والكعبةُ سُمِّيت - فيما قيل - كعبةً لتربيعِها.
Söylendiğine göre Kâbe'ye, dört köşe (murabba) olmasından dolayı Kâbe adı verilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: إنما سُمِّيت الكعبةَ لأنها مُرَبَّعةٌ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: "Kâbe'ye ancak dört köşe (murabba) olduğu için bu isim verilmiştir."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا هاشمُ بنُ القاسمِ، عن أبي سعيدٍ المؤدِّبِ، عن النَّضْرِ بن عَرَبيٍّ، عن عكرمةَ، قال: إنما سُمَّيت الكعبةَ لتربيعِها .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım, Ebû Saîd el-Müeddib'den, o en-Nadr b. Arabî'den, o da İkrime'den anlattı; dedi ki: "Kâbe'ye ancak dört köşeli olmasından dolayı bu isim verilmiştir" .
وقيل: {قِيَامًا لِلنَّاسِ}. بالياءِ، وهو من ذواتِ الواوِ؛ لكسرةِ القافِ، وهى فاءُ الفعلِ، فجُعِلت العينُ منه بالكسرةِ ياءً ، كما قيل في مصدرِ قمتُ: قيامًا، وصمتُ: صيامًا، فحُوِّلت العينُ من الفعلِ وهى واوٌ ياءً؛ لكسرةِ فائِه، وإنما هو في الأصلِ: قمتُ قوامًا، وصمتُ صِوَامًا، وكذلك قولُه: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ}. فحُوِّلت واوُها ياءً؛ إذ هي قِوَامٌ. وقد جاء ذلك من كلامِهم مَقُولًا على أصلِه الذي هو أصلُه، قال الراجزُ :
{قِيَامًا لِلنَّاسِ} “insanlar için bir dayanak” [ifadesindeki kıyâm kelimesi] aslen vav'lı kökten geldiği halde, fâü'l-fiil olan kaf harfinin kesreli olması sebebiyle ya ile okunmuştur. Kesreden dolayı ayne'l-fiil ya harfine dönüştürülmüştür ; nitekim "kumtü" fiilinin masdarı için "kıyâmen", "sumtü" için "sıyâmen" denilmiştir. Fâü'l-fiilinin kesreli oluşu sebebiyle fiilin ayne'l-fiili olan vav, ya'ya çevrilmiştir. Halbuki aslı "kumtü kıvâmen" ve "sumtü sıvâmen" şeklindedir. Aynı şekilde O'nun {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir dayanak kıldı” sözünde de aslı "kıvâm" iken vav harfi ya'ya çevrilmiştir. Arapların kelamında bu kelime asıl hali üzere de söylenmiştir; nitekim recez şairi şöyle demiştir :
قِوامُ دُنْيَا وقِوَامُ دِينِ
"Dünyanın nizamı ve dinin nizamı."
فجاء به بالواوِ على أصلِه.
Böylece onu aslı üzere vav ile getirmiştir.
وجعَل تعالى ذكرُه الكعبةَ والشهرَ الحرامَ والهَدْيَ والقلائدَ قِوامًا لمن كان يحرِّمُ ذلك من العربِ ويعظِّمُه ، بمنزلةِ الرئيسِ الذي يقومُ به أمرُ تُبَّاعِه.
Zikri yüce olan [Allah], Kâbe'yi, haram ayı, kurbanlığı ve gerdanlıklı kurbanlıkları; Araplardan bunları haram sayıp hürmet gösterenler ve yüceltenler için, tıpkı tebaasının işlerini çekip çeviren bir reis konumunda bir nizam ve dayanak kılmıştır.
وأما الكعبةُ فالحَرَمُ كلُّه، وسمَّاها اللهُ تعالى ذكرُه حرامًا؛ لتحريمِه إيَّاها أن
Kâbe’ye gelince; [o], Harem bölgesinin tamamıdır. Zikri yüce olan Allah, onun;
يُصادَ صيدُها، أو يُخْتَلى خَلاها ، أو يُعْضَدَ شجرُها.
avının avlanmasını, taze otunun biçilmesini veya ağacının kesilmesini haram kıldığı için "harâm" diye isimlendirmiştir.
وقد بيَّنا ذلك بشواهدِه فيما مضى قبلُ .
Bunu daha önce delilleriyle açıklamıştık .
وقولُه: {وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَل الشهرَ الحرامَ والهَدْيَ والقلائدَ أيضًا قيامًا للناسِ، كما جعَل الكعبةَ البيتَ الحرامَ لهم قيامًا.
O'nun: {وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ} “haram ayı, kurbanı ve gerdanlıklı kurbanlıkları [da]” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir dayanak kıldığı gibi, haram ayı, kurbanı ve gerdanlıklı kurbanlıkları da onlar için bir dayanak kılmıştır.
و "الناسُ" الذين جعَل ذلك لهم قيامًا مختلَفٌ فيهم؛ فقال بعضُهم: جعَل اللهُ ذلك في الجاهليةِ قيامًا للناسِ كلِّهم.
Kendileri için bunların dayanak kılındığı "insanlar" hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları: "Allah bunu Câhiliye döneminde bütün insanlar için bir nizam kıldı" demişlerdir.
وقال بعضُهم: بل عنَى به العربَ خاصةً.
Bazıları ise: "Aksine bununla özellikle Arapları kastetmiştir" demişlerdir.
وبمثلِ الذي قلنا في تأويلِ القِوَامِ قال أهلُ التأويلِ.
Kıvâmın tevili hususunda söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال: عنَى اللهُ تعالى ذكرُه بقولِه: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ}. القِوامَ. على نحوِ ما قلنا
Zikri yüce olan Allah'ın {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir dayanak kıldı” sözüyle, bizim söylediğimiz gibi "kıvâm"ı (nizam ve düzeni) kastettiğini söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: أخبرنا مَن سمِع خُصَيفًا يُحدِّثُ عن مجاهدٍ في: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ}. قال: قِوامًا للناسِ .
Bize Hünnâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Husayf'ı Mücâhid'den {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir dayanak kıldı” [ayeti hakkında] anlatırken işiten kimse bildirdi; dedi ki: "İnsanlar için bir kıvâm (nizam vesilesi) kıldı" .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن خُصَيفٍ، عن سعيدِ
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh, İsrâîl'den, o Husayf'tan, o da Saîd
ابن جبيرٍ: {قِيَامًا لِلنَّاسِ}. قال: صلاحًا لدينِهم .
b. Cübeyr'den {قِيَامًا لِلنَّاسِ} “insanlar için bir dayanak” [ifadesi hakkında] anlattı; dedi ki: "Dinlerinin salahı (düzene girmesi) [kıldı]" .
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: أخبرنا داودُ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ}. قال: حينَ لا يرجُون جنةً، ولا يخافُون نارًا، فشدَّد اللهُ ذلك بالإسلامِ.
Bize Hünnâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir dayanak kıldı” [ayeti hakkında] bildirdi; dedi ki: "[Bu], ne bir cennet umdukları ne de bir ateşten korktukları dönemdeydi. Sonra Allah bunu İslâm ile pekiştirdi."
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، عن إسرائيلَ، عن أبي الهيثمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ قولَه: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ}. قال: شدَّةً لدينِهم.
Bize Hünnâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, İsrâîl'den, o Ebü'l-Heysem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir dayanak kıldı” sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Dinleri için bir güç ve kuvvet [kıldı]."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن أبي الهيثمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Ebü'l-Heysem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den aynısını anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ}. قال: قيامُها أن يأمَنَ مَن توجَّه إليها .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir dayanak kıldı” sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Onun kıyâm olması, oraya yönelen kimsenin güvende olmasıdır" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ}: يعني قيامًا لدينِهم، ومعالِمَ لحجِّهم.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanı ve gerdanlıklı kurbanlıkları insanlar için bir dayanak kıldı” sözü hakkında anlattı: "Yani dinleri için bir kıyâm (dayanak) ve hacları için nişanelerdir" [demektir].
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينُ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ}: جعَل اللهُ هذه الأربعةَ قيامًا للناسِ، هو قِوامُ أمرِهم .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanı ve gerdanlıklı kurbanlıkları insanlar için bir dayanak kıldı” [ayeti hakkında] anlattı: "Allah bu dördünü insanlar için bir nizam kıldı; bu onların işlerinin kıvâmıdır (düzenidir)" .
وهذه الأقوالُ وإن اخْتَلفت من قائلِها ألفاظُها، فإن معانيَها آيلةٌ إلى ما قلنا في ذلك، من أن القِوامَ للشيءِ هو الذي به صلاحُه، كما الملِكُ الأعظمُ قِوامُ رعيتِه ومَن في سلطانِه؛ لأنه مدبِّرُ أمرِهم، وحاجزُ ظالِمهم عن مظلومِهم، والدافعُ عنهم مكروهَ مَن بغاهم وعاداهم، وكذلك كانت الكعبةُ والشهرُ الحرامُ والهَدْيُ والقلائدُ قِوامَ أمرِ العربِ الذي كان به صلاحُهم في الجاهليةِ، وهى في الإسلامِ لأهلِه معالمُ حجِّهم ومناسكِهم، ومتوجَّهُهم لصلاتِهم، وقِبْلتُهم التي باسْتقْبالِها يَتِمُّ فرضُهم.
Bu görüşlerin lafızları söyleyenlere göre farklılık gösterse de anlamları, bu hususta söylediğimiz şeye varmaktadır: Bir şeyin "kıvâm"ı , onunla düzene girdiği şeydir; nitekim büyük hükümdar da tebaasının ve egemenliği altındakilerin nizamıdır (kıvâmıdır). Çünkü o, onların işlerini idare eden, zalimlerini mazlumlarından alıkoyan, onlara azgınlık eden ve düşmanlık besleyenlerin kötülüklerini onlardan defedendir. İşte Kâbe, haram ay, kurbanlık ve gerdanlıklı kurbanlıklar da Câhiliye döneminde Arapların işlerinin kendisiyle düzeldiği nizamlarıydı. İslâm'da ise [Kâbe] Müslümanlar için haclarının ve menâsiklerinin alametleri, namazlarında yöneldikleri yer ve yönelmekle farzlarını tamamladıkları kıbleleridir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قالت جماعةُ أهلِ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini bir grup tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا جامعُ بنُ حمادٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ}: حواجزَ أبقاها اللهُ بينَ الناسِ في الجاهليةِ، فكان الرجلُ لو جرَّ كلَّ جريرةٍ، ثم لجأ إلى الحرَمِ، لم يُتناوَلْ، ولم يُقْرَبْ، فكان الرجلُ لو لَقِى قاتلَ أبيه في الشهرِ الحرامِ، لم يعرِضْ له، ولم يَقْرَبْه، وكان الرجلُ إذا أراد البيتَ تقلَّد قلادةً من شَعَرِ، فَأَحْمَته ومنَعتْه من الناسِ، وكان إذا نَفَرَ تقلَّد قِلادةً من
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Câmi‘ b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakletti; Katâde] { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ } “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanı ve gerdanlıklı kurbanlıkları insanlar için bir dayanak kıldı” ayeti hakkında [şöyle] demiştir: "[Bunlar], Allah'ın Câhiliye döneminde insanlar arasında bıraktığı engellerdi. Bir adam her türlü suçu işlese, ardından Harem'e sığınsa ona dokunulmaz ve yanına yaklaşılmazdı. Bir kimse haram ayda babasının katiliyle karşılaşsa bile ona ilişmez ve yanına yaklaşmazdı. Bir adam Beyt'e [gitmek] istediğinde kıldan bir gerdanlık takınır, bu da onu korur ve insanlardan muhafaza ederdi. [Hacdan] döneceği zaman ise..."
الإِذْخِرِ ، أو من لحاءِ السَّمُرِ ، فمنعَتْه من الناسِ حتى يأتيَ أهلَه؛ حواجزٌ أبقاها اللهُ بينَ الناسِ في الجاهليةِ .
izhir otundan veya semür ağacı kabuğundan bir gerdanlık takınır ve bu [gerdanlık] ailesinin yanına varıncaya kadar onu insanlardan korurdu. Bunlar, Allah'ın Câhiliye döneminde insanlar arasında bıraktığı engellerdi" .
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ}. قال: كان الناسُ كلُّهم فيهم ملوكٌ تدفَعُ بعضَهم عن بعضٍ. قال: ولم يكنْ في العربِ ملوكٌ تدفَعُ بعضهم عن بعضٍ، فجعَل اللهُ تعالى ذكرُه لهم البيتَ الحرامَ قيامًا، يدفَعُ بعضَهم عن بعضٍ به، والشهرَ الحرامَ كذلك، يدفَعُ اللهُ بعضَهم عن بعضٍ بالأشهرِ الحُرُمِ والقلائدِ. قال: ويَلْقَى الرجلُ قاتلَ أخيه أو ابن عمِّه فلا يَعْرِضُ له، وهذا كلُّه قد نُسِخ .
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ} “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanı ve gerdanlıklı kurbanlıkları insanlar için bir dayanak kıldı” sözü hakkında şöyle dedi: "Bütün milletlerin içlerinde, birbirlerini [saldırmaktan] meneden kralları vardı. Araplarda ise birbirlerini engelleyecek krallar yoktu. Bu yüzden zikri yüce olan Allah onlar için Beyt-i Harâm'ı bir nizam kıldı; onun vesilesiyle birbirlerini [saldırmaktan] engellerdi. Haram ayı da öyle kıldı; Allah haram aylar ve takılan gerdanlıklar vasıtasıyla onları birbirinden alıkoyardı." Dedi ki: "Kişi kardeşinin veya amcasının oğlunun katiliyle karşılaşır da ona ilişmezdi. Bütün bunların hükmü ise neshedilmiştir" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَالْقَلَائِدَ}: كان ناسٌ يتقلَّدون لحاءَ الشجرِ في الجاهليةِ إذا أرادوا الحجَّ، فيُعْرَفون بذلك.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَالْقَلَائِدَ} “gerdanlıklı kurbanlıklar” [hakkında] anlattı: "Câhiliye döneminde birtakım insanlar hacca gitmek istediklerinde ağaç kabuğu takınırlardı ve bununla tanınırlardı."
وقد أتينا على البيانِ عن ذكرِ "الشهرِ الحرامِ" و "الهَدْيِ" و "القلائدِ" فيما مضَى، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
"Haram ay", "kurbanlık" ve "gerdanlıklı kurbanlıklar"ın zikrine dair açıklamayı, daha önce bu yerde tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde etraflıca yapmıştık.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧)}.
{ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧)} “Bu, Allah'ın göklerde olanı da yerde olanı da bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini bilmeniz içindir” [ayetinin] teviline dair söz:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ}: تصييرَه الكعبةَ البيتَ الحرامَ قيامًا للناسِ والشهرَ الحرامَ والهَدْىَ والقلائدَ. يقولُ تعالى ذكرُه: صيَّرتُ لكم أيُّها الناسُ ذلك قيامًا، كي تعلَموا أن مَن أَحْدَث لكم لمصالحِ دنياكم ما أَحْدَث مما به قِوامُكم، علمًا منه بمنافعِكم ومضارِّكم، أنه كذلك يعلَمُ جميعَ ما في السماواتِ وما في الأرضِ، مما فيه صلاحُ عاجلِكم وآجلِكم، ولتعلَموا أنه بكلِّ شيءٍ عليمٌ، لا يَخْفَى عليه شيءٌ من أمورِكم وأعمالِكم، وهو مُحْصِيها عليكم، حتى يجازيَ المحسنَ منكم بإحسانِه، والمسيءَ منكم بإساءتِه.
Zikri yüce olan [Allah], {ذَلِكَ} “Bu” sözüyle; Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanı ve gerdanlıklı kurbanlıkları insanlar için bir dayanak kılmasını kastetmektedir. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Dünyanızın maslahatları için nizamınızı sağlayan bu şeyleri yaratan ve sizin faydalarınızı ve zararlarınızı bilen Zât'ın , aynı şekilde dünyanızın ve ahiretinizin salahını sağlayan göklerde ve yerdeki her şeyi de bildiğini bilmeniz için bunları size bir dayanak kıldım. [Bu,] O'nun her şeyi hakkıyla bildiğini, işlerinizden ve amellerinizden hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığını ve aranızdan iyilik edeni iyiliğiyle, kötülük edeni de kötülüğüyle cezalandırmak üzere bunları sizin aleyhinize tek tek sayıp kaydettiğini bilmeniz içindir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)}.
{اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)} “Bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir ve Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” [ayetinin] teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: اعْلَموا أَيُّها الناسُ أن ربَّكم الذي يعلَمُ ما في السماواتِ وما في الأرضِ، ولا يَخْفَى عليه شيءٌ من سرائرِ أعمالِكم وعلانيتِها، وهو يُحْصِيها عليكم ليجازيَكم بها - شديدٌ عقابُه من عصاه وتمرَّد عليه، على معصيتِه إياه، وهو غفورٌ لذنوبَ مَن أطاعه وأناب إليه، فساترٌ عليه، وتاركٌ فضيحتَه بها، رحيمٌ به أن يعاقبَه على ما سلف من ذنوبِه، بعدَ إنابتِه وتوبتِه منها.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Bilin ki göklerde ve yerde olanı bilen, amellerinizin gizlisinden ve açığından hiçbir şey Kendisine gizli kalmayan ve karşılığını size vermek üzere bunları aleyhinize sayıp kaydeden Rabbinizin; Kendisine isyan edip başkaldıranlara, isyanları sebebiyle vereceği azap pek çetindir. O, Kendisine itaat edip yönelen kimsenin günahlarını bağışlayıcıdır, onları örter ve o günahlarla onu rezil etmeyi terk eder; tövbe edip Kendisine yöneldikten sonra geçmiş günahları sebebiyle onu cezalandırmaktan yana da ona karşı çok merhametlidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٩٩)}.
{مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٩٩)} “Peygambere düşen ancak tebliğdir. Allah ise açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” [ayetinin] teviline dair söz:
وهذا مِن اللهِ تعالى ذكرُه تهديدٌ لعبادِه ووعيدٌ، يقولُ تعالى ذكرُه: ليس على
Bu, zikri yüce olan Allah’tan kullarına yönelik bir tehdit ve bir uyarıdır. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: ...üzerine düşen [bir şey] yoktur
رسولِنا الذي أَرْسَلناه إليكم أيُّها الناسُ بإنذارِكم عقابَنا، بينَ يَدَيْ عذابٍ شديدٍ، وإعذارِنا إليكم بما فيه قطعُ حُجَجِكم، إلا أن يؤدِّيَ إليكم رسالتَنا، ثم إلينا الثوابُ على الطاعةِ، وعلينا العقابُ على المعصيةِ. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ}. يقولُ: وغيرُ خَفيٍّ علينا المطيعُ منكم، القابلُ رسالَتَنا، العاملُ بما أمَرتُه بالعملِ به، من [العاصى الآبي رسالتَنا] ، التاركِ العملَ بما أمَرتُه بالعملِ به؛ لأنا نعلَمُ ما عمِله العاملُ منكم، فأَظْهَره بجوارحِه، ونطَق به بلسانِه، {وَمَا تَكْتُمُونَ}. يعني: ما تُخْفونه في أنفسِكم؛ من إيمانٍ وكفرٍ، أو يقينٍ وشكٍّ ونفاقٍ. يقولُ تعالى ذكرُه: فمن كان كذلك لا يَخْفَى عليه شيءٌ من ضمائرِ الصدورِ، وظواهرِ أعمالِ النفوسِ، مما في السماواتِ وما في الأرضِ، وبيده الثوابُ والعقابُ، فحقيقٌ أن يُتَّقَى، وأن يُطاعَ فَلا يُعْصَى.
Ey insanlar! Şiddetli bir azabın öncesinde sizi azabımızla uyarmak ve mazeretlerinizi ortadan kaldıracak delillerle sizi mazur bırakmamak üzere gönderdiğimiz Elçimize düşen, sadece mesajımızı size tebliğ etmektir. Sonra itaate mükâfat vermek Bize aittir, isyana ceza vermek de Bizim üzerimizedir. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} “Allah ise açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir”. Buyuruyor ki: İçinizden itaat eden, mesajımızı kabul eden ve amel etmesini emrettiğim şeyle amel eden kimse ile amel etmesini emrettiğim şeyi terk ederek [mesajımızı reddeden isyankâr] kimse Bize gizli değildir. Çünkü Biz, aranızdan amel edenin yaptıklarını, uzuvlarıyla açığa vurduklarını ve diliyle söylediklerini biliriz; {وَمَا تَكْتُمُونَ} “ve gizlediğinizi [de bilir]”, yani içinizde sakladığınız imanı, küfrü, yakîni, şüpheyi ve nifakı da biliriz. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Göklerde ve yerde bulunan, sinelerin sakladığı ve nefislerin açığa vurduğu amellerden hiçbir şey Kendisine gizli kalmayan ve mükâfat ile ceza elinde olan Zât, elbette Kendisinden korkulmaya ve isyan edilmeyip itaat olunmaya en layık olandır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ}.
{قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz” [ayetinin] teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ: لا يَعْتَدِلُ الردئُ والجيِّدُ، والصالحُ والطالحُ، والمطيعُ والعاصى، {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ}. يقولُ: لا يعتدلُ العاصى والمطيعُ للهِ عندَ اللهِ، ولو كثر أهلُ المعاصى، فعجِبتَ من كثرتِهم؛ لأن أهلَ طاعةِ اللهِ هم المفلحون، الفائزون بثوابِ اللهِ يومَ القيامةِ، وإن قلُّوا، دونَ أهلِ معصيتِه، وإن أهلَ معاصيه هم الأخسرون الخائبون، وإن كثُروا. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: فلا تَعْجَبَنَّ من كثرةِ مَن يَعصِى الله، فيُمْهِلُه ولا يُعاجِلُه بالعقوبةِ، فإن العُقْبى الصالحةَ لأهل طاعةِ اللهِ عندَه، دونَهم.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: De ki ey Muhammed: Kötü ile iyi, salih ile bozuk, itaatkâr ile isyankâr bir olmaz. {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} “Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile”. Buyuruyor ki: İsyankârlar çoğalıp da onların çokluğuna şaşsan bile, Allah katında Allah'a isyan edenle O'na itaat eden bir olmaz; çünkü Allah'a itaat edenler az da olsalar, O'na isyan edenler değil, kıyamet gününde Allah'ın mükâfatını kazanarak kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. O'na isyan edenler ise çok da olsalar hüsrana uğrayıp kaybedenlerin ta kendileridir. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Allah'a isyan eden, [bu yüzden Allah'ın] mühlet verip cezasını çarçabuk vermediği kimselerin çokluğu seni asla hayrete düşürmesin; çünkü O'nun katında hayırlı akıbet, onlar için değil, Allah'a itaat edenler içindir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِ: {لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ}. قال:
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} “Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz”. [Süddî] şöyle dedi:
الخبيثُ هم المشركون، والطيِّبُ هم المؤمنون .
Pis olanlar müşrikler, temiz olanlar ise müminlerdir.
وهذا الكلامُ وإن كان مَخْرَجُه مَخْرَجَ الخطابِ لرسولِ اللهِ ﷺ، فالمرادُ به بعضُ أتباعِه، يدلُّ على ذلك قولُه: {فَاتَّقُوا اللَّهَ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}.
Bu söz, her ne kadar üslup olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap şeklinde gelmiş olsa da bununla kastedilen onun ashabından bazısıdır. {فَاتَّقُوا اللَّهَ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz” buyruğu buna delildir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَاتَّقُوا اللَّهَ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)}
{فَاتَّقُوا اللَّهَ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)} “Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz” [ayetinin] teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: واتقوا الله بطاعتِه فيما أمَركم ونهاكم، واحْذَروا أن يستحوذَ عليكم الشيطانُ بإعجابِكم كثرةَ الخبيثِ، فتصيروا منهم، {يَاأُولِي الْأَلْبَابِ}. يعنى بذلك: أهلَ العقولِ والحِجَا، الذين عقَلوا عن اللهِ آيَاتِه، وعرَفوا مواقعَ حُجَجِه، {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}. يقولُ: اتقوا الله لِتُفْلحوا، أي: كي تُنْجِحوا في طَلِبَتِكم ما عندَه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Size emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat ederek Allah'tan sakının; pisin çokluğunun hoşunuza gitmesi sebebiyle şeytanın sizi etkisi altına alıp onlardan biri olmanızdan sakının. {يَاأُولِي الْأَلْبَابِ} “Ey akıl sahipleri”. Bununla, Allah'ın ayetlerini kavrayan ve delillerinin yerlerini bilen akıl ve basiret sahiplerini kastetmektedir. {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Kurtuluşa eresiniz diye”. Buyuruyor ki: Kurtuluşa ermek için, yani O'nun katında olanı ararken muradınıza ermeniz için Allah'tan sakının.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}.
{يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayetinin] teviline dair söz:
ذُكِر أن هذه الآيةَ أُنْزِلت على رسولِ اللهِ ﷺ بسببِ مسائلَ كان يسألُها إيَّاه أقوامٌ امتحانًا له أحيانًا، واستهزاءً أحيانًا، فيقولُ له بعضُهم: مَن أبِى؟ ويقولُ له بعضُهم إذا ضلَّت ناقتُه: أين ناقتى؟ فقال لهم تعالى ذكرُه: لا تسألوا عن أشياءَ من ذلك، كمسألةِ عبدِ اللهِ بن حُذَافَةَ إِيَّاه من أبوه، {إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. يقولُ: إنْ أَبْدَينا لكم حقيقةَ ما تسألون عنه ساءكم إبداؤُها وإظهارُها.
Zikredildiğine göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kimi zaman onu imtihan etmek, kimi zaman da alay etmek amacıyla birtakım toplulukların sorduğu sorular sebebiyle indirilmiştir. Nitekim onlardan biri ona: "Benim babam kimdir?" diyor, bir diğeri ise devesi kaybolduğunda: "Devem nerede?" diyordu. Bunun üzerine zikri yüce olan [Allah] onlara: Abdullah b. Huzâfe'nin ona babasının kim olduğunu sorması gibi bu tür şeyleri sormayın, buyurdu. {إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek [şeyleri sormayın]”. Buyuruyor ki: Hakkında soru sorduğunuz şeyin hakikatini size açıklarsak, onun açıklanıp açığa vurulması sizi üzer.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك تظاهرتْ الأخبارُ عن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ.
Bu konuda söylediğimiz doğrultuda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından gelen haberler birbirini teyit etmektedir.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا [حفصُ بنُ بُغَيْلٍ] ، قال: ثنا زُهيرُ بنُ معاويةَ، قال: ثنا أبو الجُوَيْريةِ، قال: قال ابن عباسٍ لأعرابيٍّ من بني سُليمٍ: هل تَدْرِى فيما أُنْزِلت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. حتى فرَغ من الآيةِ؟ فقال: كان قومٌ يسألون رسولَ اللهِ ﷺ استهزاءً، فيقولُ الرجلُ: مَن أبى؟ والرجلُ تَضِلُّ ناقتُه، فيقولُ: أينَ ناقتى؟ فأَنْزَل اللهُ فيهم هذه الآيةَ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize [Hafs b. Bugayl] rivayet edip dedi ki: Bize Züheyr b. Muâviye rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Cüveyriye rivayet edip dedi ki: İbn Abbâs, Benî Süleym'den bir bedeviye: "Şu ayetin ne hakkında indirildiğini biliyor musun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} [“Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın”]?" dedi ve ayeti sonuna kadar okudu. [Bedevi] dedi ki: Bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e alay yollu sorular soruyor; adam: "Babam kimdir?" diyor, devesi kaybolan adam da: "Devem nerede?" diyordu. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو عامرٍ وأبو داودَ، قالا: ثنا هشامٌ، عن قتادةَ، عن أنسٍ، قال: سأل الناسَ رسولَ اللهِ ﷺ حتى أَحْفَوه بالمسألةِ، فصعِد المنبرَ ذاتِ يومٍ، فقال: "لا تَسْأَلوني عن شيءٍ إلا بيَّنتُه لكم". قال أنسٌ: فجعلتُ أنظُرُ يمينًا وشِمالًا، فأَرَى كلَّ إنسانٍ لافًّا ثوبَه يَبْكى، فأَنْشَأ رجلٌ كان إذا لاحَى يُدْعَى إلى غيرِ أبيه، فقال: يا رسولَ اللهِ، مَن أبِى؟ فقال: "أبوك حُذَافةُ". قال: فأنشأ عمرُ، فقال: رضِينا باللهِ ربًّا، وبالإسلامِ دينًا، وبمحمدٍ ﷺ رسولًا، وأعوذُ باللهِ من سوءِ الفتنِ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لم أَرَ في الشرِّ والخيرِ كاليومِ قطُّ، إنه صُوِّرت ليَ الجنةُ والنارُ حتى رأيتُهما وراءَ الحائطِ". وكان قتادةُ يذكُرُ هذا الحديثَ عندَ هذه الآيةِ: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}.
Bana Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âmir ve Ebû Dâvûd rivayet edip dediler ki: Bize Hişâm, Katâde'den, o da Enes'ten rivayet etti; [Enes] dedi ki: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soru sordular, hatta soru sormada aşırıya kaçıp onu bunalttılar. Bunun üzerine bir gün minbere çıkıp şöyle buyurdu: «Bana herhangi bir şey soracak olursanız mutlaka onu size açıklarım.» Enes dedi ki: Ben sağa ve sola bakmaya başladım; her insanın elbisesine bürünmüş ağladığını görüyordum. Derken biriyle tartıştığı zaman babasından başkasına nispet edilen bir adam kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, benim babam kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Senin baban Huzâfe'dir» buyurdu. [Enes] dedi ki: Bunun üzerine Ömer kalkıp: "Rab olarak Allah'tan, din olarak İslâm'dan, peygamber olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den razı olduk; fitnelerin şerrinden Allah'a sığınırız" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «Şer ve hayır hususunda bugünkü gibisini asla görmedim. Bana cennet ve cehennem öyle bir tasvir edildi ki nihayet onları şu duvarın arkasında gördüm.» Katâde, bu hadisi şu ayetin yanında zikrederdi: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın”.
حدَّثني محمدُ بنُ معمرٍ البَحْرانيُّ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أَخْبَرنى موسى بنُ أنسٍ، قال: سمِعتُ أنسًا يقولُ: قال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، من أبي؟ قال: "أبوك فلانٌ". قال: فنزَلتْ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} .
Bana Muhammed b. Ma'mer el-Bahrânî rivayet edip dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet edip dedi ki: Bana Mûsâ b. Enes haber verip dedi ki: Enes'i şöyle derken işittim: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, babam kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Baban falandır" buyurdu. [Enes] dedi ki: Bunun üzerine: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayeti] indi.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. قال: فحدَّثَنَا أن أنسَ بنَ مالكٍ حدَّثهم، أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ سألُوه حتى أحْفَوه بالمسألةِ، فخرَج عليهم ذاتَ يومٍ، فصعِد المنبرَ، فقال: "لا تَسْأَلوني اليومَ عن شيءٍ إلا بيَّنتُه لكم". فأَشْفَق أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ أن يكونَ بينَ يديه أمرٌ قد حضَر، فجعَلتُ لا ألتفتُ يمينًا ولا شمالًا إلا وجدتُ كُلًّا لافًّا رأسَه في ثوبِه يبكي، فَأَنْشَأ رجلٌ كان يُلاحَى فيُدْعَى إلى غيرِ أبيه، فقال: يا نبيَّ اللهِ، مَن أبي؟ قال: "أبوك حُذَافَةُ". قال: ثم قام عمرُ - أو قال: فأَنْشَأ عمرُ - فقال: رضينا باللهِ ربًّا، وبالإسلامِ دينًا، وبمحمدٍ ﷺ رسولًا، عائدًا باللهِ - أو قال: أعوذُ باللهِ - من سوء الفتنِ. قال: وقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لم أَرَ في الخيرِ والشرِّ كاليومِ قطُّ، صُوِّرت ليَ الجنةُ والنارُ حتى رأيتُهما دونَ الحائطِ" .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” buyruğu hakkında rivayet etti. [Saîd] dedi ki: [Katâde] bize, Enes b. Mâlik'in kendilerine şunu rivayet ettiğini aktardı: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e öyle çok soru sordular ki sonunda soru sormakta aşırıya kaçtılar. Bunun üzerine bir gün onların karşısına çıkıp minbere yükseldi ve: "Bugün bana ne sorarsanız mutlaka size açıklayacağım" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, önlerinde meydana gelmek üzere olan bir işten ötürü endişeye kapıldılar. Sağa ve sola bakıyordum; herkesi başını elbisesine sarmış ağlar halde buldum. Biriyle tartıştığında babasından başkasına nispet edilen bir adam kalkıp: "Ey Allah'ın Peygamberi, babam kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Baban Huzâfe'dir" buyurdu. [Enes] dedi ki: Sonra Ömer ayağa kalktı - veya Ömer söze başlayıp - şöyle dedi: "Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den razı olduk; fitnelerin kötülüğünden Allah'a sığınırız - veya: Allah'a sığınırım -." [Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hayır ve şer hususunda bugünkü gibi [bir gün] asla görmedim; cennet ve cehennem bana duvarın berisinde apaçık gösterildi, hatta onları gördüm."
حدَّثنا أحمدُ بنُ هشامٍ وسفيانُ بنُ وكيعٍ، قالا: ثنا معاذُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا ابن عونٍ، قال: سألتُ عكرمةَ مولى ابن عباسٍ عن قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. قال: ذاك يومُ قام فيهم النبيُّ ﷺ، فقال: "لا تَسْأَلوني عن شيءٍ إِلَّا أَخْبَرتُكم به". قال: فقام رجلٌ، فكرِه المسلمون مَقامَه يومَئذٍ، فقال: يا رسولَ اللهِ، مَن أبى؟ قال: "أبوك حذافةُ". قال: فنزَلت هذه الآيةُ .
Bize Ahmed b. Hişâm ve Süfyân b. Vekî' rivayet edip dediler ki: Bize Muâz b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize İbn Avn rivayet edip dedi ki: İbn Abbâs'ın mevlâsı İkrime'ye {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayeti] hakkında sordum. Şöyle dedi: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında ayağa kalkıp: «Bana ne sorarsanız mutlaka size onu haber vereceğim» buyurduğu gündür. [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine bir adam ayağa kalktı; Müslümanlar o gün onun bu kalkışından hoşlanmadılar. [Adam]: "Ey Allah'ın Resûlü, babam kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Baban Huzâfe'dir» buyurdu. [İkrime] dedi ki: İşte bu ayet [bunun üzerine] indi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه، قال: نزَلت: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. في رجلٍ قال: يا رسولَ اللهِ، مَن أبى؟ قال: "أبوك فلانٌ" .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o da babasından aktararak haber verdi, o şöyle demiştir: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayeti], "Ey Allah'ın Resûlü, babam kimdir?" diyen ve Peygamber'in: "Baban falandır" buyurduğu bir adam hakkında indi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى سفيانُ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: سألوا النبيَّ ﷺ حتى أَكْثَرُوا عليه، فقام مُغْضَبًا خطيبًا، فقال: "سَلوني، فواللهِ لا تَسْأَلونى عن شيءٍ ما دمتُ في مقامي إلَّا حدَّثتُكم". فقام رجلٌ، فقال: إِلَّا مَن أبى؟ قال: "أبوك حُذافةُ". واشتد غضبُه وقال: "سَلوني". فلما رأى الناسُ ذلك كثُر بكاؤُهم، فجثا عمرُ على ركبتَيْه، فقال: رضِينا باللهِ ربًّا .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti, o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e çokça soru sordular. Bunun üzerine öfkeli bir halde hutbe okumak üzere ayağa kalktı ve: "Bana sorun! Allah'a yemin olsun ki bu makamımda bulunduğum müddetçe bana ne sorarsanız mutlaka size anlatacağım" buyurdu. Bir adam kalkıp: "Peki benim babam kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Baban Huzâfe'dir" buyurdu ve öfkesi şiddetlendi; "Bana sorun!" buyurdu. İnsanlar bu durumu görünce ağlamaları çoğaldı. Bunun üzerine Ömer dizlerinin üzerine çöküp: "Rab olarak Allah'tan razı olduk..." dedi.
قال معمرٌ: قال الزهريُّ: قال أنسٌ مثلَ ذلك: فجثا عمرُ على ركبتَيْه، فقال: رضِينا باللهِ ربًّا، وبالإسلامِ دينًا، وبمحمدٍ ﷺ رسولًا. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أَمَا والذي نفسِي بيدِه، لقد صُوِّرتْ ليَ الجنةُ والنارُ آنفًا في عُرْضِ هذا الحائطِ، فلم أرَ كاليومِ في الخيرِ والشرِّ" .
Ma'mer dedi ki: ez-Zührî dedi ki: Enes de bunun benzerini aktararak şöyle dedi: Ömer dizlerinin üzerine çöküp: "Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den razı olduk" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki az önce şu duvarın eninde bana cennet ve cehennem gösterildi; hayır ve şer hususunda bugünkü gibi [bir gün] görmedim" buyurdu.
قال [الزهريُّ: فقالت أمُّ عبدِ اللهِ بنُ حُذافةَ]: ما رأيتُ ولدًا أعقَّ منك قطُّ،
[ez-Zührî] dedi ki: [Bunun üzerine Abdullah b. Huzâfe'nin annesi şöyle dedi]: Senden daha asi bir evlat asla görmedim,
أتأمَنُ أن تكونَ أمُّك قارفت ما قارف أهلُ الجاهليةِ فتفضَحَها على رءوسِ الناسِ! فقال: واللهِ لو أَلْحَقنى بعبدٍ أسودَ للحِقتُه .
Annenin Câhiliye ehlinin işlediği günahlardan birini işlemiş olup da onu insanların gözü önünde rezil etmeyeceğinden nasıl emin olabildin! [Abdullah] dedi ki: Vallahi beni siyah bir köleye nispet etseydi bile ona intisap ederdim.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينُ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. قال: غضب رسولُ اللهِ ﷺ يومًا من الأيامِ، فقام خطيبًا، فقال: "سَلوني فإنكم لا تَسْألوني عن شيءٍ إِلَّا أَنْبَأتُكم به". فقام إليه رجلٌ من قريشٍ من بنى سَهْمٍ، يقالُ له: عبدُ اللهِ بنُ حُذافةَ. وكان يُطْعَنُ فيه، قال: فقال: يا رسولَ اللهِ، مَن أبي؟ قال: "أبوك فُلانٌ". فدعاه لأبيه، فقام إليه عمرُ، فقبَّل رجلَه، وقال: يا رسولَ اللهِ، رضِينا باللهِ ربًّا، وبك نبيًّا، وبالإسلامِ دينًا، وبالقرآنِ إمامًا، فاعفُ عنَّا عفا اللهُ عنك. فلم يَزَلْ به حتى رضِى، فيومَئذٍ قال: "الولد للفراشِ، وللعاهرِ الحَجَرُ" .
Bana Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” ayeti hakkında rivayet etti, o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem günlerden bir gün öfkelendi ve hutbe okumak üzere kalkıp: "Bana sorun; çünkü bana ne sorarsanız mutlaka size haber vereceğim" buyurdu. Kureyş'in Benî Sehm kolundan, kendisine Abdullah b. Huzâfe denilen ve nesebi hakkında ileri geri konuşulan bir adam kalktı ve: "Ey Allah'ın Resûlü, babam kimdir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Baban falandır" buyurdu ve onu babasına nispet etti. Bunun üzerine Ömer ona doğru kalkıp ayağını öptü ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Rab olarak Allah'tan, peygamber olarak senden, din olarak İslam'dan, rehber olarak Kur'an'dan razı olduk; bizi affet, Allah da seni affetsin" dedi. O razı oluncaya kadar bu şekilde devam etti. İşte o gün [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Çocuk nikâh bağına (yatağa) aittir, zina eden için ise taş (mahrumiyet) vardır" buyurdu.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسٌ، عن أبي حَصينٍ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هُريرةَ، قال: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ وهو غَضْبانُ محمارٌّ وجهُه، حتى جلَس على المنبرِ، فقام إليه رجلٌ، فقال: أين أبي؟ قال: "في النارِ". فقام آخرُ فقال: مَن أبى؟ قال: "أبوك حُذَافَةُ". فقام عمرُ بنُ الخطابِ، فقال: رضِينا باللهِ ربًّا، وبالإسلامِ دينًا، وبمحمدٍ ﷺ نبيًّا، وبالقرآنِ إمامًا، إِنَّا يا رسولَ اللهِ حديثُو عهدٍ بجاهليةٍ وشركٍ، واللهُ يعلَمُ مَن آباؤنا. قال: فسكَن غضبُه، ونزلتْ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Kays, Ebû Hasîn'den, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den [şöyle dediğini] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü kızarmış ve öfkeli bir hâlde çıkıp minbere oturdu. Bunun üzerine bir adam ayağa kalkıp: "Babam nerede?" dedi. [Resûlullah]: «Ateştedir» buyurdu. Bir başkası kalkıp: "Babam kimdir?" dedi. [Resûlullah]: «Baban Huzâfe'dir» buyurdu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb kalkıp şöyle dedi: "Rab olarak Allah'tan, din olarak İslâm'dan, peygamber olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve önder olarak Kur'an'dan razı olduk. Ey Allah'ın Resûlü! Bizler Câhiliye ve şirk döneminden henüz yeni çıktık; babalarımızın kim olduğunu ise ancak Allah bilir." [Ebû Hüreyre] dedi ki: Bunun üzerine [Resûlullah'ın] öfkesi dindi ve: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayeti] indi.
وقال آخرون: نزَلتْ هذه الآيةُ على رسولِ اللهِ ﷺ من أجلِ مسألةِ سائلٍ سأَله عن شيءٍ في أمرِ الحجِّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir soranın hac konusunda sorduğu bir soru sebebiyle indirilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا منصورُ بنُ وَرْدانَ الأسديُّ، قال: ثنا عليُّ بنُ عبدِ الأعلى، قال: لما نزَلَتْ هذه الآيةُ: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} [آل عمران: ٩٧]. قالوا: يا رسولَ اللهِ، أفى كلِّ عامٍ؟ فسكَت، ثم قالوا: أفى كلِّ عامٍ؟ فسكَت، ثم قال: "لا، ولو قلتُ: نعم. لَوَجَبَتْ". فَأَنْزَل اللهُ تعالى ذكرُه هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mansûr b. Vardân el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” [Âl-i İmrân: 97] ayeti indiğinde [ashap]: "Ey Allah'ın Resûlü, her yıl mı?" dediler. O sustu. Sonra tekrar: "Her yıl mı?" dediler. O yine sustu, ardından: "Hayır; şayet evet deseydim farz olurdu" buyurdu. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah bu ayeti indirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın”.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا [عبدُ الرحيمِ] بنُ سليمانَ، عن إبراهيمَ بن مسلمٍ الهَجَريِّ، عن أبي عياضٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن الله كتَب عليكم الحجَّ". فقال رجلٌ: أفى كلِّ عامٍ يا رسولَ اللهِ؟ فَأَعْرَض عنه، حتى عاد مرتين أو ثلاثًا، فقال: "مَن السائلُ؟ ". فقال: فلانٌ. فقال: "والذي نفسي بيدِه، لو قلتُ: نَعَمْ. لوجبَتْ، ولو وجبَتْ عليكم ما أَطَقْتُموه، ولو ترَكتُموه لكفَرتُم". فأَنْزَل اللهُ هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}، حتى ختمَ الآية.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize [Abdürrahîm] b. Süleymân, İbrâhîm b. Müslim el-Hecerî'den, o Ebû İyâz'dan, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah size haccı farz kıldı» buyurdu. Bir adam: "Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?" diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] adamdan yüz çevirdi; nihayet [adam sorusunu] iki veya üç defa tekrarladı. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Soran kim?» buyurdu. O da: "Falanca" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki şayet 'Evet' deseydim [her yıl] farz olurdu; şayet size farz olsaydı buna güç yetiremezdiniz, onu terk etseydiniz de kâfir olurdunuz.» Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek olan şeyleri sormayın...” [diyerek] ayetin sonuna kadar [okudu].
حدَّثني محمدُ بنُ عليِّ بنُ الحسنِ بن شَقيقٍ، قال: سمِعتُ أبي، قال: أخبَرنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن محمدِ بن زيادٍ، قال: سمِعتُ أبا هريرةَ يقولُ: خطَبنا رسولُ اللهِ ﷺ، فقال: "يا أيُّها الناسُ، كتَب اللهُ عليكم الحجَّ". فقام مِحْصنٌ الأسديُّ ، فقال: أفى كلِّ عامٍ يا رسولَ اللهِ؟ فقال: "أما إنِّي لو قلتُ: نعم. لوجَبتْ، ولو وجَبتْ ثم ترَكتُم لضلَلتم، اسْكُتُوا عنى ما سكتُّ عنكم، فإنما هلَك مَن كان قبلَكم بسؤالِهم واختلافِهم على أنبيائِهم". فَأَنزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} إلى آخر الآيةِ .
Bana Muhammed b. Ali b. el-Hasen b. Şakîk rivayet edip dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: Bize el-Huseyn b. Vâkıd, Muhammed b. Ziyâd'dan haber verdi, o dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap edip şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Allah üzerinize haccı farz kıldı." Bunun üzerine Mıhsan el-Esedî kalkıp: "Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Resûlullah: "Bilin ki şayet evet deseydim farz olurdu; şayet farz olup da sonra onu terk etseydiniz sapıklığa düşerdiniz. Ben sizi bıraktığım sürece siz de beni bırakın ; zira sizden öncekiler, ancak peygamberlerine çokça soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilafa düşmeleri sebebiyle helak olmuşlardır" buyurdu. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah ayetin sonuna kadar şu ayeti indirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın”.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن محمدٍ بن زيادٍ، قال: سمِعتُ أبا هريرةَ يقولُ: خطبنا رسولُ اللهِ ﷺ. فذكَر مثلَه، إلا أنه قال: فقام عُكَّاشةُ بنُ مِحْصنٍ الأسديُّ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn b. Vâkıd, Muhammed b. Ziyâd'dan rivayet etti, o dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap etti... deyip aynısını aktardı; ancak o şöyle dedi: "Bunun üzerine Ukkâşe b. Mıhsan el-Esedî kalktı ."
حدَّثنا زكريا بنُ يحيى بن أبانٍ المصريُّ، قال: ثنا أبو زيدٍ عبدُ الرحمنِ بنُ أبي الغَمْرِ، قال: ثنا أبو مُطيعٍ معاويةُ بنُ يحيى، عن صفوانَ بن عمرٍو، قال: ثنى سُليمُ بنُ عامرٍ، قال: سمِعتُ أبا أمامةَ الباهليَّ يقولُ: قام رسولُ اللهِ ﷺ في الناسِ فقال: "كُتِب عليكم الحجُّ". فقام رجلٌ من الأعرابِ، فقال: أفى كلِّ
Bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebân el-Mısrî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Zeyd Abdurrahmân b. Ebi'l-Gamr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Mutî' Muâviye b. Yahyâ, Safvân b. Amr'dan rivayet etti, o dedi ki: Bana Süleym b. Âmir rivayet edip dedi ki: Ebû Ümâme el-Bâhilî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlar arasında ayağa kalkıp: «Üzerinize hac farz kılındı» buyurdu. Bunun üzerine bedevilerden bir adam kalkıp: "Her
عامٍ؟ قال؟ قال فعَلِقَ كلامُ رسولِ اللهِ ﷺ، وأَسْكَت ، واسْتَغْضَب ، فمكَث طويلًا، ثم تكلَّم، فقال: "مَن السائلُ؟ ". فقال الأعرابيُّ: أنا ذا. فقال: "وَيُحَك ماذا يُؤْمِنُك أن أقولَ: نَعَمْ. ولو قلتُ: نَعَمْ. لوجبتْ، ولو وجَبتْ لكفَرْتُم، ألَا إنه إنما أَهْلَك الذين قبلَكم أئمةُ الحَرَجِ، واللهِ لو أنى أحلَلْتُ لكم جميعَ ما في الأرضِ، وحَرَّمتُ عليكم منها موضِعَ خُفٍّ لوقَعتم فيه". قال: فأَنْزَلَ اللهُ تعالى ذكرُه عندَ ذلك: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ} إلى آخرِ الآيةِ .
yıl mı?" dedi. [Ebû Ümâme] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü boğazına takıldı , sustu ve öfkelendi . Bir müddet bekledikten sonra konuştu ve: "Soran kim?" buyurdu. Bedevi: "İşte ben" dedi. Bunun üzerine: "Yazık sana! 'Evet' dememden seni ne emin kıldı? Şayet 'evet' deseydim farz olurdu; farz olsaydı da kâfir olurdunuz. Bilin ki sizden öncekileri ancak zorluk çıkaran önderler helak etmiştir. Vallahi ben size yeryüzündeki her şeyi helal kılsam, ondan sadece bir mestlik yeri haram kılsam, mutlaka oraya düşerdiniz" buyurdu. [Ebû Ümâme] dedi ki: Zikri yüce olan Allah işte bunun üzerine ayetin sonuna kadar: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ} “Ey iman edenler! [Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek] şeyleri sormayın” [ayetini] indirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}: وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ أَذَّن في الناسِ، فقال: "يا قومِ، كُتِب عليكم الحجُّ". فقام رجلٌ من بني أسدٍ فقال: يا رسولَ اللهِ، أفي كلِّ عامٍ؟ فَأُغْضِب رسولُ اللهِ ﷺ غضبًا شديدًا، فقال: "والذي نفسُ محمدٍ بيدِه لو قلتُ: نعم. لوجَبتْ، ولو وجبَتْ ما استطعتُم، وإذَنْ لكفرتم، فاتركُونى ما ترَكتُكم، فإذا أمَرتُكم بشيءٍ فافعَلوا، وإذا نهيتُكم عن شيءٍ فانتهُوا عنه". فأَنْزَل اللهُ تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. نهاهم أن يَسْأَلوا عن مثلِ الذي
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayetinin tefsiri hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara seslenip: «Ey kavmim! Hac üzerinize farz kılındı» buyurdu. Bunun üzerine Benî Esed'den bir adam ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Her yıl mı?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna çok şiddetli bir şekilde öfkelendi ve şöyle buyurdu: «Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer 'Evet' deseydim [her yıl] farz olurdu; farz olsaydı da buna güç yetiremezdiniz ve o takdirde inkâr etmiş olurdunuz. Ben sizi [serbest] bıraktığım müddetçe siz de beni [kendi halime] bırakın. Size bir şey emrettiğimde onu yerine getirin, size bir şeyi yasakladığımda ise ondan sakının.» Bunun üzerine Yüce Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayetini] indirdi. [Allah], onların benzeri şeyleri sormalarını yasakladı:
سألتِ النَّصارى من المائدةِ، فأصبحُوا بها كافرين، فنهَى اللهُ تعالى عن ذلك، وقال: لا تَسْألوا عن أشياءَ إن نزَل القرآنُ فيها بتغليظٍ ساءكم ذلك، ولكن انتظِرُوا، فإذا نزل القرآنُ فإنكم لا تَسْأَلون عن شيءٍ إلا وجَدتم تِبيانَه .
Hristiyanların sofra (mâide) istemesi ve ardından onu inkâr etmeleri gibi şeyleri sormaktan nehyetti. Yüce Allah bunu yasaklayıp şöyle buyurdu: Hakkında ağır hükümlerle Kur'an indiği takdirde sizi üzecek şeyleri sormayın; lakin bekleyin, Kur'an indiğinde siz ne sorarsanız onun açıklamasını mutlaka bulursunuz.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، قال: ثنا على بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ}. قال: لما أُنْزلت آيةُ الحجِّ، نادى النبيُّ ﷺ في الناس فقال: "يا أيُّها الناسُ، إن الله قد كتب عليكم الحجَّ فحُجُّوا. فقالوا: يا رسولَ اللهِ، أعامًا واحدًا؟ أم كلَّ عامٍ؟ فقال: "لا، بل عاما واحدا، ولو قلتُ: كلَّ عامٍ. لوجَبتْ، ولو وجَبت لكفَرتم". فأنزل اللهُ تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. قال: سألوا النبي ﷺ. عن أشياءَ فوعَظهم، فانتهَوْا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır” ayeti hakkında rivayet etti, o şöyle demiştir: Hac ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara seslenip: "Ey insanlar! Allah üzerinize haccı farz kıldı, öyleyse haccedin" buyurdu. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, bir yıl mı yoksa her yıl mı?" dediler. O: "Hayır, aksine sadece bir yıldır; şayet her yıl deseydim farz olurdu; şayet farz olsaydı kâfir olurdunuz" buyurdu. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” ayetini indirdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e birtakım şeyler sordular, o da onlara öğüt verdi, onlar da vazgeçtiler.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}. قال: ذكرَ رسولُ اللهِ ﷺ الحجَّ، فقيل: أواجبٌ هو يا رسولَ اللهِ كلَّ عامٍ؟ قال: "لا، لو قلتُها لوجَبتْ، ولو وجَبتْ ما أَطَقْتُم، ولو لم تُطيقوا لكفَرتُم". ثم قال: "سَلُونى، فلا يسألُنى رجلٌ في مجلسِى هذا عن شيءٍ إلا أَخْبَرتُه، وإن
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haccı zikretti. Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü! O her yıl farz mıdır?" denildi. Resûlullah: «Hayır, şayet [evet] deseydim farz olurdu; farz olsaydı da güç yetiremezdiniz; güç yetiremeseydiniz de küfre düşerdiniz» buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: «Bana sorun! Bu meclisimde bana bir kimse herhangi bir şey soracak olursa mutlaka ona bildiririm; velev ki
سأَلني عن أبيه". فقام إليه رجلٌ، فقال: مَن أبى؟ قال: "أبوك حُذافةُ بنُ قيسٍ". فقام عمر فقال: يا رسولَ اللهِ، رَضِينا باللهِ ربًّا، وبالإسلامِ دينًا، وبمحمدٍ ﷺ نبيًّا، ونعوذُ باللهِ من غضبِه، وغضبِ رسولِه .
bana babasını sorsa dahi - mutlaka ona haber veririm" buyurdu. Bunun üzerine bir adam kalkıp: "Babam kimdir?" dedi. "Baban Huzâfe b. Kays'tır" buyurdu. Bunun üzerine Ömer kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den razı olduk; O'nun öfkesinden ve Resûlü'nün öfkesinden Allah'a sığınırız" dedi.
وقال آخرون: بل نزَلت هذه الآية من أجلِ أنهم سألوا رسولَ اللهِ ﷺ عن البَحِيرة والسائبةِ والوَصِيلةِ والحامى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bahîre, Sâibe, Vasîle ve Hâmî hakkında soru sormaları sebebiyle indirilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني إسحاق بن إبراهيم بن حبيب بن الشَّهِيدِ، قال: ثنا عتَّابُ بنُ بَشِيرٍ، عن خُصَيفٍ عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ}. قال: هي البَحِيرةُ والسائبةُ والوصيلةُ والحامِ، ألَا تَرى أنه يقولُ بعدَ ذلك: ما جعَل اللَّهُ من كذا ولا كذا. قال: وأما عكرمةُ فإنه قال: إنهم كانوا يَسْأَلُونه عن الآياتِ، فنُهُوا عن ذلك، ثم قال: {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} [المائدة: ١٠٢]. قال: فقلتُ: قد حدَّثني مجاهدٌ بخلافِ هذا عن ابن عباسٍ، فما لَك تقولُ هذا؟ فقال: هَيْهَ .
Bana İshâk b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd rivayet edip dedi ki: Bize Attâb b. Beşîr, Huseyf'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ} “[Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek] şeyleri sormayın” [ayeti hakkında] rivayet etti: [İbn Abbâs] dedi ki: Onlar Bahîre, Sâibe, Vasîle ve Hâmî'dir. Görmüyor musun ki bundan sonra: "Allah ne öyle bir şey kılmıştır ne de böyle bir şey..." buyurmaktadır. [Huseyf] dedi ki: İkrime ise onların mucizeler hakkında soru sorduklarını, bu yüzden bundan nehyedildiklerini söylemiş, sonra da: {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} “Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra bu yüzden kâfir olmuşlardı” [el-Mâide: 102] ayetini okumuştur. [Huseyf] dedi ki: Ben [İkrime'ye]: "Mücâhid bana İbn Abbâs'tan bunun aksini rivayet etti, sen bunu neye dayanarak söylüyorsun?" dedim. O da: "Heyhât! (Onu bırak)" dedi.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا يزيد بن هارون، عن ابن عون، عن عكرمةَ، قاله: هو الذي سأل رسولَ اللهِ ﷺ: مَن أبى؟ وقال سعيدُ بنُ جبيرٍ: هم الذين
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, İbn Avn'dan, o da İkrime'den rivayet etti; [İkrime] şöyle dedi: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Babam kimdir?» diye soran kimsedir. Saîd b. Cübeyr ise şöyle dedi: Onlar...
سألوا رسولَ اللهِ ﷺ عن البَحيرةِ والسائبةِ .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bahîre ve Sâibe hakkında soru soran kimselerdir.
وأَوْلى الأقوالِ بالصوابِ في ذلك قولُ مَن قال: نزَلت هذه الآيةُ من أجلِ إكثارِ السائلين رسولَ اللهِ ﷺ المسائلَ، كمسألةِ ابن حُذافةَ إياه مَنِ أبوه، ومسألةِ سائلِه - إذ قال: "إن الله فرَض عليكم الحجَّ" - أفى كلِّ عامٍ؟ وما أَشْبَهَ ذلك من المسائلِ؛ لتظاهرِ الأخبارِ بذلك عن الصحابةِ والتابعين وعامةِ أهل التأويلِ.
Bu hususta isabete en yakın olan görüş; bu ayetin, soru soranların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çokça soru sormaları sebebiyle indiğini söyleyenin görüşüdür; tıpkı İbn Huzâfe'nin ona babasının kim olduğunu sorması, [Resûlullah]: "Allah üzerinize haccı farz kıldı" buyurduğunda soranın: "Her yıl mı?" diye sorması ve buna benzer diğer sorular gibi. Çünkü sahabeden, tabiînden ve tevil ehlinin genelinden gelen rivayetler bu doğrultuda birbirini desteklemektedir.
وأما القولُ الذي رواه مجاهدٌ عن ابن عباسٍ فقولٌ غيرُ بعيدٍ من الصوابِ، ولكنَّ الأخبارَ المتظاهرةَ عن الصحابةِ والتابعين بخلافِه، وكرِهنا القولَ به من أجلِ ذلك، على أنه غيرُ مُسْتَنْكَرٍ أن تكونَ المسألةُ عن البحيرةِ والسائبةِ والوصيلةِ والحامِ، كانت فيما سألوا النبيَّ ﷺ عنه من المسائلِ التي كرِه اللهُ لهم السؤالَ عنها، كما كرِه لهم المسألةَ عن الحجِّ؛ أكلَّ عامٍ هو؟ أم عامًا واحدًا؟ وكما كرِه لعبدِ اللهِ بن حُذافةَ مسألتَه عن أبيه، فنزَلت الآيةُ بالنهْيِ عن المسائلِ كلِّها، فأَخْبَر كلُّ مُخبرٍ منهم ببعضِ ما نزَلت الآيةُ من أجلِه و أجلِ غيرِه.
Mücâhid'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği görüşe gelince; bu da isabetten uzak bir görüş değildir; ancak sahabe ve tabiînden gelen yaygın rivayetler bunun dışındadır ve sırf bu sebepten ötürü o görüşü benimsemeyi uygun görmedik. Bununla birlikte Bahîre, Sâibe, Vasîle ve Hâmî hakkındaki sorunun da, tıpkı hac hakkında "Her yıl mı yoksa bir yıl mı?" diye sormalarını ve Abdullah b. Huzâfe'nin babası hakkında sormasını Allah'ın onlar için hoş görmediği gibi, Allah'ın onlar için sorulmasını hoş görmediği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordukları sorular arasında yer almış olması yadırganamaz. Böylece ayet bütün bu soruları yasaklamak üzere inmiş, haber verenlerin her biri de ayetin hem onun hem de başkası sebebiyle indiği hususların bir kısmını haber vermiştir.
وهذا القولُ أَوْلَى الأقوالِ في ذلك عندِى بالصحةِ؛ لأن مخارجَ الأخبارِ بجميعِ المعاني التي ذكَرتُ صِحاحٌ، فتوجيهُها إلى الصوابِ من وجوهِها أَوْلَى.
Bana göre bu husustaki görüşlerin sıhhate en yakın olanı bu görüştür; zira zikrettiğim bütün anlamlara dair rivayetlerin kaynakları sahihtir. Dolayısıyla onları uygun ve doğru yönlerine hamletmek en evla olandır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١)}.
{وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١)} “Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet tanıyandır)” [ayetinin] teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه للذين نهاهم من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ عن مسألةِ رسولِ اللهِ ﷺ عما نهاهم عن مسألتهم إياه عنه، من فرائضَ لم يَفْرِضْها اللهُ عليهم،
Şanı yüce olan [Allah], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından, Allah'ın kendilerine farz kılmadığı birtakım farzları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormalarını yasakladığı kimselere şöyle buyurmaktadır:
وتحليلِ أمورٍ لم يُحلِّلْها لهم، وتحريمِ أشياءَ لم يُحرِّمها عليهم، قبلَ نزولِ القرآنِ بذلك -: أيُّها المؤمنون السائلون عمَّا سألوا عنه رسولِى مما لم أُنزِلْ به كتابًا ولا وحيًا، لا تَسْأَلوا عنه، فإنكم إن أَظْهَر ذلك لكم تِبيانٌ بوحيٍ وتنزيلٍ ساءَكم؛ لأن التنزيلَ بذلك إذا جاءكم إنما يَجيئُكم بما فيه امتحانُكم واختبارُكم، إما بإيجابِ عملٍ عليكم، ولزومِ فرضٍ لكم، وفى ذلك عليكم مشقةٌ، ولزومُ مُؤْنةٍ وكُلفةٍ، وإما بتحريمِ ما لو لم يأتِكم بتحريمِه وحىٌ، كنتم من التقدُّمِ عليه في فُسْحةٍ وسَعَةٍ، وإما بتحليل ما تعتقدون تحريمَه، وفى ذلك لكم مَساءةٌ؛ لنقلِكم عما كنتم تَرَوْنه حقًّا، إلى ما كنتم تَرَوْنه باطلًا، ولكنكم إنْ سألتُم عنها بعدَ نزولِ القرآنِ بها، وبعدَ ابتدائِكم ببيانِ أمرِها في كتابى إلى رسولى إليكم، [ليَسَّر عليكم] ما أَنْزَلتُه إليه من إيتائي كتابي وتأويل تنزيلى ووحيى.
onlara helal kılmadığı şeylerin helal kılınması ve onlara haram kılmadığı şeylerin haram kılınması hususunda soru sormalarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yasakladığı kimselere şöyle buyuruyor: Ey hakkında hiçbir Kitap ve vahiy indirmediğim şeyleri Elçime soran müminler! Onu sormayın; zira eğer bir vahiy ve indirme ile o durum size açıklanırsa bu sizi üzer. Çünkü o husustaki indirme size geldiğinde, ya size bir ameli zorunlu kılarak ve size bir farz yükleyerek gelecektir ki bunda sizin için meşakkat, yük ve külfet vardır; ya vahiy onun haram olduğunu getirmemiş olsaydı onu işlemekte serbestlik ve genişlik içinde olacağınız bir şeyi haram kılarak gelecektir; ya da haram olduğuna inandığınız bir şeyi helal kılarak gelecektir ki bu da hak gördüğünüz şeyden batıl gördüğünüz şeye aktarılmanız sebebiyle sizi üzecektir. Fakat eğer Kur'an'ın o hususta indirilmesinden ve size gönderdiğim Elçime olan Kitabımda onun hükmünün açıklanmasıyla başlanmasından sonra onları soracak olursanız, Kitabımı vermem, vahyimi ve indirdiklerimin tevilini [bildirmem sayesinde] ona indirdiğim şey [size kolaylaştırılmış olur] .
وذلك نظيرُ الخبرِ الذي رُوِى عن بعضِ أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، الذي حدَّثنا به هنَّادُ بنُ السَّريِّ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن مكحولٍ، عن أبي ثعلبة الخُشَنيِّ، قال: إن الله تعالى فرَض فرائضَ فلا تضيِّعوها، ونهَى عن أشياءَ فلا تنتهِكُوها، وحدَّ حدودًا فلا تعتدُوها، وعفا [عن أشياءَ] من غيرِ نسيانٍ فلا تَبْحَثوا عنها .
Bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazısından rivayet edilen ve bize Hennâd b. es-Serî'nin rivayet ettiği şu haberin bir benzeridir: Dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Mekhûl'den, o da Ebû Sa'lebe el-Huşenî'den rivayet etti, o şöyle demiştir: "Şüphesiz Yüce Allah birtakım farzlar koymuştur, onları zayi etmeyin; birtakım şeyleri yasaklamıştır, onları çiğnemeyin; birtakım sınırlar koymuştur, onları aşmayın; unutmaksızın [birtakım şeyleri] de affetmiştir (serbest bırakmıştır), onları araştırıp kurcalamayın."
حدثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، قال: أخبرنا ابن جريجٍ، عن عطاءٍ، قال:
Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide rivayet edip dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan haber verdi; o şöyle dedi:
كان عُبيدُ بنُ عُميرٍ يقولُ: إن الله تعالى ذكرُه أحلَّ وحرَّم، فما أحلَّ فاسْتَحِلُّوه، وما حرَّم فاجْتَنِبوه، وترَك من ذلك أشياءَ لم يُحِلُّها ولم يُحَرِّمُها. فذلك عَفْوٌ من اللَّهِ عفاه. ثم يَتْلُو: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}.
Ubeyd b. Umeyr şöyle derdi: Şüphesiz zikri yüce olan Allah helal kıldı ve haram kıldı. Helal kıldığını helal sayın, haram kıldığından ise kaçının. Bundan başka ne helal ne de haram kıldığı bazı şeyleri de bıraktı; işte bu, Allah'tan bir aftır (serbestliktir), onu affetmiştir. Sonra şu ayeti okurdu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın”.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا الضحَّاكُ، قال: أَخْبَرنا ابن جريجٍ، قال: أَخْبَرني عطاءٌ، عن عُبيدِ بن عُميرٍ أنه كان يقولُ: إن الله حرَّم وأحلَّ. ثم ذكَر نحوَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize ed-Dahhâk rivayet edip dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verip dedi ki: Bana Atâ, Ubeyd b. Umeyr'den haber verdi; o şöyle derdi: "Şüphesiz Allah haram kıldı ve helal kıldı." Sonra bunun benzerini zikretti.
وأما قولُه: {عَفَا اللَّهُ عَنْهَا}. فإنه يعنى به: عفا اللهُ لكم عن مسألتِكم عن الأشياءِ التي سألتُم عنها رسولَ اللهِ ﷺ، الذي كرِه اللهُ لكم مسألتَكم إيَّاه عنها، أن يؤاخذَكم بها، أو يعاقبَكم عليها، إن عرَف منها توبتَكم وإنابتَكم. {وَاللَّهُ غَفُورٌ}. يقولُ: واللهُ ساترٌ ذنوبَ مَن تاب منها، فتاركٌ أن يفضَحَه بها في الآخرِة، {حَلِيمٌ} أن يعاقبَه بها؛ لتغمُّدِه التائبَ منها برحمتِه، وعفوِه عن عقوبتِه عليها.
{عَفَا اللَّهُ عَنْهَا} “Allah onları affetmiştir” sözüne gelince; bununla şunu kastetmektedir: Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormanızı hoş görmediği şeyleri ona sormanızdan dolayı, eğer bu hususta tevbenizi ve [hakk'a] yönelişinizi bilirse, Allah sizi bundan ötürü muaheze etmeyip cezalandırmamak suretiyle bağışlamıştır. {وَاللَّهُ غَفُورٌ} “Allah çok bağışlayıcıdır” buyurmaktadır ki: Allah, günahlardan tevbe edenin günahlarını örtendir; dolayısıyla onu ahirette bu günahlarla rezil etmeyip terk edendir (bırakandır). {حَلِيمٌ} “Halîm'dir” yani tövbe edeni rahmetiyle kuşatması ve bu konudaki cezasından vazgeçmesi sebebiyle onu hemen cezalandırmayandır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك رُوى الخبرُ عن ابن عباسٍ الذي ذكَرناه آنفًا.
Bu hususta söylediğimizin bir benzeri de az önce zikrettiğimiz İbn Abbâs'tan gelen haberde rivayet edilmiştir.
وذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ}. يقولُ: لا تسألُوا عن أشياءَ إن نزَل القرآنُ فيها بتغليظٍ ساءكم ذلك، ولكن انتظِروا، فإذا نزَل القرآنُ فإنكم لا تَسْأَلون عن شيءٍ إلا وجَدتم تبيانَهُ .
Bu da bana Muhammed b. Sa'd'ın rivayet ettiği şu haberdir: Dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ} “[Bazı] şeyleri sormayın” sözü hakkında [İbn Abbâs] şöyle der: "Eğer Kur'an onlar hakkında ağır hükümlerle inerse sizi üzecek olan şeyleri sormayın. Fakat bekleyin; zira Kur'an indiğinde herhangi bir şeyi sormuş olsanız dahi mutlaka onun açıklamasını bulursunuz."
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ (١٠٢)}.
{قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ (١٠٢)} “Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra da bu yüzden kâfir olmuşlardı” ayetinin tevili hakkında [şöyle denilir]:
يقولُ تعالى ذكرُه: قد سأَل الآياتِ قومٌ من قبلِكم، فلمَّا آتاهموها اللَّهُ أَصْبَحوا بها جاحِدين مُنْكِرين أن تكونَ دَلالةً على حقيقةِ ما احتُجَّ بها عليهم، وبرهانًا على
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sizden önceki bir topluluk mucizeler istemişti. Allah bunları kendilerine verince, bunların kendilerine karşı aleyhlerine hüccet getirilen şeyin hakikatine bir delil ve doğrulanması için bürhan kılınan şeyin sıhhatine bir bürhan olduğunu inkâr ve reddederek kâfir oldular...
صحةِ ما جُعِلتْ برهانًا على تصحيحِه، كقومِ صالحٍ الذين سألوا الآيةَ، فلما جاءتْهم الناقةُ آيةً عقَروها، وكالذين سألوا عيسى مائدةً تَنْزِلُ عليهم من السماءِ، فلما أُعْطُوها كفَروا بها ، وما أَشْبَه ذلك، فحذَّر اللهُ تعالى المؤمنين بنبيِّه ﷺ أن يسلُكوا سبيلَ مَن قبلَهم من الأممِ التي هلَكت بكفرِهم بآياتِ اللهِ لما جاءتْهم عندَ مسألتِهموها، فقال لهم: لا تَسْأَلُوا الآياتِ، ولا تَبْحَثوا عن أشياءَ إن تُبْدَ لكم تَسُؤْكم، فقد سأَل الآياتِ من قبلِكم قومٌ، فلما أُوتوها أَصْبَحوا بها كافرين.
doğrulanması için bürhan kılınan şeyin sıhhatine bir bürhan olduğunu inkâr ve reddedip kâfir oldular; nitekim mucize isteyen ve kendilerine deve bir mucize olarak gelince onu kesip öldüren Sâlih'in kavmi ile Îsâ'dan gökten kendilerine bir sofra indirmesini isteyen ve bu kendilerine verildiğinde onu inkâr eden kimseler ve benzerleri gibi. Bu yüzden Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenleri, istedikleri şeyler kendilerine geldiğinde Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyle helak olan önceki ümmetlerin yolunu tutmaktan sakındırarak onlara şöyle buyurdu: Ayetler (mucizeler) istemeyin ve açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sorup araştırmayın. Zira sizden önce bir kavim birtakım ayetler (mucizeler) istemiş, kendilerine verilince de bunları inkâr edip kâfir olmuşlardı.
كالذي حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ}: نهاهم أن يَسْأَلُوا عن مثلِ الذي سألت النصارى من المائدةِ، فأَصْبَحوا بها كافرين، فنهَى اللهُ عن ذلك .
Bana Muhammed b. Sa'd'ın rivayet ettiği şu haberde olduğu gibi: Dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: Hristiyanların sofrayı istemesi ve ardından bunu inkâr etmeleri gibi şeyleri sormalarını yasakladı; işte Allah bundan nehyetti .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ}: قد سأل الآياتِ قومٌ من قبلِكم، وذلك حينَ قيل له: غَيَّرْ لنا الصفا ذهبًا .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu” ayeti hakkında rivayet etti: "Sizden önce bir kavim de ayetler (mucizeler) istemişti; bu da ona 'Bizim için Safa [tepesini] altına çevir' denildiği zamandı."
القولُ في تأويلِ قولِه: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}.
{مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm koymuştur” ayetinin tevili hakkında [şöyle denilir]: