رسولُ الله ﷺ: "إن بني إسرائيلَ لما ظهَر منهم المنكرُ، جعَل الرجلُ يرَى أخاه وجارَه وصاحبَه على المنكرِ فيَنْهاه، ثم لا يَمْنَعُه ذلك من أن يكونَ أَكَيلَه وشَرِيبَه ونَديمَه، فضرَب اللَّهُ قلوبَ بعضِهم على بعضٍ، ولُعِنُوا على لسان داودَ وعيسى ابن مريمَ؛ {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} إلى {فَاسِقُونَ}. قال عبدُ الله: وكان رسولُ الله ﷺ مُتكئًا فاسْتَوى جالسًا، فغضِب وقال: "لا والله، حتى تَأْخُذوا على يَدَيِ الظالمِ فتَأْطِروه على الحقِّ أطْرًا".
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İsrâiloğullarında münker ortaya çıktığında, bir adam kardeşini, komşusunu ve arkadaşını münker işlerken görür, onu nehyeder, sonra bu durum onunla birlikte yiyip içmesine ve sohbet arkadaşı olmasına engel olmazdı. Bunun üzerine Allah bazısının kalbini bazısına çarptı [benzer kıldı] ve onlar Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlendiler; {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} [ayetinden] {فَاسِقُونَ} [kelimesine kadar].” Abdullah dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir yere yaslanmış durumdayken doğrulup oturdu, öfkelendi ve şöyle buyurdu: “Hayır, Allah'a yemin olsun ki zâlimin elinden tutup onu hakka kesinlikle bükünceye/zorlayıncaya kadar [sorumlusunuz]!”
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن مَهْدِيٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن عليِّ بن بَذِيمةً، عن أبي عُبيدةَ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "إن بني إسرائيلَ لما وقَع فيهم النَّقْصُ، كان الرجلُ يرَى أخاه على الذَّنبِ فيَنْهاه عنه، فإذا كان الغدُ لم يَمْنَعْه ما رأَى منه أن يكونَ أكيلَه وشريبَه وخليطَه، فضرَب الله قلوبَ بعضِهم ببعضٍ، ونزَل فيهم القرآنُ، فقال: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ}. حتى بلَغ {وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}. قال: وكان رسولُ الله ﷺ مُتكئًا فجلَس وقال: "لا، حتى تأخذوا على يَدَى الظالمِ فتَأْطِروه على الحقِّ أطْرًا" .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ali b. Bezîme'den, o Ebû Ubeyde'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İsrâiloğullarına noksanlık girdiğinde, bir adam kardeşini günah işlerken görür , onu bundan nehyederdi. Ertesi gün olduğunda ise onun bu hâlini görmüş olması, onunla birlikte yiyip içmesine ve onunla düşüp kalkmasına engel olmazdı. Bunun üzerine Allah bazısının kalbini bazısına çarptı [benzer kıldı] ve haklarında Kur'an indi; şöyle buyurdu: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir” —{وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} [ayetine] kadar—. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yaslanmış durumdayken doğrulup oturdu ve şöyle buyurdu: “Hayır, zâlimin elinden tutup onu hakka kesinlikle bükünceye/zorlayıncaya kadar [sorumlusunuz]!” .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: أمْلاهُ علَيَّ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبي الوَضّاحِ، عن عليِّ بن بَدِيمةَ، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ الله، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı —bunu bana yazdırdı—, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî'l-Vaddâh, Ali b. Bezîme'den, o Ebû Ubeyde'den, o Abdullah'tan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunun benzerini nakletti .
حدَّثنا هنادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' [de] anlattı, dedi ki: Bize babam, [...]'den anlattı:
سفيانَ، عن عليِّ بن بذيمةَ، قال: سمِعت أبا عُبيدةَ يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ فذكَر نحوَه، غيرَ أنهما قالا في حديثِهما: وكان رسولُ اللَّهِ ﷺ مُتكئًا فاسْتَوى جالسًا ثم قال: "كلا والذي نفسي بيدِه، حتى تأخذوا على يَدَى الظالمِ فتَأْطِروه على الحقِّ أطرًا".
Süfyân'dan, o Ali b. Bezîme'den anlattı, dedi ki: Ebû Ubeyde'nin şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki... ve benzerini zikretti; şu kadar var ki onlar hadislerinde şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir yere yaslanmış durumdayken doğrulup oturdu ve sonra şöyle buyurdu: “Hayır, canım elinde olana yemin olsun ki zâlimin elinden tutup onu hakka kesinlikle bükünceye/zorlayıncaya kadar [sorumlusunuz]!”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ}. قال: فقال: لُعِنوا في الإنجيلِ وفى الزبورِ. وقال: قال رسولُ الله ﷺ: "إن رَحَى الإيمانِ قد دارت، فدُوروا مع القرآنِ حيثُ دار، فإنه قد فرَغ الله مما افْتَرض فيه، [وإنه كانت] أمةٌ من بنى إسرائيلَ كانوا أهلَ عَدْلٍ، يأمرون بالمعروف ويَنْهَون عن المُنْكَرِ، فأخذهم قومُهم فنشَروهم بالمناشيرِ، وصلَبوهم على الخُشُبِ، وبَقِيَتْ منهم بَقِيَّةٌ، فلم يَرْضَوا حتى داخَلُوا الملوكَ وجالَسوهم، ثم لم يَرْضَوا حتى واكَلُوهم، فضرَب اللَّهُ تلك القلوبَ بعضَها ببعضٍ فجعَلها واحدةً، فذلك قولُ اللَّهِ تعالى ذكرُه: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ} إلى: {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}. ماذا كانت معصيتُهم؟ قال: {كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir” kavli hakkında şöyle dedi: İncil'de ve Zebûr'da lanetlendiler. Ve dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İmanın değirmeni dönmeye başlamıştır; Kur'an nereye dönerse siz de onunla birlikte dönün. Zira Allah onda farz kıldığı şeyleri tamamlamıştır. [Ve şüphesiz] İsrâiloğullarından adalet ehli olan, iyiliği emredip kötülükten nehyeden bir topluluk vardı; kavimleri onları yakalayıp testerelerle biçti, ağaçlara astı. Onlardan geriye bir kalıntı kaldı; krallarla içli dışlı olup onların meclislerinde oturuncaya kadar rahat etmediler, sonra onlarla birlikte yiyip içinceye kadar rahat etmediler. Bunun üzerine Allah bu kalpleri birbirine çarptı [benzer kıldı] ve onları bir tek kalp gibi yaptı. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ} [ayetinden] {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} [ayetine kadar].” Onların isyanı ne idi? Dedi ki: {كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Onlar işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü!” .
فتأويلُ الكلامِ إذن: لعَن الله الذين كفَروا مِن اليهودِ باللهِ، على لسانِ داودَ وعيسى ابن مريمَ، ولُعِنَ والله آباؤهم على لسانِ داودَ وعيسى ابن مريمَ، بما عصَوا اللَّهَ فخالَفوا أمرَه، {وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}. يقولُ: وكانوا يتجاوزون حُدودَه.
O hâlde sözün tevili şudur: Allah'ı inkâr eden Yahudileri Allah, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlemiştir. Allah'a yemin olsun ki onların ataları da Allah'a isyan edip O'nun emrine muhalefet ettikleri için Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. {وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “Ve haddi aşıyorlardı”; yani O'nun sınırlarını aşıyorlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩)} ـ
Allah Teâlâ'nın: {كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü!” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: كان هؤلاء اليهودُ الذين لعنهم الله، {لَا يَتَنَاهَوْنَ}. يقولُ: لا يَنْتَهُون {عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ}، ولا يَنْهَى بعضُهم بعضًا. ويعنى بالمنكر المعاصى التي كانوا يعصون الله بها. فتأويلُ الكلام: كانوا لا يَنْتَهُون عن منكرٍ. {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}. وهذا قَسَمٌ مِن الله تعالى ذكرُه. يقولُ: أُقْسِمُ لَبَئسَ الفعلُ كانوا يفعلون؛ في تركهم الانتهاء عن معاصى الله تعالى، وركوبِ محارمه، وقتل أنبياء الله ورسلِه.
Allah Teâlâ buyurur ki: Allah'ın lanetlediği bu Yahudiler, {لَا يَتَنَاهَوْنَ} vazgeçmiyorlardı; yani {عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ} “işledikleri kötülükten” vazgeçmiyorlardı ve birbirlerini de nehyetmiyorlardı. Münker ile kastedilen, Allah'a karşı geldikleri günahlardır. Sözün tevili şudur: Onlar kötülükten vazgeçmiyorlardı. {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Yaptıkları şey ne kötüydü!” Bu, Allah Teâlâ'dan bir yemindir. Şöyle buyurur: Yemin olsun ki Allah Teâlâ'nın günahlarından vazgeçmeyi terk etmek, haramlarına dalmak, Allah'ın nebilerini ve elçilerini öldürmek hususunda yaptıkları fiil ne kötüdür!
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ}: لا تَتَناهى أنفسهم بعد أن وقعوا في الكفر.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ} “Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı”; küfre düştükten sonra nefisleri vazgeçmezdi.
القولُ في تأويل قوله: {تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili: {تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠)} “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür: Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ترى يا محمدُ كثيرًا من بني إسرائيلَ {يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يقولُ: يَتَولُّون المشركين من عبدة الأوثان، ويُعادون أولياء الله ورسله، {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ}. يقول تعالى ذكرُه: أُقْسِمُ لبئس الشئُ الذي قدَّمَت لهم أنفسهم أمامهم إلى مَعادِهم في الآخرةِ، {أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: قدَّمت لهم أنفسُهم سخط الله عليهم بما فعلوا.
Allah Teâlâ buyurur ki: Ey Muhammed! İsrâiloğullarından birçoğunun {يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenleri dost edindiklerini” görürsün. Yani putperest müşrikleri dost edindiklerini ve Allah'ın dostlarına ve elçilerine düşmanlık ettiklerini [görürsün]. {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür”. Allah Teâlâ buyurur ki: Yemin olsun ki nefislerinin ahiretteki dönüş yerleri için önden takdim ettiği şey ne kötüdür! {أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah onlara gazap etmiştir”. Yani nefisleri, yaptıkları sebebiyle Allah'ın gazabını kendileri için önden göndermiştir.
و {أَنْ} في قوله: {أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ}. في موضع رفعٍ؛ ترجمةً عن {مَا} الذي في قوله: {لَبِئْسَ مَا}.
{أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} kavlindeki {أَنْ}, {لَبِئْسَ مَا} kavlindeki {مَا}'nın açıklaması/bedeli olarak ref konumundadır.
{وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ}. يقولُ: وفي عذابِ اللَّهِ يومَ القيامة هم
{وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ} “Ve onlar azapta ebedî kalacaklardır.” Şöyle buyurur: Ve kıyamet gününde Allah'ın azabında onlar
خالدون، دائمٌ مُقامُهم ومُكثُهم فيه.
ebedîdirler; orada ikametleri ve kalışları süreklidir.
القول في تأويل قوله: {وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili: {وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١)} “Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو كان هؤلاء الذين يتولون الذين كفروا من بنى إسرائيل، {يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ}. يقولُ: يُصَدِّقون الله ويُقرُّون به ويُوحِّدونه، ويُصَدِّقون نبيَّه محمدًا ﷺ، بأنه لله نبيٌّ مبعوثٌ، ورسولٌ مُرسلٌ، {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ}، يقولُ: ويُقِرُّون بما أُنْزِل إلى محمدٍ ﷺ مِن عندِ اللَّهِ مِن آى الفرقانِ، {مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ}. يقولُ: ما اتخذوهم أصحابًا وأنصارًا من دونِ المؤمنين، {وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}. يقولُ: ولكن كثيرًا منهم أهلُ خروج عن طاعة الله إلى معصيته، وأهل اسْتِحلالٍ لما حرَّم الله عليهم من القول والفعل.
Allah Teâlâ buyurur ki: İsrâiloğullarından kâfirleri dost edinen bu kimseler, {يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ} “Allah'a ve Peygamber'e iman etmiş olsalardı”; yani Allah'ı tasdik edip O'nu ikrar edip tevhid etselerdi ve O'nun nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın gönderilmiş bir nebisi ve elçisi olduğunu tasdik etselerdi; {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ} “ve ona indirilene”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah katından indirilen Furkan ayetlerini ikrar etselerdi; {مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ} “onları dost edinmezlerdi”; yani müminleri bırakıp da onları dost ve yardımcı edinmezlerdi. {وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} “Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir.” Şöyle buyurur: Fakat onların birçoğu Allah'a itaatten çıkıp O'na isyana yönelen, Allah'ın kendilerine haram kıldığı söz ve fiilleri helal sayan kimselerdir.
وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك بما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ}. قال: المنافقون .
Mücâhid bu konuda, bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı, onun: Bize Ebû Âsım anlattı, onun: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten anlattığı rivayette Mücâhid'in {وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ} sözü hakkında: “Onlar münafıklardır” dediğini söylerdi.
القول في تأويل قوله: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)} “İman edenlere düşmanlık etmede insanların en şiddetlisinin Yahudiler ile Allah'a ortak koşanlar olduğunu göreceksin. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise «Biz Hristiyanız» diyenler olduğunu göreceksin. Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır ve onlar büyüklük taslamazlar.”
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لتجِدنَّ يا محمدُ أشدَّ الناس عداوةً للذين
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İnsanlar içinde şu kimselere düşmanlık bakımından en şiddetli olanların
صدقوك واتَّبعوك وصدَّقوا بما جئتَهم به من أهل الإسلام اليهود، {وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا}. يعني: عبدة الأوثان الذين اتخذوا الأوثانَ آلهة يعبُدونها من دونِ اللَّهِ، {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: ولتجدنَّ أقرب الناس مودّةً ومحبةً - والمودَّةُ المَفْعَلةُ، من قول الرجل: وَدِدْتُ كذا، أوَدُّه وَدًّا ووُدًّا وَودًّا ومودةً، إذا أحببته - {لِلَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: للذين صدَّقوا الله ورسوله محمدًا ﷺ، {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} عن قبول الحقِّ واتباعه، والإذعان به.
seni tasdik eden, sana tabi olan ve kendilerine getirdiğin şeyleri tasdik eden İslâm ehline düşmanlık bakımından en şiddetlilerinin Yahudiler {وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} “ve ortak koşanlar” olduğunu göreceksin. [Müşriklerle] kastedilen: Allah'ı bırakıp putları kendilerine tapınacak ilahlar edinen putperestlerdir. {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise... olduğunu göreceksin.” Şöyle buyurur: İnsanlar içinde sevgi ve muhabbet bakımından —Mevaddet (المودَّة), mef'ale vezninde olup kişinin bir şeyi sevdiğinde söylediği; «Falanca şeyi sevdim, onu meveddetle severim» (وَدِدْتُ كذا، أوَدُّه وَدًّا ووُدًّا وَودًّا ومودةً) ifadesinden gelir— {لِلَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlere”, yani Allah'ı ve O'nun elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edenlere en yakın kimselerin; {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “«Biz Hristiyanız» diyenler olduğunu göreceksin. Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır ve onlar” hakkı kabul edip ona uymaktan ve boyun eğmekten “büyüklük taslamazlar”.
وقيل: إن هذه الآية والتي بعدها نزلت في نفر قدموا على رسول الله ﷺ من نصارى الحبشة، فلما سمعوا القرآنَ أَسلموا، واتَّبعوا رسولَ اللَّهِ ﷺ.
Denildi ki: Bu ayet ve ondan sonraki ayet, Habeşistan Hristiyanlarından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelen bir grup hakkında inmiştir; Kur'an'ı işittiklerinde Müslüman oldular ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi oldular.
وقيل: إنها نزلت في النجاشيِّ ملك الحبشة وأصحابٍ له أسلموا معه.
Yine denildi ki: Bu ayet Habeşistan kralı Necâşî ve onunla birlikte Müslüman olan arkadaşları hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الملك بن أبى الشوارب، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، قال: ثنا حُصَيفٌ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: بعَث النجاشيُّ وفدا إلى النبيِّ ﷺ، فقرأ عليهم النبيُّ ﷺ فأسلموا. قال: فأنزل الله تعالى ذكرُه فيهم: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} إلى آخر الآية. قال: فرجعوا إلى النجاشيِّ فأخبروه، فأسلم النجاشيُّ، فلم يَزَلْ مسلمًا حتى مات. قال: فقال رسول الله ﷺ: "إن أخاكم النَّجاشيَّ قد مات فصلُّوا عليه". فصَلَّى عليه رسول الله ﷺ بالمدينة، والنجاشيُّ ثُمَّ.
Bize Muhammed b. Abdilmelik b. Ebi’ş-Şevârib anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Husayf, Saîd b. Cübeyr’den anlattı; o şöyle dedi: Necâşî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e bir heyet gönderdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [Kur'an] okudu ve onlar da Müslüman oldular. Dedi ki: Bunun üzerine zikri yüce olan Allah onlar hakkında: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} “İnsanlar içerisinde iman edenlere düşmanlık bakımından en şiddetli olanların Yahudiler ile müşrikler olduğunu göreceksin” ayetinin sonuna kadar indirdi. Dedi ki: [Heyet] Necâşî’ye dönüp durumu ona haber verdiler. Bunun üzerine Necâşî Müslüman oldu ve vefat edinceye kadar Müslüman olarak kaldı. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «إن أخاكم النَّجاشيَّ قد مات فصلُّوا عليه» «Şüphesiz din kardeşiniz Necâşî vefat etti, onun [cenaze] namazını kılın» buyurdu. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’de onun cenaze namazını kıldı; Necâşî ise orada [kendi yurdunda] idi.
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى}. قال: هم الوفدُ الذين جاءوا مع جعفرٍ وأصحابه من أرض الحبشة .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise «Biz Hristiyanız» diyenler olduğunu göreceksin” kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: Onlar Ca'fer ve arkadaşlarıyla birlikte Habeşistan topraklarından gelen heyettir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى}. قال: كان رسولُ الله ﷺ وهو بمكة، خاف على أصحابه من المشركين، فبعث جعفر بن أبى طالبٍ وابن مسعودٍ وعثمان بنَ مظعونٍ في رهطٍ من أصحابه إلى النجاشيِّ ملك الحبشة، فلما بلغ ذلك المشركين، بعثوا عمرو بن العاصِ في رهطٍ منهم، ذُكِرَ أنهم سبقوا أصحابَ النبيِّ ﷺ إلى النجاشيِّ، فقالوا: إنه خرج فينا رجلٌ سَفَّه عقولَ قريشٍ وأحلامها، زعم أنه نبيٌّ، وإنه بعث إليك رهطًا ليُفْسِدوا عليك قومَك، فأَحْبَبْنا أن نأتيك، ونُخْبِرَك خبرَهم. قال: إن جاءونى نظرتُ فيما يقولون. فقدم أصحابُ رسول الله ﷺ، [فأمُّوا بابَ] النجاشيِّ، فقالوا: استَأْذِنْ لأولياءِ اللَّهِ. فقال: ائذَنْ لهم، فمرحبًا بأولياء الله. فلما دخلوا عليه سلَّموا، فقال له الرهطُ من المشركين: ألا ترى أيُّها الملكُ أنا صَدَقْناك؛ لم يُحيُّوك بتحيتك التي تُحيا بها! فقال لهم: ما منعكم أن تُحيُّونى بتحيَّتى. فقالوا: إنا حيَّيناك بتحية أهل الجنة وتحية الملائكة. قال لهم: ما يقولُ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise «Biz Hristiyanız» diyenler olduğunu göreceksin” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken, ashâbı adına müşriklerden endişe etti. Bunun üzerine ashâbından bir grup içinde Ca'fer b. Ebî Tâlib'i, İbn Mes'ûd'u ve Osman b. Maz'ûn'u Habeş kralı Necâşî'ye gönderdi. Bu durum müşriklere ulaşınca, onlar da kendi içlerinden bir grup içinde Amr b. el-Âs'ı gönderdiler. Anlatıldığına göre onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından önce Necâşî'ye vardılar ve şöyle dediler: «Aramızda Kureyş'in akıllarını ve sağduyusunu hafife alan, peygamber olduğunu iddia eden bir adam ortaya çıktı. Sana da kavmini senin aleyhine kışkırtıp bozsunlar diye bir grup gönderdi. Sana gelip onların durumunu haber vermeyi istedik.» [Necâşî]: «Eğer bana gelirlerse ne dediklerine bakarım» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı gelip [Necâşî'nin kapısına yöneldiler] ve: «Allah'ın dostları için izin isteyin» dediler. [Necâşî]: «Onlara izin verin; Allah'ın dostlarına merhaba!» dedi. Yanına girdiklerinde selam verdiler. Müşrikler grubu ona: «Görmüyor musun ey Kral, sana doğru söylediğimizi; sana verilen selamla seni selamlamadılar!» dediler. [Necâşî] onlara: «Beni kendi selamımla selamlamaktan sizi alıkoyan nedir?» dedi. Onlar: «Biz seni cennet ehlinin ve meleklerin selamıyla selamladık» dediler. [Necâşî] onlara: «Arkadaşınız ne söylüyor
صاحبُكم في عيسى وأمِّه؟ قالوا : يقولُ: هو عبد الله وكلمةٌ من الله ألقاها إلى مريم وروحٌ منه. ويقول في مريم: إنها العذراءُ البتُولُ. قال: فأخذ عودًا من الأرض، فقال: ما زاد عيسى وأمُّه على ما قال صاحبُكم قدر هذا العود. فكره المشركون قولَه، وتَغيَّرت وجوهُهم. قال لهم: هل تعرفون شيئًا مما أُنزل عليكم؟ قالوا: نعم. قال: اقرءوا. فقرءوا، وهنالك منهم قِسِّيسون ورهبانٌ وسائرُ النصارى، فعرفت كلَّ ما قرءوا، وانحدرت دموعُهم مما عرفوا من الحقِّ، قال الله تعالى ذكرُه: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ} الآية .
Îsâ ve annesi hakkında ne diyor?” diye sordu. Dediler ki : Şöyle diyor: “O, Allah'ın kulu, Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruhtur.” Meryem hakkında ise onun iffetli ve tertemiz bir bakire olduğunu söylüyor. Bunun üzerine [Necâşî] yerden bir çöp aldı ve: “Îsâ ve annesi, arkadaşınızın söylediğinden şu çöp kadar bile fazla değildir” dedi. Müşrikler onun bu sözünden hoşlanmadılar ve yüzlerinin rengi değişti. [Necâşî] onlara: “Size indirilenden bir şey biliyor musunuz?” dedi. Onlar: “Evet” dediler. “Okuyun” dedi. Onlar da okudular; orada keşişler, rahipler ve diğer Hristiyanlar vardı; okudukları her şeyi tanıdılar ve haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözyaşları boşaldı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ} “Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır ve onlar büyüklük taslamazlar. Peygamber'e indirileni duydukları zaman...” ayeti .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنى أحمدُ بنُ مُفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} الآية. قال: بعث النجاشيُّ إلى رسول الله ﷺ اثنى عشَرَ رجلًا من الحبشة؛ سبعةً قسيسين وخمسةً رهبانًا، ينظُرون إليه ويسألونه، فلما لَقُوه فقرأ عليهم ما أنزل الله بَكَوا وآمنوا، فأنزل الله عليه فيهم: {وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} [المائدة: ٨٢، ٨٣]، فآمنوا، ثم رجعوا إلى النجاشيِّ، فهاجر النجاشيُّ معهم، فمات في الطريق، فصلَّى عليه رسولُ الله ﷺ والمسلمون، واستغْفَروا له.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şu ayet hakkında] anlattı: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise «Biz Hristiyanız» diyenler olduğunu göreceksin...”. Dedi ki: Necâşî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, durumunu inceleyip kendisine sorular sormaları için Habeşistan'dan on iki adam gönderdi; [bunların] yedisi keşiş, beşi rahipti. Onunla karşılaştıklarında, [Resûlullah] Allah'ın indirdiği [vahyi] onlara okuyunca ağladılar ve iman ettiler. Bunun üzerine Allah [Teâlâ] onlar hakkında O'na [şu ayetleri] indirdi: {وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “...ve onların büyüklük taslamamalarıdır. Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları [gerçekler] sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: «Rabbimiz! İman ettik, artık bizi şahitlerle beraber yaz!»” [Mâide 82-83]. Böylece iman ettiler, sonra Necâşî'ye döndüler. Bunun üzerine Necâşî onlarla birlikte hicret etti fakat yolda vefat etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar onun [cenaze] namazını kıldılar ve onun için bağışlanma dilediler.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال عطاءٌ في قوله: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} الآية: هم ناسٌ من الحبشة آمنوا، إذ جاءتهم مهاجِرَةُ المؤمنين .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ, {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise «Biz Hristiyanız» diyenler olduğunu göreceksin...” ayeti hakkında: “Onlar, mümin muhacirler kendilerine geldiğinde iman eden Habeşistanlı bir topluluktur” dedi.
وقال آخرون: بل هذه صفةُ قومٍ كانوا على شريعة عيسى من أهل الإيمان، فلما بعث الله تعالى ذِكْرُه نبيَّه محمدًا ﷺ آمنوا به.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu, iman ehlinden Îsâ'nın şeriatı üzere olan bir topluluğun vasfıdır; Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdiğinde ona iman etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا}. فقرأ حتى بلغ: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}: أناسٌ من أهل الكتاب كانوا على شريعةٍ من الحقِّ مما جاء به عيسى، يؤمنون به وينتهون إليه، فلما بعث الله نبيَّه محمدًا ﷺ صدَّقوا به وآمَنوا، وعرفوا الذي جاء به أنه الحقُّ، فأثنى عليهم ما تسمعون .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise... olduğunu göreceksin” kavli hakkında {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “bizi de şahitlerle beraber yaz” kısmına kadar okudu ve şöyle dedi: “Ehl-i Kitap'tan, Îsâ'nın getirdiği haktan bir şeriat üzere olan, ona iman eden ve onun yolundan giden kimselerdi. Allah Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderince onu tasdik edip iman ettiler ve onun getirdiğinin hak olduğunu tanıdılar; böylece [Allah] onları işittiğiniz üzere övdü” .
والصوابُ في ذلك من القول عندى أن الله تعالى ذكرُه وصف صفة قومٍ قالوا: إنا نصارى. أن نبيَّ الله ﷺ يجدهم أقرب الناس ودادًا لأهل الإيمان بالله ورسوله، ولم يُسم لنا أسماءهم. وقد يجوزُ أن يكون أُريد بذلك أصحابُ النجاشيِّ، ويجوزُ أن يكونَ أُرِيدَ به قومٌ كانوا على شريعة عيسى فأدركهم الإسلامُ، فأسلموا لمَّا سمِعوا القرآن وعرفوا أنه الحقُّ، ولم يستكبروا عنه.
Bu konuda bana göre doğru olan görüş şudur: Allah Teâlâ, «Biz Hristiyanız» diyen bir topluluğu vasfetmiş; Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları, Allah'a ve elçisine iman edenlere sevgi bakımından insanların en yakını olarak bulacağını bildirmiş ve bize onların isimlerini belirtmemiştir. Bununla Necâşî'nin ashabının kastedilmiş olması caiz olduğu gibi, Îsâ'nın şeriatı üzere olup İslâm'a yetişen, Kur'an'ı dinleyip onun hak olduğunu anlayınca büyüklük taslamadan Müslüman olan bir topluluğun kastedilmiş olması da caizdir.
وأما قولُه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا}، فإنه يقولُ: قرُبت مودةُ هؤلاء الذين وصف الله صفتهم للمؤمنين، من أجل أن منهم قسيسين
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasındandır” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın niteliklerini vasfettiği bu kimselerin müminlere olan sevgisi, içlerinde keşişler
ورهبانًا. والقسِّيسون جمعُ قسِّيس، وقد يُجمعُ القسيسُ قُسُوسًا؛ لأن القسَّ والقسِّيس بمعنًى واحدٍ.
ve rahipler bulunması sebebiyle yakın olmuştur. el-Kıssîsûn (القِسِّيسون), Kıssîs (قسِّيس) kelimesinin çoğuludur. Kıssîs kelimesinin çoğulu bazen Kussûs (قُسُوس) şeklinde de gelir; çünkü el-Kass (القَسّ) ile el-Kıssîs (القسِّيس) aynı anlamdadır.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في "القسيس" بما حدَّثنا يونسُ، قال: حدَّثنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: القِسِّيسُ عُبَّادُهم.
İbn Zeyd, «el-Kıssîs» hakkında, bize Yûnus'un anlattığı, onun: Bize İbn Vehb anlattı, onun: İbn Zeyd şöyle dedi: “el-Kıssîs (القِسِّيسُ) , onların âbidleridir” dediğini söylerdi.
وأما "الرهبان"، فإنه يكون واحدًا وجمعًا؛ فأما إذا كان جمعًا، فإن واحدهم يكونُ راهبًا، ويكون الراهب حينئذٍ فاعلًا، من قول القائل: رَهِب الله فلانٌ - بمعنى: خافه - يَرْهَبُه رَهَبًا ورُهْبًا. ثم يُجْمعُ الراهب "رُهبان"، مثل راكبٍ ورُكبانٍ، وفارسٍ وفُرسانٍ. ومن الدليل على أنه قد يكونُ عند العرب جمعًا قولُ الشاعر :
«er-Ruhbân» kelimesine gelince; hem tekil hem çoğul olarak kullanılır. Çoğul olduğunda tekili Râhib (راهب) olur ve Râhib bu durumda, kişinin: Falanca Allah'tan korktu —yani O'ndan çekindi— korkar (رَهِب الله فلانٌ - بمعنى: خافه - يَرْهَبُه رَهَبًا ورُهْبًا) ifadesinden gelen bir fâil (özne) ismidir. Sonra Râhib kelimesi, Râkib (binekli) kelimesinin Rukbân, Fâris (süvari) kelimesinin Fursân olması gibi «Ruhbân» şeklinde çoğul yapılır. Arapların nezdinde bunun çoğul olabildiğinin delillerinden biri de şairin şu sözüdür :
رُهْبانُ مَدْيَنَ لَوْ رَأَوْكِ تَنَزَّلُوا … والعُصْمُ منْ شَعَفِ العَقولِ الفادِرِ
Medyen rahipleri seni görselerdi aşağı inerlerdi … / Ve sarp kayalıklardaki dağ keçileri de inerdi
وقد يكونُ الرهبان واحدًا، وإذا كان واحدا كان جمعُه رَهابينَ، مثلَ قُرْبانٍ وقرابينَ، وجُرْدانٍ وجرادينَ . ويجوزُ جمعُه أيضًا "رَهابنةٌ"، إذا كان كذلك. ومن الدليل على أنه قد يكون عند العرب واحدًا قول الشاعر :
«er-Ruhbân» bazen tekil de olur; tekil olduğunda çoğulu, Kurbân (قُرْبان) kelimesinin Karâbîn (قرابين) ve Cürdân (جُرْدان) kelimesinin Cerâdîn (جرادين) olması gibi «Rahâbîn» (رَهابينَ) gelir. Böyle olduğunda çoğulunun «Rahâbine» (رَهابنةٌ) gelmesi de caizdir. Arapların nezdinde bunun tekil olabildiğinin delillerinden biri de şairin şu sözüdür :
لَوْ عَايَنَتْ رُهْبانَ دَيْرٍ في القُلَلْ
Görseydi dağların doruklarındaki bir manastırın rahibi,
لانحدَرَ الرُّهْبَانُ يَمْشِي وَنَزَلْ
Aşağı inerdi rahip yürüyerek ve konaklardı
واختلف أهلُ التأويل في المعنيِّ بقوله: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا}؛ فقال بعضُهم: عُنى بذلك قومٌ كانوا استجابوا لعيسى ابن مريم حين دعاهم، واتَّبَعوه على شريعته.
Tevil ehli, {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır” kavliyle kastedilen kimseler hakkında ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bununla, Meryem oğlu Îsâ kendilerini davet ettiğinde ona icabet eden ve onun şeriatı üzere ona tabi olan bir topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوب بنُ إبراهيم، قال: ثنا هشيمٌ، عن حُصينٍ، عمن حدّثه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا}. قال: كانوا نواتيَّ في البحر. يعنى ملَّاحين. قال: فمرَّ بهم عيسى ابن مريم، فدعاهم إلى الإسلام فأجابوه. قال: فذلك قولُه: {قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا}.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Husayn'dan, o kendisine anlatan birinden, o da İbn Abbâs'tan {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır” kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: Onlar denizde gemicilerdi; yani denizcilerdi. Dedi ki: Meryem oğlu Îsâ onların yanına uğradı, onları İslâm'a davet etti, onlar da icabet ettiler. Dedi ki: İşte Allah'ın: {قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “keşişler ve rahipler” sözü bundandır.
وقال آخرون: بل عُنى بذلك القومُ الذين كان النجاشيُّ بعثهم إلى رسول الله ﷺ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bununla, Necâşî'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiği topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامُ بنُ سَلْمٍ، قال: ثنا عَنْبِسةُ، عمن حدَّثه، عن أبى صالحٍ في قوله: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا}. قال: ستةٌ وستون، أو سبعةٌ وستون، أو اثنان وستون، من الحبشة، كلُّهم صاحبُ صومعةٍ، عليهم ثيابُ الصوف.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm b. Selm anlattı, dedi ki: Bize Anbese, kendisine anlatan birinden, o da Ebû Sâlih'ten {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır” kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: Habeşistan'dan altmış altı ya da altmış yedi veya altmış iki kişiydiler; hepsi manastır ehliydi, üzerlerinde yün elbiseler vardı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن بنُ مَهْدَيِّ، عن سفيانَ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا}. قال: بعث النجاشيُّ إلى النبيِّ ﷺ خمسين أو سبعين من خيارهم، فجعلوا يبكون. فقال: هم
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Süfyân'dan, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır” [ayeti] hakkında anlattı; o şöyle dedi: Necâşî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların en hayırlılarından elli veya yetmiş [kişi] gönderdi, onlar da ağlamaya başladılar. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: Onlar
هؤلاء.
işte bunlardır.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا قيسٌ، عن سالم الأفطسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا}. قال: هم رسلُ النجاشيِّ الذين أرسل بإسلامه وإسلام قومه، كانوا سبعين رجلًا، اختارهم، الخيِّر فالخيِّر، فدخلوا على رسول الله ﷺ، {يس وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ} [يس: ١، ٢]. فبكوا وعرَفوا الحقَّ، فأنزل الله فيهم: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ}. وأنزَل فيهم: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} إلى قوله: {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} [القصص:٥٢ - ٥٤].
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Kays, Sâlim el-Eftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır” kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: Onlar, Necâşî'nin kendi İslâm'ını ve kavminin İslâm'ını bildirmek üzere gönderdiği elçilerdir; hayırlı olanları teker teker seçtiği yetmiş adamdılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiler; [Resûlullah onlara]: {يس وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ} “Yâsîn. Hikmet dolu Kur'an'a andolsun” [Yâsîn: 1-2] ayetlerini okudu. Ağladılar ve hakkı tanıdılar; bunun üzerine Allah onlar hakkında: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “Çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır ve onlar büyüklük taslamazlar” ayetini indirdi. Ve onlar hakkında: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” kavlinden {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir” [el-Kasas: 52-54] kavline kadar indirdi.
والصواب في ذلك من القول عندَنا أن يُقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أخبر عن النفرِ الذين أثنى عليهم من النصارى، بقُربِ مودَّتِهم لأهل الإيمان بالله ورسوله، أن ذلك إنما كان منهم لأن منهم أهل اجتهادٍ في العبادة، وتَرهبٍ في الديارات والصوامع، وأن منهم علماء بكُتُبهم وأهل تلاوةٍ لها، فهم لا يبعُدون من المؤمنين، لتواضعهم للحقِّ إذا عرفوه، ولا يستكبِرون عن قَبوله إذا تَبَيَّنوه؛ لأنهم أهلُ دينٍ واجتهادٍ فيه ونصيحةٍ لأنفسهم في ذاتِ اللهِ، وليسوا كاليهود الذين قد دربوا بقتل الأنبياء والرسلِ، ومعاندة الله في أمره ونهيه، وتحريفِ تنزيلِه الذي أنزَله في كتبه.
Bu konuda bize göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ, Hristiyanlardan övdüğü topluluğun Allah'a ve elçisine iman edenlere sevgilerinin yakınlığını haber vermiştir; zira bu durum, onların içinde ibadette gayret gösteren, manastırlarda ve ibadethanelerde ruhbanlık hayatı yaşayan kimselerin bulunmasından ve içlerinde kitaplarını bilen ve onları okuyan âlimlerin var olmasından kaynaklanmaktadır. Bu sebeple onlar, hakkı tanıdıklarında ona karşı gösterdikleri tevazu dolayısıyla müminlerden uzaklaşmazlar; açıkça anladıklarında onu kabul etmekten büyüklük taslamazlar. Çünkü onlar din ehli, dinde gayret sahibi ve Allah rızası yolunda nefislerine karşı samimi kimselerdir. Yoksa peygamberleri ve elçileri öldürmeye alışmış, emrinde ve yasağında Allah'a inat eden ve O'nun kitaplarında indirdiği vahyini tahrif eden Yahudiler gibi değildirler.
القولُ في تأويل قوله: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili [hakkındaki görüş]: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣)} “Peygambere indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları (öğrendikleri) sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. 'Rabbimiz! İman ettik, artık bizi şahitlerle beraber yaz!' derler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا سمع هؤلاء الذين قالوا: إنا نصارى - الذين وصفتُ لك يا محمدُ صفتَهم أنك تجدُهم أقرب الناس مودةً للذين آمنوا - ما أُنزِل إليك من الكتاب يُتْلَى، {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ}. وفيضُ العين من الدمع امتلاؤُها منه، ثم سيلانُه منها، كفىض النهر من الماءِ، وفيض الإناء، وذلك سيلانُه عن شدةِ امتلائِه، ومنه قول الأعشى :
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Sana niteliklerini, iman edenlere sevgi bakımından insanların en yakını olarak bulacağını bildirdiğim 'Biz Hristiyanlarız' diyen bu kimseler, sana indirilen Kitap'tan okunmakta olanı işittiklerinde, {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} “gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün”. Gözün yaşla dolup taşması (feyz), nehrin suyla dolup taşması ve kabın taşması gibi, önce onunla dolması, sonra da akmasıdır; bu da aşırı doluluktan kaynaklanan bir akıştır. el-A‘şâ'nın şu sözü de bu kabildendir :
ففَاضَتْ دُمُوعِى [فَظَل الشُّئو … نُ] إمّا وكِيفًا وإمَّا انحدارا
Gözyaşlarım dolup taştı, [göz pınarları] [durmaksızın] ya damla damla ya da boşanarak akıp durdu.
وقولُه: {مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ}. يقولُ: فيضُ دموعهم لمعرفتهم بأن الذي يُتْلَى عليهم من كتاب الله الذي أنزله إلى رسولِ اللَّهِ حَقٌّ.
Ve O'nun: {مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ} “haktan tanıdıkları şey sebebiyle” kavli; gözyaşlarının dolup taşmasının, Allah'ın elçisine indirdiği Allah'ın Kitabı'ndan kendilerine okunan şeyin hak olduğunu bilmelerinden dolayı olduğunu bildirmektedir.
كما حدَّثنا هنادُ بنُ السَّريِّ، قال: ثنا يونسُ بن بُكَيرٍ، قال: ثنا أسباطُ بنُ نصرٍ الهمدانيُّ، عن إسماعيلَ بن عبدِ الرحمنِ السُّدِّيِّ، قال: بعث النجاشيُّ إلى النبيِّ ﷺ اثنى عشَرَ رجلًا يسألونه ويأتونه بخَبَرِه، فقرأ عليهم رسولُ الله ﷺ القرآن فبَكَوا، وكان منهم سبعةٌ رُهبانٌ [وخمسةٌ قسيسون، أو خمسةٌ رهبان وسبعةٌ قسيسون]، فأنزل الله فيهم: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ} إلى آخرِ الآية.
Nitekim bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr el-Hemedânî, İsmâil b. Abdirrahmân es-Süddî'den naklen anlattı; o dedi ki: Necâşî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ona sorular sorup kendisine haberini getirmeleri için on iki adam gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Kur'an okudu, onlar da ağladılar. Onların yedisi rahip [ve beşi keşişti; yahut beşi rahip, yedisi keşişti]. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ} “Elçiye indirileni işittikleri zaman, gözlerinin... [yaşla dolup taştığını] görürsün” ayetini sonuna kadar indirdi.
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، [قال: ثنا عمرُ بن عليِّ] بن مُقَدَّمٍ، قال: سمعتُ هشامَ بن عروةَ يُحَدِّثُ عن أبيه، عن عبد الله بن الزبير، قال: نزلت في النجاشيِّ وأصحابِه: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} .
Bize Amr b. Alî anlattı, [dedi ki: Bize Ömer b. Alî] b. Mukaddem anlattı, dedi ki: Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Abdullah b. ez-Zübeyr'den şöyle anlattığını işittim: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} “Elçiye indirileni işittikleri zaman, gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün” ayeti Necâşî ve arkadaşları hakkında indi .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا عبدةُ بن سليمان ، عن هشام بن عُروة، عن أبيه في قولِه: {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ}. قال: ذلك في النجاشيِّ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abde b. Süleymân , Hişâm b. Urve'den, o da babasından {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ} “Haktan tanıdıkları şey sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün” kavli hakkında anlattı; o dedi ki: Bu, Necâşî hakkındadır .
حدَّثنا هنادٌ وابنُ وكيعٍ قالا: ثنا أبو معاوية، عن هشام بن عروة، عن أبيه، قال: كانوا يرون أن هذه الآيةَ أُنزِلت في النجاشيِّ: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ}.
Bize Hennâd ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o da babasından anlattı; o şöyle dedi: Onlar şu ayetin Necâşî hakkında indirildiği görüşündeydiler: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} “Elçiye indirileni işittikleri zaman, gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün”.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيرٍ، قال: قال ابن إسحاقَ: سألتُ الزهريَّ عن الآياتِ: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} الآية. وقوله: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} [الفرقان: ٦٣]. قال: ما زلتُ أسمعُ علماءنا يقولون: نزلتْ في النجاشيِّ وأصحابه.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: İbn İshâk şöyle dedi: Zührî'ye şu ayetleri sordum: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} “Bunun sebebi, onların içinde keşişler ve rahipler bulunması ve onların büyüklük taslamamalarıdır. Elçiye indirileni işittikleri zaman, gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün” ayetini ve O'nun: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} “Cahiller onlara hitap ettiği zaman 'Selâm' derler” [Furkan: 63] kavlini. [Zührî] dedi ki: Âlimlerimizin şöyle dediklerini işitip durmaktayım: [Bu ayetler] Necâşî ve arkadaşları hakkında inmiştir.
وأما قوله: {يَقُولُونَ}. فإنه لو كان بلفظ اسمٍ كان نصبًا على الحال؛ لأن معنَى الكلام: وإذا سمعوا ما أُنزِل إلى الرسول ترى أعينهم تفيضُ من الدمع مما عرَفوا من الحقِّ قائلين: ربَّنا آمنَّا.
O'nun: {يَقُولُونَ} “Derler ki” kavline gelince; şayet bu isim lafzıyla olsaydı hâl konumunda mansub olurdu. Çünkü cümlenin anlamı şöyledir: Elçiye indirileni işittikleri zaman, 'Rabbimiz! İman ettik' diyerek haktan tanıdıkları şey sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün.
ويعنى بقوله تعالى ذكرُه: {يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا}. أنهم يقولون: يا ربَّنا، صَدَّقنا لما سمعنا ما أنزلته إلى نبيِّك محمدٍ ﷺ من كتابك، وأقرَرنا به أنه من عندك، وأنه الحقُّ لا شك فيه.
Allah Teâlâ'nın: {يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا} “Rabbimiz! İman ettik, derler” kavliyle kastettiği şudur: Onlar derler ki: Ey Rabbimiz! Peygamberin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğin Kitabını işittiğimizde doğruladık ve onun Senin katından olduğuna ve şüphesiz hak olduğuna ikrar ettik.
وأما قوله: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}. فإنه رُوى عن ابن عباسٍ وغيره في تأويله ما حدَّثنا به هنادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى وابنُ نُميرٍ، جميعًا عن إسرائيل، عن سماكٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ في قوله: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}. قال: أُمةُ محمدٍ ﷺ .
O'nun: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Bizi de şahitlerle beraber yaz!” kavline gelince; bunun tefsiri hakkında İbn Abbâs ve başkalarından bize Hennâd'ın anlattığı rivayet edilmiştir; o dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı, ve bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam ve İbn Nümeyr, hep birlikte İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}: مع أمة محمدٍ ﷺ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Bizi de şahitlerle beraber yaz!”: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti ile beraber [yaz].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةٍ، عن عليِّ بن أبى طلحة، عن ابن عباسٍ: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}: يعنون بالشاهدين محمدًا ﷺ وأمته.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Bizi de şahitlerle beraber yaz!”: Şahitlerle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ümmetini kastediyorlar.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قوله: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}. قال: محمدٌ ﷺ وأمتُه، إنهم شهدوا أنه قد بلَّغ، وشهدوا أن الرسل قد بلَّغت.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Bizi de şahitlerle beraber yaz!” kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun ümmetidir. Onlar, onun tebliğ ettiğine şahitlik ettiler ve peygamberlerin tebliğ ettiğine şahitlik ettiler.
حدَّثنا الربيعُ، قال: ثنا أسدُ بنُ موسى، قال: ثنا يحيى بنُ زكريا، قال: ثنى
Bize er-Rabî‘ anlattı, dedi ki: Bize Esed b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Zekeriyyâ anlattı, dedi ki: Bana
إسرائيلُ، عن سماكٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ مثل حديثِ الحارث بن عبد العزيز، غير أنه قال: وشهدوا للرسل أنهم قد بلَّغُوا .
İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Hâris b. Abdülazîz'in hadisi gibi anlattı; ancak o: 'Ve elçilerin tebliğ ettiklerine dair onlar lehine şahitlik ettiler' dedi.
فكأنَّ متأوِّلَ هذا التأويل قصد بتأويله هذا إلى معنى قول الله تعالى ذكرُه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} [البقرة: ١٤٣]. فذهَب ابن عباسٍ إلى أن الشاهدين هم الشهداءُ في قوله: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}. وهم أمة محمدٍ ﷺ.
Sanki bu yorumu yapan kimse, bu yorumuyla Allah Teâlâ'nın şu kavlinin manasını kastetmiştir: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “Ve böylece sizi vasat bir ümmet yaptık ki insanlara şahitler olasınız, Peygamber de size şahit olsun” [el-Bakara: 143]. İbn Abbâs, şahitlerin {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız” kavlindeki şahitler olduğu görüşüne varmıştır ki onlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir.
وإذا كان التأويلُ ذلك، كان معنى الكلام: يقولون ربَّنا آمنَّا فاكتبنا مع الشاهدين الذين يشهدون لأنبيائك يومَ القيامة أنهم قد بلَّغوا أممهم رسالاتك.
Tefsir bu şekilde olunca sözün anlamı şöyledir: 'Rabbimiz! İman ettik; kıyamet gününde peygamberlerinin kendi ümmetlerine mesajlarını tebliğ ettiklerine şahitlik edecek olan şahitlerle beraber bizi de yaz!' derler.
ولو قال قائلٌ: معنى ذلك: فاكتبنا مع الشاهدين الذين يشهدون أن ما أنزلته إلى رسولك من الكتاب حقٌّ. كان صوابًا؛ لأن ذلك خاتمةُ قوله: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا}. وذلك صفةٌ من الله تعالى ذكرُه لهم بإيمانِهم، لما سمعوا من كتاب الله، فتكونُ مسألتُهم أيضًا الله أن يجعلهم ممن صحَّت عنده شهادتُهم بذلك، ويُلْحِقهم في الثواب والجزاءِ منازلهم.
Eğer bir kimse: Bunun anlamı, 'Resûlüne indirdiğin Kitabın hak olduğuna şahitlik eden şahitlerle beraber bizi de yaz' demektir dese, bu da doğru olur. Çünkü bu, O'nun şu kavlinin sonudur: {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا} “Elçiye indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları şey sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: Rabbimiz! İman ettik”. Bu da Allah Teâlâ'nın, Allah'ın Kitabından işittikleri şeye iman etmeleri sebebiyle onları bir nitelemesidir. Dolayısıyla onların Allah'tan talepleri, kendilerini bu husustaki şahitlikleri O'nun katında sahih olan kimselerden kılması ve sevap ve karşılıkta onları onların derecelerine eriştirmesi olur.
ومعنى الكتاب في هذا الموضع الجَعْلُ، يقولُ: فَاجْعَلْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وأَثْبِتْنا معهم في عدادهم.
Bu yerde 'kitap' (yazmak) kelimesinin anlamı 'kılmak'tır; yani: 'Bizi şahitlerle beraber kıl ve bizi onlarla birlikte onların sayısında sabit kıl' demektir.
القولُ في تأويل قوله: {وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤)} “Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber girdirmesini umup dururken, bize ne oluyor da Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?”.
وهذا خبرٌ من الله تعالى ذكره عن هؤلاء القوم الذين وصف صفتهم في هذه
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, haklarındaki nitelikleri bu [ayetlerde] vasfettiği şu topluluk hakkında verdiği bir haberdir:
الآيات أنهم إذا سمعوا ما أُنزل إلى رسوله محمد ﷺ من كتابه، آمنوا به، وصدَّقوا كتاب الله، وقالوا: {وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ}. يقول: لا نُقرُّ بوحدانية الله، {وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ}. يقولُ: وما جاءنا من عند الله من كتابه وآي تنزيله، ونحن نطمع بإيماننا بذلك، {أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ}. يعنى بالقومِ الصالحين: المؤمنين بالله المطيعين له، الذين استحقوا من الله الجنةَ بطاعتهم إياه.
şu topluluk hakkında verdiği bir haberdir: Onlar, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kitabından indirilen şeyi işittiklerinde ona iman ettiler, Allah'ın Kitabını doğruladılar ve dediler ki: {وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Bize ne oluyor da Allah'a inanmayalım?” yani: Allah'ın birliğini ikrar etmeyelim, {وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ} “ve bize gelen hakka [inanmayalım?]” yani: Allah katından bize gelen Kitabına ve indirdiği ayetlerine [inanmayalım?] Ve biz buna imanımızla, {أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} “Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber girdirmesini umuyoruz”. 'Salihler topluluğu' ile; Allah'a iman eden, O'na itaat eden ve O'na itaatleri sebebiyle Allah'ın Cennetine hak kazanan kimseleri kastetmektedir.
وإنما معنى ذلك: ونحن نطمع أن يُدخلنا ربنا مع أهل طاعته مداخلهم من جنتِه يومَ القيامة، ويُلْحِقَ منازلنا بمنازلهم، ودرجاتِنا بدرجاتهم في جناته.
Bunun anlamı ancak şudur: Biz Rabbimizin kıyamet gününde bizi O'na itaat edenlerle beraber O'nun Cennetindeki yerlerine girdirmesini, derecelerimizi onların derecelerine ve makamlarımızı Cennetlerindeki makamlarına katmasını umuyoruz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونس بن عبد الأعلى، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ}. قال: القومُ الصالحون رسول الله ﷺ وأصحابه .
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} “Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber girdirmesini umup dururken, bize ne oluyor da Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?” kavli hakkında şöyle dedi: Salihler topluluğu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır .
القول في تأويل قوله: {فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥)} “Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onları, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerle mükâfatlandırdı. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır”.
يقول تعالى ذكرُه: فجزاهم الله بقولهم: {رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} - {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يعنى: بساتين تَجْرِى من تحت أشجارها الأنهارُ، {خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ: دائمًا فيها مُكْثُهم، لا يُخرجون منها، ولا يُحوَّلون عنها، {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: وهذا الذي جَزَيتُ هؤلاء القائلين بما وصفتُ عنهم من قيلهم على ما قالوا من الجنات التي
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onların; {رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} “Rabbimiz! İman ettik; artık bizi [hakikate] şahitlik edenlerle beraber yaz! Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber girdirmesini umup dururken, bize ne oluyor da Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?” sözleri sebebiyle Allah onları {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar akan cennetlerle” mükâfatlandırmıştır. Yani ağaçlarının altından ırmaklar akan bahçelerle [mükâfatlandırdı]. {خَالِدِينَ فِيهَا} “İçinde ebedî kalacakları [cennetlerle]” buyurmaktadır ki: Orada kalışları süreklidir; oradan çıkarılmazlar ve oradan başka bir yere nakledilmezler. {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} “İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır” buyurmaktadır ki: Kendilerinden naklettiğim bu sözleri söyleyen kimseleri, söylediklerine karşılık mükâfatlandırdığım bu [nimetler], içinde ebedî kalacakları cennetler...
هم فيها خالدون، جزاء كلِّ محسنٍ في قبله وفعله، وإحسانُ المحسن في ذلك أن يُوحِّدَ الله توحيدًا خالصًا مَحْضًا، لا شركَ فيه، ويُقِرَّ بأنبياء الله وما جاءت به من عندِ الله من الكتب، ويؤدِّي فرائضَه، ويجتنِبَ معاصيَه، فذلك كمالُ إحسان المحسنين الذين قال الله تعالى ذكرُه: {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا}.
kalbinde ve amelinde muhsin olan herkesin mükâfatıdır. Bu hususta muhsinin ihsanı; Allah'ı hiçbir ortak koşmaksızın katıksız ve halis bir tevhid ile birlemesi, Allah'ın peygamberlerini ve Allah katından getirdikleri kitapları ikrar etmesi, farzlarını eda etmesi ve günahlarından kaçınmasıdır. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا} “Altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler” buyurduğu muhsinlerin tam ihsanıdır.
القول في تأويل قوله: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٨٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٨٦)} “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidir”.
يقول تعالى ذكره: وأما الذين جحدوا توحيد الله، وأنكَروا نبوة محمدٍ ﷺ، وكذَّبوا بآيات كتابه، فإن {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}. يقولُ: هم سكانُها واللابِثون فيها.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah'ın birliğini inkâr eden, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini tanımayan ve Kitabının ayetlerini yalanlayan kimselere gelince; {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “işte onlar cehennem ehlidir”, yani: onun sakinleri ve orada kalacak olanlardır.
والجحيمُ ما اشْتَدَّ من النار، وهو الجاحِمُ والجحيمُ.
Cahîm (الْجَحِيمُ), ateşin şiddetli olanıdır; o câhim (el-câhim) ve cahîm (el-cahîm)dir.
القولُ في تأويل قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧)} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez”.
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا الله ورسوله، وأقرُّوا بما جاءهم به نبيُّهم أنه حقٌّ من عندِ اللهِ، {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ}. يعني بالطيبات: اللذيذات التي تشتهيها النفوسُ وتميلُ إليها القلوبُ، فتمْنَعوها إيَّاها، كالذى فعله القسِّيسون والرهبانُ، فحرَّموا على أنفسهم النساءَ والمطاعم الطيبة، والمشاربَ اللذيدةَ، وحبس في الصوامع بعضُهم أنفسهم، وساح في الأرضِ بعضُهم. يقول تعالى ذكرُه: فلا تفعلوا أيها المؤمنون كما فعل أولئك، ولا تعتدوا حدَّ الله الذي حَدَّ لكم فيما أحلَّ لكم وفيما حرَّم عليكم، فتُجاوِزُوا حدَّه الذي حدَّه، فتخالفوا بذلك طاعته، فإن الله لا يحبُّ من اعتدى حدَّه الذي حدَّه لخلقه
Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeyin Allah katından bir hak olduğunu ikrar eden kimseler! {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın”. [Allah Teâlâ] tayyibât (temiz ve güzel şeyler) ile; nefislerin arzuladığı ve kalplerin meylettiği lezzetli şeyleri kastederek nefislerinizi bunlardan menetmeyin [buyurmaktadır]. Tıpkı papazların ve rahiplerin yaptığı gibi ki; onlar kadınları, güzel yiyecekleri ve lezzetli içecekleri kendilerine haram kılmış, bir kısmı kendilerini manastırlara kapatmış, bir kısmı da yeryüzünde [inzivaya çekilerek] dolaşmıştı. Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Ey müminler! Onların yaptığı gibi yapmayın; Allah'ın size helal ve haram kıldığı hususlarda belirlediği hududu çiğnemeyin. Aksi takdirde O'nun koyduğu sınırı aşmış ve bu sebeple O'na itaate aykırı davranmış olursunuz. Şüphesiz Allah, mahlûkatı için koyduğu sınırı...
فيما أحل لهم وحرَّم عليهم.
aşan kimseleri sevmez.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو حَصِين عبد الله بن أحمد بن يونس، قال: ثنا عَبثرٌ أبو زبيدٍ، قال: ثنا حُصينٌ، عن أبي مالكٍ في هذه الآية: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} الآية. قال: عثمانُ بن مظعونٍ وأناسٌ من المسلمين حرَّموا عليهم النساءَ، وامتنعوا من الطعام الطيِّب، وأراد بعضُهم أن يقطعَ ذَكَرَه، فنزلت هذه الآيةُ .
Bana Ebû Hasîn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser Ebû Zübeyd anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten bu ayet hakkında anlattı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın...” ayeti. Dedi ki: Osmân b. Maz‘ûn ve Müslümanlardan bazı kimseler kadınları kendilerine haram kıldılar, lezzetli yiyeceklerden uzak durdular ve bazısı tenasül uzvunu kesmek istedi; bunun üzerine bu ayet indi .
حدَّثنا حميدُ بنُ مسعدة، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنى خالدٌ الحذَّاءُ، عن عكرمة، قال: كان أناسٌ من أصحاب النبيِّ ﷺ همُّوا بالخصاء وترك اللَّحم والنساء، فنزلت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} .
Bize Humeyd b. Mes‘ade anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Hâlid el-Hazzâ‘, İkrime'den anlattı; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler kendilerini hadım etmeye, eti ve kadınları terk etmeye niyetlendiler; bunun üzerine şu ayet indi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن خالدٍ، عن عكرمة، أن رجالًا أرادوا كذا وكذا، وأرادوا كذا وكذا، وأن يَخْتَصُوا، فنزلَت: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} إلى قوله: {الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ}.
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hâlid'den, o da İkrime'den anlattı ki: Bazı adamlar şöyle şöyle yapmak istediler, şöyle şöyle yapmak istediler ve kendilerini hadım etmek istediler; bunun üzerine: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın” ayetinden {الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “Kendisine iman ettiğiniz [Allah'tan korkun]” kavline kadar indi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ}. قال: كانوا حرَّموا الطِّيب واللحم، فأنزلَ اللهُ تعالى هذا فيهم.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, o da İbrâhim'den aktardı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın” [ayeti hakkında] o şöyle dedi: "Onlar güzel kokuyu ve eti [kendilerine] haram kılmışlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu [ayeti] indirdi."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ الثقفيُّ، قال: ثنا خالدٌ، عن عكرمة، أن أناسًا قالوا: لا نتزوَّجُ، ولا نأكلُ ولا نفعل كذا وكذا. فأنزل الله تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb es-Sekafî anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, İkrime'den anlattı ki: Bazı kimseler: 'Evlenmeyeceğiz, yemeyeceğiz, şöyle şöyle yapmayacağız' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” ayetini indirdi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاق، قال: أخْبرَنا معمرٌ، عن أيوب، عن أبي قلابة، قال: أراد أُناسٌ من أصحاب النبيِّ ﷺ أن يرفضوا الدنيا ويترُكوا النساء ويترهَّبوا، فقام رسولُ الله ﷺ فغلَّظ فيهم المقالة، ثم قال: "إنما هلك من كان قبلكم بالتشديد، شدَّدوا على أنفسهم فشدَّد الله عليهم، فأولئك بقاياهم في الديار والصوامع؛ اعبدوا الله ولا تشركوا به شيئًا، وحُجُّوا واعتمروا، واستقيموا يَستَقِم لكم". قال: ونزلت فيهم: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} الآية .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Eyyûb'dan, o da Ebû Kılâbe'den haber verdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler dünyayı terk etmek, kadınları bırakmak ve ruhbanlaşmak istediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp bu hususta sert bir konuşma yaptı, sonra şöyle buyurdu: “Sizden öncekiler ancak aşırı gitmekle helak oldular; kendilerine zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı. İşte onların kalıntıları manastırlarda ve ibadethanelerdedir. Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; haccedin, umre yapın ve dosdoğru olun ki işleriniz doğrulsun”. [Ebû Kılâbe] dedi ki: Onlar hakkında: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın...” ayeti indi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاق، قال: أخْبرَنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ}. قال: نزلت في أناسٍ من أصحاب النبيِّ ﷺ، أرادوا أن يتخلَّوا من اللباس ويترُكوا النساء ويتزهَّدوا؛ منهم عليُّ بنُ أبى طالبٍ وعثمان بنُ مظعونٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın” kavli hakkında haber verdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından, [güzel] elbiseleri bırakmak, kadınları terk etmek ve zühde çekilmek isteyen kimseler hakkında indi; Ali b. Ebî Tâlib ve Osmân b. Maz‘ûn da onlardandı .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفىان، عن زيادِ بن فَيَّاضٍ، عن أبي
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ziyâd b. Feyyâd'dan, o da Ebû
عبد الرحمن، قال: قال النبيُّ ﷺ: "لا آمُرُكُم أن تكونوا قسيسين ورُهْبانًا" .
Abdirrahmân'dan anlattı; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben size keşişler ve rahipler olmanızı emretmiyorum” .