حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، قال: ثنا زكريا بنُ أبى زائدةَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي ميسرةَ، عن عمرَ بن الخطابِ مثلَه.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, Ebû İshâk’tan, o Ebû Meysere’den, o da Ömer b. el-Hattâb’dan benzerini anlattı.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، قال: ثنى أبو معشرٍ المدنيُّ، عن محمدِ بن قَيْسٍ، قال: لما قَدِم رسولُ اللهِ ﷺ المدينةَ أتاه الناسُ، وقد كانوا يَشْربون الخمرَ، ويأكُلون المَيْسِرَ، فسألوه عن ذلك، فأنزَل اللهُ تعالى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} [البقرة: ٢١٩]، فقالوا: هذا شيءٌ قد جاء فيه رخصةٌ، نأكلُ الميسِرَ ونشرَبُ الخمرَ
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bana Ebû Ma‘şer el-Medenî, Muhammed b. Kays’tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’ye geldiğinde insanlar ona geldiler. Onlar içki içiyor ve kumar [meysir] oynuyorlardı. Bunun hakkında ona sordular. Bunun üzerine Yüce Allah: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: ‘Onlarda büyük bir günah ve insanlar için bazı faydalar vardır. Ancak günahları faydalarından daha büyüktür.’” [el-Bakara: 219] ayetini indirdi. Bunun üzerine onlar: “Bu, hakkında ruhsat gelmiş olan bir şeydir; [öyleyse] kumar oynarız ve içki içeriz...” dediler.
ونستغفرُ من ذلك. أتى رجلٌ صلاةَ المغربِ، فجعَل يقرأُ: {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ (١) لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ (٢) وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} [الكافرون: ١ - ٣] فجعَل لا يجوزُ ذلك، ولا يَدْرِى ما يقرأُ، فأنزَل اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى}. فكان الناسُ يشربون الخمرَ حتى يجئَ وقتُ الصلاةِ، فيَدَعون شُرْبَها، فيأتون الصلاةَ وهم يَعْلَمون ما يقولون، فلم يزالوا كذلك، حتى أنزَل اللهُ تعالى: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ}. إلى قولِه: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}. فقالوا: انتهينا يا ربِّ .
ve bundan dolayı da mağfiret dileriz.” Bir adam akşam namazına geldi ve {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ (١) لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ (٢) وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} “De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz.” [el-Kâfirûn: 1-3] ayetlerini okumaya başladı. [Sarhoşluktan] bunu aşamıyor ve ne okuduğunu bilmiyordu. Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın.” ayetini indirdi. Artık insanlar namaz vakti gelinceye kadar içki içer, namaz vakti gelince içmeyi bırakır ve ne dediklerini bilir vaziyette namaza gelirlerdi. Allah Teâlâ: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ} ayetinden {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavline kadar olan kısmı indirinceye kadar bu şekilde devam ettiler. [Ayet inince] “Vazgeçtik ya Rabbi!” dediler .
وقال آخرون: نزَلت هذه الآيةُ بسببِ سعدِ بن أبى وقاصٍ، وذلك أنه كان لاحَى رَجُلًا على شَرَابٍ لهما، فضرَبه صاحبُه بلَحْيَىْ جَمَلٍ فَفَزَر أَنفَه ، فنزَلت فيهما.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayet Sa‘d b. Ebî Vakkâs sebebiyle inmiştir. Şöyle ki o, birlikte içtikleri bir içki meclisinde bir adamla tartışmış, arkadaşı da ona bir deve çene kemiğiyle vurup burnunu yarmıştı ; bu ayet onlar hakkında indi.
ذِكْرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكِ بن حربٍ، عن مُصْعَبِ بن سعدِ، عن أبيه سعدٍ أنه قال: صنَع رجلٌ من الأنصارِ طعامًا، فدعانا. قال: فشرِبنا الخمرَ حتى انْتَشَيْنا، فتفاخَرَتِ الأنصارُ وقريشٌ، فقالت الأنصارُ: نحن أفضلُ منكم. قال: فأخذ رجلٌ من الأنصارِ لَحْيَىْ جملٍ، فضرَب به أَنفَ سعدٍ، ففزَره، فكان سعدٌ أفزرَ الأنفِ. قال: فنزَلت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} إلى آخرِ الآيةِ.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk b. Harb’den, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan, o da babası Sa‘d’dan [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ensâr’dan bir adam yemek yapıp bizi davet etti. [Sa‘d] dedi ki: Çakırkeyif oluncaya kadar içki içtik; bunun üzerine Ensâr ve Kureyş birbirlerine karşı övünmeye başladı. Ensâr: “Biz sizden daha üstünüz!” dedi. [Sa‘d] dedi ki: Bunun üzerine Ensâr’dan bir adam deve çene kemiğini alıp Sa‘d’ın burnuna vurdu ve burnunu yardı; Sa‘d bu sebeple burnu yarık biri haline geldi. [Sa‘d] dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: { يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “Ey iman edenler! İçki, kumar...” ayetin sonuna kadar.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن مُصْعَبِ بن سعدٍ، قال: قال سعدٌ: شَرِبْتُ مع قومٍ من الأنصارِ، فضرَبتُ رجلًا منهم - أظنُّ بفكِّ جملٍ - فكسرْتُه، فأتَيْتُ النبيَّ ﷺ فأخبرتُه، فلم أَلْبَثْ أن نزَل تحريمُ الخمرِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} إلى آخرِ الآيةِ.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Ahvas, Simâk’tan, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan anlattı; dedi ki: Sa‘d şöyle dedi: Ensâr’dan bir toplulukla birlikte içtim ve onlardan bir adama vurdum -sanırım deve çene kemiğiyle- ve [kemiğini] kırdım. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e gelip durumu haber verdim. Çok geçmeden içkinin haram kılınışı [hakkındaki şu ayet] indi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Ey iman edenler! Şarap, kumar...” ayetin sonuna kadar.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا ابن أبى زائدةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سماكٍ، عن مُصْعبِ بن سعدٍ، عن أبيه، قال: شرِبتُ الخمرَ مع قومٍ من الأنصارِ. فذكَر نحوَه .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk’tan, o Mus‘ab b. Sa‘d’dan, o da babasından anlattı; dedi ki: Ensâr’dan bir toplulukla birlikte içki içtim... ve benzerini zikretti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني عمرُو بنُ الحارثِ، أن ابنَ شهابٍ أخبَره، أن سالمَ بنَ عبدِ اللهِ حدَّثه، أن أوَّلَ مَا حُرِّمَت الحمرُ، أن سعدَ بنَ أبي وقاصٍ وأصحابًا له شرِبوا، فاقْتَتَلوا، فكسَروا أنفَ سعدٍ، فأنزَل اللهُ: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} الآية .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris haber verdi; İbn Şihâb ona haber vermiş; Sâlim b. Abdillâh ona anlatmış ki içkinin ilk haram kılınışı şöyle olmuştur: Sa‘d b. Ebî Vakkâs ile arkadaşları içtiler ve birbirleriyle kavga ettiler; Sa‘d’ın burnunu kırdılar. Bunun üzerine Allah: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Şarap, kumar...” ayetini indirdi .
وقال آخرون: نزَلت في قَبِيلَتين من قبائلِ الأنصارِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Ensâr kabilelerinden iki kabile hakkında inmiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدَائيُّ، قال: ثنا حجّاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا ربيعةُ
Bize Hüseyin b. Alî es-Sudâî rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Rebîa...
ابن كُلثومِ [بن جبرٍ] ، عن أبيه، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: نزَل تحريمُ الخمرِ في قبيلتين من قبائلِ الأنصارِ، شرِبوا حتى إذا ثَمِلوا، عَبِث بعضُهم ببعضٍ ، فلما أن صَحَوا، جعَل الرجلُ منهم يرَى الأثرَ بوجهِه ولحيتِه، فيقولُ: فعَل بي هذا أخي فلانٌ - وكانوا إخوةً ليس في قلوبِهم ضغائنُ - واللهِ لو كان بي رءوفًا رحيمًا ما فعل بى هذا. فوقَعت في قلوبِهم الضغائنُ، فأنزَل اللهُ: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ}. إلى قولِه: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}. فقال ناسٌ مِن المُتَكَلِّفينَ: هي رِجْسٌ، [وهى] في بطنِ فلانٍ قُتِلَ يومَ بدرٍ، وقُتِلَ فلانٌ يومَ أُحُدٍ. فأنزَل اللهُ: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} الآية .
b. Gülsüm [b. Cebr] , babasından, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan anlattı; o şöyle demiştir: İçkinin haram kılınışı Ensâr kabilelerinden iki kabile hakkında indi. İçtiler, sarhoş olduklarında birbirlerine sataştılar . Ayıldıklarında içlerinden biri yüzünde ve sakalında [darp] izi görüyor ve: “Bunu bana filanca kardeşim yaptı -oysa onlar kalplerinde kin bulunmayan kardeşlerdi-; vallahi eğer bana karşı şefkatli ve merhametli olsaydı bunu bana yapmazdı” diyordu. Böylece kalplerine kin girdi . Bunun üzerine Allah: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} ayetinden {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavline kadar olan kısmı indirdi. Zorlama yorum yapan bazı kimseler: “O bir murdardır; [oysa o], Bedir günü öldürülen filancanın ve Uhud günü öldürülen filancanın karnındadır” dediler. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere, [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur...” ayetini indirdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ خلَفٍ، قال: ثنا سعيدُ بن محمدٍ الجَرْميُّ، عن أبي تُمَيْلةَ، عن سلّامٍ مولى حفصٍ [أبى القاسمِ]، عن ابن بريدةَ، عن أبيه، قال: بينما نحن قعودٌ على شرابٍ لنا، ونحن نَشْرِبُ الخمرَ حِلًّا، إذ قُمْتُ حتى آتىَ رسولَ اللهِ ﷺ فأُسلِّمَ عليه، وقد نزَل تحريمُ الخمرِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ}. إلى آخرِ الآيتينِ: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}. فجفتُ إلى أصحابي فقرأتُها عليهم إلى قولِه: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}. قال: وبعضُ القومِ شَرْبتُه في يدِه قد شرِب بعضًا، وبَقِيَ بعضٌ في الإناءِ، فقال بالإناءِ تحتَ شفتِه العليا كما يفعلُ الحجّامُ، ثم صَبُّوا ما في باطِيَتِهم ، فقالوا: انتهينا ربَّنا، انتهينا ربَّنا .
Bize Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Muhammed el-Cermî, Ebû Tümeyle’den, o Hafs [Ebû’l-Kâsım]’ın azatlısı Sellâm’dan, o İbn Büreyde’den, o da babasından [şöyle dediğini] anlattı: Biz içkimizin başında oturmuş helal olarak içki içiyorken, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e varıp ona selam vermek üzere kalktım; o esnada içkinin haram kılınışı inmişti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir...” her iki ayetin sonuna kadar: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “...Artık vazgeçtiniz değil mi?”. Hemen arkadaşlarımın yanına gelip {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “...Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavline kadar [bu ayetleri] onlara okudum. [Büreyde] dedi ki: Topluluktakilerden bazısının içkisi elindeydi; bir kısmını içmiş, bir kısmı da kapta kalmıştı. Bunun üzerine hacamatçının yaptığı gibi kabı üst dudağının altına doğru [ters çevirip] döktü; sonra büyük küplerinde (bâtıye) ne varsa döktüler ve: “Vazgeçtik Rabbimiz, vazgeçtik Rabbimiz!” dediler .
وقال آخرون: إنما كانت العداوةُ والبغضاءُ، كانت تكونُ بينَ الذين نزَلت فيهم هذه الآيةُ، بسببِ الميسرِ، لا بسببِ السكْرِ الذي يَحْدُثُ لهم من شُرْبِ الخمرِ، فلذلك نهاهم اللهُ عن الميسرِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Haklarında bu ayetin indiği kimseler arasındaki düşmanlık ve kin, içki içmekten kaynaklanan sarhoşluk sebebiyle değil, yalnızca kumar sebebiyle meydana geliyordu; bu yüzden Allah onları kumardan nehyetti.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا جامعُ بنُ حمادٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زريعٍ - قال بشرٌ: وقد سمِعتُه يزيدَ وحدَّثنيه - قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الرجلُ في الجاهليةِ يُقامِرُ على أهلِه ومالِه، فيقعُدُ حزينًا سَلِيبًا، ينظرُ إلى مالِه في يَدَى غيرِه، فكانت تُورِثُ بينهم عداوةً وبغضاءَ، فنهى اللهُ عن ذلك، وقدَّم فيه، واللهُ أعلمُ بالذي يُصْلِحُ خلقَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Câmi‘ b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı -Bişr dedi ki: Ben bunu Yezîd’den bizzat işittim ve o bana anlattı-, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den anlattı; o şöyle demiştir: Câhiliye devrinde kişi ailesi ve malı üzerine kumar oynar, sonra da hüzünlü ve [her şeyinden] soyulmuş olarak oturup malının başkalarının elinde olmasına bakardı. Bu durum aralarında düşmanlık ve kin doğururdu. Allah bunu nehyetti ve bu hususta [hükmünü] önceden bildirdi. Allah, kullarını neyin ıslah edeceğini en iyi bilendir .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن يقالَ: إن الله تعالى قد سمَّى هذه الأشياءَ التي سمَّاها في هذه الآيةِ رِجْسًا، وأمَر باجتنابِها.
Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Allah Teâlâ bu ayette ismini andığı bu şeyleri "rics" (murdar) olarak isimlendirmiş ve onlardan kaçınmayı emretmiştir.
وقد اختلف أهلُ التأويلِ في السببِ الذي مِن أجلِه نزَلت هذه الآيةُ، وجائزٌ أن
Ehl-i tevil (tefsir ehli), bu ayetin kendisi sebebiyle indiği gerekçe hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mümkündür ki
يكونَ نزولهُا كان بسببِ دعاءِ عمرَ ﵁ في أمرِ الخمرِ، وجائزٌ أن يكونَ ذلك كان بسبب ما نال سعدًا مِن الأنصاريِّ، عند انتشائِهما من الشرابِ، وجائزٌ أن يكونَ كان مِن أجلِ ما كان يَلْحَقُ أحدَهم عندَ ذَهَابِ مالِه بالقِمارِ، مِن عداوةِ مَن يَسَرَه وبُغْضِه. وليس عندَنا بأيِّ ذلك كان خبرٌ قاطعٌ للعُذْرِ. غيَر أنه أيُّ ذلك كان، فقد لَزِمَ حكمُ الآيةِ جميعَ أهلِ التكليفِ، وغيرُ ضائرِهم الجهلُ بالسببِ الذي له نزَلت هذه الآيةُ، فالخمرُ والميسرُ والأنصابُ والأزلامُ رِجْسٌ مِن عملِ الشيطانِ، فَرْضٌ على جميعِ من بَلَغَتْه الآيةُ مِن التكليفِ اجتنابُ جميعِ ذلك، كما قال تعالى ذكرُه: {فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}.
Ömer (radıyallâhu anh)’ın içki konusundaki duası sebebiyle olması da, Sa‘d’ın içkiden sarhoş oldukları sırada Ensârî’den gördüğü muamele sebebiyle olması da, birinin kumar sebebiyle malı gittiğinde kendisiyle kumar oynayana karşı duyduğu düşmanlık ve kinden dolayı olması da mümkündür. Bunlardan hangisi sebebiyle olduğuna dair elimizde kesin bir haber yoktur. Ancak bunlardan hangisi olursa olsun, ayetin hükmü mükelleflerin tamamını bağlamıştır; bu ayetin iniş sebebini bilmemek onlara zarar vermez. Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları şeytanın amelinden birer murdardır. Bu ayetin ulaştığı tüm mükelleflerin bütün bunlardan kaçınması, Allah Teâlâ’nın zikrinin: {فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz” buyurduğu gibi bir farzdır.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٩٢)}.
Zikri yüce olan Allah’ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٩٢)} “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının. Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ}، في اجتنابِكم ذلك واتباعِكم أمرَه فيما أمرَكم به، مِن الانزجارِ عما زجَركم عنه مِن هذه المعاني التي بيَّنها لكم في هذه الآيةِ وغيرِها، وخالِفوا الشيطانَ في أمرِه إياكم بمعصيةِ اللهِ في ذلك وفى غيرِه، فإنه إنما يَبْغِى لكم العداوةَ والبغضاءَ بينَكم بالخمرِ والميسرِ، {وَاحْذَرُوا}. يقولُ: واتقوا الله وراقِبوه أن يراكم عندَ ما نهاكم عنه مِن هذه الأمورِ التي حرَّمها عليكم في هذه الآيةِ، وغيرِها، أو يَفْقِدَكم عندَ ما أمرَكم به، فتُوبِقوا أنفسَكم وتُهْلِكوها. {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ}. يقولُ: فإن أنتم لم تَعْمَلُوا بما أمرْناكم به، وتَنْتَهوا عما نهيناكم عنه، ورجَعتم مُدْيرين عما أنتم عليه مِن الإيمانِ والتصديقِ باللهِ وبرسولِه، واتباعِ ما جاءكم به نبيُّكم، {فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ}.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} “Şüphesiz içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir; öyleyse bunlardan kaçının” {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin”; bunlardan kaçınmanızda ve O'nun bu ayette ve diğerlerinde size açıkladığı hususlarda sakındırdığı şeylerden vazgeçip size emrettiği hususlarda emrine uymanızda [Allah'a ve Resûl'e itaat edin]. Şeytanın bunlarda ve başka hususlarda Allah'a isyan etmenizi emretmesine karşı çıkın; zira o ancak içki ve kumarla aranıza düşmanlık ve kin sokmak ister. {وَاحْذَرُوا} “ve sakının”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu ayette ve diğerlerinde size haram kıldığı hususlarda menettiği yerde sizi görmesinden veya size emrettiği yerde sizi bulamamasından Allah'tan sakının ve O'nu gözetin; aksi takdirde kendinizi felakete sürükler ve helak edersiniz. {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz”. Şöyle buyurmaktadır: Eğer size emrettiğimiz şeyleri yapmaz, yasakladığımız şeylerden vazgeçmez ve içinde bulunduğunuz Allah'a ve Resûlü'ne iman ve tasdikten, Peygamberinizin size getirdiklerine uymaktan arkânızı dönüp yüz çevirirseniz, {فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “bilin ki Elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir”.
يقولُ: فاعْلَموا أنه ليس على مَن أرسلناه إليكم بالنِّذارةِ غيرُ إبلاغِكم الرسالةَ التي أُرْسِل بها إليكم، مبيَّنةً لكم بيانًا يوضِّحُ لكم سبيلَ الحقِّ، والطريقَ الذي أُمِرتم أن تسلُكوه، وأما العقابُ على التوليةِ، والانتقامُ بالمعصيةِ، فعلى [المُرْسِل دونَ المُرْسَلِ] .
Yani bilin ki, uyarıcı olarak size gönderdiğimiz elçinin görevi, kendisine verilen elçilik görevini, hak yolu ve tutmanız emredilen yolu size açıkça gösterecek apaçık bir beyanla ulaştırmaktan ibarettir. Yüz çevirmenin cezası ve isyana karşı intikam ise [gönderilene değil, gönderene aittir] .
وهذا من اللهِ تعالى وعيدٌ لمن تولَّى عن أمرِه ونهيِه. يقولُ لهم تعالى ذكرُه: فإن توليتم عن أمرِى ونهيِى، فتوقَّعوا عقابى، واحْذروا سَخَطى.
Bu, Allah Teâlâ’dan emrinden ve nehyinden yüz çevirenlere bir tehdittir. Zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Şayet emrimden ve nehyimden yüz çevirirseniz, azabımı bekleyin ve gazabımdan sakının.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)}.
Şu ayetin tefsiri hakkındaki görüş: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)} “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilik ettikleri takdirde [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever.”
يقولُ تعالى ذكرُه للقومِ الذين قالوا - إذ أَنْزل اللهُ تحريمَ الخمرِ بقولِه: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} -: كيف بمن هلَك من إخوانِنا وهم يَشرَبونها، وبنا وقد كنا نشرَبُها: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} منكم حرجٌ فيما شربِوا من ذلك، في الحالِ التي لم يكنِ اللهُ تعالى حرَّمه عليهم، {إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: إذا ما اتَّقَى اللَّهَ الأحياءُ منهم، فخافُوه وراقَبوه في اجتنابِهم ما حرَّم عليهم منه، وصدَّقوا الله ورسولَه فيما أمَراهم ونَهَياهم، فأطاعوهما في ذلك كلِّه، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: واكتسبُوا من الأعمالِ ما يَرْضاه اللهُ في ذلك، ممّا كلفهم بذلك ربُّهم، {ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا}. يقولُ: ثم خافُوا اللَّهَ وراقَبوه، باجتنابِهم محارمَه بعد ذلك التكليفِ أيضًا، فثبَتوا على اتقاءِ اللهِ في ذلك، والإيمانِ به، ولم يُغيِّروا ولم يبدِّلوا، {ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا}، يقولُ: ثم خافوا الله، فدعاهم خوفُهم الله إلى الإحسانِ، وذلك
Zikri yüce olan [Allah], Allah’ın {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} “Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir; onlardan kaçının” buyruğuyla içkinin haram kılınışını indirdiği vakit: “İçki içerken ölüp gitmiş olan kardeşlerimizin ve vaktiyle içki içmiş olan bizlerin durumu ne olacak?” diyen topluluğa şöyle buyurmaktadır: İçinizden {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenlere... bir günah yoktur”, yani Allah Teâlâ’nın henüz bunu kendilerine haram kılmadığı dönemde bundan içmiş olmalarından ötürü bir sorumluluk yoktur; {إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “...sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri takdirde.” [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Onlardan hayatta kalanlar Allah’tan sakındıkları, yani O’ndan korkup kendilerine haram kıldığı şeylerden kaçınma hususunda O’nu murakabe ettikleri, Allah’ı ve Resûlü’nü kendilerine emrettikleri ve nehyettikleri şeylerde tasdik edip bütün bunlarda her ikisine de itaat ettikleri [takdirde], {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “...ve salih ameller işledikleri...”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Rablerinin bu hususta kendilerini mükellef kıldığı şeylerden Allah’ın razı olacağı amelleri işledikleri [takdirde], {ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا} “...sonra sakınıp iman ettikleri...”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Sonra bu mükellefiyetten sonra da yine O’nun haram kıldıklarından kaçınarak Allah’tan korkup O’nu murakabe ettikleri, bu hususta Allah’tan sakınma ve O’na iman üzere sebat edip [hallerini] değiştirmedikleri ve tebdil etmedikleri [takdirde], {ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا} “...sonra sakınıp iyilik ettikleri takdirde...”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Sonra Allah’tan sakındıkları, böylece Allah korkularının kendilerini ihsana sevk ettiği [takdirde]. Bu da...
الإحسان هو العملُ بما لم يَفْرِضُه عليهم من الأعمالِ، ولكنه نوافلُ تقرَّبوا بها إلى ربِّهم؛ طَلَب رضاه، وهربًا من عقابِه، {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}، يقولُ: واللَّهُ يُحِبُّ المتقرِّبين إليه بنوافلِ الأعمالِ التي يرضاها.
ihsan ise O'nun rızasını talep etmek ve azabından kaçmak için, kendilerine farz kılmadığı nafile amellerle Rablerine yakınlaşarak amel etmeleridir. {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah iyilik edenleri sever.” Yani Allah, razı olduğu nafile amellerle Kendisine yakınlaşanları sever.
فالاتِّقاءُ الأول هو الاتقاءُ بتلقِّى أمرِ اللَّهِ بالقبولِ والتصديقِ والدَّيْنُونةِ به والعمل، والاتقاءُ الثاني الاتقاءُ بالثباتِ على التصديقِ، وتركِ التبديلِ والتغييرِ، والاتقاءُ الثالثُ هو الاتقاءُ بالإحسانِ ، والتقرُّبِ بنوافلِ الأعمالِ.
Birinci sakınma (ittika); Allah'ın emrini kabul, tasdik, ona boyun eğme ve amel ile karşılamaktır. İkinci sakınma; tasdikte sebat etmek, değiştirmeyi ve tebdili terk etmektir. Üçüncü sakınma ise; ihsanla ve nafile amellerle yakınlaşmak suretiyle sakınmaktır.
فإن قال قائلٌ: ما الدليلُ على أن الاتقاءَ الثالثَ هو الاتقاءُ بالنوافلِ، دونَ أن يكونَ ذلك بالفرائضِ؟
Eğer birisi: “Üçüncü sakınmanın farzlarla değil de nafilelerle sakınma olduğuna delil nedir?” derse,
قيل: إنه تعالى ذكرُه قد أَخْبَر عن وضعِه الجُناحَ عن شاربى الخمرِ التي شرِبوها قبلَ تحريمِه إيَّاها، إذا هم اتقَوُا الله في شربِها بعدَ تحريِمها، وصدَّقوا اللَّهَ ورسولَه في تحريِمها، وعمِلوا الصالحاتِ من الفرائضِ. ولا وجةَ لتكريرِ ذلك وقد مضَى ذكرُه في آيةٍ واحدةٍ.
Şöyle denilir: Zikri yüce olan Allah, haram kılınmasından sonra içilmesinden sakındıkları , haram kılınması hususunda Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik ettikleri ve farzlardan salih ameller işledikleri takdirde, haram kılmadan önce içtikleri şaraptan dolayı içenlerin üzerinden günahı kaldırdığını haber vermiştir. Bunun tek bir ayette zikri geçmişken [aynı şeyin] tekrar edilmesinin bir anlamı yoktur.
وبنحوٍ الذي قلنا من أن هذه الآية نزَلت فيما ذكَرنا أنها نزَلت فيه، جاءت الأخبارُ عن الصحابةِ والتابعين.
Bu ayetin indiğini zikrettiğimiz hususta indiğine dair söylediğimiz görüşün benzeri, Sahabe ve Tâbiîn'den gelen rivayetlerde de yer almıştır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنَّادُ بنُ السَّريِّ وأبو كُريبٍ، قالا: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن سِمَاكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: لما نزَل تحريمُ الخمرِ قالوا: يا رسولَ اللهِ، فكيف بأصحابِنا الذين ماتوا وهم يشرَبون الخمرَ؟
Bize Hennâd b. es-Serî ve Ebû Küreyb anlattı, dediler ki: Bize Vekî‘ anlattı; [yine] bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl’den, o Simâk’ten, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle dediğini] anlattı: İçki yasağı indiğinde [sahabiler]: “Ey Allah'ın Resûlü! İçki içerlerken vefat eden arkadaşlarımızın durumu ne olacak?” dediler.
فنزَلت: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} الآية .
Bunun üzerine: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} “İman edip salih ameller işleyenlere bir günah yoktur...” ayeti indi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن إسرائيلَ بإسنادِه نحوَه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh, İsrâîl’den onun isnadıyla benzerini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنى عبدُ الكبيرِ بنُ عبدِ المجيدِ، قال: أخبَرنا عبادُ بن راشدٍ، عن قتادةَ، عن أنسِ بن مالكٍ، قال: بَيْنا أنا أُديرُ الكأسَ على أبي طلحةَ، وأبي عُبيدةَ بن الجرَّاحِ، ومعاذِ بن جبلٍ، وسُهيلِ بن بَيْضاءَ، وأبي دُجانةَ، حتى مالت رءوسهم من خليطِ بُشرٍ وتمرٍ، فسمِعنا مناديًا ينادى: ألا إن الخمرَ قد حُرِّمت. قال: فما دخَل علينا داخلٌ، ولا خرَج منا خارجٌ، حتى أَهْرقنا الشرابَ، وكسَرنا القِلالَ، وتوضَّأ بعضُنا، واغْتَسلَ بعضُنا، فأَصَبْنا من طيبِ أمِّ سُليمٍ، ثم خرَجنا إلى المسجدِ، وإذا رسولُ اللهِ ﷺ يقرأُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}. إلى قوله: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}. فقال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، فما منزلةُ من مات منا وهو يشرَبُها؟ فأَنْزَل اللهُ تعالى: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} الآية. فقال رجلٌ لقتادةَ: سمِعتَه من أنسِ بن مالكٍ؟ قال: نعم. وقال رجلٌ لأنسِ بن مالكٍ: أنت سمِعتَه من رسولِ اللهِ ﷺ قال: نعم - أو: حدَّثني من لم يكذِبْ، واللهِ ما كنا نكذِبُ، ولا ندرى ما الكَذِبُ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülkebîr b. Abdilmecîd anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Râşid, Katâde’den, o da Enes b. Mâlik’ten haber verdi; [Enes] şöyle dedi: Ben Ebû Talha, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh, Muâz b. Cebel, Süheyl b. Beyzâ ve Ebû Dücâne’ye koruk ve kuru hurma karışımından [yapılmış içkiyi] sunarken başları [sarhoşluktan] dönmüştü. Tam o sırada bir münadinin: "Haberiniz olsun, içki haram kılındı!" diye seslendiğini duyduk. [Enes] dedi ki: İçkiyi dökünceye ve testileri kırıncaya kadar yanımıza ne bir kimse girdi ne de aramızdan biri dışarı çıktı. Bir kısmımız abdest aldı, bir kısmımız ise gusletti; sonra Ümmü Süleym’in kokusundan süründük ve mescide çıktık. Bir de baktık ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir; onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.” ayetinden {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “...artık vazgeçtiniz değil mi?” sözüne kadar [olan kısmı] okuyor. Bunun üzerine bir adam: "Ey Allah’ın Resûlü! Aramızdan bu içkiyi içerken ölenlerin konumu nedir?" dedi. Yüce Allah da: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere, [daha önce] tattıklarından dolayı bir günah yoktur...” ayetini indirdi. Bir adam Katâde’ye: "Bunu Enes b. Mâlik’ten [bizzat] işittin mi?" diye sordu. O da: "Evet" dedi. Bir adam da Enes b. Mâlik’e: "Sen bunu bizzat Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den mi işittin?" diye sordu. O: "Evet -veya- bana yalan söylemeyen biri anlattı; Allah’a yemin olsun ki biz asla yalan söylemezdik ve yalanın ne olduğunu da bilmezdik" dedi.
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبى زائدةَ، قال: أخبرنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن البَرَاءِ، قال: لما حُرِّمت الخمرُ قالوا: كيف بأصحابِنا الذين ماتوا وهم [يشرَبون الخمرَ] فنزَلت: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} الآية .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk’tan, o el-Berâ’dan haber verdi; o şöyle demiştir: İçki haram kılındığında: “[İçki içtikleri halde] ölen arkadaşlarımızın durumu nedir?” dediler. Bunun üzerine: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur...” ayeti indi .
[حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاق، قال: قال البَراءُ: مات ناسٌ من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ وهم يشرَبون الخمرَ، فلما نزَل تحريمُها قال أُناسٌ من أصحابِ النبي ﷺ: فكيف بأصحابِنا الذين ماتوا وهم يشرَبونها؟ فنزَلت هذه الآيةُ: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} الآية] .
[Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshâk’tan anlattı; dedi ki: el-Berâ şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in ashabından bazı kimseler içki içerlerken vefat ettiler. Haram kılınışı inince Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in ashabından bazı kimseler: “İçki içerken ölen arkadaşlarımızın durumu nedir?” dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenlere... bir günah yoktur” ayeti] .
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبى زائدةَ، قال: أخبرنا داودُ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: نزَلت: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا}. في من قُتِل ببدرٍ وأُحدٍ مع محمد ﷺ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İbn Cüreyc’den, o Mücâhid’den haber verdi; o şöyle demiştir: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur” ayeti, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Bedir ve Uhud’da öldürülenler hakkında indi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ مخْلَدٍ، قال: ثنا عليُّ بنُ مُسْهِرٍ، عن
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir,
الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: لما نزَلت: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا}. قال رسولُ اللهِ ﷺ: "قِيل لى: أنتَ منهم" .
el-A‘meş’ten, o İbrâhîm’den, o Alkame’den, o da Abdullâh’tan anlattı; o şöyle demiştir: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur” ayeti inince, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bana: Sen de onlardansın denildi” buyurdu .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا جامعُ بن حمادٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا}. إلى قولِه: {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}: لما أَنْزَل اللهُ تعالى ذكرُه تحريمَ الخمرِ في سورةِ "المائدة" بعدَ سورةِ "الأحزاب"، قال في ذلك رجالٌ من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ: أُصِيب فلانٌ يومَ بدرٍ، وفلانٌ يومَ أحدٍ، وهم يشرَبونها، فنحن نشهَدُ أنهم من أهل الجنةِ. فَأَنزل اللهُ تعالى ذكرُه: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: شربِها القومُ على تقوَى من اللهِ وإحسانٍ، وهى لهم يومَئذٍ حلالٌ، ثم حُرِّمت بعدَهم، فلا جناحَ عليهم في ذلك .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Câmi‘ b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} ayetinden {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah iyilik edenleri sever” kavline kadar olan ayet hakkında şunu anlattı: Zikri yüce olan Allah, içkinin haram kılınışını Ahzâb suresinden sonra Mâide suresinde indirdiğinde, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in ashabından bazı adamlar bu konuda: “Filanca Bedir günü, filanca da Uhud günü vuruldu; onlar içki içiyorlardı. Biz onların cennetlik olduğuna şahitlik ediyoruz” dediler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilik ettikleri takdirde [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever” ayetini indirdi. Yani: O topluluk Allah'a karşı takva ve ihsan üzereyken onu içmişlerdi; o gün kendilerine helaldi. Sonra onlardan sonra haram kılındı; bundan dolayı onlara bir günah yoktur .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا}. قالوا: يا رسولَ اللهِ، ما نقولُ لإخوانِنا الذين مضَوْا، كانوا يشرَبون الخمرَ، ويأكُلون المَيْسرَ؟ فأَنْزَل اللهُ: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا}. يعنى قبلَ التحريمِ، إذا كانوا محسنين متقين. وقال
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur” kavli hakkında şunu anlattı: [Sahâbîler]: “Ey Allah’ın Resûlü! [Bizden önce] vefat eden kardeşlerimiz hakkında ne diyeceğiz? Onlar içki içiyor ve kumar [gelirini] yiyorlardı” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur” ayetini indirdi. Yani eğer iyilik eden ve [kötülüklerden] sakınan kimseler idiyse, [bu hüküm] haram kılınmasından önceki durum içindir. [İbn Abbâs] başka bir seferinde de şöyle
مرةً أخرى: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} من الحرامِ قبلَ أن يُحرَّمَ عليهم، {إِذَا مَا اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا}، بعدَ ما حُرَّم عليهم ، وهو قولُه: {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ} [البقرة: ٢٧٥].
dedi: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} kendilerine haram kılınmadan önce haramdan [tattıklarından dolayı bir günah yoktur]; kendilerine haram kılındıktan sonra {إِذَا مَا اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا} sakınıp iyilik ettikleri takdirde . Bu da O'nun: {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ} “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmiş olan kendisinindir” [el-Bakara: 275] sözü gibidir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثني أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا}: يعنى بذلك رجالًا من أصحابِ النبيِّ ﷺ، ماتوا وهم يشرَبون الخمرَ قبلَ أن تحرَّمَ الخمرُ، فلم يكنْ عليهم فيها جُناحٌ قبل أن تحرَّمَ، فلما حُرِّمت قالوا: كيف تكونُ علينا حرامًا، وقد مات إخوانُنا وهم يشرَبونها؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تعالى: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: ليس عليهم حَرَجٌ فيما كانوا يشرَبون قبلَ أن أُحرِّمَها، إذا كانوا محسنين متَّقين، {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur” ayeti hakkında şunu anlattı: Bununla, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in ashabından, içki haram kılınmadan önce içki içerken ölen adamları kastediyor. Haram kılınmadan önce bundan dolayı onlara bir günah yoktu. Haram kılındığında: “Kardeşlerimiz onu içerken öldükleri halde bize nasıl haram olur?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri takdirde [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur” ayetini indirdi. Yani: İyilik eden ve sakınan kimseler oldukları takdirde, onu haram kılmamdan önce içtikleri şeylerden dolayı onlara bir günah yoktur; {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah iyilik edenleri sever” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا}: لمن كان يشرَبُ الخمرَ ممن قُتِل مع محمدٍ ﷺ بدرٍ وأُحدٍ .
Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah Teâlâ’nın zikri yüce olan: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere [önceden] tattıklarından dolayı bir günah yoktur” sözü hakkında [şöyle dediğini] aktardı: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Bedir ve Uhud’da öldürülüp de içki içmiş olan kimseler içindir .
حُدِّثت عن الحسينِ بن الفَرَجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: ثنا
Bana Hüseyin b. el-Ferec’den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid’i şöyle derken işittim: Bize [şöyle] anlattı:
عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحَّاكِ قولَه: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} الآية: هذا في شأنِ الخمرِ حينَ حُرِّمت، سألوا نبيَّ اللهِ ﷺ، فقالوا: إخوانُنا الذين ماتوا وهم يشرَبونها؟ فأنزل اللهُ هذه الآيةَ.
Ubeyd b. Süleyman, Dahhâk’ın: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} “İman edip salih ameller işleyenlere bir günah yoktur...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, haram kılındığı vakit içki hakkındadır. Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e sorup: “Onu içerken vefat etmiş olan kardeşlerimiz [ne olacak]?” dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ}.
Zikri aziz olan [Allah'ın] şu sözünün teviline dair açıklama: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ} “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir miktar avla sizi mutlaka imtihan edecektir”.
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيها الذين صدَّقوا الله ورسولَه {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ}. يقولُ: ليختبِرنَّكم اللهُ {بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ}. يعنى: ببعضِ الصيدِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Allah'ı ve Resûlü’nü tasdik edenler , {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} “Allah sizi bir miktar avla mutlaka imtihan edecektir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah sizi {بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} “bir miktar avla” mutlaka sınayacaktır; yani avın bir kısmıyla.
وإنما أَخْبَرهم تعالى ذكرُه أنه يبلُوهم بشيءٍ؛ لأنه لم يبلُهم بصيدِ البحرِ، وإنما ابتلاهم بصيدِ البَرِّ، فالابتلاءُ ببعضٍ [لا بجميعٍ] .
Zikri yüce olan [Allah], onları bir miktar şeyle imtihan edeceğini bildirmiştir; çünkü onları deniz avıyla imtihan etmemiş, yalnızca kara avıyla imtihan etmiştir. Dolayısıyla imtihan [hepsiyle değil] bir kısmıyla olmuştur .
وقولُه: {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ}. فإنه يعنى: إما باليدِ، كالبيضِ والفراخِ، وإما بإصابةِ النَّبْلِ والرماحِ، وذلك كالحُمُرِ والبقرِ والظِّباءِ، فيمتحِنُكم به في حالِ إحرامِكم بعمرتِكم أو بَحَجِّكم.
O'nun: {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin erişebileceği” sözü ise; ya yumurta ve yavrular gibi elle ya da yaban eşekleri, sığırlar ve ceylanlar gibi ok ve mızrakların isabet etmesiyle [ulaşılabilen avları] kasteder. Böylece umreniz veya haccınız dolayısıyla ihramda olduğunuz hâlde sizi onunla imtihan eder.
وبنحوِ ذلك قالت جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.
Tevil ehlinden bir topluluk da buna benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبى زائدةَ، قال: أخبرنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ}.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den [naklettiğine göre, Allah Teâlâ’nın]: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ} “Andolsun ki Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka sınayacaktır” kavli hakkındadır.
قال: أيديكم؛ صغارُ الصيد، أخذُ الفراخِ والبيضِ، والرِّماحُ، قال: كبارُ الصيدِ .
Dedi ki: Elleriniz; küçük avlardır, yavruları ve yumurtaları almaktır. Mızraklar ise; büyük avlardır demiştir .
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبى زائدةَ، عن داودَ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, Dâvûd’dan, o İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den aynısını anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ}. قال: النبلُ، و رماحُكم تنالُ كبير الصيدِ، وأيديكم تنالُ صغيرَ الصيدِ؛ أخذُ الفَرْخِ والبيضِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ} “ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Oklar ve mızraklarınız büyük avlara erişir; elleriniz ise küçük avlara, yani yavruyu ve yumurtayı almaya erişir.
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ}. قال: ما لا يستَطيعُ أن يفِرَّ من الصيدِ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; bize İbn Vekî‘ de anlattı, dedi ki: Bana babam, Süfyân’dan, o Humeyd el-A‘rec’den, o da Mücâhid’den O'nun: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ} “Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir miktar avla sizi mutlaka imtihan edecektir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Avdan kaçmaya güç yetiremeyen şeylerdir .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd ve Abdurrahman anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Humeyd el-A‘rec’den, o da Mücâhid’den aynısını anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ}. قال: هو الضعيفُ من الصيدِ وصغيُره، يَبْتلى اللهُ تعالى ذكرُه به عبادَه في إحرامِهم، حتى لو شاءوا نالوه بأيديهم،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’ın {أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ} “ellerinizin ve mızraklarınızın” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, av hayvanlarının zayıf ve küçük olanlarıdır; zikri yüce olan Allah, ihramlı oldukları sırada kullarını bunlarla imtihan eder; öyle ki dileselerdi elleriyle bile ona ulaşabilirlerdi,
فنهاهم اللهُ أن يقرَبوه .
fakat Allah onlara ona yaklaşmayı yasaklamıştır .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن حميدٍ الأعرجِ وليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ}. قال: الفراخُ والبيضُ، وما لا يستطِيعُ أن يفِرَّ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Humeyd el-A‘rec ve Leys’ten, onlar da Mücâhid’den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ} “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir miktar avla sizi mutlaka imtihan edecektir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Yavrular, yumurtalar ve kaçmaya güç yetiremeyen şeylerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٤)}.
Zikri aziz olan [Allah'ın] şu sözünün teviline dair açıklama: {لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٤)} “Böylece Allah, görmediği hâlde Kendisinden kimin korktuğunu ortaya çıkarsın. Artık bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için can yakıcı bir azap vardır”.
يعنى تعالى ذكرُه: ليختبِرَنَّكم اللهُ أيها المؤمنون ببعضِ الصيدِ في حالِ إحرامِكم، كي يعلَمَ أهلَ طاعةِ اللهِ والإيمانِ به، والمنتهين إلى حدودِه وأمرِه ونهيِه، و من الذي يخافُ الله، [فيتقى ما] نهاه عنه ويجتنبُه خوفَ عقابِه، {بِالْغَيْبِ}. بمعنى: في الدنيا بحيث لا يراه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle kastetmektedir : Ey müminler! Allah'a itaat ve iman ehlini, O'nun sınırlarına, emrine ve yasağına riayet edenleri ve O'nu görmediği hâlde cezasından korkarak O'ndan korkan, yasakladığı şeyden [sakınan] ve kaçınan kimseyi bilsin diye ihram hâlinizde avın bir kısmıyla Allah sizi mutlaka imtihan edecektir. {بِالْغَيْبِ} “görmediği hâlde” ifadesi; dünyada O'nu görmediği bir durumda demektir.
وقد بيَّنا أن الغيبَ إنما هو مصدرُ قولِ القائلِ: غاب عنى هذا الأمرُ، فهو يغيبُ غيبًا وغَيْبةً. وأن ما لم يُعايَنْ، فإن العربَ تسمِّيه غَيْبًا .
Gayb (الغيب) kelimesinin, bir kimsenin “Şu iş benden kayboldu / gizli kaldı” sözünün mastarı olduğunu, bunun gayben (غيبًا) ve gaybeten (غَيْبةً) şeklinde geldiğini; Arapların gözle görülmeyen her şeye “gayb” adını verdiklerini daha önce açıklamıştık .
فتأويلُ الكلامِ إذن: ليعلَمَ أولياءَ اللهِ؛ من يخافُ الله، فيتَّقى محارمَه التي حرَّمها عليه من الصيدِ وغيرِه، بحيث لا يراه ولا يعاينُه.
O hâlde sözün tevili şudur: Allah'ın dostlarını, [yani] O'nu görmediği ve müşahede etmediği hâlde Allah'tan korkan, av ve benzeri şeylerden O'nun kendisine haram kıldığı yasaklardan sakınan kimseleri bilmesi içindir.
وأما قولُه: {فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ}. فإنه يعنى: فمن تجاوز حدَّ اللهِ الذي حدَّه له، بعدَ ابتلائِه بتحريمِ الصيدِ عليه وهو حرامٌ، فاستحلَّ ما حرَّم اللهُ عليه منه، بأخذِه وقتلِه، {فَلَهُ عَذَابٌ} من اللهِ {أَلِيمٌ}. يعنى: مؤلِمٌ مُوجِعٌ.
O'nun: {فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık bundan sonra kim haddi aşarsa” sözüne gelince; bu şu demektir: Kendisine ihramlı iken avın haram kılınmasıyla imtihan edildikten sonra kim Allah'ın kendisi için koyduğu sınırı aşar da avı yakalayıp öldürerek Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyi helal sayarsa, {فَلَهُ عَذَابٌ} “onun için” Allah'tan bir azap vardır, {أَلِيمٌ} “can yakıcıdır”; yani elem verici ve can yakıcıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}.
Zikri aziz olan [Allah'ın] şu sözünün teviline dair açıklama: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır”.
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيها الذين صدَّقوا الله ورسولَه {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ} الذي بينتُ لكم، وهو صيدُ البرِّ دونَ صيدِ البحرِ، {وَأَنْتُمْ حُرُمٌ}. يقولُ: وأنتم مُحْرِمون بحجٍّ أو عمرةٍ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Allah'ı ve Resûlü’nü tasdik edenler , deniz avı hariç size açıkladığım kara avı olan {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ} “avı öldürmeyin”, {وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “ihramlı iken”. Şöyle buyurmaktadır: Hac veya umre için ihrama girmiş hâldeyken.
والحُرُمُ جمعُ حَرامٍ، والذكرُ والأنثى فيه بلفظٍ واحدٍ، يقالُ : هذا رجلٌ حَرَامٌ، وهذه امرأةٌ حَرَامٌ. فإذا قيل: مُحْرِمٌ. قيل للمرأةِ: مُحْرِمةٌ. والإحرامُ هو الدخولُ فيه، يقالُ: أَحْرَم القومُ. إذا دخَلوا في الشهرِ الحرامِ ، أو في الحَرَمِ.
Hürüm (الحُرُمُ), harâm (حَرَام) kelimesinin çoğuludur; eril ve dişil için aynı lafızla kullanılır. “Bu ihramlı bir adamdır” (هذا رجلٌ حَرَامٌ) ve “Bu ihramlı bir kadındır” (هذه امرأةٌ حَرَامٌ) denilir. Eğer “muhrim” (مُحْرِمٌ) denirse, kadın için “muhrime” (مُحْرِمةٌ) denir. İhram ise ona dâhil olmaktır. İnsanlar haram aya veya Harem bölgesine girdiklerinde “Topluluk ihrama girdi” (أَحْرَم القومُ) denir.
فتأويلُ الكلامِ: لا تقتُلوا الصيدَ وأنتم مُحْرِمون بحجٍّ أو عمرةٍ.
Sözün tevili şudur: Hac veya umre için ihramlı iken avı öldürmeyin.
وقولُه: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}. فإن هذا إعلامٌ من اللهِ تعالى ذكرُه عبادَه حكمَ القاتلِ من المُحْرِمين الصيدَ الذي نهاه عن قتلِه متعمِّدًا.
O'nun: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” sözü ise, zikri yüce olan Allah'ın, öldürmesini yasakladığı avı kasten öldüren ihramlının hükmünü kullarına bildirmesidir.
ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في صفةِ العَمْدِ الذي أَوْجَب اللهُ على صاحبِه به الكفارةَ والجزاءَ في قتلِه الصيدَ؛ فقال بعضُهم: هو العمدُ لقتلِ الصيدِ، مع نسيانِ قاتِله إحرامَه في حالِ قتلِه. وقال: إنْ قتَله وهو ذاكرٌ إحرامَه، متعمِّدًا قتلَه، فلا حكمَ عليه، وأمرُه إلى اللهِ. قالوا: وهذا أجلُّ أمرًا من أن يُحْكَمَ عليه أو يكونَ له كفَّارةٌ.
Sonra tevil ehli, avı öldürmesi sebebiyle Allah'ın sahibine kefaret ve ceza gerekli kıldığı kastın niteliği konusunda ihtilaf etti. Onlardan bazıları şöyle dedi: Bu, öldüren kimsenin öldürme anında ihramını unutmuş olmasıyla birlikte avı kasten öldürmesidir. Ve dedi ki: Şayet ihramını hatırladığı halde onu kasten öldürürse, ona bir hüküm [ceza] uygulanmaz; onun işi Allah'a kalmıştır. Şöyle dediler: Bu, hakkında hüküm verilmesinden veya onun için bir kefaret olmasından çok daha büyük bir meseledir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}: من قتَله منكم ناسيًا لإحرامِه، متعمِّدًا لقتلِه، فذلك الذي يُحْكَمُ عليه، فإن قتَله ذاكرًا لحُرْمِه ، متعمِّدًا لقتلِه، لم يُحْكَمْ عليه .
Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” ayeti hakkında [şöyle dediğini] aktardı: Sizden kim ihramını unutarak, [ancak] onu öldürmeyi kastederek öldürürse, işte hakkında hüküm verilecek kimse odur. Şayet ihramını hatırlayarak öldürmeyi kastederek onu öldürürse, hakkında [ceza] hükmü verilmez .
حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في الذي يقتُلُ الصيدَ متعمِّدًا، وهو يعلَمُ أنه مُحْرِمٌ، ويَتَعمَّدُ قتلَه، قال: لا يُحْكَمُ عليه، ولا حجَّ له. وقولُه: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدً}. قال: هو العمدُ المكفَّرُ، وفيه الكفَّارةُ، والخطأُ أن يصيبَه وهو ناسٍ لإحرامِه ، متعمِّدًا لقتلِه، أو يصيبَه وهو يريدُ غيرَه، فذلك يُحْكَمُ عليه مرةً .
Bize İbn Vekî‘ ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Leys’ten, o da Mücâhid’den ihramlı olduğunu bildiği ve öldürmeyi kastettiği hâlde avı kasten öldüren kimse hakkında şöyle dediğini aktardı: Onun hakkında [ceza] hükmü verilmez ve onun haccı geçerli olmaz. O'nun: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدً} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” sözü hakkında ise şöyle dedi: O, kefaret gerektiren kasttır ve onda kefaret vardır. Hata ise; ihramını unutmuş olduğu hâlde öldürmeyi kastederek ona isabet ettirmesi ya da başkasını hedeflerken ona isabet ettirmesidir; işte buna bir defaya mahsus [ceza] hükmü verilir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}: غيرَ نَاسٍ لُحرْمِه، ولا مريدٍ غيرَه، فقد حلَّ، وليست له رخصةٌ، ومن قتَله ناسيًا، أو أراد غيرَه
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den: {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse” ayeti hakkında [şöyle dediğini] aktardı: İhramını unutmamış ve başkasını hedeflememişse, ihramdan çıkmış sayılır ve onun için bir ruhsat yoktur. Kim de onu unutarak öldürürse veya başkasını hedefleyip
فأخطأ به، فذلك العمدُ المكفَّرُ .
ona isabet ettirirse, işte kefaret gerektiren kasıt budur .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}. قال: متعمِّدًا لقتلِه، ناسيًا لإحرامِه.
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Leys’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İhramını unutarak, onu öldürmeyi kastedendir.
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبوعيُّ، قال: ثنا الفُضيلُ بنُ عِياضٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: العمدُ هو الخطأُ المكفّرُ.
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâz, Leys’ten, o da Mücâhid’den anlattı, dedi ki: Kasıt, kefaret gerektiren hatadır.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا يونسُ بن محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، قال: ثنا ليثٌ، قال: قال مجاهدٌ: قولُ اللهِ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. قال: فالعمدُ الذي ذكَر اللهُ تعالى أن يصيبَ الصيدَ وهو يريدُ غيرَه، فيصيبَه، فهذا العمدُ المكفَّرُ، فأما الذي يصيبُه غيرَ ناسٍ، ولا مريدٍ لغيرِه، فهذا لا يُحْكَمُ عليه، هذا [أجلُّ من] أن يُحْكَمَ عليه.
Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Leys anlattı, dedi ki: Mücâhid, Allah'ın: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” sözü hakkında şöyle dedi: Allah Teâlâ’nın zikrettiği kasıt; kişinin başka bir şeyi hedeflerken ava isabet ettirmesidir. İşte kefaret gerektiren kasıt budur. Unutmaksızın ve başkasını hedeflemeksizin ona isabet ettiren kimseye gelince; onun hakkında hüküm verilmez, bu durum hakkında hüküm verilmesinden [daha büyüktür] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ ومحمدُ بنُ المثنى، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن الهيثمِ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}. قال: يقتُلُه متعمِّدًا لقتلِه ناسيًا لإحرامِه.
Bize İbn Vekî‘ ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer, Şu‘be’den, o Heysem’den, o Hakem’den, o da Mücâhid’den bu ayet hakkında: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” şöyle dediğini aktardı: İhramını unutarak, öldürmeyi kastederek onu öldürür.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عَدِيٍّ، قال: ثنا شعبةُ، عن الهيثمِ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Heysem’den, o Hakem’den, o da Mücâhid’den aynısını anlattı.
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبى زائدةَ، قال: قال ابن جريجٍ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}: غيرَ ناسٍ لحُرْمِه، ولا مريدٍ غيرَه، فقد أحلَّ، وليست له رخصةٌ، ومن قتَله ناسيًا لحُرْمِه، أو أراد غيرَه فَأَخْطَأ به، فذلك العمدُ المكفَّرُ.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “İhramını unutmayarak ve [avdan] başkasını kastetmeyerek [öldüren kimse], [ihram yasağını] helal saymıştır ve onun için bir ruhsat yoktur. Kim de ihramını unutarak onu öldürürse yahut başka bir şeyi hedefleyip [kazara avı vurarak] hata ederse, işte kefareti gereken kasıt budur.”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سهلُ بنُ يوسفَ، عن عمرٍو، عن الحسنٍ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}: للصيدِ، ناسيًا لإحرامِه، فمن اعتدى بعدَ ذلك متعمِّدًا للصيدِ، يذكُرُ إحرامَه ؟
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf, Amr’dan, o da el-Hasan’dan anlattı: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse”: İhramını unutarak avı [kastedendir]. Bundan sonra ihramını hatırlayarak avı kasten kim haddi aşabilir ki?
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبى عديٍّ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ مسلمٍ، قال: كان الحسنُ يفتى في من قتَل الصيدَ متعمدًا ذاكرًا لإحرامِه: لم يُحْكَمْ عليه. قال إسماعيلُ: وقال حمادٌ عن إبراهيمَ مثلَ ذلك .
Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Adiyy anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Müslim anlattı, dedi ki: Hasan, ihramını hatırladığı hâlde kasten av öldüren kimse hakkında: “Onun aleyhine hüküm verilmez” diye fetva verirdi. İsmâil dedi ki: Hammâd da İbrâhim’den aynısını nakletti .
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عفانُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ سَلَمةَ، قال: أمرني جعفرُ بنُ أبى وَحْشِيَّةَ أن أسألَ عمرَو بنَ دينارٍ عن هذه الآيةِ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} الآية. فسألتُه، فقال: كان عطاءٌ يقولُ: هو بالخيارِ، أيَّ ذلك شاء فعَل، إن شاء أَهْدَى، وإن شاء أَطْعَم، وإن شاء صام. فأَخْبَرتُ به جعفرًا، وقلتُ: ما سمِعتَ فيه؟ فتلكَّأ ساعةً، ثم جعَل يضحَكُ ولا يُخبرني، ثم قال: كان سعيدُ بنُ جبيرٍ يقولُ: يُحْكَمُ عليه من النَّعَمِ هَدْيًا بالغَ الكعبةِ، [إنما جُعِل الطعامُ والصيامُ، فهذا لا يَبْلُغُ ثمنَ الهدى، و] الصيامُ فيه من ثلاثةِ أيامٍ إلى عشَرةٍ.
Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Affân b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme anlattı, dedi ki: Ca‘fer b. Ebî Vahşiyye bana, Amr b. Dînâr’a şu ayeti sormamı emretti: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَZَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır...”. Ona sordum, o da şöyle dedi: Atâ: “O serbesttir, bunlardan hangisini dilerse yapar; dilerse kurban keser, dilerse yedirir, dilerse oruç tutar” derdi. Bunu Ca‘fer’e haber verdim ve: “Bu konuda ne işittin?” dedim. Bir süre duraksadı, sonra gülmeye başladı ve bana haber vermedi; ardından şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr: “Onun aleyhine Kâbe’ye ulaşacak bir hedy olarak davardan hükmedilir; [yedirme ve oruç ise hedyin değerine güç yetiremeyen kimse için konulmuştur ve] bunda oruç üç günden on güne kadardır” derdi.
حدَّثنا ابن البَرْقيِّ، قال: ثنا ابن أبى مريمَ، قال: أخبرنا نافع بنُ يزيدَ، قال: أخبَرنى ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}: غيَر ناسٍ لحُرْمِه، ولا مريدٍ غيرَه، فقد أحلَّ، وليست له رخصةٌ، ومن قتَله ناسيًا، أو أراد
Bize İbnü’l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi‘ b. Yezîd haber verdi, dedi ki: Bana İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse...” [ifadesi], ihramını unutmamış ve başka bir şeyi de hedeflememiş kimsedir. [Böyle yapan kimse] ihramı ihlal etmiştir ve onun için hiçbir ruhsat yoktur. Kim de onu unutarak öldürürse yahut başka bir şeyi hedefler de
غيرَه فأخطأ به، فذلك العمدُ المكفَّرُ .
başkasını hedefler de ava isabet ettirirse, işte kefaret gerektiren kasıt budur .
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: أما الذي يتعمَّدُ فيه الصيدَ وهو ناسٍ لحُرْمِه، أو جاهلٌ أن قتلَه محرَّمُ، فهؤلاء الذين يُحْكُمُ عليهم، فأما من قتَله متعمِّدًا بعدَ نهيِ اللهِ، وهو يعرفُ أنه محرمٌ، وأنه حرامٌ، فذلك يُوكلُ إلى نقمةِ اللهِ، وذلك الذي جعل الله عليه النقمة.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: İhramını unutarak veya onu öldürmenin haram olduğunu bilmeyerek avı kasteden kimseye gelince; işte aleyhlerine hüküm verilecek olanlar bunlardır. Allah'ın yasağından sonra, ihramlı olduğunu ve bunun haram olduğunu bildiği hâlde onu kasten öldüren kimseye gelince; işte o, Allah'ın intikamına havale edilir ve o, Allah'ın aleyhine intikam kıldığı kimsedir.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}. قال: متعمِّدًا لقتلِه، ناسيًا لإحرامِه.
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Leys’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İhramını unutarak, onu öldürmeyi kastedendir.
وقال آخرون: بل ذلك هو العمدُ من المُحْرِمِ لقتلِ الصيدِ ذاكرًا لحُرْمِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, ihramlının ihramını hatırlayarak avı öldürmeyi kastetmesidir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ، قال: يُحْكم عليه في العمدِ والخطأ والنسيانِ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; ve bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o İbn Cüreyc’den, o da Atâ’dan anlattı; [Atâ] şöyle dedi: Kasıt, hata ve unutma durumlarında aleyhine hükmedilir .
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: ثنا ابن جريجٍ، وحدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن ابن جريجٍ، قال: قال طاوسٌ: واللهِ ما قال اللهُ إلا: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı; ve bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc’den anlattı, dedi ki: Tâvûs şöyle dedi: “Vallahi Allah ancak: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse...” buyurmuştur.”
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرني بعضُ أصحابِنا عن الزُّهريِّ، أنه قال: نزَل القرآنُ بالعَمْدِ، وجرت السُّنةُ في الخطأ. يعنى في المُحْرِمِ يصيبُ الصيدَ .
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bazı arkadaşlarımız bana ez-Zührî’den, onun şöyle dediğini bildirdi: Kur'an kasıt hakkında inmiştir, sünnet ise hata hakkında cereyan etmiştir. Yani ihramlının av vurması durumunda .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ}. قال: إن قتَله متعمِّدًا أو ناسيًا، حُكِم عليه، وإن عاد متعمِّدًا، عُجِّلت له العقوبةُ، إلا أن يعفوَ اللهُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onu kasten veya unutarak öldürürse aleyhine hükmedilir. Şayet kasten [bunu yapmaya] dönerse, Allah affetmedikçe cezası kendisine çabuklaştırılır .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن الأعمشِ، عن عمرِو بن مرةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: إنما جُعِلت الكفَّارة في العمدِ، ولكن غُلِّظ عليهم في الخطأ كى يتَّقوا .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, el-A‘meş’ten, o Amr b. Mürre’den, o da Saîd b. Cübeyr’den anlattı; [Saîd] şöyle dedi: Kefaret ancak kasıt hakkında kılınmıştır; fakat sakınsınlar diye hata konusunda da kendilerine zorlaştırılmıştır .