Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 38. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو معاويةَ ووكيعٌ، قالا: ثنا الأعمشُ، عن عمرِو بن مرةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ نحوَه.

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye ve Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize el-A‘meş, Amr b. Mürre’den, o da Saîd b. Cübeyr’den benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن البَرْقيِّ، قال: ثنا ابن أبي مريمَ، قال: أخبرنا نافعُ بنُ يزيدٍ، قال: أخبرنا ابن جريجٍ، قال: كان طاوسٌ يقولُ: واللهِ ما قال اللهُ إلا: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} .

Bize İbnü’l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi‘ b. Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Tâvûs şöyle derdi: Allah’a yemin olsun ki Allah sadece: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” buyurmuştur .

والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا أن يقالَ: إن الله تعالى حرَّم قتلَ صيدِ البرِّ

Bu konuda bize göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah Teâlâ, kara avını öldürmeyi

على كلِّ مُحْرِمٍ في حالِ إحرامِه ما دام حَرامًا، بقولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ}. ثم بيَّن حكمَ من قتَل ما قتَل من ذلك في حالِ إحرامِه متعمِّدًا لقتلِه، ولم يخصِّصْ به المتعمِّد قتلَه في حالِ نسيانِه إحرامَه، ولا المخطئَ في قتله في حالِ ذكرهِ إحرامَه، بل عمَّ في التنزيلِ بإيجابِ الجزاءِ كلَّ قاتلِ صيدٍ في حالِ إحرامَه متعمِّدًا. وغيرُ جائزٍ إحالةُ ظاهرِ التنزيلِ إلى باطنٍ من التأويلِ لا دلالةَ عليه من [نصِّ كتابٍ، ولا خبرٍ لرسولِ اللهِ] ﷺ، ولا إجماعٍ من الأمةِ، ولا دلالةَ من بعضِ هذه الوجوهِ.

ihramlı olduğu sürece ihramlı her kişiye {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ} “Ey iman edenler! Avı öldürmeyin” buyruğuyla haram kılmıştır. Sonra ihramlı iken kasten av öldüren kimsenin hükmünü açıklamış; ihramını unutmuş hâldeyken onu kasten öldüreni veya ihramını hatırladığı hâlde öldürmede hata edeni tahsis etmemiş, bilakis tenzilde ihramlı iken kasten av öldüren herkes hakkında ceza yüklemeyi genel tutmuştur. Tenzilin zahirini, [Kitabın nassından, Resûlullah] ﷺ'in haberinden, ümmetin icmaından veya bu vecihlerin bazısından bir delil bulunmayan batınî bir yoruma çevirmek caiz değildir.

فإذ كان ذلك كذلك، فسواءٌ كان قاتلُ الصيدِ من المُحْرمين عامدًا قتلَه ذاكرًا لإحرامِه، أو عامدًا قتلَه ناسيًا لإحرامِه، أو قاصدًا غيرَه فقتَله ذاكرًا لإحرامِه - في أن على جميعِهم من الجزاءِ ما قال ربُّنا تعالى، وهو مثلُ ما قتَل من النَّعَمِ، يحكُمُ به ذوا عَدْلٍ من المسلمين، أو كفَّارةٌ طعامُ مساكينَ، أو عدلُ ذلك صيامًا. وهذا قولُ عطاءٍ والزُّهْريِّ الذي ذكرناه عنهما [وغيرِهما] ، دونَ القولِ الذي قاله مجاهدٌ.

Durum böyle olunca, ihramlılardan avı öldüren kimsenin; ihramını hatırlayarak kasten öldürmesi ile ihramını unutarak kasten öldürmesi veya başka bir şeyi hedefleyip ihramını hatırlayarak [avı] öldürmesi arasında, hepsine Rabbimiz Teâlâ’nın buyurduğu cezanın —yani Müslümanlardan adalet sahibi iki kişinin takdir edeceği, öldürdüğünün benzeri bir davarın veya yoksulları doyuracak bir kefaretin yahut buna denk bir orucun— gerekmesi bakımından bir fark yoktur. Bu, Mücâhid’in söylediği görüşün aksine, kendilerinden [ve başkalarından] naklettiğimiz Atâ ve ez-Zührî’nin görüşüdür.

وأما ما يلزَمُ بالخطأ قاتلَه، فقد بيَّنا القولَ فيه في كتابِنا "كتاب لطيفِ القولِ في أحكامِ الشرائعِ"، بما أغنى عن ذكرِه في هذا الموضعِ، وليس هذا الموضعُ موضعَ ذكرِه؛ لأن قصدَنا في هذا الكتابِ الإبانةُ عن تأويلِ التنزيلِ، وليس في التنزيلِ للخطأ ذكرٌ فنذكُرَ أحكامَه.

Hata ile [avı] öldürene neyin gerekeceğine gelince; bu konudaki sözü "Kitâbu Latîfi'l-kavli fî ahkâmi'ş-şerâi‘" adlı kitabımızda bu yerde zikretmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıkladık. Burası onun zikredileceği yer de değildir; çünkü bu kitaptaki amacımız tenzilin tevilini açıklamaktır, tenzilde ise hata zikredilmemiştir ki hükümlerini zikredelim.

وأما قولُه: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. فإنه يقولُ: وعليه كِفاءٌ وبدلٌ. يعنى بذلك جزاءَ الصيدِ المقتولِ. يقولُ تعالى ذكرُه: فعلى قاتلِ الصيدِ جزاءُ الصيدِ المقتولِ، مثلُ ما قتَل من النَّعَمِ. وقد ذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ: (فجزاؤُه

Allah Teâlâ'nın: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “...öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezasıdır” buyruğuna gelince; O şöyle buyurmaktadır: [Avı öldüren kimsenin] üzerine bir denk ve bedel gerekir. Bununla öldürülen avın cezasını kastetmektedir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Avı öldüren kimsenin üzerine, davardan öldürdüğü şeyin bir benzeri olarak öldürülen avın cezası gerekir. Bunun Abdullah'ın kıraatinde: (فجزاؤُه

مثلُ ما قتَل من النَّعَمِ) .

مثلُ ما قتَل من النَّعَمِ) (onun cezası, öldürdüğü davarın benzeridir) şeklinde olduğu zikredilmiştir .

وقد اختلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرأَةِ المدينةِ وبعضُ البصريِّين: (فجزاءُ مثل ما قتَل من النَّعَمِ) . بإضافةِ الجزاءِ إلى المثلِ، وخفضِ المثلِ.

Kıraat imamları bunu okumada ihtilaf etmişlerdir; Medine kurrâsının geneli ve bazı Basralılar: (فجزاءُ مثل ما قتَل من النَّعَمِ) şeklinde, cezâ kelimesini misl kelimesine tamlayan yaparak (izafetle) ve misl kelimesini kesralı (cer ile) okumuşlardır.

وقرأ ذلك عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ} . بتنوينِ الجزاءِ ورفعِ المثل بتأويلِ: فعليه جزاءٌ مثلُ ما قتَل.

Kûfelilerin kurrâsının geneli ise: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir ceza vardır” şeklinde, cezâ kelimesini tenvinli ve misl kelimesini merfû (ötreli) olarak, “onun üzerine öldürdüğü şeyin misli bir ceza vardır” teviliyle okumuşlardır.

وأولى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءة من قرَأَ: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ}. بتنوينِ الجزاءِ ورفعِ المثلِ؛ لأن الجزاءَ هو المثلُ، فلا وجهَ لإضافةِ الشيءِ إلى نفسِه.

Bu konuda iki kıraatten doğruya daha yakın olanı , {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir ceza vardır” şeklinde, cezâ kelimesini tenvinli ve misl kelimesini merfû okuyanların kıraatidir; zira ceza, mislin ta kendisidir, dolayısıyla bir şeyin kendisine tamlanan kılınmasının bir vechi yoktur.

وأحسَبُ أن الذين قرءوا ذلك بالإضافةِ، رأوا أن الواجبَ على قاتلِ الصيدِ أن يَجْزِيَ مثلَه من الصيدِ بمثلٍ من النَّعم. وليس ذلك كالذي ذهبوا إليه، بل الواجبُ على قاتلِه أن يَجْزِيَ المقتولَ نظيرَه من النَّعمِ. وإذ كان ذلك كذلك، فالمثلُ هو الجزاءُ الذي أَوْجَبه اللهُ تعالى على قاتلِ الصيدِ، ولن يضافُ الشيءُ إلى نفسِه. ولذلك لم يقرأْ ذلك قارئٌ علِمناه بالتنوينِ ونصبِ "المثلِ". ولو كان المثلُ غيرَ الجزاءِ لجاز في المثلِ النصبُ إذا نُوِّن الجزاءُ، كما نُصِب اليتيمُ، إذ كان غيرَ الإطعامِ في قولِه: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ} [البلد: ١٤، ١٥]. وكما نُصِب الأمواتُ والأحياءُ ونُوِّن الكِفاتُ في قولِه: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} [المرسلات: ٢٥، ٢٦]. إذ كان الكفاتُ غيرَ الأحياءِ والأمواتِ. وكذلك الجزاءُ، لو كان غيرَ المثلِ، لاتسعت القراءةُ في المثلِ بالنصبِ إذا نُوِّن الجزاءُ، ولكنّ ذلك ضاق، فلم يقرأْه أحدٌ بتنوينِ الجزاءِ ونصبِ المثلِ ، إذ كان المثلُ هو الجزاءَ، وكان معنى الكلامِ: ومن قتَله منكم متعمِّدًا فعليه جزاءٌ هو ما قتَل من النَّعَمِ.

Zannederim ki bunu izafetle (tamlamayla) okuyanlar, avı öldüren kimseye gereken şeyin, avdan mislini davardan bir misille karşılaması olduğunu düşündüler. Oysa durum onların düşündüğü gibi değildir; bilakis avı öldüren kimseye gereken şey, öldürülen hayvanı davardan bir dengiyle karşılamaktır. Durum böyle olunca, “misl” (denk), Allah Teâlâ’nın avı öldüren kimseye vacip kıldığı “cezâ”nın (karşılığın) ta kendisidir ve bir şey asla kendisine tamlanan kılınamaz. Bundan dolayı bildiğimiz hiçbir kurrâ bunu cezâyı tenvinli ve “misl”i mansub (üstünlü) olarak okumamıştır. Şayet misl cezâdan farklı bir şey olsaydı, cezâ tenvinlendiğinde misl kelimesinin mansub olması caiz olurdu; nitekim: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ} [el-Beled: 14, 15] “Veya bir kıtlık gününde yakını olan bir yetimi doyurmaktır” kavl-i şerifinde yetim kelimesi doyurmaktan (it‘âm) farklı bir şey olduğu için mansub kılınmıştır. Yine: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} [el-Mürselât: 25, 26] “Biz yeryüzünü dirilere ve ölülere bir toplanma yeri kılmadık mı?” kavl-i şerifinde toplanma yeri (kifât), dirilerden ve ölülerden farklı olduğu için kifât kelimesi tenvinli, diriler ve ölüler kelimeleri de mansub kılınmıştır. Aynı şekilde cezâ da şayet mislden farklı bir şey olsaydı, cezâ tenvinli okunduğunda misl kelimesinin mansub okunması da caiz ve yaygın bir kıraat olurdu. Fakat bu caiz görülmediği için hiç kimse cezâyı tenvinli ve misli mansub okumamıştır . Çünkü misl, cezânın ta kendisidir ve sözün anlamı şöyledir: Sizden kim onu kasten öldürürse, onun üzerine öldürdüğü şeyin davardan dengi olan bir ceza vardır .

ثم اخْتَلف أهلُ العلمِ في صفةِ الجزاءِ، وكيف يَجْزِى قاتلِ الصيدِ من المُحْرمين ما قتَل بمثلِه من النَّعم؛ فقال بعضُهم: يُنْظَرُ إلى أشبهِ الأشياءِ به شبهًا من النَّعم فيَجْزِيه به، ويُهْدِيه إلى الكعبة.

Sonra ilim ehli cezanın niteliği ve ihramlılardan avı öldüren kimsenin öldürdüğü şeyi davardan bir misli ile nasıl karşılayacağı hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: Davardan şekil bakımından ona en çok benzeyen şeylere bakılır, onunla karşılanır ve Kâbe’ye kurban (hedy) olarak gönderilir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ قولَه: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. قال: أما: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. فإن قتَل نَعَامةً أو حمارًا فعليه بَدَنَةٌ، وإن قتَل بقرةً أو إيَّلًا أو أَرْوَى، فعليه بقرةٌ، أو قتَل غزالًا أو أَرْنبًا، فعليه شاةٌ، وإن قتَل ضبًّا أو حِرْباءَ أو يَرْبوعًا، فعليه سَخْلَةٌ قد أكلت العُشْبَ وشرِبت اللبنَ.

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’nin: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” [ifadesine gelince]; şayet bir deve kuşu veya [yaban] eşeği öldürürse ona bir deve (bedene) gerekir; bir [yaban] sığırı, bir dağ keçisi (iyyel) yahut dişi dağ keçisi (ervâ) öldürürse ona bir sığır gerekir; bir ceylan veya bir tavşan öldürürse ona bir koyun gerekir; bir keler (dabb), bukalemun veya arap tavşanı (yerbû) öldürürse ona ot yemiş ve süt içmiş bir oğlak/kuzu (sahle) gerekir.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا هارونُ بنُ المغيرةِ، عن ابن مجاهدٍ، قال: سُئل عطاءٌ: أيُغْرَمُ في صغيرِ الصيدِ كما يُغْرَمُ في كبيرِه؟ قال: أليس يقولُ اللهُ تعالى: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hârûn b. el-Mugīre, İbn Mücâhid’den anlattı, dedi ki: Atâ’ya: “Küçük av için de büyük av için tazmin edildiği gibi mi tazminat ödenir?” diye soruldu. O da: “Yüce Allah: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” buyurmuyor mu?” dedi .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: أخبرنا ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. قال: عليه من النَّعمِ مثلُه .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc bildirdi, dedi ki: Mücâhid: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” [ayeti hakkında]: “Ona davardan onun benzeri gerekir” dedi .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. قال: إذا أصاب المُحْرِمُ الصيدَ، حُكم عليه جزاؤُه من النَّعَمِ، فإن وجَد جزاءَه ذبَحه فتصدَّق به، وإن لم يجدْ جزاءَه قوِّم الجزاءُ دراهمَ، ثم قوِّمت الدراهمُ حنطةً، ثم صام مكانَ كلِّ نصفِ صاعٍ يومًا قال: إنما أُرِيد بالطعامِ الصومُ، فإذا وجَد طعامًا وجَد جزاءً.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o el-Hakem’den, o Mıksem’den, o da İbn Abbâs’tan [Allah Teâlâ’nın]: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” kavli hakkında [şöyle dediğini] anlattı: “İhramlı kişi bir av vurduğunda, aleyhine davardan cezasının ödenmesine hükmedilir. Eğer [buna denk] cezasını bulursa onu keser ve sadaka olarak verir. Şayet cezasını bulamazsa, bu ceza dirhem cinsinden takdir edilir; sonra dirhemler buğday cinsinden takdir edilir, ardından da her yarım sâ‘ yerine bir gün oruç tutar.” Dedi ki: “Yiyecek ile sadece oruç kastedilmiştir. Dolayısıyla yiyecek bulduğunda [ödeyeceği] cezayı bulmuş olur.”

حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباسٍ: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيً بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}. قال: إذا أصاب المحرمُ الصيدَ مُحكم عليه جزاؤُه من النَّعَمِ، فإن لم يجدْ نظَر كم ثمنُه - قال ابن حميدٍ: نظَر كم قيمتُه - فيُقوَّمُ عليه ثمنه طعامًا، فصام مكانَ كلِّ نصفِ صاعٍ يومًا، {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}. قال: إنما أُرِيد بالطعامِ الصيامُ، فإذا وجَد الطعامَ وجَد جزاءَه.

Bize İbn Vekî‘ ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o el-Hakem’den, o Mıksem’den, o da İbn Abbâs’tan [şu ayet hakkında] anlattı: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيً بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır. İçinizden adalet sahibi iki kişi buna hükmeder. Kâbe’ye ulaşacak bir kurbanlık veya yoksulları doyuracak bir kefaret yahut buna denk bir oruç...”. Dedi ki: İhramlı ava isabet ettirdiğinde aleyhine davardan cezasına hükmedilir; şayet bulamazsa bedelinin ne kadar olduğuna bakılır —İbn Humeyd dedi ki: Kıymetinin ne kadar olduğuna bakılır— ve bedeli aleyhine yiyecek olarak takdir edilir; o da her yarım sâ‘ yerine bir gün oruç tutar; {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “...veya yoksulları doyuracak bir kefaret yahut buna denk bir oruç”. Dedi ki: Yiyecekle ancak oruç kastedilmiştir; dolayısıyla yiyeceği bulursa cezasını bulmuş demektir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن سفيانَ بن حسينِ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباس: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}: فإن لم يجِدْ هَدْيًا، قُوِّم الهدىُ عليه طعامًا، وصام عن كلِّ صاعٍ يومين.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn’den, o el-Hakem’den, o Mıksem’den, o da İbn Abbâs’tan [şu ayet hakkında] anlattı: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır”: Şayet hedy bulamazsa, hedy aleyhine yiyecek olarak takdir edilir ve her sâ‘ için iki gün oruç tutar.

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا عَبِيدَةُ بنُ حميدٍ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ}. قال: إذا أصاب الرجلُ الصيدَ حُكِم عليه، فإن لم يكنْ عندَه قُوِّم عليه ثمنُه طعامًا، ثم صام لكلِّ نصفِ صاع يومًا.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abîde b. Humeyd, Mansûr’dan, o el-Hakem’den, o Mıksem’den, o da İbn Abbâs’tan bu ayet hakkında anlattı: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır. İçinizden adalet sahibi iki kişi buna Kâbe’ye ulaşacak bir kurbanlık olarak hükmeder”. Dedi ki: Kişi bir ava isabet ettirdiğinde aleyhine hüküm verilir; şayet yanında bulunmazsa onun bedeli aleyhine yiyecek olarak takdir edilir, sonra her yarım sâ‘ için bir gün oruç tutar.

حدَّثنا أبو كُريبٍ ويعقوبُ، قالا: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا عبدُ الملكِ بنُ عُميرٍ، عن قَبيصةَ بن جابرٍ، قال: ابْتَدرتُ وصاحبٌ لى ظَبْيًا في العَقَبَةِ، فَأَصَبْتُه، فأَتيتُ عمرَ بنَ الخطابِ فذكَرت ذلك له، فأقْبَل على رجلٍ إلى جنبهِ، فنظِرا في ذلك. قال: فقال: اذبَحْ كبشًا.

Bize Ebû Küreyb ve Ya‘kūb anlattılar, dediler ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Umeyr, Kabîsa b. Câbir’den bildirdi, dedi ki: Akabe mevkiinde ben ve bir arkadaşım bir ceylanın peşine düştük ve onu vurdum. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb’a gelip bu durumu ona anlattım. [Ömer] yanındaki bir adama yöneldi ve bu konuda durumu değerlendirdiler. [Kabîsa] dedi ki: [Ömer]: «Bir koç kes» buyurdu.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حُصينٌ، عن الشعبيِّ، قال: أخبرني قَبيصةُ بنُ جابرٍ، نحوًا مما حدَّث به عبدُ الملكِ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, eş-Şa‘bî’den bildirdi, dedi ki: Bana Kabîsa b. Câbir, Abdülmelik’in anlattığına benzer şekilde bildirdi.

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن المسعوديِّ، عن عبدُ الملكِ بن عُميرٍ، عن قبيصةَ بن جابرٍ، قال: قتَل صاحبٌ لى ظبيًا وهو مُحْرِمٌ، فأمَره عمرُ أن يذبَحَ شَاةً فيتصدَّقَ بلحمِها ويُسْقِيَ إهابَها .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, el-Mes‘ûdî’den, o Abdülmelik b. Umeyr’den, o da Kabîsa b. Câbir’den anlattı, dedi ki: Bir arkadaşım ihramlı iken bir ceylan öldürdü; Ömer de ona bir koyun kesip etini sadaka vermesini ve derisini tulum yapmasını emretti .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن بكرِ بن عبدِ اللهِ المزنيِّ، قال: قتَل رجلٌ من الأعرابِ وهو مُحْرِمٌ ظبيًا، فسأل عمرَ، فقال له عمرُ: أهدِ شاةً .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, Dâvûd b. Ebî Hind’den, o da Bekr b. Abdillâh el-Müzenî’den anlattı, dedi ki: Bedevilerden bir adam ihramlı iken bir ceylan öldürdü ve Ömer’e sordu. Ömer de ona: “Bir koyun hedy et” dedi .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن حُصينٍ، وحدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابن فُضيل، قال: ثنا حُصينٌ، عن الشعبيِّ، قال: قال قَبيصةُ بنُ جابرٍ: أَصَبْتُ ظبيًا وأنا مُحْرمٍ، فأتيتُ عمرَ فسألتُه عن ذلك، فأَرْسَل إلى عبدِ الرحمنِ بن عوفٍ، فقلتُ: يا أميرَ المؤمنين، إن أمرَه أهونُ من ذلك. قال: فضرَبني بالدِّرَّة حتى سابقتُه عَدْوًا. قال: ثم قال: قتَلتَ الصيدَ وأنت مُحْرِمٌ، ثم تَغْمَصُ الفُتْيا قال: فجاء عبدُ الرحمنِ فحكَما شاةً.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Ahvas, Husayn’dan anlattı; ve bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl anlattı, dedi ki: Bize Husayn, eş-Şa‘bî’den anlattı, dedi ki: Kabîsa b. Câbir şöyle dedi: İhramlı iken bir ceylan vurdum; sonra Ömer’e gelip bunu ona sordum. O da Abdurrahman b. Avf’a haber gönderdi. Ben: “Ey Müminlerin Emîri! Bunun meselesi bundan daha basittir” dedim. Dedi ki: [Bunun üzerine] kırbaçla bana öyle vurdu ki koşarak ondan kaçtım. Dedi ki: Sonra şöyle dedi: “İhramlı iken av öldürüyorsun, sonra da fetvayı küçümsüyorsun !” Dedi ki: Abdurrahman geldi ve ikisi bir koyuna hükmettiler.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih anlattı, [o da]...

عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. قال: إذا قتَل المحرمُ شيئًا من الصيدِ حُكم عليه فيه ، فإن قتَل ظبيًا أو نحوَه، فعليه شاةٌ تُذْبَحُ بمكةَ، فإن لم يجِدْ فإطعامُ ستةِ مساكينَ، فإن لم يجِدْ فصيامُ ثلاثةِ أيامٍ، فإن قتَل إيَّلا أو نحوَه، فعليه بقرةٌ، وإن قتَل نعامةً أو حمارَ وحشٍ أو نحوَه، فعليه بَدَنةٌ من الإبلِ .

Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan [şu ayet hakkında] bildirdi: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır”. Dedi ki: İhramlı bir av öldürdüğü zaman hakkında hüküm verilir; şayet bir ceylan veya benzerini öldürürse ona Mekke’de kesilecek bir koyun gerekir; şayet bulamazsa altı yoksulu doyurmaktır; şayet bulamazsa üç gün oruç tutmaktır. Şayet bir dağ keçisi/geyik veya benzerini öldürürse ona bir sığır gerekir; şayet bir devekuşu, yaban eşeği veya benzerini öldürürse ona develerden bir kurbanlık (bedene) gerekir .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخبرنا ابن جريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: أرأيتَ إن قتَلتُ صيدًا، فإذا هو أعورُ أو أعرجُ أو منقوصٌ، أَغْرَمُ مثلَه؟ قال: نعم، إن شئتَ. قلتُ: أَوْفَى أحبُّ إليك؟ قال: نعم. وقال عطاءٌ: وإن قتَلتَ ولدَ الظَّبْيِ، ففيه ولدُ شاةٍ، وإن قتلَتَ ولد بقرةٍ وحشيةٍ، ففيه ولدُ بقرةٍ إنسيةٍ مثلُه، فكلُّ ذلك على ذلك .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc bildirdi, dedi ki: Atâ’ya dedim ki: “Ne dersin, bir av öldürsem ve o tek gözlü, topal veya kusurlu çıksa, onun benzerini mi tazmin ederim?” O da: “Evet, dilersen” dedi. Ben: “Kusursuz olanı mı sana daha sevimlidir?” dedim. “Evet” dedi. Ve Atâ şöyle dedi: “Ceylan yavrusunu öldürürsen onda bir koyun yavrusu vardır; yaban sığırı yavrusunu öldürürsen onda onun benzeri bir evcil sığır yavrusu vardır. Hepsi bu şekildedir” .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: أخبرنا عبيدُ بنُ سليمانَ الباهليُّ، قال: سمِعتُ الضحَّاك بنَ مزاحمٍ يقولُ: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}: ما كان من صيدِ البرِّ، مما ليس له قَرْنٌ؛ الحمارُ والنعامةُ، فعليه مثلُه من الإبلِ، وما كان ذا قرنٍ من صيدِ البرِّ، من وَعِلٍ أو إِيَّلٍ، فجزاؤُه من البقرِ، وما كان من ظبْيٍ. فمن الغنمِ مثلُه، وما كان من أرنبٍ، ففيها ثَنِيَّةٌ، وما من يَرْبوع وشبهه، ففيه حَمَلٌ صغيرٌ، وما كان من جرادةٍ أو نحوِها، ففيه قُبْضةٌ من طعامٍ، وما كان من طيرِ البرِّ، ففيه أن يُقَوَّمَ ويتصدَّقَ بثمنه، وإن شاء صام لكلِّ

Hüseyin b. el-Ferec’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid’i şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân el-Bâhilî haber verdi, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim’i şöyle derken işittim: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” [ayeti hakkında]: Kara avından boynuzu olmayan yaban eşeği ve devekuşu gibi [hayvanlar] için, benzeri olarak deveden bir ceza gerekir. Kara avından dağ keçisi veya sığın (geyik) gibi boynuzlu olanların cezası ise sığırdandır. Ceylan cinsinden olanlar için ise benzeri davardandır (koyun-keçi). Tavşan için bir seniyye gerekir. Arap tavşanı (yerbû) ve benzeri için küçük bir kuzu gerekir. Çekirge veya benzeri için bir avuç yiyecek gerekir. Kara kuşları için ise kıymeti takdir edilip bedeli sadaka olarak verilir; dilerse her

نصفِ صاعٍ يومًا، وإن أصاب فرخَ طير بريَّةٍ أو بيضَها، فالقيمةُ فيها طعامٌ أو صومٌ، على الذي يكونُ في الطيرِ، غيرَ أنه قد ذُكِر في بيضِ النعامِ إذا أصابها المُحْرِمُ، أن يَحْمِلَ الفحلُ على عدَّةِ ما أصاب من البيضِ على بكارةِ الإبلِ، فما لقِح منها أهداه إلى البيتِ، وما فسَد منها فلا شيءَ فيه .

yarım sâ‘ için bir gün oruç tutar. Şayet bir kara kuşunun yavrusuna veya yumurtasına isabet ederse (zarar verirse), kuşta olduğu gibi bundaki kıymet de yiyecek veya oruçtur. Ancak ihramlı devekuşu yumurtalarına zarar verdiğinde; zarar verdiği yumurta sayısınca genç dişi develere erkek devenin aştırılması, bunlardan gebe kalanların Beytullah’a hedy olarak gönderilmesi, döl tutmayanlardan ise bir şey gerekmemesi zikredilmiştir .

حدَّثنا ابن البَرْقِيِّ، قال: ثنا ابن أبي مريمَ، قال: أخبرنا نافعٌ، قال: أخبرني ابنُ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: من قتَله - يعنى الصيدَ - ناسيًا، أو أراد غيرَه فأَخْطَأ به، فذلك العمدُ المكفَّرُ، فعليه مثلُه هَدْيًا بالغَ الكعبة، فإن لم يَجِد ابتاع بثمنِه طعامًا فإن لم يجد صام عن كلِّ مُدٍّ يومًا. وقال عطاءٌ: فإن أصاب إنسانٌ نعامةً، كان له - [وإن] كان ذا يسارٍ - [ما شاء] ، إن شاء أن يُهْدِيَ جَزُورًا، أو عَدْلَها طعامًا، أو عَدْلَها صيامًا، أيَّتهن شاء، من أجلِ قولِه: فجزاءٌ، أوْ كذا، [أو كذا] . قال: فكلُّ شيءٍ في القرآنِ: "أَوْ، أَوْه"، فلْيَختَرْ منه صاحبُه ما شاء .

Bize İbnü’l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi‘ haber verdi, dedi ki: Bana İbn Cüreyc bildirdi, dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Kim onu —yani avı— unutarak öldürür veya başkasını hedefler de ava isabet ettirirse, işte kefaret gerektiren kasıt budur; ona Kâbe’ye ulaşacak bir hedy olarak benzeri gerekir; şayet bulamazsa bedeliyle yiyecek satın alır, şayet bulamazsa her müdd için bir gün oruç tutar. Atâ ise şöyle dedi: Bir kimse bir devekuşuna isabet ederse (öldürürse), zengin olsa dahi [şayet] [dilediğini seçme hakkı] vardır; dilerse bir deve kurban eder, dilerse onun dengi yiyecek, dilerse onun dengi oruç [tutar]; O'nun “bir ceza vardır veya şudur [veya budur]” buyruğundan ötürü hangisini dilerse [yapar]. Dedi ki: Kur'an’da geçen her “veya, yahut” ifadesinde, sahibi ondan dilediğini seçsin .

حدَّثنا ابن البَرْقيِّ، قال: ثنا ابن أبى مريمَ، قال: أخبرنا نافعٌ، قال: أخبرني ابن جريجٍ، قال: أخبرني الحسنُ بنُ مسلمٍ، قال: من أصاب من الصيدِ ما يبلُغُ أن يكونَ شاةً فصاعدًا، فذلك الذي قال اللهُ تعالى: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. وأما: {كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} فذلك الذي لا يبلُغُ أن يكونَ فيه هَدْيٌ؛ العصفورُ يُقْتَلُ، فلا يكونُ فيه. قال: {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}: عَدْلُ النعامةِ، أو عَدْلُ العصفورِ، أو

Bize İbnü’l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi‘ haber verdi, dedi ki: Bana İbn Cüreyc bildirdi, dedi ki: Bana el-Hasan b. Müslim haber verdi, dedi ki: Kim avdan bir koyun veya daha büyüğüne tekabül edecek bir şeye isabet ederse (öldürürse), işte bu Allah Teâlâ’nın: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “[onun] cezası, öldürdüğü hayvanın benzeri bir kurbanlıktır” buyurduğu durumdur. {كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} “[yahut] kefaret olarak yoksulları doyurmaktır” buyruğuna gelince; bu da karşılığında hedy gerektirecek miktara ulaşmayan avdır; serçe öldürülür de onda [hedy] olmaz. Dedi ki: {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “yahut buna denk oruç tutmaktır” buyruğu ise; devekuşunun dengi veya serçenin dengi yahut...

عَدْلُ ذلك كلِّه

bütün bunların dengidir .

وقال آخرون: بل يُقوَّمُ الصيدُ المقتولُ قيمتَه من الدراهمِ، ثم يشترى القاتلُ بقيمتِه نِدًّا من النَّعَمِ، ثم يُهْدِيه إلى الكعبةِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis öldürülen avın dirhem cinsinden kıymeti takdir edilir, sonra öldüren kimse kıymeti karşılığında davardan bir emsal satın alır, sonra da onu Kâbe’ye hedy olarak gönderir.

ذكر من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا عَبْدةُ، عن إبراهيمَ، قال: ما أصاب المحرمُ من شيءٍ حُكم فيه قيمتُه .

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Abde, İbrâhîm’den haber verdi; [İbrâhîm] şöyle dedi: İhramlının vurduğu her şeyde onun kıymetine hükmedilir .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن حمادٍ، قال: سمِعتُ إبراهيمَ يقولُ: في كلِّ شيءٍ من الصيدِ ثمنُه.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Hammâd’dan anlattı, dedi ki: İbrâhîm’i şöyle derken işittim: Avdan her şeyde onun bedeli vardır.

وأولى القولين في تأويلِ الآيةِ ما قال عمرُ وابنُ عباسٍ ومن قال بقولِهما: إن المقتولَ من الصيدِ يُجْزَى بمثلِه من النَّعَمِ، كما قال اللهُ تعالى: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. وغيرُ جائزٍ أن يكون مثلُ الذي قتَل من الصيدِ دراهمَ وقد قال اللهُ تعالى: {مِنَ النَّعَمِ}. لأن الدراهمَ ليست من النَّعَمِ في شيءٍ.

Ayetin tevilinde iki görüşten doğruya daha yakın olanı, Ömer, İbn Abbâs ve onların görüşünü benimseyenlerin söylediği şu sözdür: Öldürülen av, Yüce Allah’ın: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır” buyurduğu gibi, davardan onun benzeriyle karşılanır. Yüce Allah: {مِنَ النَّعَمِ} “Davardan” buyurmuşken öldürdüğü avın benzerinin dirhemler olması caiz değildir; çünkü dirhemler davardan hiçbir şey değildir.

فإن قال قائلٌ: فإن الدراهم وإن لم تكن مثلًا للمقتولِ من الصيدِ، فإنه يُشْترى بها المثلُ من النَّعَمِ، فيُهْدِيه القاتلُ، فيكون بفعله ذلك كذلك جازيًا بما قتَل من الصيدِ مثلًا من النَّعَمِ.

Eğer birisi: “Dirhemler öldürülen avın benzeri olmasa bile onunla davardan misli satın alınır, öldüren kişi de onu hedy olarak gönderir; böylece bu fiiliyle avdan öldürdüğü şeye karşılık davardan bir misil ödemiş olur” derse,

قيل له: أفرأيت إن كان المقتولُ من الصيدِ صغيرًا أو كبيرًا أو سليمًا،] ولا يُصابُ] بقيمته من النَّعَم إلا صغيرًا أو مَعِيبًا، أيجوزُ له أن يشترىَ بقيمتِه خلافَه

Ona şöyle denilir: “Ne dersin, şayet öldürülen av küçük yahut büyük ya da kusursuz olsa [ve] onun kıymetiyle davardan ancak küçük veya kusurlu olanı elde edilebilse, kıymetiyle onun aksini satın alması caiz olur mu

وخلافَ صفتِه فيُهْدِيَه، أم لا يجوزُ ذلك له وهو لا يجدُ إلا خلافَه؟ فإن زعَم أنه لا يجوزُ له أن يشترىَ بقيمتهِ إلا مثلَه، تُرِك قولُه في ذلك؛ لأن أهلَ هذه المقالِة يزعُمون أنه لا يجوزُ له أن يشترىَ بقيمةِ ذلك فيُهديُه إلا ما يجوزُ في الضحايا. وإذا أجازوا شراءَ مثلِ المقتولِ من الصيدِ بقيمته وإهداءَها، وقد يكونُ المقتولُ صغيرًا أو معيبًا ، أجاز في الهَدْيِ ما لا يجوزُ في الأضاحي. وإن زعم أنه لا يجوزُ أن يشترىَ بقيمتهِ فيُهديه إلا ما يجوزُ في الضحايا - أَوْضَح بذلك من قولِه الخلافَ لظاهرِ التنزيلِ؛ وذلك أن الله تعالى أَوْجَب على قاتلِ الصيدِ من المُحْرمين عمدًا المثلَ من النَّعَمِ، إذا وجَده؛ وقد زعَم قائلُ هذه المقالِة أنه لا يجبُ عليه المثلُ من النَّعَمِ وهو إلى ذلك واجدٌ سبيلًا.

ve onun niteliğinin aksini satın alıp hedy olarak göndermesi caiz olur mu, yoksa onun aksinden başkasını bulamadığı hâlde bu onun için caiz olmaz mı? Şayet kıymetiyle ancak onun benzerini satın almasının caiz olduğunu iddia ederse, bu konudaki sözü terk edilir; çünkü bu görüşün sahipleri, onun kıymetiyle satın alıp hedy edebileceği şeyin ancak kurbanlıklarda caiz olan şeyler olduğunu iddia etmektedirler. Öldürülen avın mislinin onun kıymetiyle satın alınmasını ve hedy edilmesini caiz gördüklerinde —ki öldürülen hayvan bazen küçük veya kusurlu olabilir— hedyde kurbanlıklarda caiz olmayan şeyi caiz kılmış olurlar. Şayet onun kıymetiyle satın alıp hedy edebileceği şeyin ancak kurbanlıklarda caiz olan şey olduğunu iddia ederse, bu sözüyle tenzilin zahirine muhalefet ettiğini açıkça ortaya koymuş olur; zira Yüce Allah, ihramlılardan avı kasten öldürene, bulabildiği takdirde davardan mislini vacip kılmıştır; oysa bu görüşün sahibi, buna bir yol bulduğu hâlde davardan mislinin ona vacip olmadığını iddia etmiştir.

ويقالُ لقائلِ ذلك: أرأيتَ إن قال قائلٌ آخرُ: ما على قاتلِ ما لا تبلُغُ من الصيدِ قيمتُه ما يصابُ به من النَّعَمِ ما يجوزُ في الأضاحي، من إطعامٍ ولا صيامٍ؛ لأن الله تعالى إنما خيَّر قاتلِ الصيدِ من المُحْرمين في أحدِ الثلاثةِ الأشياءِ التي سمَّاها في كتابِه، فإذا لم يكنْ له إلى واحدٍ من ذلك سبيلٌ، سقَط عنه فرضُ الآخرَين؛ لأن الخيارَ إنما كان له وله إلى الثلاثةِ سبيلٍ، فإذا لم يكنْ له إلى بعضِ ذلك سبيلٌ، بطَل فرضُ الجزاءِ عنه؛ لأنه ليس ممن عُنِى بالآيةِ. نظيرَ الذي قلتَ أنتَ: إنه إذا لم يكنِ المقتولُ من الصيدِ تبلغ قيمته ما يصاب من النعمِ ما يجوزُ في الضحايا،

Bunu söyleyen kimseye şöyle denir: Ne dersin; şayet başka birisi: "Avdan kıymeti, kurbanlıklarda caiz olan davardan bir hayvana denk gelmeyen şeyi öldüren kimseye ne [fakirleri] doyurma ne de oruç gerekir; zira Allah Teâlâ ihramlılardan av öldüren kimseyi Kitabında ismen belirttiği üç şeyden birini seçmekte muhayyer bırakmıştır. Dolayısıyla bunlardan birine imkânı kalmadığında diğer ikisinin farziyeti de üzerinden düşer. Çünkü muhayyerlik ancak onun her üçüne de imkânı varken geçerliydi; bunlardan bir kısmına imkânı olmayınca ceza farziyeti de üzerinden kalkar; zira o bu ayetle kastedilen kimselerden değildir" dese —ki bu, senin: "Öldürülen avın kıymeti, davardan kurbanlıklarda caiz olan şeye ulaşmadığı takdirde...

فقد سقط فرضُ الجزاءِ بالمثلِ من النعمِ عنه، وإنما عليه الجزاءُ بالإطعامِ أو الصيامِ - هل بينكَ وبينَه فرقٌ من أصلٍ أو نظيرٍ، فلن يقولَ في أحدِهما قولًا إلا أُلْزِم في الآخرِ مثلَه.

davardan misli ile ceza farziyeti üzerinden düşmüştür ve ona ancak yedirme veya oruçla ceza gerekir” dediğin sözün bir benzeri olarak— seninle onun arasında bir asıl veya emsal bakımından bir fark var mıdır? İkisinden biri hakkında ne söz söylerse, diğerinde de aynısı kendisine bağlayıcı kılınır.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ}.

Yüce Allah'ın: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder; Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: يحكُمُ بذلك الجزاءِ الذي هو مثلُ المقتولِ من الصيدِ من النعمِ عَدْلان منكم. يعنى: فقيهانِ عالمانِ من أهلِ الدينِ والفضلِ. {هَدْيًا}. يقولُ: يقضى بالجزاءِ دَوا عَدْلٍ أَن يُهْدَى فيبلُغَ الكعبةَ. والهاءُ في قولِه: {يَحْكُمُ بِهِ}. عائدةٌ على الجزاءِ.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Davardan, av olarak öldürülenin misli olan bu cezaya sizden iki adil kişi hükmeder. Yani: Din ve fazilet ehlinden fakih ve âlim iki kişi. {هَدْيًا} “Kurbanlık olarak”. [Şöyle] buyurmaktadır: İki adil kişi cezanın hedy edilip Kâbe'ye ulaşmasına hükmeder. {يَحْكُمُ بِهِ} “Buna hükmeder” sözündeki bitişik zamir ise cezaya dönmektedir.

ووجهُ حكمِ العَدْلين إذا أرادا أن يحكُما بمثلِ المقتولِ من الصيدِ من النعمِ على القاتلِ، أن ينظُرا إلى المقتولِ ويَسْتَوْصِفاه، فإن ذَكَر أنه أصاب ظبيًا صغيرًا، حكَما عليه من ولدِ الضأنِ بنظيرِ ذلك الذي قتَله في السنِّ والجسمِ. فإن كان الذي أصاب من ذلك كبيرًا، حكَما عليه من الضأنِ بكبيرٍ. وإن كان الذي أصاب حمارَ وحشٍ، حكَما عليه ببقرةٍ؛ إن كان الذي أصاب كبيرًا فكبيرًا من البقرِ، وإن كان فصغيرًا. وإن كان المقتولُ ذَكَرًا، فمثلُه من ذكورِ البقرِ. وإن كان أُنثى، فمثلُه من البقِر أُنثى. ثم كذلك ذلك ، ينظران إلى أشبه الأشياء بالمقتول من الصيدِ شبهًا من النعمِ، فيحكُمان عليه به، كما قال تعالى ذكرُه.

İki adil kişi, avı öldüren kimseye davardan öldürülenin misliyle hükmetmek istediklerinde verecekleri hükmün şekli şöyledir: Öldürülen ava bakarlar ve onu nitelendirmesini isterler; şayet küçük bir ceylan vurduğunu söylerse, yaş ve cüsse bakımından öldürdüğü o hayvanın bir benzeri olarak ona koyun yavrusuyla hükmederler. Şayet bundan vurduğu hayvan büyükse, ona koyun cinsinden büyük bir hayvanla hükmederler. Şayet vurduğu hayvan yabaneşeği ise, ona bir sığırla hükmederler; vurduğu büyükse sığırdan da büyük , küçükse küçük [hükmederler]. Şayet öldürülen erkek ise, sığırın erkeklerinden onun misliyle; dişi ise, sığırdan dişi olan misliyle hükmederler. İşte bunun gibi , öldürülen ava davardan benzerlikçe en çok benzeyen şeylere bakarlar ve Yüce Allah'ın buyurduğu gibi onun aleyhine bununla hükmederler.

وبمثلِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ في ذلك بينَهم.

Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini, kendi aralarındaki [bazı] görüş ayrılıklarıyla birlikte tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال في ذلك بنحوِ الذي قلنا فيه

Bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda görüş belirtenlerin zikri:

حدَّثنا هنَّادُ بنُ السَّرِي، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: أخبرنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن بكرِ بن عبدِ اللهِ المزنيِّ، قال: كان رجلان من الأعرابِ مُحْرِمان ، فأحاش أحدُهما ظبيًا فقتَله الآخرُ، فأتيا عمرَ وعندَه عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ، فقال له عمرُ : ما ترى؟ قال: شاةً. قال: وأنا أَرَى ذلك، اذْهَبا فَأَهْدِيا شَاةً. فلما مَضَيا قال أحدُهما لصاحبِه: ما درى أميرُ المؤمنين ما يقولُ حتى سأل صاحبَه. فسمِعها عمرُ فردَّهما، فقال: هل تقرأ ان سورةَ "المائدة"؟ فقالا: لا. فقرأ عليهما: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}. ثم قال: استعَنتُ بصاحبي هذا .

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den haber verdi; o şöyle dedi: Bedevilerden ihramlı iki adam vardı . Biri bir ceylanı ürkütüp kovaladı , diğeri de onu öldürdü. Ömer'e geldiler; yanında Abdurrahman b. Avf vardı. Ömer ona : "Ne dersin?" dedi. O: "Bir koyun" dedi. [Ömer]: "Ben de öyle görüyorum. Gidin ve bir koyunu hedy olarak kurban edin" dedi. İkisi dönüp gittiklerinde biri arkadaşına: "Müminlerin emiri, yanındakine sorana kadar ne diyeceğini bilemedi" dedi. Ömer bunu işitince onları geri çağırdı ve: "Siz Mâide Suresi'ni okuyor musunuz?" diye sordu. "Hayır" dediler. Bunun üzerine onlara: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” [ayetini] okudu . Sonra: "İşte bu arkadaşımdan yardım aldım " dedi.

حدَّثنا أبو كُريبٍ ويعقوبُ، قالا: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا عبدُ الملكِ بن عُميرٍ، قبيصةَ بن جابرٍ، قال: ابْتَدرتُ أنا وصاحبٌ لى ظبيًا في العقبةِ، فأصبتُه، فأتيتُ عمرَ بنَ الخطابِ فذكرتُ ذلك له، فأَقْبَل على رجلٍ إلى جنبِه، فنظَرا في ذلك. قال: فقال: اذبحْ كبشًا - قال يعقوبُ في حديثهِ: فقال لي: اذبحْ شاةٍ - فانصرفتُ فأتيتُ صاحبي، فقلت: إن أميرَ المؤمنين لم يدرِ ما يقولُ. فقال صاحبي: انحَرْ ناقتَك. فسمِعها عمرَ بنَ الخطابِ، فأَقْبَل عليَّ ضربًا بالدِّرَّةِ، وقال: تقتُلُ الصيدَ وأنت مُحْرِمٌ، وتَغْمَصُ الفُتْيَا! إن الله تعالى يقولُ في كتابه: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} هذا ابن عوفٍ وأنا عمرُ .

Bize Ebû Küreyb ve Ya‘kūb anlattılar, dediler ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Umeyr, Kabîsa b. Câbir'den haber verdi; o şöyle dedi: Ben ve bir arkadaşım Akabe'de bir ceylana doğru atıldık ve ben onu vurdum. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb'a gelip bu durumu ona anlattım. O da yanındaki bir adama yöneldi ve bu hususta [birlikte] değerlendirmede bulundular. Dedi ki: [Ömer]: "Bir koç kes" dedi. -Ya‘kūb rivayetinde: "Bana: 'Bir koyun kes' dedi" demiştir.- Bunun üzerine ayrılıp arkadaşımın yanına geldim ve: "Müminlerin emiri ne söylediğini bilemedi" dedim. Arkadaşım da: "Deveni boğazla" dedi. Ömer b. el-Hattâb bunu işitti ve kamçıyla bana vurmaya başlayarak şöyle dedi: "Hem ihramlı olduğun halde av öldürüyorsun hem de verilen fetvayı küçümsüyorsun! Şüphesiz Allah Teâlâ Kitabı'nda: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişi buna hükmetsin” buyurmaktadır. İşte şu İbn Avf, ben de Ömer'im!" .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حُصينٌ، عن الشعبيِّ، قال: أخبرني قَبيصةُ بنُ جابرٍ، بنحوِ ما حدَّث به عبدُ الملكِ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Şa‘bî'den haber verdi; o şöyle dedi: Bana Kabîsa b. Câbir, Abdülmelik'in rivayet ettiğinin benzerini anlattı.

حدَّثنا هنَّادٌ وأبو هشام، قالا: ثنا وكيعٌ، عن المسعوديِّ، عن عبدِ الملكِ بن عُميرٍ، عن قَبيصةَ بن جابرٍ، قال: خرَجنا، فكنا إذا صلَّينا الغداةَ اقتدنا رواحلَنا، نتماشى نتحدَّثُ. قال: فبينما نحن ذاتَ غداةٍ إذ سنَح لنا ظبيٌّ أو برَح، فرماه رجلٌ منا بحجرٍ، فما أخطأ خُشَشَاءَه، فركب رَدْعَه ميِّتًا. قال: قال: فعظَّمنا عليه، فلما قدِمنا مكةَ خرَجتُ معه حتى أتينا، عمرَ، فقصَّ عليه القصةَ. قال: وإذا إلى جنبِه رجلٌ كأن وجهَه قُلْبُ فضةٍ - يعنى عبدِ الرحمنِ بن عوفٍ - فالْتَفت إلى صاحبِه فكلَّمه. قال: ثم أَقْبَل على الرجلِ، قال: أعمدًا قتلتَه أم خطأً؟ قال الرجلُ: لقد تعمَّدتُ رميَه، وما أردتُ قتلَه. فقال عمرُ: ما أراك إلا قد أشركت بينَ العمدِ والخطأ، اعمِدْ إلى شاةٍ فاذبَحْها، وتصدَّق بلحمِها، وأسقِ إهابَها. قال: فقمنا من عندِه، فقلتُ: أيها الرجلُ عظِّمِ شعائرَ اللهِ، فما درَى أمير المؤمنين ما يُفْتيِك حتى سأل صاحبَه، اعمْدَ

Bize Hennâd ve Ebû Hişâm anlattı, dediler ki: Bize Vekî‘, Mes‘ûdî'den, o Abdülmelik b. Umeyr'den, o da Kabîsa b. Câbir'den anlattı; o şöyle dedi: [Hac amacıyla] yola çıktık. Sabah namazını kıldığımızda bineklerimizi önümüze katar, birlikte yürür ve sohbet ederdik. [Kabîsa] dedi ki: Bir sabah vakti biz bu hâldeyken karşımıza bir ceylan çıktı [ve sağa ya da sola doğru geçti]. İçimizden bir adam ona bir taş attı; [taş] tam kulak arkasındaki boynuz köküne isabet etti ve [ceylan] boynu üstü yere kapaklanarak öldü. [Kabîsa] dedi ki: Biz bu fiili onun aleyhine çok büyük [bir vebal] saydık. Mekke'ye vardığımızda, Ömer'in yanına varıncaya kadar onunla birlikte gittim. [Adam] durumu ona anlattı. [Kabîsa] dedi ki: Bir de baktık ki [Ömer'in] yanında yüzü sanki gümüş bir bilezik gibi olan bir adam -yani Abdurrahman b. Avf- vardı. [Ömer] yanındaki arkadaşına dönüp onunla konuştu. [Kabîsa] dedi ki: Sonra [Ömer] adama dönüp: "Onu kasten mi öldürdün yoksa kazara mı?" diye sordu. Adam: "Ona taş atmayı kasten yaptım; fakat öldürmeyi kastetmemiştim" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Görüyorum ki sen kasıt ile hatayı birleştirmişsin; bir koyuna yönel de onu kurban et, etini sadaka olarak dağıt ve derisini de su kabı yapılmak üzere [ihtiyaç sahiplerine] ver" dedi. [Kabîsa] dedi ki: Onun huzurundan kalktık. Ben [arkadaşıma]: "Ey adam! Allah'ın şeâirine (hükümlerine) tazim göster; baksana müminlerin emîri yanındaki arkadaşına soruncaya kadar sana nasıl fetva vereceğini bilemedi. [Hemen] yönel

إلى ناقتك فانحرها، فلعلَّ ذاك. قال قبيصةُ: ولا أذكرُ الآيةَ من سورةِ "المائدة": {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}. قال: فبلَغ عمرَ مقالتي، فلم يَفْجَأنا منه إلا ومعه الدِّرَّةُ. قال: فعلا صاحبي ضربًا بالدِّرَّةِ، وجعَل يقولُ: أقتلتَ في الحرَمِ، وسفَّهتَ الحكمَ؟ قال: ثم أَقْبَل عليَّ، فقلتُ: يا أمير المؤمنين، لا أُحِلُّ لك اليومَ شيئًا يحرُمُ عليك منى. قال: يا قَبيصةُ بنُ جابرٍ، إنى أراك شابَّ السنِّ، فسيحَ الصدرِ، بَيِّنَ اللسانِ، وإن الشابَّ يكونُ فيه تسعةُ أخلاقٍ حسنةٌ، وخلقٌ سيِّيءٌ، فيُفْسِدُ الخلقُ السيِّئُ الأخلاقَ الحسنةَ، فإياك وعثراتِ الشبابِ .

devene yönel ve onu kurban et; belki [kefaret] odur" dedim. Kabîsa dedi ki: Mâide Suresi'ndeki: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” ayetini hatırlamıyordum. Dedi ki: Sözüm Ömer'e ulaştı. Bir de baktık ki aniden elinde kamçıyla çıkageldi. Dedi ki: Kamçıyla arkadaşımı dövmeye başladı ve: "Harem'de [av] mı öldürdün ve hükmü hafife mi aldın?" demeye başladı. Dedi ki: Sonra bana yöneldi. Ben: "Ey müminlerin emiri! Bugün senin aleyhinde olan ve sana haram kılınan hiçbir şeyi sana helal kılmıyorum" dedim. [Ömer] şöyle dedi: "Ey Kabîsa b. Câbir! Görüyorum ki sen genç yaştasın, gönlü genişsin, dili açıksın. Şüphesiz genç bir kimsede dokuz güzel ahlak ve bir kötü ahlak bulunur da o kötü ahlak diğer güzel ahlakları bozar. Gençlik tökezlemelerinden sakın! "

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن مخارقٍ، عن طارقٍ، قال: أَوْطَأَ أَرْبدُ ضبًّا، فقتَله وهو مُحْرِمٌ، فأتى عمرَ ليحكُمَ عليه، فقال له عمرُ: احكُمْ معى. فحكَما فيه جَدْيًا قد جمَع الماءَ والشجرَ . ثم قال عمرُ: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Muhârık'tan, o Târık'tan anlattı; o şöyle dedi: Erbed ihramlı iken [binek hayvanıyla] bir kertenkelenin üzerinden geçip onu öldürdü. Bunun üzerine hakkında hüküm vermesi için Ömer'e geldi. Ömer ona: "Benimle birlikte sen de hüküm ver" dedi. İkisi onun hakkında suyu ve otu toplamış (semirmiş) bir oğlak ile hükmettiler. Sonra Ömer: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” dedi.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا جامعُ بنُ حمادٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن رجلًا أصاب صيدًا، فأتى ابنَ عمرَ فسأله عن ذلك، وعندَه عبدُ اللهِ بن صفوانَ، فقال ابنُ عمرَ لابنِ صفوانَ: إما أن أقولَ فتصدِّقَني، وإما أن تقولَ فأُصدِّقَك. فقال ابن صفوانَ: بل أنت فقلْ. فقال ابن

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Câmi‘ b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre bir adam bir av [hayvanı] vurdu; ardından İbn Ömer'e gelip bunun hükmünü sordu, yanında da Abdullah b. Safvân bulunuyordu. İbn Ömer, İbn Safvân'a: "Ya ben [bir hüküm] söyleyeyim sen beni tasdik et ya da sen söyle ben seni tasdik edeyim" dedi. İbn Safvân: "Aksine, sen söyle" dedi. Bunun üzerine İbn

عمرَ، ووافقه على ذلك عبدُ اللهِ بنُ صفوانَ .

Ömer [bir hüküm] söyledi ve Abdullah b. Safvân da bu konuda ona katıldı .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا هشامٌ، عن ابن سيرينَ، عن شُريحٍ، أنه قال: لو وَجَدْتُ حكَما عَدْلًا لحكَمتُ في الثعلبِ جَدْيًا، وجدىٌ أحبُّ إليَّ من ثَعْلبٍ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, İbn Sîrîn'den, Şüreyh'in şöyle dediğini haber verdi: "Âdil bir hakem bulsaydım tilki için bir oğlakla hükmederdim; bir oğlak bana tilkiden daha sevimlidir."

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أبي مِجْلزٍ، أن رجلًا سأل ابنَ عمرَ عن رجلٍ أصاب صيدًا وهو محرمٌ، وعندَه ابن صفوانَ، فقال له ابن عمرَ: إما أن تقولَ فأُصدِّقَك، أو أقول وتُصدِّقَنى؟ قال: قلْ وأُصدِّقَك .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebû Miclez'den anlattı: Bir adam İbn Ömer'e ihramlıyken av vuran bir adam hakkında sordu; yanında İbn Safvân da vardı. İbn Ömer ona: "Ya sen söyle ben seni tasdik edeyim, ya da ben söyleyeyim sen beni tasdik et" dedi. O: "Sen söyle, ben seni tasdik edeyim " dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن أبي وائلٍ، قال: أخبرني أبو حَريزٍ البَجَليُّ، قال: أصبتُ ظبيًا وأنا محرمٌ، فذكَرت ذلك لعمرَ، فقال: ائتِ رجلين من إخوانِك فلْيحكُما عليك. فأتيتُ عبدَ الرحمنِ وسعدًا ، فحكَما عليَّ تَيْسًا أَعْفَرَ . قال أبو جعفرٍ: الأعفرُ الأبيضُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Mansûr'dan, o Ebû Vâil'den anlattı; o şöyle dedi: Bana Ebû Harîz el-Becelî haber verdi; o şöyle dedi: İhramlıyken bir ceylan vurdum. Bunu Ömer'e anlattım. O: "Kardeşlerinden iki adama git, senin aleyhine hükmetsinler" dedi. Abdurrahman ve Sa‘d'a gittim; aleyhime alaca beyaz bir erkeç ile hükmettiler. Ebû Ca‘fer dedi ki: el-A‘fer, beyaz demektir.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ بإسنادِه، عن عمرَ مثلَه.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Mansûr'dan kendi isnadıyla Ömer'den aynısını anlattı.

حدَّثنا عبدُ الحميدِ، قال: أخبرنا إسحاقُ، عن شريكٍ، عن أشعثَ بن سوَّارٍ، عن ابن سيرينَ، قال: كان رجلٌ على ناقةٍ وهو محرمٌ، فأَبْصَر ظبيًا يأوى إلى أَكَمةٍ، فقال: لأنظُرَنَّ أنا أسبقُ إلى هذه الأكمةِ أم هذا الظبيُ؟ فوقَعت عنزٌ من الظباءِ تحتَ قوائمِ ناقتِه فقتَلتها، فأتَى عمرَ، فذكَر ذلك له، فحكَم عليه هو وابنُ عوفٍ عنزًا عفراءَ. قال: وهى البيضاءُ.

Bize Abdülhamîd anlattı, dedi ki: Bize İshak, Şerîk'ten, o Eş‘as b. Sevvâr'dan, o İbn Sîrîn'den haber verdi; o şöyle dedi: Bir adam ihramlıyken devesinin üzerindeydi. Bir tepeye sığınan bir ceylan gördü ve: "Bu tepeye ben mi önce varacağım yoksa bu ceylan mı, mutlaka bakacağım " dedi. Ceylanlardan bir dişi geyik devesinin ayakları altına düştü ve [deve] onu öldürdü. Ömer'e gelip bunu ona anlattı. Ömer ve İbn Avf onun aleyhine alaca beyaz bir keçi ile hükmettiler. Dedi ki: O da beyaz olandır.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُليَةَ، قال: أخبرنا أيوبُ، عن محمدٍ، أن رجلًا أَوْطَأ ظبيًا وهو محرمٌ، فأتى عمرَ، فذكَر ذلك له، وإلى جنبِه عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ، فأقْبَل على عبدِ الرحمنِ فكلَّمه، ثم أَقْبَل على الرجلِ، فقال: أَهْدِ عنزًا عفراءَ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed'den haber verdi: Bir adam ihramlıyken [binek hayvanıyla] bir ceylanın üzerinden geçti. Ömer'e gelip bunu ona anlattı; yanında Abdurrahman b. Avf vardı. [Ömer] Abdurrahman'a yönelip onunla konuştu, sonra adama dönüp: "Alaca beyaz bir dişi keçi kurban et" dedi.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ أنه كان يقولُ: ما أصاب المُحْرِمُ من شيءٍ لم يمضِ فيه حُكومةٌ ، استقبل به، فيحكُمُ فيه ذوا عَدْلٍ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugīre, İbrâhim'den haber verdi; o şöyle derdi: İhramlının vurduğu şey hakkında daha önce geçmiş bir hüküm yoksa, yeniden değerlendirilir ve hakkında iki adil kişi hükmeder.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يَعْلَى، عن عمرِو بن حُبْشيٍّ، قال: سمِعت رجلًا سأل عبدَ اللهِ بنَ عمرَ عن رجلٍ أصاب ولدَ أَرْنبٍ، فقال: فيه ولدُ ماعزٍ فيما أرى أنا. ثم قال لي: أكذاك؟ فقلت: أنت أعلمُ منى. فقال: قال اللهُ تعالى: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ya‘lâ'dan, o Amr b. Hubşî'den anlattı; o şöyle dedi: Bir adamın Abdullah b. Ömer'e tavşan yavrusu vuran bir kimse hakkında sorduğunu işittim. [İbn Ömer]: "Benim gördüğüme göre onda keçi yavrusu gerekir" dedi. Sonra bana: "Öyle değil mi?" dedi. Ben: "Sen benden daha iyi bilirsin" dedim. Bunun üzerine: "Allah Teâlâ: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” buyurmuştur" dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ وسهلُ بنُ يوسفَ، عن حميدٍ، عن بكرٍ، أن رجلين أَبْصَرا ظبيًا وهما مُحْرمان، فتراهنا، وجعل كلُّ واحدٍ منهما لمن

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî ve Sehl b. Yûsuf, Humeyd'den, o da Bekr'den anlattı: İki adam ihramlıyken bir ceylan gördüler, aralarında bahse tutuştular ve her biri [ceylana önce] ulaşacak olana...

سبَق إليه، فسبَق إليه أحدُهما، فرماه بعصاه، فقتَله، فلما قدِما مكةَ، أتيا عمرَ يختصِمان إليه، وعندَه عبدُ الرحمنِ بن عوفٍ، فذكَرا ذلك له، فقال عمرُ: هذا قِمارٌ، ولا أجيزُه. ثم نظَر إلى عبدِ الرحمنِ، فقال: ما ترى؟ قال: شاةً. فقال عمرُ: وأنا أرى ذلك. فلما قفَّى الرجلان من عندِ عمرَ، قال أحدُهما لصاحبَه: ما درَى عمرُ ما يقولُ حتى سأل الرجلَ. فردَّهما عمرُ، فقال: إن الله تعالى لم يرضَ بعمرَ وحدَه فقال: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}. وأنا عمرُ، وهذا عبدُ الرحمنِ [بنُ عوف] .

ulaşacak olana bir pay belirledi. İçlerinden biri ona önce ulaştı ve bastonunu atıp onu öldürdü. Mekke'ye vardıklarında aralarındaki davayı çözmesi için Ömer'e geldiler; yanında Abdurrahman b. Avf da vardı. Bunu ona anlattılar. Ömer: "Bu kumardır ve ben buna cevaz vermem" dedi. Sonra Abdurrahman'a bakıp: "Ne dersin?" dedi. O: "Bir koyun" dedi. Ömer: "Ben de öyle görüyorum" dedi. İki adam Ömer'in yanından dönüp gittiklerinde, biri arkadaşına: "Ömer adama soruncaya kadar ne diyeceğini bilemedi" dedi. Ömer onları geri çağırdı ve şöyle dedi: "Allah Teâlâ sadece Ömer ile yetinmeyip: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” buyurmuştur. Ben Ömer'im, bu da Abdurrahman [b. Avf'tır] ."

وقال آخَرون: بل ينظُرُ العَدْلان إلى الصيدِ المقتولِ، فيقوِّمانِه قيمتَه دراهمَ، ثم يأمُران القاتلَ أن يشترِىَ بذلك من النعمِ هديًا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, iki adil kişi öldürülen ava bakarlar, onun kıymetini dirhem cinsinden belirlerler, sonra [avı] öldürene bununla davardan kurbanlık bir hedy satın almasını emrederler.

فالحاكمان يَحْكُمان في قول هؤلاءِ بالقيمةِ، وإنما يُحتاجُ إليهما لتقويمِ الصيدِ قيمتَه في الموضعِ الذي أصابه فيه.

Bu kimselerin görüşüne göre iki hakem kıymet ile hükmeder; ikisine duyulan ihtiyaç ise avın vurulduğu yerdeki değerinin biçilmesi içindir.

وقد ذكَرنا عن إبراهيمَ النخعيِّ فيما مضى قبلُ أنه كان يقولُ: ما أصاب المحرمُ من شيءٍ حُكم فيه قيمتُه . وهو قولُ جماعةٍ من مُتَفقهةِ الكوفيِّين.

Daha önce İbrâhim en-Nehaî'den onun şöyle dediğini zikretmiştik: "İhramlının vurduğu her şey hakkında onun kıymetiyle hükmedilir ." Bu, Kûfeli fakihlerden bir grubun da görüşüdür.

وأما قولُه: {هَدْيًا}. فإنه مُصدرٌ على الحالِ من "الهاءِ" التي في قولِه: {يَحْكُمُ بِهِ}.

{هَدْيًا} “Kurbanlık olarak” sözü ise, {يَحْكُمُ بِهِ} “Buna hükmeder” ifadesindeki zamirden hâl olarak mansuptur.

وقولُه: {بَالِغَ الْكَعْبَةِ}. من نعتِ الهَدْيِ وصفتِه. وإنما جاز أن يُنعتَ به وهو مضافٌ إلى معرفةٍ؛ لأنه في معنى النكرةِ. وذلك أن معنى قوِله: {بَالِغَ الْكَعْبَةِ}: يبلُغُ الكعبةَ. فهو وإن كان مضافًا، فمعناه التنوينُ؛ لأنه بمعنى

Yüce Allah'ın: {بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “Kâbe'ye ulaşacak” sözü, "hedy" (kurbanlık) kelimesinin sıfatı ve nitelemesidir. [Nekre olan hedy kelimesinin] marife bir isme muzaf olduğu halde bununla nitelenmesinin câiz olması, onun nekre anlamında bulunmasındandır. Zira O'nun: {بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “Kâbe'ye ulaşacak” sözünün manası, "Kâbe'ye ulaşacak olan" demektir. Dolayısıyla her ne kadar muzaf olsa da [nekre gibi] tenvin hükmündedir; çünkü anlamı

الاستقبال . وهو نظيرُ قولِه: {هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا} [الأحقاف: ٢٤]. فوصَف بقوله: {مُمْطِرُنَا}. عارضًا؛ لأن في: "ممطرنا" معنى التنوينِ؛ لأن تأويلَه الاستقبالُ، فمعناه : هذا عارضٌ يمطِرُنا. فكذلك ذلك في قولِه: {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ}.

gelecek zaman anlamındadır. Bu, Yüce Allah'ın: {هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا} [الأحقاف: ٢٤] “Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur” sözünün benzeridir. {مُمْطِرُنَا} “Bize yağmur yağdıracak” sözüyle bir bulutu nitelemiştir; çünkü "bize yağmur yağdıracak" ifadesinde tenvin anlamı vardır, zira tevili gelecek zamandır; manası da : "Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur" demektir. İşte {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” sözünde de durum böyledir.

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ}.

Yüce Allah'ın: {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} “Veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: أو عليه كفَّارةٌ طعامُ مساكينَ. و الكفَّارةُ معطوفةٌ على الجزاءِ في قولِه: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Veya onun üzerine yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret vardır. "Kefaret" kelimesi, {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü hayvanın misli davardan bir ceza vardır” sözündeki ceza kelimesi üzerine matuftur.

واخْتَلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ: (أَوْ كَفَّارَةُ طعامِ مَساكِينَ). بالإضافةِ .

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli bunu izafetle (أَوْ كَفَّارَةُ طعامِ مَساكِينَ) şeklinde okumuştur .

وأما قرأةُ أهلِ العراقِ، فإن عامَّتَهم قرءوا ذلك بتنوينِ الكفَّارة ورفعِ الطعامِ: {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} .

Irak kurrâsının geneli ise bunu kefaret kelimesinin tenvini ve taâm kelimesinin ref'i ile: {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} “Veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret” şeklinde okumuştur.

وأَوْلَى القراءتين في ذلك عندَنا بالصوابِ قراءةُ من قرأ بتنوينِ الكفَّارةِ ورفعِ الطعامِ ؛ للعلةِ التي ذكَرناها في قولِه: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} .

Bu konuda bize göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı, {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü hayvanın misli davardan bir ceza vardır” sözünde zikrettiğimiz illet sebebiyle, kefaret kelimesini tenvinli ve taâm kelimesini merfu okuyanın kıraatidir .

واخْتَلف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك أن القاتلَ وهو محرمٌ، صيدًا عمدًا، لا يخلُو من وجوبِ بعضِ

Ehl-i tevil (tefsir ehli), [Allah Teâlâ'nın]: {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} “Veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret” sözünün anlamı konusunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; ihramlı iken kasten bir av öldüren kimsenin, [üzerine] bazısının vacip olmasından hâlî kalmayacağı/kurtulamayacağı...

هذه الأشياء الثلاثة التي ذكَر اللهُ تعالى؛ من مثلِ المقتولِ هَدْيًا بالغَ الكعبة، أو طعامِ مساكينَ كفَّارةً لما فعل، أو عدلِ ذلك صيامًا، لا أنه مُخيَّرٌ في أيِّ ذلك شاء فعَل، وأنه بأيِّها كان كفَّر، فقد أدَّى الواجبَ عليه. وإنما ذلك إعلامٌ من اللهِ تعالى عبادَه أن قاتلَ ذلك، كما وصَف، لن يخرُجَ حكمُه من إحدى الخلالِ الثلاثةِ. قالوا: فحكمُه إن كان على المِثْلِ قادرًا أن يُحْكَمَ عليه بمثلِ المقتولِ من النَّعمِ، لا يُجْزِئُه غيرُ ذلك ما دام للمِثْلِ واجدًا. قالوا: فإن لم يكنْ له واجدًا، أو لم يكنْ للمقتولِ مثلٌ من النَّعمِ، فكفَّارتُه حينَئذٍ إطعامُ مساكينَ.

Allah Teâlâ'nın zikrettiği şu üç şeyden birinin vacip olmasıdır: Öldürülenin benzeri olarak Kâbe'ye ulaşan bir kurbanlık, yaptığına kefaret olarak yoksulları doyurmak veya buna denk oruç tutmaktır; yoksa dilediğini yapmakta muhayyer olduğu ve bunlardan hangisiyle kefaret öderse ödesin üzerine düşen vacibi yerine getirmiş olacağı anlamına gelmez. Bu ancak, vasfettiği şekilde avı öldüren kimsenin hükmünün bu üç durumdan birinin dışına çıkmayacağını Allah Teâlâ'nın kullarına bildirmesidir. Dediler ki: Misline güç yetirebiliyorsa onun hükmü, davardan öldürülenin misliyle hükmedilmesidir; mislini bulabildiği sürece bundan başkası ona yeterli olmaz. Dediler ki: Şayet onu bulamazsa veya öldürülenin davardan bir misli yoksa, işte o takdirde kefareti yoksulları doyurmaktır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ}. قال: إذا قتَل المحرمُ شيئًا من الصيدِ حُكِم عليه فيه، فإن قتَل ظبيًا أو نحوَه، فعليه شاةٌ تُذْبَحُ بمكةَ، فإن لم يجِدْ فإطعامُ ستةِ مساكينَ، فإن لم يجدْ فصيامُ ثلاثةِ أيامٍ، وإن قتَل إيَّلًا أو نحوَه، فعليه بقرةٌ، فإن لم يجدْ أَطْعَم عشرين مسكينًا، فإن لم يجدْ صام عشرين يومًا، وإن قتَل نعامةً أو حمارَ وحشٍ أو نحوَه، فعليه بَدَنَةٌ من الإبلِ، فإن لم يجد أَطْعَم ثلاثين مسكينًا، فإن لم يجدْ صام ثلاثين يومًا، والطعامُ مُدٌّ مُدٌّ، شِبَعَهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbas'tan [naklen]: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, yaptığı işin vebalini tatması için, öldürdüğünün misli davardan bir ceza gerekir. Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder; Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret yahut onun dengi oruç tutmaktır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: İhramlı bir kimse avdan bir şey öldürdüğünde, onun hakkında hüküm verilir; şayet bir ceylan veya benzerini öldürmüşse, üzerine Mekke'de kesilecek bir koyun gerekir; bulamazsa altı yoksulu doyurmak, onu da bulamazsa üç gün oruç tutmak gerekir. Şayet bir dağ keçisi veya benzerini öldürmüşse, üzerine bir sığır gerekir; bulamazsa yirmi yoksulu doyurur, bulamazsa yirmi gün oruç tutar. Şayet bir devekuşu veya yabaneşeği veya benzerini öldürmüşse, üzerine develerden bir kurbanlık gerekir; bulamazsa otuz yoksulu doyurur, bulamazsa otuz gün oruç tutar. Yiyecek ise onları doyuracak şekilde birer müddür .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [o da]...

أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ}. إلى قولِه: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}: فالكفَّارة من قتَل ما دونَ الأرنبِ إطعامٌ .

babasından, o İbn Abbas'tan Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin” sözünden {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” sözüne kadar olan ayet hakkında şöyle dediğini anlattı: Tavşandan daha küçük bir şeyi öldüren kimsenin kefareti doyurmaktır .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباسٍ، قال: إذا أصاب المحرمُ الصيدَ حُكم عليه جزاؤُه من النَّعمِ، فإن وجَد جزاءَه ذبَحه فتصدَّق به، وإن لم يجدْ جزاءَه، قُوِّم الجزاءُ دراهمَ، ثم قُوِّمت الدراهمُ حِنْطَةً، ثم صام مكانَ كلِّ نصفِ صاعٍ يومًا. قال: إنما أُرِيد بالطعامِ الصومُ، فإذا وجَد طعامًا وجَد جزاءً.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o İbn Abbas'tan anlattı; o şöyle dedi: İhramlı ava isabet ettirdiğinde, üzerine davardan cezasıyla hükmedilir; şayet cezasını bulursa onu kesip sadaka olarak dağıtır. Şayet cezasını bulamazsa, ceza dirhem cinsinden takdir edilir; sonra dirhemler buğday cinsinden takdir edilir; sonra her yarım sâ‘ karşılığında bir gün oruç tutar. Dedi ki: Yemek ile ancak oruç kastedilmiştir; dolayısıyla yiyecek bulduğunda cezayı bulmuş demektir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن زُهير، عن جابرٍ، عن عطاءٍ ومجاهدٍ وعامرٍ: {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}. قال: إنما الطعامُ لمن لم يَجِدِ الهَدْيَ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Züheyr'den, o Câbir'den, o Atâ, Mücâhid ve Âmir'den [naklen]: {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “Yahut onun dengi oruç” [ayeti hakkında] şöyle dediklerini anlattı: Yemek, ancak hedy bulamayan kimse içindir.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ أنه كان يقولُ: إذا أصاب المحرمُ شيئًا من الصيدِ، عليه جزاؤُه من النعمِ، فإن لم يجدْ، قُوِّم الجزاءُ دراهمَ، ثم قُوِّمت الدراهمُ طعامًا، ثم صام لكلِّ نصفِ صاعٍ يومًا .

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugīre, İbrâhim'den haber verdi; o şöyle derdi: İhramlı avdan bir şeye isabet ettirdiğinde üzerine davardan cezası gerekir; şayet bulamazsa ceza dirhem olarak takdir edilir , sonra dirhemler yiyecek olarak takdir edilir, sonra da her yarım sâ‘ için bir gün oruç tutar .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن حمادٍ، قال: إذا أصاب المُحْرِمُ الصيدَ، فحكم عليه، فإن فضَل منه ما لا يُتمُّ نصفِ صاعٍ، صام له يومًا، ولا

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, o da Hammâd'dan [naklen] anlattı; [Hammâd] şöyle dedi: İhramlı ava isabet ettirip de aleyhine hüküm verildiğinde, şayet bundan yarım sâ‘ı tamamlamayan bir miktar artarsa, onun yerine bir gün oruç tutar ve...

يكونُ الصومُ إلا على من لم يجدْ ثمنَ هَدْيِ فيُحْكَمُ عليه الطعامُ، فإن لم يكنْ عندَه طعامٌ يتصدَّقُ به، حُكم عليه الصومُ، فصام مكانَ كلَّ نصفِ صاعٍ يومًا، {كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ}. قال: فيما لا يبلُغُ ثَمَنَ هَدْيٍ، {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}. من الجزاءِ إذا لم يجدْ ما يشترى به هَدْيًا، أو ما يَتصدَّقُ به، مما لا يبلُغُ ثمنَ هَدْي، حُكِم عليه الصيامُ مكانّ كلِّ نصفِ صاعٍ يومًا.

Oruç ise ancak kurbanlık hedy bedelini bulamayan ve üzerine yemekle hükmedilen kimse içindir; şayet yanında sadaka verecek bir yiyecek yoksa üzerine oruçla hükmedilir ve her yarım sâ‘ yerine bir gün oruç tutar. {كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} “Yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret” [hükmü], hedy bedeline ulaşmayan şeylerdedir dedi. {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “Yahut onun dengi oruç” ise; hedy satın alacak veya hedy bedeline ulaşmayan şeylerden sadaka verecek bir şey bulamadığı zaman cezadan [ödenir], her yarım sâ‘ yerine bir gün oruç ile aleyhine hükmedilir.

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: أخبرنا ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. قال: عليه من النَّعم مثلُه هديًا بالغَ الكعبة، ومن لم يَجِد، ابتاع قيمتَه طعامًا، فيُطْعِمُ كل مسكينٍ مُدَّين، فإن لم يجدْ صام عن كلِّ مُدَّين يومًا .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Mücâhid: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğünün misli davardan bir ceza vardır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Onun üzerine Kâbe'ye ulaşan bir kurbanlık olarak davardan misli gerekir; bulamayan kimse onun kıymetiyle yiyecek satın alır ve her bir yoksula iki müd yedirir; şayet bulamazsa her iki müd için bir gün oruç tutar .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا}. إلى قولِه: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ}. قال: إذا قتَل صيدًا، فعليه جزاؤُه مثلُ ما قتَل من النعمِ، فإن لم يجدْ ما حُكِم عليه، قوِّم الفداءُ: كم هو درهمًا؟ و قدِّر ثمنُ ذلك بالطعامِ على المسكينِ، فصام عن كلِّ مسكينٍ يومًا، ولا يحِلُّ طعامُ المسكينِ؛ لأنَّ من وجَد طعامَ المسكينِ فهو يجدُ الفداءَ.

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen]: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” sözünden {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ} “Kim de tekrar dönerse, Allah ondan intikam alır” sözüne kadar [olan ayet hakkında] şöyle dediğini anlattı: Bir av öldürdüğü zaman, üzerine davardan öldürdüğünün misli olan cezası gerekir; şayet aleyhine hükmedilen şeyi bulamazsa, fidye dirhem olarak kaç para edeceği takdir edilir ve bunun bedeli yoksul başına yiyecek ile hesaplanır; o da her yoksul için bir gün oruç tutar; [parası yokken] yoksulu doyurması helal olmaz, çünkü yoksulun yiyeceğini bulan kimse fidyeyi de bulmuş demektir.

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن ابن جريجٍ، قال: قال لي الحسنُ

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı, dedi ki: Bana el-Hasen

ابن مسلمٍ: من أصاب الصيدَ فيما جزاؤُه شاةٌ، فذلك الذي قال اللهُ تعالى ذكرُه: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ}. وما كان من كفَّارة بإطعامِ مساكينَ، مثلُ العصفورِ يُقْتَلُ ولا يبلُغُ أن يكونَ فيه هَدْىٌ، {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}. قال: عَدْلُ النعامةِ أو العصفورِ، أو عدلُ ذلك كلِّه. فذكَرت ذلك لعطاءٍ، فقال: كلُّ شيءٍ في القرآنِ: "أَوْ، أَوْ". فلصاحبِه أن يختارَ ما شاء .

b. Müslim şöyle dedi: Cezası koyun olan şeylerden bir av vuran kimse hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Öldürdüğü hayvanın misli davardan bir ceza vardır; buna, içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder”. Öldürülen ve onda kurbanlık hedy bulunacak miktara ulaşmayan serçe gibi şeylerdeki yoksulları doyurma kefareti ve {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “Yahut onun dengi oruç” [hükmü hakkında] ise şöyle dedi: Devekuşunun dengi veya serçenin dengi yahut bütün bunların dengidir. Bunu Atâ'ya zikrettim, o şöyle dedi: Kur'an'da yer alan her "veya, yahut" ifadesinde, [mükellef] kimsenin dilediğini seçme hakkı vardır .

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبرنا سفيانُ بنُ حسينٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}: فإن لم يجدْ جزاءٌ قوِّم عليه الجزاءُ طعامًا، ثم صام لكلِّ صاعٍ يومين.

Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Hüseyn, el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğünün misli davardan bir ceza vardır” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Şayet bir ceza [ödeyecek hayvan] bulamazsa, ceza onun aleyhine yiyecek olarak takdir edilir, sonra her sâ‘ için iki gün oruç tutar.

وقال آخَرون: معنى ذلك أن للقاتلِ صيدًا عمدًا وهو محرمٌ، الخيارَ بينَ إحدى الكفَّاراتِ الثلاثِ، وهى الجزاءُ بمثلِه من النَّعمِ، والطعامُ، والصومُ. قالوا: وإنما تأويلُ قولِه: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} - {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}: فعليه أن يَجْزِى بمثلِه من النَّعم، أو يُكفِّرَ بإطعامِ مساكينَ، أو بعدلِ الطعامِ من الصيامِ.

Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı, ihramlı iken kasten av öldüren kimsenin üç kefaretten birini seçme hakkına sahip olmasıdır; bunlar da davardan misliyle ceza, yiyecek yedirme ve oruçtur. Onlar şöyle dediler: Allah Teâlâ'nın: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğünün misli davardan bir ceza vardır” - {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “Yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret, ya da onun dengi oruç [vardır]” sözünün tevili şudur: Üzerine davardan mislini ceza olarak ödemek veya yoksulları doyurarak kefaret vermek yahut yiyeceğin dengi kadar oruç tutmak [seçeneklerinden biri] gerekir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هنَّادٌ بنُ السَّريِّ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: أخبرنا ابن جريجٍ، عن عطاءٍ في قولِ اللهِ تعالى: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا}. قال: إن أصاب إنسانٌ

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan [naklen], Allah Teâlâ'nın: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “[Ona] öldürdüğünün misli davardan bir ceza vardır ki Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olmak üzere içinizden adalet sahibi iki kişi buna hükmeder yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret veya buna denk oruç [tutmaktır]” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Şayet bir insan...

محرمٌ نعامةً، فإن له - وإن كان ذا يَسَارٍ - أن يُهْدِيَ ما شاء جَزُورًا، أو عَدْلَها طعامًا، أو عَدْلَها صياما. قال: كلُّ شيءٍ في القرآنِ: أَوْ، أَوْ". فلْيَختَرْ منه صاحبه ما شاء .

ihramlı iken bir devekuşu vurursa -zengin de olsa- dilediği gibi bir deve kurban etme veya onun dengi yiyecek yedirme yahut onun dengi oruç tutma hakkına sahiptir. Dedi ki: Kur'an'da yer alan her "veya, yahut" ifadesinde [mükellef] kimse ondan dilediğini seçsin .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حجَّاجٌ، عن عطاءٍ في قولِه: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ}. قال: ما كان في القرآنِ "أَوْ كذا، أَوْ كذا" فصاحبُه فيه بالخيارِ، أيَّ ذلك شاء فعَل .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Atâ'dan [naklen] O'nun: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğünün misli davardan bir ceza vardır” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Kur'an'da geçen her "veya şöyle, yahut böyle" ifadesinde, [mükellef] kimse muhayyerdir; bunlardan hangisini dilerse onu yapar .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أسباطُ وعبدُ الأعلى، عن داودَ، عن عكرمةَ، قال: ما كان في القرآنِ: "أَوْ، أَوْ"؛ فهو فيه بالخيارِ، [وما كان] : "فمن لم يجدْ"، فالأولُ ، ثم الذي يليه .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Esbât ve Abdül‘alâ, Dâvûd'dan, o İkrime'den [naklen] anlattı, o şöyle dedi: Kur'an'da yer alan her "veya, yahut" ifadesinde [mükellef] kimse serbesttir; [ve her] "Kim de bulamazsa" ifadesinde ise önce birinci [hüküm] , sonra onun ardından gelen [hüküm uygulanır] .