizeleri ve ibretleri gerçekleştirmiştir.

{وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأمُّ المسيحِ صِدِّيقةٌ. والصِّدِّيقةُ الفِعِّيلةُ مِن الصدقِ، وكذلك قولُهم: فلانٌ صِدِّيقٌ. فِعِّيلٌ مِن الصدقِ، ومنه قولُه تعالى ذكرُه: {وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ} [النساء: ٦٩]. وقد قيل: إن أبا بكرٍ الصديقَ ﵁ إنما قيل له: الصِّدِّيقُ لصدقِه. وقد قيل: إنما سُمِّى صِدِّيقًا لتصديقِه النبيَّ ﷺ في مسيرِه في ليلةٍ واحدةٍ إلى بيت المقدسِ مِن مكةَ وعودِه إليها.

{وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} Zikri yüce olan [Allah]: “Mesih'in annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır” buyurmaktadır. Sıddîka (صِدِّيقَة) kelimesi, doğruluk (sıdk) kökünden faîleh (فِعِّيلَة) veznindedir. Nitekim “falan kişi sıddîktır” sözleri de doğruluk kökünden faîl (فِعِّيل) veznindedir. Zikri yüce olan Allah'ın: {وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ} [en-Nisâ: 69] ayeti de bu köktendir. Ebû Bekir es-Sıddîk'a radıyallâhu anh doğruluğundan ötürü “es-Sıddîk” dendiği söylenmiştir. Mekke'den Beytülmakdis'e bir gecede gidip oradan geri dönmesi konusunda Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik ettiği için kendisine “Sıddîk” adının verildiği de söylenmiştir.

وقولُه: {كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ}. خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن المسيحِ وأمِّه، أنهما كانا أهلَ حاجةٍ إلى ما يَغْذُوهما وتَقُومُ بِهِ أَبْدانُهما، مِن المَطاعمِ

Ve O'nun: {كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ} “İkisi de yemek yerlerdi” buyruğu; zikri yüce olan Allah'ın Mesih ve annesi hakkında, kendilerini besleyecek ve bedenlerini ayakta tutacak yiyeceklere muhtaç olduklarına dair bir haberdir;

والمَشاربِ، كسائرِ البشرِ من بنى آدمَ، فإن مَن كان كذلك فغيرُ كائنٍ إلهًا؛ لأن المحتاجَ إلى الغذاءِ قِوَامُه بغيرِه، وفى قِوامِه بغيرِه وحاجتِه إلى ما يُقِيمُه دليلٌ واضحٌ على عجزِه، والعاجزُ لا يكونُ إلا مربوبًا لا ربًّا.

ve içeceklere, Âdemoğullarından diğer insanlar gibi muhtaç olduklarına dair zikri yüce olan Allah'tan bir haberdir. Böyle olan bir kimse ilah olamaz. Çünkü gıdaya muhtaç olanın varlığı başkası iledir; varlığının başkası ile olması ve kendisini ayakta tutacak şeye muhtaç olması ise onun acziyetine apaçık bir delildir. Âciz olan ise rab değil, ancak yaratılmış bir kul (merbûb) olur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ} “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl yüz çeviriyorlar!” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ {كَيْفَ نُبَيِّنُ} لهؤلاء الكَفَرة من اليهودِ والنصارى {الْآيَاتِ} وهى الأدلةُ والأعلامُ والحُجَجُ على بُطُولِ ما يَقُولون في أنبياءِ اللهِ، وفى فِرْيتِهم على اللهِ، وادِّعائِهم له ولدًا، وشَهادَتِهم لبعضِ خلقِه بأنه لهم ربٌّ وإلهٌ، ثم لا يَرْتَدعون عن كذبِهم وباطلِ قِيلِهم، ولا يَنْزَجِرون عن فِرْيتِهم على ربِّهم وعظيمِ جهلِهم، مع ورُودِ الحُجج القاطعةِ عذرَهم عليهم، يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {ثُمَّ انْظُرْ} يا محمدُ، {أَنَّى يُؤْفَكُونَ}. يقولُ: ثم انْظُرْ مع تَبْيينِنا لهم آياتنِا على بُطولِ قولِهم، أيَّ وجهٍ يُصْرَفون عن بيانِنا الذي نُبَيِّنُه لهم؟ وكيف عن الهُدَى الذي نَهْدِيهِم إِليه مِن الحَقِّ يَضِلُّون؟

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Yahudi ve Hristiyanlardan olan bu kâfirlere, Allah'ın peygamberleri hakkında söyledikleri şeylerin, Allah'a iftiralarının, O'na çocuk isnat etmelerinin ve O'nun bazı yarattıklarının kendilerine rab ve ilah olduğuna dair şahitliklerinin batıl olduğuna dair delilleri, işaretleri ve hüccetleri olan {الْآيَاتِ} [ayetleri] {كَيْفَ نُبَيِّنُ} [bak, nasıl açıklıyoruz]! Sonra da mazeretlerini ortadan kaldıran kesin deliller kendilerine ulaşmasına rağmen yalanlarından ve batıl sözlerinden vazgeçmiyor, Rablerine iftira etmekten ve koyu cehaletlerinden geri durmuyorlar. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: {ثُمَّ انْظُرْ} Ey Muhammed, sonra bak, {أَنَّى يُؤْفَكُونَ} [nasıl yüz çeviriyorlar]! Yani: Sözlerinin batıllığına dair ayetlerimizi onlara açıklamış olmamıza rağmen, kendilerine yaptığımız açıklamamızdan hangi yöne çevriliyorlar ve kendilerini hakka ilettiğimiz hidayetten nasıl sapıyorlar, bir bak!

والعربُ تقولُ لكلِّ مَصْروفٍ عن شيءٍ: هو مَأْفُوكٌ عنه. يقالُ: قد أفكْتُ فلانًا عن كذا، أي: صرفْتُه عنه، فأنا آفِكُه أَفْكًا، وهو مَأْفُوكٌ، وقد أُفِكَت الأرضُ، إذا صُرِف عنها المطرُ.

Araplar bir şeyden çevrilen her kimse için: “O, bundan çevrilmiştir (me'fûk)” derler. Şöyle denir: “Falanı şu şeyden çevirdim (efektü fülânen an kezâ)”, yani onu ondan çevirdim; “ben onu çeviriyorum (efekâ/âfikuhû efken)” ve “o çevrilmiştir (me'fûk)”. Yağmur kendisinden kesilip çevrildiğinde de “toprak yağmurdan mahrum kaldı/çevrildi (ufiketi'l-ardu)” denir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)}.

[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)} “De ki: Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

وهذا أيضًا احْتجاجٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ على النصارى القائلين في المسيحِ ما وصَف مِن قِيلِهم فيه قبلُ، يقولُ تعالى ذكرُه لمحمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء الكفَرةِ من النصارى الزاعمين أن المسيحَ ربُّهم، القائلين : إن الله ثالثُ ثلاثةٍ: {أَتَعْبُدُونَ} سوى اللهِ الذي يَمْلِكُ ضَرَّكم ونفعَكم، وهو الذي خلَقَكم ورزَقَكم، وهو يُحْيِيكم ويُمِيتُكم - شيئًا {لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا}. يُخْبِرُهم تعالى ذِكْرُه أن المسيحَ الذي زعَم مَن زعم مِن النصارى أنه إلهٌ، والذي زعم مَن زعَم منهم أنه للهِ ابنٌ، لا يَمْلِكُ لهم ضرًّا يَدْفَعُه عنهم إن أحَلَّه اللهُ بهم، ولا نفعًا يَجْلبُه إليهم إن لم يَقْضِه اللهُ لهم. يقولُ تعالى ذكرُه: فكيف يكونَ ربًّا وإلهًا مَن كانت هذه صِفَتُه، بل الربُّ المعبودُ الذي بيده كلُّ شيءٍ والقادرُ على كلِّ شيءٍ، فإياه فاعبُدوا وأخْلِصوا له العبادةَ، دونَ غيرِه مِن العَجَزةِ الذين لا يَنْفَعونكم ولا يَضُرون .

Bu da, Mesih hakkında daha önce zikrettiği sözleri söyleyen Hristiyanlara karşı zikri yüce olan Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem adına bir delil getirmesidir. Zikri yüce olan [Allah], Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: {قُلْ} Ey Muhammed, Mesih'in rableri olduğunu iddia eden ve “Allah, üçün üçüncüsüdür” diyen bu Hristiyan kâfirlere de ki: Zararınıza da faydanıza da malik olan, sizi yaratan, rızıklandıran, dirilten ve öldüren Allah'tan başka {لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا} [size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen] bir şeye mi {أَتَعْبُدُونَ} [kulluk ediyorsunuz]? Zikri yüce olan [Allah], Hristiyanlardan bazılarının ilah olduğunu iddia ettiği ve bazılarının da Allah'ın oğlu olduğunu öne sürdüğü Mesih'in, şayet Allah başlarına bir zarar getirecek olursa onu savmaya, Allah onlar için takdir etmemişse onlara bir fayda sağlamaya gücünün yetmeyeceğini onlara haber vermektedir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Durumu böyle olan biri nasıl rab ve ilah olabilir? Bilakis ibadet edilen Rab, her şey elinde olan ve her şeye gücü yetendir. O hâlde size fayda da zarar da veremeyen diğer âciz varlıklara değil, yalnızca O'na kulluk edin ve ibadeti sadece O'na has kılın!

وأما قولُه: {وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}. فإنه يعنى تعالى ذِكْرُه بذلك: واللهُ هو السميعُ لاسْتغفارِهم لو اسْتغْفروه مِن قيلِهم ما أخبَر عنهم أنهم يقولونه في المسيحِ، ولغيرِ ذلك مِن منطقِهم ومنطقِ خلقِه، العليمُ بتوبتِهم لو تابوا منه، وبغيرِ ذلك من أُمورِهم.

Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Mesih hakkında söylediklerini haber verdiği sözlerinden ötürü şayet O'ndan bağışlanma dilerlerse ve bunun dışındaki kendi sözlerini de diğer kullarının sözlerini de hakkıyla işiten; bundan vazgeçip tövbe ederlerse tövbelerini ve onların diğer bütün durumlarını hakkıyla bilendir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٧٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “De ki: Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın (aşırılığa gitmeyin) ve daha önce sapmış, birçoklarını da saptırmış ve dosdoğru yoldan ayrılmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın” sözünün tevili hakkında.

وهذا خطابٌ مِن اللهِ تعالى ذِكْرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، يقولُ تعالى ذكرُه:

Bu, zikri yüce olan Allah'tan Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir hitaptır. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır:

{قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء الغاليةِ من النصارى في المسيحِ: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ}. يعنى بالكتابِ: الإنجيلَ، {لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ}. يقولُ: لا تُفْرِطوا في القولِ فيما تَدينون به من أمرِ المسيحِ، فتُجاوِزوا فيه الحقَّ إلى الباطلِ، فتقولوا فيه: هو اللهُ. أو: هو ابنُه. ولكن قولوا: هو عبدُ اللهِ وكلمتُه ألقاها إلى مريمَ وروحٌ منه. {وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا}. يقولُ: ولا تَتَّبِعوا أيضًا في المسيحِ أهواءَ اليهودِ الذين قد ضَلُّوا قبلكم عن سبيلِ الهُدَى في القولِ فيه، فتقولوا فيه كما قالوا: هو لغيرِ رَشْدةٍ. وتَبْهَتوا أُمَّه كما بَهَتوها بالفِرْيَةِ وهى صِدَّيقةٌ، {وَأَضَلُّوا كَثِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأضلَّ هؤلاء اليهودُ كثيرًا مِن الناسِ، فحادوا بهم عن طريق الحقِّ، وحمَلوهم على الكفرِ باللهِ، والتكذيبِ بالمسيحِ، {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ}. يقولُ: وضلَّ هؤلاء اليهودُ عن قَصْدِ الطريقِ، وركِبوا غيرَ مَحجَّةِ الحَقِّ. وإنما يعنى تعالى ذكرُه بذلك كفرَهم باللهِ وتكذيبَهم رُسُلَه؛ عيسى ومحمدًا صلى الله عليهما وسلم، وذهابَهم عن الإيمانِ وبُعْدَهم منه، وذلك كان ضلالَهم الذي وصَفهم اللهُ به.

{قُلْ} Ey Muhammed, Mesih hakkında aşırılığa giden bu Hristiyanlara de ki: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} [Ey Kitap ehli] —Kitap ile İncil'i kastetmektedir—; {لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ} [Dininizde aşırılığa gitmeyin], yani din olarak benimsediğiniz Mesih konusunda haddi aşıp hakkı bâtıla vardırmayın; onun hakkında: “O, Allah'tır” veya “O, O'nun oğludur” demeyin. Bilakis şöyle deyin: “O, Allah'ın kulu, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur.” {وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا} [Daha önce sapmış, birçoklarını da saptırmış bir topluluğun hevalarına uymayın], yani Mesih hakkında sizden önce hidayet yolundan sapan Yahudilerin hevalarına da uymayın ki onun hakkında onların dediği gibi: “O, zina mahsulüdür” demeyin ve annesi dosdoğru (sıddîka) bir kadın olduğu hâlde ona iftira attıkları gibi siz de iftira etmeyin . {وَأَضَلُّوا كَثِيرًا} Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu Yahudiler insanlardan birçoğunu saptırdılar, onları hak yoldan saptırıp Allah'ı inkâra ve Mesih'i yalanlamaya sevk ettiler. {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} Yani bu Yahudiler doğru yoldan saptılar ve hak yolun dışına çıktılar. Zikri yüce olan [Allah] bununla onların Allah'ı inkâr etmelerini, O'nun elçileri Îsâ ve Muhammed'i —Allah'ın salâtı ve selâmı her ikisinin üzerine olsun— yalanlamalarını, imandan uzaklaşıp ondan sapmalarını kastetmektedir; işte Allah'ın onları nitelendirdiği sapkınlıkları buydu.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ}. قال: يهودُ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “ve doğru yoldan saptılar” kavli hakkında rivayet etti; Mücâhid: “[Bunlar] Yahudilerdir” dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا}: فهم أولئك الذين ضَلُّوا وأضَلوا أتباعَهم، {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} عَن عَدْلِ السبيلِ .

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا} “daha önce sapmış, birçoklarını da saptırmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın”; bunlar, sapan ve kendilerine tabi olanları saptıran kimselerdir. {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “ve dosdoğru yoldan ayrılmış” yani orta yoldan/doğru yoldan .

القولُ في تأويلِ قولِه: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨)} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmalarından dolayı idi” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذِكْرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل لهؤلاء النصارى الذين وصَف تعالى ذكرُه صِفَتَهم: لا تَغْلوا، فتقولوا في المسيحِ غيرَ الحقِّ، ولا تقولوا فيه ما قالت اليهودُ الذين قد لعنَهم اللهُ على لسانِ أنبيائِه ورُسُلِه؛ داودَ وعيسى ابن مريمَ، وكان لعنُ اللهِ إياهم على ألسنتِهم.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Zikri yüce olan [Allah]'ın niteliklerini anlattığı bu Hristiyanlara de ki: Aşırılığa gitmeyin de Mesih hakkında gerçeğin dışındaki şeyleri söylemeyin; Allah'ın peygamberleri ve elçileri olan Dâvûd ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlediği Yahudilerin onun hakkında söylediklerini de söylemeyin. Allah'ın onları lanetlemesi onların dilleriyle olmuştur.

كالذي حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ}. قال: لُعِنوا بكلِّ لسانٍ؛ لُعِنوا على عهدِ موسى في التوراةِ، ولُعِنوا على عهدِ داودَ في الزَّبورِ، ولُعِنوا على عهدِ عيسى في الإنجيلِ، ولُعِنوا على عهدِ محمدٍ ﷺ في القرآنِ .

Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir” sözü hakkında şöyle anlattı: Onlar her dille lanetlendiler; Mûsâ devrinde Tevrat'ta lanetlendiler, Dâvûd devrinde Zebûr'da lanetlendiler, Îsâ devrinde İncil'de lanetlendiler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde Kur'an'da lanetlendiler .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ}. يقولُ: لُعِنوا في الإنجيلِ على

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “İsrâiloğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Onlar] İncil'de...

لسانِ عيسى ابن مريمَ، ولُعِنوا في الزَّبورِ على لسانِ داودَ .

Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle, Zebûr'da da Dâvûd'un diliyle lanetlendiler .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن أبيه، عن خُصَيفٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ}. قال: خالطوهم بعد النَّهْي في تجاراتِهم، فضرب الله قلوبَ بعضِهم ببعضٍ، فهم ملعونون على لسانِ داودَ وعيسى ابن مريم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, babasından, o Husayf'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: Yasaklandıktan sonra ticaretlerinde onlarla iç içe oldular; bunun üzerine Allah bazısının kalbini bazısına çarptı [birbirine benzetti]. Dolayısıyla onlar Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن حُصَينٍ، عن مجاهدٍ: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ}. قال: لُعِنوا على لسان داودَ فصاروا قِردةً، ولُعِنوا على لسانِ عيسى فصاروا خنازيرَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Husayn'dan, o da Mücâhid'den {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: Dâvûd'un diliyle lanetlendiler de maymunlara dönüştüler; Îsâ'nın diliyle lanetlendiler de domuzlara dönüştüler .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ}: بكلِّ لسانٍ؛ لُعِنوا: على عهدِ موسى في التوراةِ، وعلى عهدِ داودَ في الزبورِ، وعلى عهدِ عيسى في الإنجيلِ، ولُعِنوا على لسانِ محمدٍ ﷺ في القرآنِ. قال ابن جُرَيجٍ: وقال آخرون: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ}: [دعا عليهم داودُ] على عهدِه، فلُعِنوا بدعوتِه، قال: مرَّ داودُ على نَفَرٍ منهم وهم في بيتٍ، فقال: مَن في البيتِ؟ قالوا: خنازيرُ. قال: اللهم اجْعَلْهم خنازيرَ، فكانوا خنازيرَ. قال: ثم أصابتهم لعنتُه، ودعا عليهم عيسى فقال: اللهم الْعَنْ مَنِ افْتَرى عليَّ وعلى

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar lanetlenmişlerdir” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Bu lanet] her dille [vaki olmuştur]; Mûsâ devrinde Tevrat'ta lanetlendiler, Dâvûd devrinde Zebûr'da [lanetlendiler], Îsâ devrinde İncil'de [lanetlendiler] ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle de Kur'an'da lanetlendiler. İbn Cüreyc dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un diliyle lanetlenmişlerdir” ayeti [hakkında]; [Dâvûd kendi döneminde onlara beddua etti] ve onun duası sebebiyle lanetlendiler. Dedi ki: Dâvûd onlardan bir grubun yanına uğradı; onlar bir evin içindeydiler. “Evde kim var?” diye sordu. “Domuzlar” dediler. O da: “Allahım! Onları domuzlar yap!” dedi ve domuz oldular. Dedi ki: Sonra onun laneti onlara isabet etti. Îsâ da onlara beddua edip şöyle dedi: “Allahım! Bana ve

أمِّى، واجْعَلْهم قِردةً خاسئين .

anneme iftira edenleri lanetle ve onları aşağılık maymunlar kıl!” .

حدَّثنا بِشْرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} الآية: لعَنهم الله على لسانِ داودَ في زمانهِ، فجعَلهم قِردةً خاسئين، وفى الإنجيلِ على لسانِ عيسى، فجعَلهم خنازيرَ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar lanetlenmişlerdir” ayeti hakkında nakletti: Allah onları kendi zamanında Dâvûd'un diliyle lanetledi ve onları aşağılık maymunlar kıldı; İncil'de de Îsâ'nın diliyle [lanetledi] ve onları domuzlar yaptı .

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بَزِيعٍ، قال: ثنا أبو مِحْصَنٍ حُصَينُ بنُ نُمَيرٍ، عن حُصَينِ، يعني ابنَ عبدِ الرحمنِ، عن أبي مالكٍ، قال: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ}. قال: مُسِخوا على لسانِ داودَ قردةً، وعلى لسانِ عيسى خنازير .

Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mıhsan Husayn b. Nümeyr, Husayn'dan —yani İbn Abdirrahmân'dan—, o da Ebû Mâlik'ten {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un diliyle lanetlenmişlerdir” [ayeti hakkında] nakletti; o şöyle dedi: Dâvûd'un diliyle maymunlara, Îsâ'nın diliyle de domuzlara dönüştürüldüler (mesh edildiler) .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حُصَينٌ، عن أبي مالكٍ مثلَه.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten aynısını haber verdi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المُحاربيُّ، عن العلاءِ بن المُسيبِ، عن عبدِ اللَّهِ بن عمرِو بن مُرَّةَ، عن سالمٍ الأُفْطَسِ، عن أبي عُبَيدةَ، عن ابنِ مسعودٍ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "إن الرجلَ مِن بني إسرائيلَ كان إذا رأَى أخاه على الذنبِ نهاه عنه تَعْذيرًا، فإذا كان مِن الغدِ لم يَمْنَعْه ما رأَى منه أن يكونَ أكِيلَه وخَلِيطَه وشَريبَه، فلما رأَى ذلك منهم ضرَب بقلوبِ بعضِهم على بعضٍ، ولعَنهم على لسانِ نبيِّهم داودَ وعيسى ابن مريمَ {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} "؛ ثم قال: "والذي نفسي بيدِه، لتَأْمُرُنَّ بالمعروفِ، ولتَنْهَوُنَّ عن

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Muhammed el-Muhâribî, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o Abdullah b. Amr b. Mürre'den, o Sâlim el-Eftas'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İsrâiloğullarından bir kimse, [din] kardeşini günah işlerken gördüğünde, [sırf] mazur görünmek/göstermelik kabilinden onu bundan vazgeçirmeye çalışır; ertesi gün olduğunda ise onda gördüğü bu durum, onunla birlikte yiyip içmesine ve düşüp kalkmasına engel olmazdı. [Allah] onların bunu yaptığını görünce bazısının kalbini bazısına çarptı [birbirine benzetti] ve peygamberleri Dâvûd ile Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle onları lanetledi: {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarından dolayı idi.”» Sonra şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, ya iyiliği emreder ve kötülükten

المنكرِ، ولتَأخُذُنَّ على يَدَى المُسيءِ، ولتؤطِّرنَّه على [الحقِّ أَطْرًا] ، أو ليَضْرِبنَّ اللَّهُ قلوبَ بعضِكم على بعضٍ، ولَيَلْعَنَنَّكم كما لعنهم" .

nehyeder, kötülük yapanın elinden tutar ve onu hakka [kesinlikle] büker/zorlarsınız , ya da Allah kalplerinizi birbirine çarpar [benzetir] ve onları lanetlediği gibi sizi de lanetler!” .

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرِ بن سلمانَ، قال: ثنا عمرُو بنُ قَيْسٍ المُلائيُّ، عن عليِّ بن بَذِيمةَ، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: لما فشَا المنكَرُ في بنى إسرائيلَ، جعل الرجلُ يَلْقَى الرجلَ فيقولُ: يا هذا، اتَّقِ اللَّهَ. ثم لا يَمْنَعُه ذلك أن يؤاكلَه ويُشاربَه، فلما رأَى الله ذلك منهم ضرَب بقلوبِ بعضِهم على بعضٍ، ثم أنزَل فيهم كتابًا: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}. وكان رسولُ الله ﷺ مُتكئًا فجلَس وقال: "كلا والذي نفسِى بيدِه: حتى تَأْطِروا الظالمَ على الحقِّ أطرًا" .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr b. Selmân anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays el-Mülâî, Ali b. Bezîme'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan anlattı; o şöyle dedi: İsrâiloğullarında kötülük yayılınca bir adam diğerine rastlar ve: “Hey adam, Allah'tan kork!” derdi. Sonra bu durum onunla birlikte yiyip içmesine engel olmazdı. Allah onların bunu yaptığını görünce bazısının kalbini bazısına çarptı [birbirine benzetti]. Sonra haklarında [şu] vahyi indirdi: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmalarından dolayı idi. Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü!”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir yere yaslanmış durumdayken doğrulup oturdu ve şöyle buyurdu: “Hayır, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki: Zâlimi kesin bir şekilde hakka büküp/zorlayıncaya kadar [bu sorumluluk devam eder]!” .

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ الرمليُّ، قال: ثنا المُؤَمَّلُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا عليُّ بنُ بَذِيمةَ، عن أبي عُبيدةَ، أظنُّه عن مُسروقٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: قال

Bize Ali b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize el-Müemmel b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Bezîme, Ebû Ubeyde'den -zannedersem Mesrûk'tan-, o da Abdullah'tan [şöyle] anlattı; o dedi ki: [Resûlullah] buyurdu ki: