Binûn

İçinde Mâide'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri — 43. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقولُ تعالى ذكرُه: ما بحَر اللهُ بحيرةً ولا سيَّب سائبةً، ولا وصَل وصيلةً، ولا حمَى حاميًا، ولكنكم الذين فعلتم ذلك أيُّها الكفرةُ، فحرَّمتُموه افتراءً على ربِّكم.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah ne bir bahîre (kulağı yarılan deve) tayin etmiş, ne bir sâibe (adak olarak salıverilen deve) salmış, ne bir vasîle (ikiz doğuran koyun) bağlamış, ne de bir hâm (sırtı korunan erkek deve) himaye etmiştir. Fakat bunu yapanlar sizlersiniz ey kâfirler! Rabbinize iftira ederek onları [kendinize] haram kıldınız.

كالذي حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنى أبي وشُعيبُ بنُ الليثِ، عن الليثِ، عن ابن الهادِ، وحدَّثني يونسُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يوسفَ،

Nitekim bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhıkem rivayet edip dedi ki: Bana babam ve Şuayb b. el-Leys, el-Leys'ten, o İbnü'l-Hâd'dan rivayet etti. [Yine] bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh b. Yûsuf rivayet etti,

قال: ثنى الليثُ، قال: ثنى ابن الهادِ، عن ابن شهابٍ، عن سعيدِ بن المسيَّبِ، عن أبى هريرةَ، قال: سمعتُ رسولَ الله ﷺ يقولُ: "رأيتُ عمرَو بنَ عامرٍ الخزَاعيَّ يَجُرُّ قُصْبَه في النارِ، وكان أول من سيَّب السُّيَّبَ " .

dedi ki: Bana el-Leys rivayet etti, dedi ki: Bana İbnü'l-Hâd, İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti, o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Amr b. Âmir el-Huzâî'yi cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm; putlar için hayvan salıverme (sâibe) âdetini ilk çıkaran o idi."

حدَّثنا هنَّادُ بنُ السَّريِّ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ إبراهيمَ بن الحارثِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ، قال: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ لأَكْثمَ بن الجَوْنِ: "يا أَكْثَمُ، رأيتُ عمرَو بنَ لُحيِّ بن قَمَعَةَ بن جِنْدَفٍ يَجُرُّ قُصْبَه في النارِ، فما رأيتُ رجلًا أَشْبَهَ برجلٍ منك به، ولا به منك". فقال أَكْثمُ: تخشَى أن يضرَّنى شَبَهُه يا رسولَ اللَّهِ؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا، إنك مؤمنٌ وهو كافرٌ، إنه أولُ من غيَّر دينَ إسماعيلَ، وبحَر البحيرةَ، وسيِّب السائبةَ، وحمَى الحامىَ " .

Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Eksem b. el-Cevn'e şöyle buyurduğunu işittim: "Ey Eksem! Amr b. Luhay b. Kamaa b. Cindef'i cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm; senin ona benzediğin kadar, onun da sana benzediği kadar birbirine benzeyen iki adam görmedim." Bunun üzerine Eksem: "Ey Allah'ın Resûlü, onun bana benzemesinin bana bir zararı olur mu diye endişeleniyorsun? " dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Hayır, sen müminsin, o ise kâfirdir. O, İsmâil'in dinini ilk değiştiren, bahîre yapan (kulağını yaran), sâibe salan ve hâm kılan kişidir" buyurdu.

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا يونسُ، قال: ثنى هشامُ بنُ سعدٍ، عن زيدِ بن أَسْلَمَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "قد عرَفتُ أولَ مَن بحَر البحائرَ؛ رجلٌ من مُدْلِجٍ، كانت له ناقتان فجدع آذانَهما، وحرَّم ألبانَهما وظهورَهما، وقال: هاتان للهِ. ثم احتاج إليهما فشرِب ألبانَهما، وركِب ظهورَهما". قال: "فلقد رأيتُه في النارِ يُؤْذِى أهلَ

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bana Hişâm b. Sa‘d, Zeyd b. Eslem'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bahîre [âdetini] ilk başlatan kimseyi bildim/gördüm; [o,] Müdlic [kabilesin]den bir adamdı. Onun iki devesi vardı; ikisinin de kulaklarını kesti/yardı, sütlerini ve sırtlarına binmeyi haram kıldı ve: “Bu ikisi Allah içindir” dedi. Sonra onlara muhtaç oldu da sütlerinden içti ve sırtlarına bindi.» [Zeyd b. Eslem] dedi ki: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:] «Andolsun onu cehennemde ... ehline eziyet verirken gördüm...»

النارِ ريحُ قُصْبِه" .

eziyet verirken gördüm."

حدثنا هنَّادٌ، قال: ثنا عَبْدَةُ ، عن محمدِ بن عمرٍو، عن أبي سَلَمَةَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "عُرِضَتْ عليَّ النارُ، فرأيتُ فيها عمرَو بنَ فلانِ ابن فلانِ بن خِنْدَفِ يجُرُّ قُصْبَه في النارِ، وهو أولُ من غيَّر دينَ إبراهيمَ، وسيَّب السائبةَ، وأَشْبَهُ مَن رأيتُ به أَكْثَمُ بنُ الجَوْنِ". فقال أكثمُ: يا رسولَ اللهِ، أَيضُرُّني شَبَهُه؟ قال: "لا؛ لأنك مسلمٌ، وإنه كافرٌ" .

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Abde , Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bana cehennem gösterildi; orada Hındıf oğlu filan oğlu Amr'ı bağırsaklarını ateşte sürüklerken gördüm. O, İbrâhim'in dinini ilk değiştiren ve sâibe salıverendir. İnsanlar arasında ona en çok benzeyen gördüğüm kişi ise Eksem b. el-Cevn'dir." Bunun üzerine Eksem: "Ey Allah'ın Resûlü, ona benzemem bana zarar verir mi?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır; çünkü sen Müslümansın, o ise kâfirdir" buyurdu.

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ [عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن أبي هريرةَ أن النبيَّ ﷺ] قال: "رأيتُ عمرَو بنَ عامرٍ الخُزاعيَّ يَجُرُّ قُصْبَه في النارِ، وهو أولُ مَن سيَّب السوائبَ" .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, [o Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Ebû Hüreyre'den: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Amr b. Âmir el-Huzâî'yi cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm. O, sâibeleri ilk salıverendir."

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن زيدِ بن أسلمَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنى لأعرِفُ أولَ من سيَّب السوائبَ، وأولَ من غيَّر عهدَ إبراهيمَ". قالوا: مَن هو يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: "عمرُو بنُ لُحَيٍّ أخو بني كعبٍ، لقد رأيتُه يَجُرُّ قُصْبَه في النارِ، يُؤذِى ريحُه أهلَ النارِ، وإني لأعرِفُ أولَ من بحَر البحائرَ". قالوا: مَن هو يا رسولَ اللهِ؟ قال: "رجلٌ من بني مُدْلِجٍ كانت له ناقتان، فجدَع آذانهما، وحرَّم ألبانَهما، ثم شرِب ألبانَهما بعدَ ذلك، فلقد رأيتُه في النارِ هو وهما يَعَضَّانِه بأفواهِهما، ويَخْبِطانه بأخفافِهما".

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Zeyd b. Eslem'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz ben sâibeleri ilk salıvereni ve İbrâhim'in ahdini ilk değiştireni elbette biliyorum.» "O kimdir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Şöyle buyurdu: «Benî Kâ'b'ın kardeşi [olan] Amr b. Luhayy'dır. Onu bağırsaklarını ateşte sürüklerken gördüm; kokusu cehennem ehline eziyet veriyordu. Ve ben bahîreleri ilk kulak yaranı da elbette biliyorum.» "O kimdir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Şöyle buyurdu: «Benî Müdlic'den iki devesi olan bir adamdır; o ikisinin kulaklarını kesti, sütlerini haram kıldı, sonra da bundan sonra onların sütlerini içti. Onu [cehennem] ateşinde kendisi ve o iki deveyle birlikte gördüm; onlar ağızlarıyla onu ısırıyor, ayaklarıyla da çiğniyorlardı.»

والبحيرةُ الفعيلةُ، من قولِ القائلِ: بحَرتُ أُذُنَ هذه الناقةِ - إذا شقَّها - أَبْحَرُها بَحْرًا. والناقةُ مَبْحُورةٌ، ثم تُصْرَفُ المفعولةُ إلى فَعِيلةٍ، فيقالُ: هي بَحِيرةٌ. وأما البَحِرُ من الإبلِ فهو الذي قد أصابه داءٌ من كثرةِ شربِ الماءِ، يقالُ منه: بَحِر البعيرُ يَبْحَرُ بَحَرًا. ومنه قول الشاعرِ :

Bahîre (بَحِيرة) kelimesi faîle (فَعِيلة) vezninde olup bir kimsenin kulağı yardığı zaman söylediği "بَحَرْتُ أُذُنَ هَذِهِ النَّاقَةِ" (Bu devenin kulağını yardım), "أَبْحَرُهَا بَحْرًا" sözünden gelir. Bu durumdaki deveye "مَبْحُورة" (yarılmış) denir; sonra mef'ûle (مَفْعُولة) kalıbı faîle (فَعِيلة) kalıbına dönüştürülerek "هِيَ بَحِيرَةٌ" (o bahîredir) denir. Develerden "بَحِر" olan ise çok su içmekten dolayı bir hastalığa yakalanandır; bundan dolayı "بَحِرَ البَعِيرُ يَبْحَرُ بَحَرًا" denir. Şairin şu sözü de bundandır:

لأَعْلِطَنَّهُ وَسْمًا لا يُفارِقُهُ … كما يُحَزُّ بحُمَّى المِيسَمِ البَحِرُ

"Ona öyle bir damga vuracağım ki hiç ayrılmayacak... / Tıpkı hasta devenin kızgın damga demiriyle dağlandığı gibi."

وبنحوِ الذي قلنا في معنى البحيرةِ جاء الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ. حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ، قال: أخبرنا محمدُ بنُ يزيدَ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن أبيه، قال: دخَلتُ على النبيِّ ﷺ، فقال النبيُّ ﷺ: "أرأيتَ إبلَك، ألستَ تُنْتِجُها مُسَلَّمَةً آذانُها، فتأخُذَ المُوسَى فَتَجْدَعَها، تقولُ: هذه بحيرةٌ. وتشُقُّ، آذانَها، تقولُ: هذه صُرُمٌ ؟ ". قال: نعم. قال: "فإنّ ساعِدَ اللَّهِ أَشدُّ، ومُوسَى اللَّهِ أَحَدُّ، كلُّ مالِكَ لك حلالٌ، لا يُحَرَّمُ عليك منه شيءٌ" .

Bahîre'nin anlamı hakkında söylediğimizin bir benzeri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir haberde yer almıştır: Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da babasından haber verdi; babası şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdim. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Develerine baksana; sen onları kulakları sağlam doğurtup da sonra usturayı alıp kulaklarını keserek: 'Bu bahîredir' demiyor musun? Kulaklarını yarıp: 'Bunlar sarım'dır (kesiktir) ' demiyor musun?" buyurdu. O da: "Evet" dedi. [Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: "Şüphesiz Allah'ın bileği daha güçlüdür ve Allah'ın usturası daha keskindir. Malının tamamı sana helaldir; ondan sana hiçbir şey haram kılınmamıştır."

حدثَّنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû...

إسحاقَ، قال: سمِعتُ أبا الأحوصِ، عن أبيه، قال: أتيتُ رسولَ اللهِ ﷺ فقال: "هل تُنْتَجُ إبلُ قومِك صِحاحًا آذانُها، فتَعْمِدَ إلى المُوسَى، فتَقْطَعَ آذانَها، فتقولَ: هذه بُحُرٌ. وتشُقَّها - أو تشقَّ جلودَها - فتقولَ: هذه صُرُمٌ . فتُحرِّمَها عليك وعلى أهلِك؟ " قال: نعم. قال: "فإن ما آتاك اللهُ لك حلٌّ، وساعِدُ اللهِ أشدُّ، ومُوسَى اللَّهِ أَحدٌ". وربما قال: "ساعدُ اللَّهِ أَشدُّ من ساعدِك، ومُوسَى اللَّهِ أحدٌ من مُوسَاك" .

İshâk'tan rivayet etti; dedi ki: Ebü'l-Ahvas'ı babasından rivayet ederken işittim; babası şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim, şöyle buyurdu: "Kavminin develeri kulakları sağlam olarak mı doğurtulur da sen usturaya yönelip kulaklarını keserek: 'Bunlar buhurdur' dersin; kulaklarını yarıp -veya derilerini yarıp-: 'Bunlar sarımdır' diyerek onları kendine ve ailene haram mı kılarsın?" [Babası:] "Evet" dedi. [Allah Resûlü] buyurdu ki: "Şüphesiz Allah'ın sana verdiği şeyler sana helaldir; Allah'ın bileği daha güçlü, Allah'ın usturası daha keskindir." Bazen de: "Allah'ın bileği senin bileğinden daha güçlü, Allah'ın usturası senin usturandan daha keskindir" buyururdu.

وأما السائبةُ فإنها المسيِّبةُ المُخَلَّاةُ، وكانت الجاهلية يفعل ذلك أحدُهم ببعضِ مواشِيه، فيحرِّمُ الانتفاعَ به على نفسِه، كما كان بعضُ أهلِ الإسلامِ يُعْتِقُ عبدَه سائبةً، فلا ينتفعُ به ولا بولائِه.

Sâibe'ye (السائبة) gelince; o, salıverilmiş, serbest bırakılmış olandır (el-Müseyyebe). Câhiliye ehli bunu bazı hayvanlarına yapar ve ondan yararlanmayı kendilerine haram kılarlardı; nitekim İslam ehlinden bazılarının kölesini 'sâibe' olarak (serbestçe) azat edip ne kendisinden ne de velâ hakkından yararlanmaması gibi.

وأُخْرِجت المسيَّبةُ بلفظِ السائبةِ، كما قيل: {عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ} [الحاقة: ٢١، القارعة: ٧]. بمعنى: مَرْضِيَّةٍ.

Müseyyebe (salıverilmiş olan), sâibe lafzıyla getirilmiştir; nitekim {عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ} “hoşnut olunan bir yaşayış” ayetinde مرضيّة (kendisinde hoşnut olunan) anlamında [râdiye kalıbının kullanılması] gibidir.

وأما الوصيلةُ فإن الأُنثى من نَعَمِهم في الجاهليةِ كانت إذا أَتْأَمَت بطنًا بذكرٍ وأنثى، قيل: قد وصَلت الأنثى أخاها. بدفعِها عنه الذبحَ، فسمَّوْها وَصِيلةً.

Vasîle'ye (الوَصِيلة) gelince; Câhiliye döneminde davarlarından dişi olan bir batında bir erkek ve bir dişi ikiz doğurursa: "Dişi, erkek kardeşine ulaştı/bağlandı" denir; onun kesilmesini engellediği için ona vasîle (ulaştıran/bağlayan) adını verirlerdi.

وأما الحامِي فإنه الفَحْلُ من النَّعَمِ، يُحْمَى ظهرُه من الركوبِ والانتفاعِ، بسببِ تتابعِ أولادٍ تَحْدُثُ من فِحلتِه.

Hâmî'ye (الحامِي) gelince; o, erkekliği sebebiyle art arda gelen yavruların doğması sebebiyle sırtına binilmekten ve kendisinden yararlanılmaktan korunan damızlık erkek hayvandır.

وقد اختلف أهل التأويلِ في صفاتِ المسمَّياتِ بهذه الأسماءِ، [وما السببُ] الذي من أجلهِ كانت تفعَلُ ذلك؟

Ehl-i tevil (tefsirciler), bu isimlerle adlandırılan [hayvanların] nitelikleri ve [müşriklerin] bunu kendisinden dolayı yaptıkları [sebebin ne olduğu] hususunda ihtilaf etmişlerdir.

ذكرُ الروايةِ بما قيل في ذلك

Bu konuda söylenen rivayetlerin zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ بنُ الفَضْل، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن إبراهيمَ بن الحارثِ التَّيْميِّ، أن أبا صالحٍ السَّمَّانَ، حدَّثه أنه سمِع أبا هريرةَ يقولُ: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ لأَكْثَمَ بن الْجَوْنِ الخُزاعيِّ: "يا أَكْثَمُ، رأيتُ عمرَو بنَ لُحَيِّ بن قَمَعَةَ بن خِنْدَفٍ يَجُرُّ قُصْبَه في النارِ، فما رأيتُ من رجلٍ أَشْبَهَ برجلٍ منك به، ولا به منك". فقال أَكْثَمُ: أيَضرُّني شَبَهُه يا نبيَّ اللَّهِ؟ قال: "لا، إنك مؤمنٌ وهو كافرٌ، وإنه كان أولَ مَن غيَّر دينَ إسماعيلَ، ونصَب الأوثانَ، وسيَّب السائبَ فيهم" .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris et-Teymî'den rivayet etti; ona Ebû Sâlih es-Semmân rivayet edip Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittiğini söyledi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Eksem b. el-Cevn el-Huzâî'ye şöyle buyurduğunu işittim: "Ey Eksem! Hındıf oğlu Kamaa oğlu Amr b. Luhay'ı cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm; senin ona benzediğin kadar, onun da sana benzediği kadar birbirine benzeyen başka bir adam görmedim." Bunun üzerine Eksem: "Ey Allah'ın Nebisi, onun bana benzemesi bana zarar verir mi?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır; zira sen müminsin, o ise kâfirdir. İsmâil'in dinini ilk değiştiren, putları diken ve aralarında sâibeleri salıveren oydu" buyurdu.

وذلك أنَّ الناقةَ إذا تابَعتْ [يِنْتَيْ عشرةَ إناثًا ليس فيها ذكرٌ] ، سُيِّبت، فلم يُرْكَبْ ظهرُها، ولم يُجَزَّ وبَرُها، ولم يَشْرَبْ لبنَها إلا ضيفٌ، فما نُتِجَت بعدَ ذلك من أنثى شُقَّ أُذُنُها، ثم خُلِّي سبيلُها مع أمِّها في الإبلِ، فلم يُرْكَبْ ظهرُها، ولم يُجَزَّ وبَرُها، ولم يَشْرَب لبنها إلا ضيفٌ، كما فُعِل بأمِّها، فهي البَحِيرةُ ابنةُ السائبةِ.

Bu da şudur: Deve art arda [aralarında erkek olmaksızın on iki dişi yavru] doğurursa salıverilir (sâibe yapılır); artık sırtına binilmez, yünü kırkılmaz ve sütünü misafirden başkası içmezdi. Bundan sonra doğurduğu dişi yavrunun ise kulağı yarılır, ardından develer arasında annesiyle birlikte serbest bırakılırdı; tıpkı annesine yapıldığı gibi onun da sırtına binilmez, yünü kırkılmaz ve sütünü misafirden başkası içmezdi. İşte bu, sâibenin kızı olan 'bahîre'dir.

والوَصِيلةُ: أن الشاةَ إذا نُتِجَت عشرَ إناثٍ متتابعاتٍ في خمسةِ أبطنٍ ليس فيهن ذَكَرٌ، جُعِلت وَصيلةً، قالوا: وصَلت. فكان ما ولَدت بعدَ ذلك لذكُورِهم دونَ إناثِهم، إلا أن يموتَ منها شيءٌ، فيشتركون في أكلِه؛ ذكورُهم وإناثُهم.

Vasîle ise şudur: Koyun, beş batında aralarında hiç erkek olmaksızın peş peşe on dişi doğurduğunda 'vasîle' kılınır ve: "Ulaştırdı/bağladı" derlerdi. Bundan sonra doğurdukları ise dişilerine değil sadece erkeklerine ait olurdu; ancak onlardan biri ölecek olursa, onu yemekte erkekleri ve dişileri ortak olurlardı.

والحامِي: أن الفحلَ إذا نُتِج له عشرُ إناثٍ متتابعاتٍ ليس بينَهن ذكَرٌ، حُمِى ظهرُه، ولم يُرْكَبْ، ولم يُجَزَّ وَبَرُه، ويُخَلَّى في إبلِه يَضْرِبُ فيها، لا

Hâmî ise şudur: Damızlık erkek devenin dölünden aralarında hiç erkek olmaksızın peş peşe on dişi doğduğunda sırtı koruma altına alınır (dokunulmaz kılınır); artık ona binilmez, yünü kırkılmaz ve develeri arasında aşım yapması için serbest bırakılır,

يُنتفعُ به بغيرِ ذلك. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}. إلى قولِه: {وَلَا يَهْتَدُونَ} .

bunun dışında kendisinden hiçbir şekilde yararlanılmazdı. Zikri yüce olan Allah: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm koymuştur” ayetinden {وَلَا يَهْتَدُونَ} “...ve doğru yolda da değillerdir” sözüne kadar buyurmaktadır.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ في هذه الآيةِ: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}. - قال أبو جعفرٍ: سقَط عليَّ فيما أَظُنُّ كلامٌ منه - قال: فأتَيْتُ علقمةَ فسألتُه، فقال: ما تُرِيدُ إلى شيءٍ كان يصنعُه أهلُ الجاهليةِ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan şu ayet hakkında rivayet etti: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm koymuştur”. -Ebû Ca'fer dedi ki: Zannımca ondan bir söz bana düşmüştür (metinden eksilmiştir)- [Mesrûk] dedi ki: Alkame'ye gelip ona sordum, o da: "Câhiliye ehlinin yaptığı bir şeyle ne işin var?" dedi.

حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المَسْعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ، قال: أتيْتُ علقمةَ، فسألتُه عن قولِ اللَّهِ تعالى: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}. فقال: وما تَصْنَعُ بهذا؟ إنما هذا شيءٌ مِن فعلِ الجاهليةِ. قال: فأتيْتُ مسروقًا فسألْتُه، فقال: البَحيرةُ: كانت الناقةُ إذا ولَدَت بطنًا خمْسًا أو سبْعًا، شقُّوا أذنَها، وقالوا: هذه بَحيرةٌ. قال: {وَلَا سَائِبَةٍ}. قال: كان الرجلُ يَأْخُذُ بعضَ مالِه، فيقولُ: هذه سائبةٌ، قال: {وَلَا وَصِيلَةٍ}. قال: كانوا إذا ولَدَت الناقةُ الذكرَ، أكَله الذكورُ دونَ الإناثِ، وإذا وَلَدت ذكرًا وأُنثى في بطنِ، قالوا: وصَلَت أخاها. فلا يَأْكُلونهما، قال: فإذا مات الذكرُ أكَله الذكورُ دونَ الإناث. قال: {وَلَا حَامٍ}. قال: كان البعيرُ إذا ولَد، وولَد ولدُه، قالوا: قد قضَى هذا الذي عليه. فلم يَنْتَفِعوا بظَهْرِه، قالوا: هذا حامٍ .

Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî rivayet edip dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o Müslim'den rivayet etti; dedi ki: Alkame'ye geldim ve ona Yüce Allah'ın: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm koymuştur” sözünü sordum. Şöyle dedi: "Bununla ne yapacaksın? Bu sadece Câhiliye fiilinden bir şeydir." [Müslim] dedi ki: Bunun üzerine Mesrûk'a gelip ona sordum. O şöyle dedi: Bahîre: Deve beş veya yedi batın doğurduğu zaman kulağını yarar ve: "Bu bahîredir" derlerdi. {وَلَا سَائِبَةٍ} “ne de sâibe” hakkında şöyle dedi: Kişi malından bir kısmını alır ve: "Bu sâibedir" derdi. {وَلَا وَصِيلَةٍ} “ne de vasîle” hakkında şöyle dedi: Deve erkek doğurduğunda onu kadınlar değil erkekler yerdi; bir batında bir erkek bir dişi doğurduğunda ise: "Erkek kardeşine ulaştı/bağlandı" derler ve ikisini de yemezlerdi. Dedi ki: Erkek öldüğünde onu kadınlar değil erkekler yerdi. {وَلَا حَامٍ} “ne de hâm” hakkında ise şöyle dedi: Deve doğurur ve onun yavrusu da doğurursa: "Bu üzerindekini tamamladı" derlerdi; böylece sırtından yararlanmaz ve: "Bu hâmîdir" derlerdi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، عن الأعمشِ، عن مسلمِ بن

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, el-A'meş'ten, o da Müslim b.

صُبَيْحٍ، قال: سألْتُ علقمةَ عن قولِه: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ}. قال: ما تَصْنَعُ بهذا؟ هذا شيءٌ كان يَفْعَلُه أهلُ الجاهليةِ.

Subeyh'ten rivayet etti; dedi ki: Alkame'ye: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ} “Allah ne bahîre ne de sâibe koymuştur” sözünü sordum. Şöyle dedi: "Bununla ne yapacaksın? Bu, Câhiliye ehlinin yaptığı bir şeydi."

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ ويحيى بنُ آدمَ، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ}. قال: البَحِيرةُ التي قد ولَدَت خمسةَ أبطنٍ ثم تُرِكَت .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân ve Yahyâ b. Âdem, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o da Ebü'l-Ahvas'tan {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} “Allah hiçbir bahîre koymamıştır” ayeti hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: Bahîre; beş batın doğurup sonra [kendi haline] bırakılan devedir .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرُ بنُ عبدِ الحميدِ، عن مغيرةَ، عن الشعبيِّ: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ}. قال: البحيرةُ المُخَضْرَمةُ، {وَلَا سَائِبَةٍ}: والسائبةُ: ما سُيِّب للعِدَيِ ، والوَصيلةُ: إذا وَلَدَت بعدَ أربعةِ أبطنٍ - فيما يَرَى جَرِيرٌ - ثم ولَدَت الخامسَ ذكرًا وأنثى، وصَلَتْ أخاها. والحامِ: الذي قد ضرَب أولادُ أولادِه في الإبلِ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr b. Abdilhamîd, Mugîre'den, o da eş-Şa'bî'den {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} “Allah hiçbir bahîre koymamıştır” ayeti hakkında rivayet etti; [eş-Şa'bî] dedi ki: Bahîre; kulağı kesilendir. {وَلَا سَائِبَةٍ} “ne de sâibe”: Sâibe ise putlar için salıverilendir. Vasîle: Cerîr'in görüşüne göre dört batından sonra doğurup beşincide bir erkek bir dişi doğurduğunda 'kardeşine bağlanan'dır. Hâmî ise: Yavrularının yavruları develer arasında aşım yapan damızlıktır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن الشعبيِّ بنحوِه، إلا أنه قال: والوَصيلةُ: التي ولَدَت بعدَ أربعةِ أبطنٍ ذكرًا وأنثى، قالوا: وصَلَتْ أخاها، وسائرُ الحديثِ مثلُ حديثِ ابن حميدٍ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da eş-Şa'bî'den benzerini rivayet etti; ancak o şöyle dedi: Vasîle; dört batından sonra bir erkek bir dişi doğuran ve hakkında: "Kardeşine ulaştı/bağlandı" dedikleri hayvandır. Hadisin geri kalanı ise İbn Humeyd'in hadisi gibidir.

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ الأزرقُ، عن زكريا، عن الشعبيِّ أنه سُئِل عن البَحيرةِ؟ فقال: هي التي تُجْدَعُ آذانُها. وسُئِل عن السائبِة؟ فقال: كانوا يُهْدُون لآلهتِهم الإبلَ والغنمَ، فيَتْرُكونها عندَ آلهتِهم، [فتذهبُ فَتَخْتَلِطُ] بغنمِ الناسِ، فلا يَشْرَبُ ألبانَها إلا الرجالُ، فإذا مات منها شيءٌ أكَلَه الرجالُ والنساءُ جميعًا.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İshâk el-Ezrak, Zekeriyyâ'dan rivayet etti; o eş-Şa'bî'ye Bahîre hakkında sorulduğunu nakletti. O: "Kulakları kesilendir" dedi. Sâibe hakkında sorulduğunda ise şöyle dedi: "İlahlarına deve ve koyun adarlar, onları ilahlarının yanında bırakırlardı; [onlar da gidip] insanların koyunlarına [karışırdı] . Onların sütlerini sadece erkekler içerdi; onlardan bir şey öldüğünde ise onu erkekler ve kadınlar hep birlikte yerlerdi."

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî

نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ تعالى: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} وما معها: البحيرةُ مِن الإبلِ، يُحَرِّمُ أهل الجاهليةِ وَبَرَها وظهرَها ولحمَها ولبنَها إلا على الرجالِ، فما ولَدَت مِن ذكرٍ وأنثى فهو على هيئتِها، وإن ماتَت اشْتَرَك الرجالُ والنساءُ في أكلِ لحمِها، فإذا ضرَب الجملُ من ولدِ البَحيرةِ فهو الحامِي، [والحامِي اسمٌ] ، والسائبةُ من الغنمِ على نحوِ ذلك، إلا أنها ما ولَدت من ولدٍ بينَها وبينَ ستةِ أولادٍ كان على هيئتِها، فإذا ولَدت في السابعِ ذكرًا أو أنثى، أو ذَكريْن، ذبَحوه، فأكَله رجالُهم دونَ نسائِهم، وإن تَوْأَمت أنثى وذكرًا فهى وصيلةٌ، تُرِك ذبحُ الذكرِ بالأنثى، وإن كانتا أُنثيين تُرِكتا .

Necîh'ten, o Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} “Allah hiçbir bahîre koymamıştır” sözü ve beraberindekiler hakkında rivayet etti: Bahîre develerdendir; Câhiliye ehli onun yününü, sırtını, etini ve sütünü erkekler dışındakilere haram kılardı. Erkek veya dişiden doğurduğu her yavru da onun durumunda olurdu. Eğer ölürse etini yemekte erkekler ve kadınlar ortak olurlardı. Bahîre'nin yavrusundan olan erkek deve aşıma başladığında işte o hâmîdir [ve hâmî bir isimdir] . Sâibe ise davarlardan (koyun-keçiden) olup benzer şekildedir; ancak o kendisi ile altı yavru arasında doğurduğu sürece yavrusu da onun durumunda olurdu. Yedincide erkek veya dişi yahut iki erkek doğurduğunda onu keserler ve kadınları hariç erkekleri yerdi. Eğer bir dişi ve bir erkek ikiz doğurursa bu vasîledir; dişi sebebiyle erkeğin kesilmesi terk edilirdi. Şayet ikisi de dişi olursa ikisi de [kesilmeyip] bırakılırdı .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ}: فالبحيرةُ: الناقةُ، كان الرجلُ إذا ولَدت خمسةَ أبطنٍ، فيعمِدُ إلى الخامسةِ، فما لم يكنْ سَقْبًا فيُبَتِّكُ آذانَها، ولا يجُزُّ لها وبَرًا، ولا يذوقُ لها لبنًا، فتلك البحيرةُ. {وَلَا سَائِبَةٍ}: كان الرجلُ يسيِّبُ من مالِه ما شاء. {وَلَا وَصِيلَةٍ}: فهى الشاةُ إذا ولَدت سَبْعًا، عمَد إلى السابعِ، فإن كان ذكرًا ذُبِح، وإن كان أنثى تُركت، وإن كان في بطنِها اثنان ذكرٌ وأنثى فولَدتْهما، قالوا: وصَلت أخاها، فيُتْرَكان جميعًا لا يُذْبَحان، فتلك الوصيلةُ. وقولُه: {وَلَا حَامٍ}. كان الرجلُ يكونُ له الفحلُ، فإذا لقَّح عشْرًا، قيل: حامٍ، فاترُكوه.

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} “Allah hiçbir bahîre koymamıştır”: Bahîre devedir. Kişi[nin devesi] beş batın doğurduğu zaman beşinciye yönelir, şayet erkek yavru (sakb) değilse [dişiyse] kulaklarını yarar, ne yününü kırkar ne de sütünden tadardı; işte bu bahîredir. {وَلَا سَائِبَةٍ} “ne de sâibe [koymamıştır]”: Kişi malından dilediğini [putlar için] serbest bırakır/salıverirdi. {وَلَا وَصِيلَةٍ} “ne de vasîle [koymamıştır]”: O koyundur; yedi [batın] doğurduğu zaman yedinciye yönelirdi. Eğer erkek ise kesilir, dişi ise bırakılırdı. Şayet karnında biri erkek biri dişi iki yavru olup ikisini birden doğurursa: «Erkek kardeşine ulaştı/bağlandı» derlerdi de her ikisi birden bırakılır, kesilmezdi; işte bu vasîledir. O'nun: {وَلَا حَامٍ} “ne de hâm [koymamıştır]” sözü ise: Kişinin damızlık bir erkek devesi olurdu; on [batın] aşıladığı zaman: «O hâmîdir (dokunulmazdır), artık onu bırakın» denilirdi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحِ، قال: ثنا معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ}: ليسيِّبوها لأصنامِهم، {وَلَا وَصِيلَةٍ}. يقولُ: الشاةُ، {وَلَا حَامٍ}. يقولُ: الفحلُ من الإبلِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ} “Allah ne bahîre ne de sâibe koymuştur” sözü hakkında rivayet etti: [Yani] putları için salıvermek üzere [böyle bir şey koymamıştır]. {وَلَا وَصِيلَةٍ} “ne de vasîle”: Koyundur der. {وَلَا حَامٍ} “ne de hâm”: Develerin damızlık erkeğidir der .

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}: تشديدٌ شَدَّده الشيطانُ على أهلِ الجاهليةِ في أموالِهم، وتغليظٌ عليهم، فكانت البحيرةُ من الإبلِ؛ إذا نتَج الرجلُ خمسًا من إبلهِ، نظَر البطنَ الخامسَ، فإن كانت سَقْبًا ذُبِح، فأكَله الرجالُ دونَ النساءِ، وإن كان مَيْتةً اشترك فيه ذكرُهم وأنثاهم، وإن كانت حائلًا، وهى الأنثى، تُرِكت، فبُتِّكتْ أُذُنُها، فلم يُجَزَّ لها وبَرٌ، ولم يُشْرَبْ لها لبنٌ، ولم يُرْكَبْ لها ظَهْرٌ، ولم يُذْكَرْ للهِ عليها اسمٌ. وكانت السائبةُ: يسيِّبون ما بدا لهم من أموالِهم، فلا تُمتَنعُ من حوض أن تَشْرَعَ فيه، ولا من حِمًى أن تَرْتَعَ فيه. وكانت الوصيلةُ من الشاءِ: من البطنِ السابعِ، إذا كان جديًا ذُبِح، فأكَله الرجالُ دونَ النساءِ، وإن كان ميتةً اشترك فيه ذَكَرُهم وأُنثاهم، وإن جاءت بذكرٍ وأنثى، قيل: وصَلت أخاها، فمنَعَتْه الذبحَ. والحامِ: كان الفحلُ إذا رُكِب من بنى بنيه عشَرةٌ، أو ولدِ ولدِه، قيل: حامٍ. حُمِى ظهرُه، فلم يُزَمَّ، ولم يُخْطَمْ، ولم يُرْكَبْ.

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm koymuştur” sözü hakkında rivayet etti: Şeytan'ın malları konusunda Câhiliye ehline uygulattığı bir zorlaştırma ve onlara getirdiği bir ağırlıktır. Bahîre develerdendi; adamın develeri beş batın doğurduğunda beşinci batına bakar, eğer erkek yavru ise kesilir ve kadınlar değil sadece erkekler yerdi; ölü doğmuşsa erkekleri ve dişileri onda ortak olurlardı. Eğer hâil yani dişi ise bırakılır, kulağı yarılır; yünü kırkılmaz, sütü içilmez, sırtına binilmez ve üzerine Allah'ın adı anılmazdı. Sâibe ise: Mallarından dilediklerini salıverirlerdi; ne su içmek için gideceği havuzdan menedilir, ne de otlayacağı koruluktan engellenirdi. Vasîle koyunlardandı: Yedinci batından olup eğer erkek oğlak ise kesilir ve kadınlar değil erkekler yerdi; ölü olursa erkekleri ve dişileri onda ortak olurlardı; bir erkek ve bir dişi getirirse: "Kardeşine ulaştı/bağlandı" denir ve onun kesilmesini engellerdi. Hâmî ise: Damızlık erkek devenin oğullarının oğullarından yahut yavrusunun yavrusundan on tanesine binildiğinde: "Hâmîdir" denirdi; sırtı korunur, dizgin vurulmaz, yuları takılmaz ve ona binilmezdi.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن

Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, [es-Süddî'den rivayet etti]:

السُّديِّ: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}: فالبحيرةُ من الإبلِ: كانت الناقةُ إذا نُتِجت خمسةَ أبطنٍ، إن كان الخامسُ سَقْبًا ذبَحوه، فَأَهْدَوه إلى آلهتِهم، وكانت أمُّه مِن عُرْضِ الإبلِ، وإن كانت رُبَعَةً اسْتَحْيَوْها، وسُقُوا أُذُنَ أمِّها، وجزُّوا وبَرَها، وخلَّوْها في البطحاءِ، فلم تَجُزْ لهم في دِيةٍ، ولم يَحْلِبوا لها لبنًا، ولم يجزُّوا لها وبَرًا، ولم يحمِلوا على ظهرِها، وهى من الأنعامِ التي حُرِّمت ظهورُها. وأما السائبةُ: فهو الرجلُ يُسيِّبُ من مالِه ما شاء على وجهِ الشكرِ، إن كثُر مالُه، أو برَأ من وجعٍ، أو ركِب ناقةً فأَنْجَح، فإنه يسمَّى السائبةَ، يُرْسِلُها فلا يعرِضُ لها أحدٌ من العربِ إلا أصابتْه عقوبةٌ في الدنيا. وأما الوصيلةُ فمِن الغنمِ هي الشاةُ إذا ولَدت ثلاثةَ أبطنٍ أو خمسةً، فكان آخرُ ذلك جَدْيًا، ذبَحوه وأَهْدَوه لبيتِ الآلهةِ، وإن كانت عَنَاقًا اسْتَحْيَوها، وإن كانت جَدْيًا وعَنَاقًا اسْتَحْيَوا الجَدْيَ من أجلِ العَناقِ، فإنها وصيلةٌ وصَلتْ أخاها. وأما الحامِ فالفحلُ يَضْرِبُ في الإبلِ عشْرَ سنينَ، ويقالُ: إذا ضرَب ولدُ ولدِه، قيل: قد حَمَى ظهرَه. فيترُكونه لا يُمسُّ، ولا يُنْحَرُ أبدًا، ولا يُمْنَعُ من كلأٍ يريدُه، وهو من الأنعامِ التي حُرِّمتْ ظهورُها .

es-Süddî'den {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm koymuştur” ayeti hakkında rivayet etti: Develerden olan bahîre: Deve beş batın doğurduğunda, beşincisi erkek yavru ise onu kesip ilahlarına kurban ederlerdi; annesi ise diğer develer gibi serbest olurdu. Eğer dişi yavru olursa onu yaşatırlar, annesinin kulağını yarıp yününü kırkar ve onu vadide serbest bırakırlardı ; artık o bir diyette kabul edilmez, sütü sağılmaz , yünü kırkılmaz ve sırtına yük vurulmazdı. O, sırtları haram kılınan hayvanlardandı. Sâibe'ye gelince: O, şükür amacıyla malından dilediğini salıveren kimsedir; malı çoğaldığında veya bir hastalıktan iyileştiğinde yahut bir deveye binip maksadına ulaştığında o deveye sâibe denir ve onu serbest bırakırdı; Araplardan hiç kimse ona dokunamazdı, aksi takdirde dünyada bir cezaya uğrardı. Vasîle'ye gelince: O davarlardandır; koyun üç veya beş batın doğurup sonuncusu erkek oğlak olursa onu kesip ilahlar evine sunarlardı. Eğer dişi keçi yavrusu olursa onu yaşatırlardı; şayet bir erkek ve bir dişi yavru olursa dişi yavru hatırına erkeği de yaşatırlardı; zira o, kardeşine bağlanan bir vasîledir. Hâmî'ye gelince: Develer arasında on yıl aşım yapan damızlık devedir; yavrusunun yavrusu aşıma başladığında: "Sırtını korumuştur" denir; artık ona dokunulmaz, asla boğazlanmaz ve istediği ottan menedilmezdi. O da sırtları haram kılınan hayvanlardandı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الزهريِّ، عن ابن المسيَّبِ في قولِه: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}. قال: البحيرةُ من الإبلِ: التي يُمْنَعُ دَرُّها للطواغيتِ، والسائبةُ من الإبلِ: كانوا يسيِّبونها لطواغيتِهم، والوصيلةُ من الإبلِ: كانت الناقةُ تبتَكِرُ

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o da İbnü'l-Müseyyeb'den [Allah Teâlâ'nın]: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre ne sâibe ne vasîle ne de hâm koymuştur” [kelâmı] hakkında [şöyle dediğini] haber verdi: Develerden olan bahîre: Sütü tağutlar için [sağılmaktan] alıkonulan devedir. Develerden olan sâibe: Tağutları için salıverdikleri [serbest bıraktıkları] devedir. Develerden olan vasîle ise: Dişi devenin ilk doğumunda

بأنثى، ثم تُثنى بأنثى، فيسمُّونها الوصيلةَ، يقولون: وصَلت اثنتين ليس بينَهما ذكرٌ. فكانوا يَجْدَعونها لطواغيتِهم، أو يذبَحونها - الشكُّ من أبي جعفرٍ - والحامِ: الفحلُ من الإبلِ، كان يضرِبُ الضِّرابَ المعدودَةَ ، فإذا بلَغ ذلك، قالوا: هذا حامٍ، قد حمَى ظهرَه. فتُرِك، فسمَّوه "الحام". قال معمرٌ: قال قتادةُ: إِذا ضرَب عشَرَةً .

dişi yavru doğurur, sonra ikincisinde de dişi doğururdu; ona vasîle derlerdi. "Aralarında erkek olmaksızın iki dişiyi birbirine ulaştırdı/bağladı" derlerdi. Böylece onu tağutları için kulaklarını keserler veya boğazlarlardı -şüphe Ebû Ca'fer'dendir-. Hâmî ise: Develerden damızlık erkektir; sayılı sayıda aşım yapardı . Bu sayıya ulaştığında: "Bu hâmîdir, sırtını korumuştur" derler ve serbest bırakırlardı, ona "el-Hâm" adını verirlerdi. Ma'mer dedi ki: Katâde şöyle dedi: On defa aşım yaptığında .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ قال: البحيرةُ من الإبلِ: كانت الناقةُ إذا نُتِجت خمسةَ أبطنٍ، فإن كان الخامسُ ذكرًا، كان للرجالِ دونَ النساء، وإن كانت أنثى بَتَّكوا آذانَها، ثم أَرْسَلوها، فلم يَنْحَروا لها ولدًا، ولم يَشرَبوا لها لبنًا، ولم يركَبوا لها ظهرًا. وأما السائبةُ: فإنهم كانوا يسيِّبون بعضَ إبلِهم، فلا تُمْنَعُ حوضًا أن تَشْرَعَ فيه، ولا مَرْعًى أن ترتع فيه. والوصيلةُ: الشاةُ كانت إذا ولَدت سبعةَ أبطنٍ، فإن كان السابعُ ذكرًا ذُبح وأكَله الرجالُ دونَ النساءِ، وإن كانت أنثى تُرِكت .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle dedi: Develerden olan bahîre: Deve beş batın doğurduğunda, eğer beşincisi erkek olursa kadınlar değil erkekler için olurdu; dişi olursa kulaklarını yarar, sonra onu salıverirlerdi; artık ne bir yavrusu kesilir, ne sütü içilir, ne de sırtına binilirdi. Sâibe'ye gelince: Onlar develerinden bazılarını serbest bırakırlardı; artık su içmek için gideceği hiçbir havuzdan ve otlayacağı hiçbir otlaktan engellenmezdi. Vasîle ise: Koyun yedi batın doğurduğunda, yedincisi erkek olursa kesilir ve kadınlar değil erkekler yerdi; şayet dişi olursa bırakılırdı .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}: أما البحيرةُ فكانت الناقةُ إذا نَتَجوها خمسةَ أبطنٍ، نحَروا الخامسَ إن كان سَقْبًا، وإن كان رُبَعةً شقُّوا أذنَها واسْتَحْيَوها، وهى بحيرةٌ. وأما السَّقْبُ فلا يأكُلُ نساؤُهم منه، وهو خالصٌ لرجالِهم، فإن ماتتِ الناقةُ أَوْ نَتَجوها مَيْتًا، فرجالُهم ونساؤُهم فيه سواءٌ يأكُلون منه. وأما السائبةُ فكان يسيِّبُ الرجلُ من مالِه من

Bana el-Huseyn b. el-Ferec’den rivayet edildi; o şöyle dedi: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid’i şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân, ed-Dahhâk’tan rivayet etti: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre ne sâibe ne vasîle ne de hâm koymuştur” [ayet-i kerimesi hakkında o şöyle dedi]: Bahîre’ye gelince; dişi deve beş batın doğurduğunda, şayet beşincisi erkek yavru olursa onu keserlerdi; şayet dişi yavru olursa kulağını yarar ve onu [kesmeyip] yaşatırlardı; işte bu bahîredir. Erkek yavruya gelince; onların kadınları ondan yemezdi, o yalnızca erkeklerine aitti. Şayet dişi deve ölürse yahut onu ölü doğururlarsa, erkekleri ve kadınları onda eşit olur, ondan yerlerdi. Sâibe’ye gelince; kişi kendi malından [olan]...

الأنعامِ، فيُهْمَلُ في الحِمَى فلا يُنتفَعُ بظهرِه ولا بولدِه ولا بلبنِه، ولا بشعرِه ولا بصوفِه. وأما الوصيلةُ فكانت الشاةُ إذا ولَدت سبعةَ أبطنٍ ذبَحوا السابعَ إذا كان جَدْيًا، وإن كان عَنَاقًا اسْتَحْيَوه، وإن كان جَدْيًا وعَناقًا اسْتَحْيَوهما كليهما، وقالوا: إن الجَدْىَ وصَلتْه أختُه، فحرَّمتْه علينا. وأما الحامِي فالفحلُ إذا ركِبوا أولادَ ولدِه، قالوا: قد حمى هذا ظهرَه، وأحرَزَهُ أولادُ ولدِه، فلا يركَبونه، ولا يمنَعونه من حِمَى شجرٍ، ولا حوضٍ ما شرَع فيه، وإن لم يكنِ الحوضُ لصاحبِه، وكانت من إبلِهم طائفةٌ لا يذكُرون اسمَ الله عليها في شيءٍ من شأنِهم، لا إن ركِبوا، ولا إن حمَلوا، ولا إن حلَبوا، ولا إن نَتَجوا، ولا إن باعوا، ففى ذلك أَنْزَل اللَّهُ تعالى: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ}. إلى قولِه {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}.

serbest bırakır, korulukta başıboş bırakılırdı; ne sırtından, ne yavrusundan, ne sütünden, ne kılından ne de yününden faydalanılırdı. Vasîle'ye gelince: Koyun yedi batın doğurduğunda, yedincisi erkek oğlak olursa onu keserlerdi; şayet dişi oğlak olursa onu yaşatırlardı; şayet bir erkek ve bir dişi oğlak olursa her ikisini de yaşatır ve: "Erkek oğlağa kız kardeşi ulaştı/bağlandı da onu bize haram kıldı" derlerdi. Hâmî'ye gelince: Damızlık erkek devenin yavrusunun yavrularına bindiklerinde: "Bu, sırtını korumuştur; yavrusunun yavruları onu koruma altına almıştır" derlerdi; artık ona binmezler, ne ağaçlı bir koruluktan ne de içmek için vardığı bir havuzdan -havuz sahibine ait olmasa bile- onu menederlerdi. Onların develerinden bir grup vardı ki, durumlarından hiçbir şeyde onun üzerine Allah'ın adını anmazlardı; ne bindiklerinde, ne yük vurduklarında, ne sağdıklarında, ne yavrulattıklarında ne de sattıklarında. İşte bunun hakkında Yüce Allah: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ} ayetinden {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} sözüne kadar olan kısmı indirdi.

حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ}. قال: هذا شيءٌ كان يعملُ به أهلُ الجاهليةِ، وقد ذهَب. قال: البحيرةُ: كان الرجلُ يَجْدَعُ أُذْنَيْ ناقتِه، ثم يُعْتِقُها، كما يُعْتِقُ جاريته وغلامه، لا تُحْلَبُ، ولا تُرْكَبُ. والسائبةُ: يسيِّبُها بغيرِ تجديعٍ. والحامِ: إذا نُتِج له سبعُ إناثٍ متوالياتٌ، قد حَمَى ظهرَه، ولا يُرْكَبُ، ولا يُعْمَلُ عليه. والوصيلةُ من الغنمِ: إذا ولَدت سبعَ إناثٍ متوالياتٍ حَمَت لحمَها أن يؤكلَ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm koymuştur” sözü hakkında şöyle dedi: Bu, Câhiliye ehlinin uyguladığı bir şeydi, artık yok olup gitti. Dedi ki: Bahîre: Kişi devesinin iki kulağını keser, sonra cariyesini ve kölesini azat ettiği gibi onu azat ederdi; sağılmaz ve binilmezdi. Sâibe: Kulağını kesmeksizin onu serbest bırakırdı. Hâmî: Kendisi için peş peşe yedi dişi doğurulduğunda sırtını korumuş olurdu; binilmez ve üzerinde çalıştırılmazdı. Davarlardan olan vasîle ise: Peş peşe yedi dişi doğurduğunda etinin yenmesini korurdu (engellerdi).

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يوسفَ، قال: ثنا الليثُ بنُ سعدٍ، قال ثنى ابن الهادِ، عن ابن شهابٍ، قال: قال سعيدُ بنُ المسيَّبِ: السائبةُ: التي كانت تسيَّبُ، فلا يُحْمَلُ عليها شيء. والبحيرةُ: التي يُمنعُ دَرُّها للطواغيتِ، فلا يحلِبُها أحدٌ. والوصيلةُ: الناقةُ البِكْرُ، تَبكُرُ أولَ نتاج الإبل بأنثى،

Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bize Abdullah b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize Leys b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana İbnü’l-Hâd, İbn Şihâb’dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb şöyle dedi: Sâibe: [Putlar için] salıverilen ve üzerine hiçbir şey yüklenmeyen [deve]dir. Bahîre ise: Sütü tağutlar için engellenen ve onu hiç kimsenin sağmadığı [deve]dir. Vasîle ise: İlk doğumunda dişi doğurarak doğuma başlayan ilk yavrusunu vermiş devedir,

ثم تُثَنِّي بعدُ بأنثى، وكانوا يسمُّونها للطواغيتِ، يَدْعُونها الوصيلةَ، أن وصَلت أخواتِها إحداهما بالأُخرى. والحامي: فحلُ الإِبلِ يَضْرِبُ العَشْرَ من الإبلِ، فإذا نقَص ضِرابُه يَدَعُونه للطواغيتِ، وأَعْفَوه من الحملِ، فلم يحمِلوا عليه شيئًا وسمَّوْه الحاميَ .

sonra ardından yine bir dişi doğururdu; onu tağutlara adarlar, iki kız kardeşini birbirine ulaştırdığı/bağladığı için ona vasîle adını verirlerdi. Hâmî ise: On deveyi aşılayan damızlık erkek devedir; aşımı bittiğinde onu tağutlar için serbest bırakırlar, yük taşımaktan muaf tutar, üzerine hiçbir şey yüklemez ve ona el-Hâmî adını verirlerdi.

وهذه أمورٌ كانت في الجاهليةِ فأَبْطَلها الإسلامُ، فلا نعرِفُ قومًا يعمَلون بها اليومَ، فإذا كان ذلك كذلك، وكان ما كانت الجاهليةُ تعمَلُ به لا [يُوصَلُ إلى علمِه] - إذ لم يكن له في الإسلام اليوم أثرٌ، ولا في الشركِ نعرِفُه - إلا بخبرٍ، وكانت الأخبارُ عما كانوا يفعَلون من ذلك مختلِفةً الإختلافَ الذي ذكَرنا، فالصوابُ من القول في ذلك أن يقالَ: أما معاني هذه الأسماءِ فما بيَّنا في ابتداءِ القولِ في تأويلِ هذه الآيةِ. وأما كيفيةُ عملِ القومِ في ذلك، فما لا علمَ لنا به. وقد ورَدتِ الأخبارُ بوصفِ عملِهم ذلك على ما قد حكَيْنا، وغيرُ ضائرٍ الجهلُ بذلك إذا كان المرادُ من علمِه المحتاجِ إليه، موصِّلًا إلى حقيقتِه، وهو أن القومَ كانوا يُحرِّمُون مِن أنعامِهم على أنفسِهم ما لم يحرِّمْه اللهُ؛ اتَّباعًا منهم خُطُواتِ الشيطانِ، فوبَّخهم اللهُ تعالى ذكرُه بذلك، وأَخْبَرهم أن كلَّ ذلك حلالٌ، فالحرامُ من كلِّ شيءٍ عندَنا ما حرَّم اللهُ تعالى ورسولُه ﷺ، بنصٍّ أو دليلٍ، والحلالُ منه ما حلَّله اللهُ ورسولُه كذلك.

Bütün bunlar Câhiliye döneminde mevcut olan ve İslâm'ın iptal ettiği (geçersiz kıldığı) uygulamalardır; bugün bunlarla amel eden herhangi bir topluluk bilmiyoruz. Durum böyle olunca ve Câhiliye ehlinin yaptığı bu uygulamaların [bilgisine] -bugün İslâm'da buna dair bir iz bulunmadığı ve şirk [ehli] arasında da bildiğimiz bir şey olmadığı için- ancak bir haber yoluyla ulaşılabiliyorsa, yaptıkları bu uygulamalara dair gelen haberler de aktardığımız şekilde birbirinden farklı olduğuna göre, bu konuda söylenecek en doğru söz şudur: Bu isimlerin anlamları, bu ayetin teviline dair sözün başında açıkladığımız gibidir. O topluluğun bu konudaki uygulamasının keyfiyetine (nasıl olduğuna) gelince, buna dair bir bilgimiz yoktur. Onların bu uygulamalarını niteleyen haberler aktardığımız şekilde gelmiştir; ihtiyaç duyulan ve hakikatine ulaştıran bilgi elde edildikten sonra bunu bilmemek bir zarar vermez. O [asıl hakikat] de şudur: Bu topluluk, şeytanın adımlarına uyarak hayvanlarından Allah'ın haram kılmadığı şeyleri kendi kendilerine haram kılıyorlardı. Zikri yüce olan Allah da onları bundan dolayı kınamış ve bütün bunların helal olduğunu onlara haber vermiştir. Bizim nezdimizde her şeyin haram olanı; Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem bir nass veya delil ile haram kıldığı şeydir; helal olanı da yine Allah ve Resûlü'nün aynı şekilde helal kıldığı şeydir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣)}

{وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣)} “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydururlar ve onların çoğu akıl erdirmezler” ayetinin teviline dair söz:

اخْتَلف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بـ {الَّذِينَ كَفَرُوا} في هذا الموضعِ، والمرادِ بقولِه: {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}؛ فقال بعضُهم: المعنيُّ بـ {الَّذِينَ كَفَرُوا} اليهودُ، وبـ "الذين لا يعقِلون" أهلُ الأوثانِ.

Tevil ehli, bu yerdeki {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler” ile kimin kastedildiği ve {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “onların çoğu akıl erdirmezler” sözüyle neyin murat edildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler” ile kastedilen Yahudiler, "akıl erdirmezler" ile kastedilen ise putperestlerdir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن سفيانَ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن محمدِ بن أبي موسى: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ}. قال: أهلُ الكتابِ، {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}. قال: أهل الأوثانِ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan rivayet etti: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydururlar” ayeti hakkında: "Ehl-i kitaptır", {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Ve onların çoğu akıl erdirmezler” ayeti hakkında da: "Putperestlerdir" dedi .

وقال آخرون: بل هم أهلُ ملةٍ واحدةٍ، ولكنَّ المفترين المَتْبوعون، والذين لا يعقلِون الأتباعُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar tek bir dinin ehlidir; ancak iftira edenler peşinden gidilen önderler, akıl erdirmez olanlar ise tâbilerdir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذ، قال: ثنا خارجةُ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن الشعبيِّ في قولِه: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}: هم الأتباعُ، وأما الذين افْتَرَوا فعقَلوا أنهم افْتَروا .

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Hârice, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da eş-Şa'bî'den {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydururlar ve onların çoğu akıl erdirmezler” sözü hakkında rivayet etti: Onlar tâbilerdir. İftira edenlere gelince, onlar iftira ettiklerini aklediyorlardı (biliyorlardı) .

وأَوْلَى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ أن يقالَ: إن المعنيِّين بقولِه: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ}: الذين بحَروا البحائرَ، وسيَّبوا السوائبَ،

Bu hususta bize göre doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydururlar” sözüyle kastedilenler; bahîrelerin kulaklarını yaranlar ve sâibeleri salıverenlerdir,

ووصلوا الوصائلَ، وحَمَوا الحوامىَ، مثلُ عمرِو بن لُحَيٍّ وأشكالِه، ممن سنُّوا لأهلِ الشركِ السُّننَ الرديئةَ، وغيَّروا دينَ اللهِ دينَ الحقِّ، وأضافوا إلى اللهِ تعالى ذكرُه أنه الذي حرَّم ما حرَّموا، وأحلَّ ما أحلُّوا، افتراءً على اللهِ الكذبَ وهم يعلَمون، واختلاقًا عليه الإفكَ، وهم يَفهمُون ، فكذَّبهم الله تعالى ذكرُه في قيلِهم ذلك، وإضافتِهم إليه ما أضافوا، من تحليلِ ما أحلُّوا، وتحريمِ ما حرَّموا، فقال تعالى ذكرُه: ما جعَلتُ مِن بحيرةٍ، ولا سائبةٍ، ولكنَّ الكفارَ هم الذين يفعَلون ذلك، ويفترون على اللهِ الكذبَ.

vasîleleri bağlayan ve hâmîleri koruyan; Amr b. Lühayy ve benzerleri gibi şirk ehline kötü adetleri başlatan, Allah'ın hak dini olan dinini değiştiren, bildikleri halde Allah'a yalan iftira ederek ve anladıkları halde O'na asılsız isnatta bulunarak haram kıldıklarını haram kılanın ve helal kıldıklarını helal kılanın şanı yüce Allah olduğunu O'na isnat eden kimselerdir. Şanı yüce olan Allah onların bu sözlerini ve helal kıldıklarını helal kılma, haram kıldıklarını haram kılma hususunda O'na isnat ettikleri şeyleri yalanlamış ve şanı yüce olan şöyle buyurmuştur: Ne bir bahîre ne de bir sâibe koydum; fakat bunu yapanlar ve Allah'a yalan uyduranlar kâfirlerin kendileridir.

وأن يقالَ: إن المعنيِّين بقولِه: {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}: هم أتباعُ مَن سنَّ لهم هذه السننَ من جهلةِ المشركين، فهم لا شكَّ أنهم أكثر من الذين سنُّوا ذلك لهم، فوصَفهم اللهُ تعالى ذكرُه بأنهم لا يعقِلون؛ لأنهم لم يكونوا يعقِلون أن الذين سنُّوا لهم تلك السننَ، وأَخْبَروهم أنها من عندِ اللهِ، كَذبَةٌ في أخبارِهم أَفَكَةٌ، بل ظنُّوا أنهم فيما يقولون مُحِقُّون في أخبارِهم صادقون.

Ve yine denilmelidir ki: {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “onların çoğu akıl erdirmezler” sözüyle kastedilenler: Müşriklerin cahillerinden olup bu adetleri kendilerine başlatan kimselerin tâbileridir. Şüphe yok ki onlar, bu adeti başlatanlardan sayıca daha çokturlar. Şanı yüce Allah onları akletmeyenler olarak vasfetmiştir; çünkü onlar kendilerine bu adetleri başlatan ve bunların Allah katından olduğunu haber veren kimselerin haberlerinde yalancı ve iftiracı kimseler olduğunu akledemiyorlardı; aksine onların söylediklerinde haklı ve haberlerinde doğru olduklarını sanıyorlardı.

وإنما معنى الكلامِ: وأكثرُهم لا يعقِلون أن ذلك التحريمَ الذي حرَّمه هؤلاء المشركون، وأضافوه إلى الله تعالى كَذِبٌ وباطلٌ.

Sözün manası ancak şudur: Onların çoğu, bu müşriklerin haram kıldığı ve Yüce Allah'a isnat ettiği o haram kılmanın yalan ve batıl olduğunu akledemezler.

وهذا القولُ الذي قُلنا في ذلك نظيرُ قولِ الشَّعْبيِّ الذي ذكَرناه قبلُ، ولا معنى لقولِ مَن قال: عنَى بـ {الَّذِينَ كَفَرُوا} أهلَ الكتابِ. وذلك أن النكيرَ في ابتداءِ الآيةِ من اللهِ تعالى على مشركي العربِ، فالختمُ بهم أَوْلَى من غيرِهم، إذ لم يكنْ عرَض في الكلامِ ما يُصرَفُ من أجلِه عنهم إلى غيرِهم. وبنحوِ ذلك كان يقولُ قتادةُ.

Bu hususta söylediğimiz bu söz, daha önce zikrettiğimiz eş-Şa'bî'nin sözünün benzeridir. {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler” ile Ehl-i kitabın kastedildiğini söyleyen kimsenin sözünün bir anlamı yoktur. Çünkü ayetin başındaki kınama Yüce Allah tarafından Arap müşriklerinedir; sözün akışında onlardan başkasına çevrilmesini gerektirecek bir durum ortaya çıkmadığına göre, sonunun da onlarla [ilgili] olması daha uygundur. Katâde de buna benzer şekilde söylerdi.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه:

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü rivayet etti:

{وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}. يقولُ : تحريمُ الشيطانِ الذي يحرِّم عليهم إنما كان الشيطانِ، ولا يعقِلون .

{وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Ve onların çoğu akıl erdirmezler”. O şöyle der : Şeytanın onlara haram kıldığı haram kılma ancak şeytandan idi, onlar ise akıl erdirmezler .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٠٤)}.

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٠٤)} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Rasûl'e gelin' denildiği zaman: 'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya babaları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolda gitmiyor idiyseler de mi?” ayetinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا قيلَ لهؤلاء الذين يَبْحرون البحائرَ، ويسيِّبون السوائبَ، الذين لا يعقِلون أنهم بإضافتِهم تحريمَ ذلك إلى اللَّهِ تعالى ذكرُه يفتَرون على اللهِ الكذبَ: تعالَوا إلى تنزيلِ اللهِ وآيِ كتابِه وإلى رسولِه؛ ليتبيَّن لكم كذب قيلكم فيما تضيفونه إلى اللهِ تعالى ذكرُه من تحريمِكم ما تحرِّمون مِن هذه الأشياء. أجابوا من دعاهم إلى ذلك بأن يقولوا: حَسْبُنا ما وجَدنا عليه آباءَنا مِن قبلِنا يعمَلون به. ويقولون: نحن لهم تبَعٌ وهم لنا أئمةٌ وقادةٌ، قد اكتفينا بما أخَذنا عنهم، ورضِينا بما كانوا عليه من تحريمٍ وتحليلٍ. قال اللهُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: أوَ لو كان آباءُ هؤلاء القائلين هذه المقالةَ {لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا}. يقولُ: لم يكونوا يعلَمون أن ما يُضيفونه إلى اللهِ تعالى ذكرُه من تحريمِ البحيرةِ والسائبةِ والوصيلةِ والحامِ، كذبٌ وفريةٌ على اللهِ، لا حقيقةَ لذلك ولا صحةَ؛ لأنهم كانوا عليه من أتباعَ المفترين الذين ابتدءوا تحريمَ ذلك افتراءً على اللهِ، بقيلِهم ما كانوا يقولون من إضافتِهم إلى اللهِ تعالى ذكرُه ما يُضيفون، [ولا] كانوا فيما هم به عاملون من ذلك

Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Bu şeyleri haram kılmayı Allah Teâlâ zikrine nispet etmekle Allah'a karşı yalan uydurduklarını akıl edemeyip bahîre kulaklarını yaran ve sâibeleri salıveren bu kimselere: "Bu şeylerden haram kıldığınız hususları Allah Teâlâ zikrine nispet etmenizdeki sözünüzün yalan olduğu size açıkça belli olsun diye Allah'ın indirdiğine, Kitabı'nın ayetlerine ve Rasûlü'ne gelin!" denildiğinde; kendilerini buna çağıran kimseye: "Bizden önceki atalarımızı üzerinde bulup uyguladıkları şey bize yeter" diyerek cevap verirler. Şöyle derler: "Biz onlara tâbiyiz, onlar da bizim önderlerimiz ve rehberlerimizdir. Onlardan aldığımızla yetindik ve onların haram kılma ve helal kılma hususunda üzerinde bulundukları şeyden razı olduk." Allah Teâlâ zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Bu sözü söyleyenlerin ataları {لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا} “hiçbir şey bilmiyor” idiyse de mi [onlara uyacaklar]? [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onlar bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı haram kılma hususunda Allah Teâlâ zikrine nispet ettikleri şeyin Allah'a bir yalan ve iftira olduğunu, bunun hiçbir hakikati ve sıhhati bulunmadığını bilmiyorlardı. Zira onlar, Allah Teâlâ zikrine nispet ettiklerini söyleyerek Allah'a iftira edip bunu haram kılmayı ilk başlatan müfterilerin tâbilerindendiler ve bu hususta amel ettikleri şeylerde de [ne]

على استقامةٍ وصوابٍ، بل كانوا على ضلالةٍ وخطأٍ.

bir doğruluk ve isabet üzerindeydiler, bilakis bir sapıklık ve hata üzerindeydiler.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}.

{يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: يا أَيُّها الذين آمَنوا عليكم أنفسَكم، فأَصْلِحوها واعمَلوا في خلاصِها من عقابِ اللهِ تعالى ذكرُه، وانظُروا لها فيما يقربها من ربِّها، فإنه {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ}. يقولُ: لا يضرُّكم مَن كفَر وسلَك غيرَ سبيلِ الحقِّ إذا أنتم اهتديتم وآمنتم بربِّكم، وأَطَعْتموه فيما أمركم به وفيما نهاكم عنه، عنه، فحرَّمتم حرامَه وحلَّلتم حلالَه.

Şanı yüce olan şöyle buyurur: Ey iman edenler! Siz kendinize bakın, onu ıslah edin, şanı yüce Allah'ın azabından kurtulması için çalışın ve onu Rabbine yaklaştıracak şeylere bakın. Zira {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ} “sapan kimse size zarar veremez”. Yani: Siz hidayete erdiğiniz, Rabbinize iman ettiğiniz, emrettiği şeylerde ve nehyettiği şeylerde O'na itaat ettiğiniz, haram kıldığını haram, helal kıldığını da helal kabul ettiğiniz zaman inkâr eden ve hak yolun dışındakine sapan kimse size zarar vermez.

ونُصِب قوله: {أَنْفُسَكُمْ} بالإغراءِ، والعربُ تُغْرِى من الصفاتِ بـ "عليك"، و "عندك"، و "دونك"، و "إليك".

{أَنْفُسَكُمْ} sözü teşvik (iğrâ) sebebiyle mansub kılınmıştır. Araplar sıfatlardan (zarf ve harf-i cerlerden) "aleyke", "ındeke", "dûneke" ve "ileyke" ile teşvik yaparlar.

واخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: يا أيُّها الذين آمنوا عليكم أنفسَكم إذا أمَرتم بالمعروفِ ونهَيتم عن المنكرِ فلم يُقْبَلْ منكم.

Tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: Ey iman edenler! İyiliği emredip kötülükten nehyettiğinizde sizden kabul edilmezse, siz kendinize bakın [demektir].

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا سوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا أبو الأشهبِ، عن الحسنِ، أن هذه الآيةِ قُرِئت على ابن مسعودٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. فقال ابن مسعود: ليس هذا بزمانِها، قولوها ما قُبِلت منكم، فإذا رُدَّت عليكم فعليكم أنفسَكم.

Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'l-Eşheb, el-Hasen'den rivayet etti ki; İbn Mes'ûd'a şu ayet okundu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez”. Bunun üzerine İbn Mes'ûd dedi ki: Bu onun zamanı değildir; sizden kabul edildiği sürece onu söyleyin, üzerinize reddedildiği zaman ise kendinize bakın.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن أبي الأشهبِ، عن الحسنِ، قال: ذُكِر عندَ ابن مسعودٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}. ثم ذكَر نحوَه.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ebü'l-Eşheb'den, o da el-Hasen'den rivayet etti; o dedi ki: İbn Mes'ûd'un yanında {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” [ayeti] zikredildi, sonra benzerini zikretti.

حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن يونسَ، عن الحسنِ، قال: قال رجلٌ لابنِ مسعودٍ: ألم يقلِ اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. قال: ليس بزمانِها، قولوها ما قُبِلت منكم، فإذا رُدَّت عليكم، فعليكم أنفسَكم .

Bize Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, o da el-Hasen'den rivayet etti; o dedi ki: Bir adam İbn Mes'ûd'a: Allah {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” buyurmadı mı? dedi. O da dedi ki: Onun zamanı değildir; sizden kabul edildiği sürece onu söyleyin, üzerinize reddedildiği zaman ise kendinize bakın .

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا شَبَابَةُ بنُ سَوَّارٍ، قال: ثنا الرَّبِيعُ بنُ صَبِيحٍ، سفيانَ بن عِقالٍ، قال: قيل لابنِ عمرَ: لو جلَستَ في هذه الأيامِ فلم تأمُرْ ولم تنهَ، فإن الله تعالى ذكرُه يقولُ: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. فقال ابن عمرَ: إنها ليست لي ولا لأصحابي؛ لأن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "ألا فليبلِّغِ الشاهدُ الغائبَ". فكنا نحن الشهود وأنتم الغَيَبُ، ولكنَّ هذه الآيةَ لأقوامٍ يجيئون من بعدِنا، إن قالوا لم يُقْبَلُ منهم .

Bize el-Hasen b. Afece rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe b. Sevvâr rivayet edip dedi ki: Bize er-Rebî' b. Sabîh, Süfyân b. Ikâl'den rivayet etti; o dedi ki: İbn Ömer'e: "Bu günlerde otursan da emretmesen ve nehyetmesen; zira şanı yüce olan Allah: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” buyuruyor" denildi. Bunun üzerine İbn Ömer dedi ki: Bu benim için ve arkadaşlarım için değildir; çünkü Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Haberiniz olsun, burada bulunan bulunmayana tebliğ etsin" buyurdu. Biz bulunanlardık, siz ise bulunmayanlarsınız. Fakat bu ayet, bizden sonra gelecek öyle topluluklar içindir ki, söylediklerinde kendilerinden kabul edilmez .

حدَّثنا أحمدُ بنُ المِقْدامِ، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ أبي، قال: ثنا قتادة، عن أبي مازنٍ، قال: انطلقتُ على عهدِ عثمانَ إلى المدينةِ، فإذا قومٌ من المسلمين جلوسٌ، فقرأ أحدُهم هذه الآيةَ: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ}. فقال أكثرُهم: لم يجئ تأويلُ هذه الآيةِ اليومَ .

Bize Ahmed b. el-Mikdâm rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân rivayet edip dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Bize Katâde, Ebû Mâzin'den rivayet etti; o dedi ki: Osman döneminde Medine'ye gittim. Bir de baktım ki Müslümanlardan bir grup oturuyor. Onlardan biri şu ayeti okudu: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Siz kendinize bakın”. Onların çoğu: "Bu ayetin tevili bugün gelmemiştir" dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ عاصمٍ، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن قتادةَ، عن أبي مازنٍ بنحوِه.

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Âsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından, o Katâde'den, o da Ebû Mâzin'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ وأبو عاصمٍ، قالا: ثنا

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer ve Ebû Âsım rivayet edip dediler ki: Bize...

عوفٌ، عن سوَّارِ بن شَبيبٍ، قال: كنتُ عندَ ابن عمرَ، إذ أتاه رجلٌ جَليدٌ في العينٍ، شديدُ اللسانٍ، فقال: يا أبا عبدِ الرحمنِ نحن ستةٌ، كلُّهم قد قرَأ القرآنَ فَأَسْرَع فيه، وكلهم مجتهدٌ لا يألو، وكلُّهم بغيضٌ إليه أن يأتىَ دناءةٍ وهم في ذلك يشهَدُ بعضُهم على بعضٍ بالشركِ؟ فقال رجلٌ من القومِ: وأيَّ دناءةٍ تُرِيدُ أكثرَ من أن يشهَدَ بعضُهم على بعضٍ بالشركِ؟ قال: فقال الرجلُ: إني لستُ إياك أسألُ، أنا أسألُ الشيخَ. فأعاد على عبدِ اللَّهِ الحديثَ، فقال عبدُ اللهِ بنُ عمرَ: لعلك ترى، لا أبا لك، أنى سآمرُك أن تذهَبَ [أَن تَقْتُلَهم] ؟! عِظْهم وانهَهم، فإن عَصَوْك فعليك بنفسِك، فإن الله تعالى يقولُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .

Avf, Sevvâr b. Şebîb'den rivayet etti; o dedi ki: İbn Ömer'in yanındaydım. O sırada ona gözü pek, dili sert bir adam gelip: "Ey Ebû Abdirrahmân! Biz altı kişiyiz, hepsi Kur'an'ı okumuş ve onda ilerlemiştir, hepsi gayretlidir geri durmaz ve hepsi bir alçaklık yapmaktan son derece kaçınır; buna rağmen onlar birbirlerinin şirkine şahitlik ediyorlar?" dedi. Topluluktan bir adam: "Birbirlerinin şirkine şahitlik etmelerinden daha büyük hangi alçaklığı istiyorsun ?" dedi. [Ravi] dedi ki: Adam: "Ben sana sormuyorum, ben Şeyh'e soruyorum" dedi ve sözü Abdullah'a tekrar etti. Bunun üzerine Abdullah b. Ömer dedi ki: "Babası olmayasıca, belki de benim sana gidip [onları öldürmeni] emredeceğimi sanıyorsun?! Onlara öğüt ver ve onları nehyet; şayet sana isyan ederlerse sen kendine bak. Zira Yüce Allah şöyle buyuruyor: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O zaman yaptıklarınızı size haber verecektir” ."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الحسنِ، أن ابنَ مسعودٍ سأله رجلٌ عن قولِه: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. قال: إن هذا ليس بزمانِها، إنها اليومَ مقبولةٌ، ولكنه قد أَوْشَك أن يأتيَ زمانُها ؛ تأمرون بالمعروفِ فيُصنعُ بكم كذا وكذا - أو قال: فلا يُقْبَلُ منكم - فحينئذٍ: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasen'den haber verdi ki; İbn Mes'ûd'a bir adam {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” sözü hakkında sordu. O da dedi ki: Bu onun zamanı değildir; o bugün kabul edilir durumdadır. Fakat onun zamanının gelmesi yakındır ; iyiliği emredersiniz de size şöyle şöyle yapılır -yahut dedi ki: sizden kabul edilmez-; işte o zaman: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” [hükmü geçerli olur] .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, ...den

قتادةَ، عن رجلٍ، قال: كنتُ في خلافةِ عثمانَ بالمدينةِ، في حلقةٍ فيهم أصحابُ النبيِّ ﷺ، فإذا فيهم شيخٌ يُسْنِدون إليه، فقرأ رجلٌ: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. فقال الشيخُ: إنما تأويلُها آخرَ الزمانِ .

Katâde'den, o da bir adamdan haber verdi; o dedi ki: Osman'ın hilafeti döneminde Medine'de, içlerinde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının da bulunduğu bir halkadaydım . İçlerinde sözüne dayandıkları bir şeyh vardı. Bir adam: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini okudu. Bunun üzerine o şeyh: "Bunun tevili ancak ahir zamandadır" dedi .

حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثنا أبو مازنٍ رجلٌ من صالحي الأَزْدِ من الحُدَّانِ ، قال: انطلقت في حياة عثمانَ إلى المدينةِ، فقعَدت إلى حلقة فيها أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ، فقرأ رجلٌ من القومِ هذه الآيةَ: {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. قال: فقال رجلٌ من أسنٌ القومِ: دعْ هذه الآيةَ، فإنما تأويلُها في آخرِ الزمانِ .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Bize Ezd kabilesinin Huddân kolundan sâlih bir adam olan Ebû Mâzin rivayet edip dedi ki: Osman'ın hayatında Medine'ye gittim, içinde Rasûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının bulunduğu bir halkaya oturdum. Topluluktan bir adam şu ayeti okudu: {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez”. Dedi ki: Topluluğun yaşça en büyüklerinden bir adam: "Bu ayeti bırak, çünkü bunun tevili ancak ahir zamandadır" dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا ابن فَضالةَ، عن معاويةَ بن صالحٍ، عن جُبيرِ بن نُفيرٍ، قال: كنتُ في حلقةٍ فيها أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ، وإني لأصغرُ القوم، فتذاكروا الأمرَ بالمعروفِ والنهيَ عن المنكر، فقلت أنا: أليس الله يقولُ في كتابِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. فَأَقْبَلوا عليَّ بلسانٍ واحدٍ، وقالوا: [أتَنْتَرِعُ آيةً] من القرآنِ لا تعرِفُها، ولا تَدْرى ما تأويلُها؟ حتى تمنَّيت أني لم أكنْ تكلمتُ، ثم أقبلوا يتحدَّثون، فلما حضَر قيامُهم، قالوا: إنك غلامٌ حَدَثُ السنِّ، وإنك نزَعتَ بآيةٍ لا تَدْرى ما هي، وعسى أن تدرِكَ ذلك الزمانَ، إذا رأيتَ شُحًّا مُطاعًا، وهَوًى مُتَّبَعًا، وإعجابَ كلِّ ذي رأيٍ برأيهِ، فعليك بنفسك، لا يضرُّك مَن ضَلَّ إِذا اهْتَديتَ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fedâle, Muâviye b. Sâlih'ten, o da Cübeyr b. Nüfeyr'den rivayet etti; o dedi ki: İçinde Rasûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının bulunduğu bir halkadaydım ve ben topluluğun en küçüğü idim. İyiliği emretmeyi ve kötülükten nehyetmeyi müzakere ettiler. Ben de: Allah Kitabı'nda: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” buyurmuyor mu? dedim. Bunun üzerine tek bir dille bana yöneldiler ve: "Kur'an'dan tanımadığın ve tevilini bilmediğin bir ayeti mi çekip çıkarıyorsun ?" dediler; öyle ki konuşmamış olmayı temenni ettim. Sonra kendi aralarında konuşmaya yöneldiler. Kalkma vakitleri gelince şöyle dediler: "Sen yaşı küçük bir gençsin ve ne olduğunu bilmediğin bir ayeti delil getirdin. Umulur ki o zamana yetişirsin; boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva ve her görüş sahibinin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün zaman, sen kendine bak; sen hidayette olduğun takdirde sapan kimse sana zarar vermez ."

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ليثُ بنُ هارونَ، قال: ثنا إسحاقُ الرازيُّ، عن أبي

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Leys b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize İshâk er-Râzî, Ebû...

جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن عبد اللهِ بن مسعودِ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. قال: كانوا عندَ عبدِ اللهِ بن مسعودٍ جلوسًا، فكان بينَ رَجُلَين ما يكونُ بينَ الناسِ، حتى قام كلُّ واحدٍ منهما إلى صاحبِه، فقال رجلٌ من جلساءِ عبدِ اللَّهِ: ألا أقومُ فآمُرُهما بالمعروفِ وأنهاهما عن المنكرِ؟ فقال آخرُ إلى جنبِه: عليك بنفسِك، فإنّ الله تعالى يقولُ: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. قال: فسمِعها ابن مسعودٍ، فقال: مَهْ، لما يجئْ تأويلُ هذه الآيةِ بعدُ، إن القرآنَ أُنْزِل حيث أُنْزِل، ومنه آىٌ قد مضى تأويلُهن قبلَ أن ينزِلْنَ، ومنه ما وقع تأويلُهن على عهدِ النبيِّ ﷺ، ومنه آىٌ قد وقَع تأويلُهن بعدَ النبيِّ ﷺ بيسيرٍ، ومنه آىٌ يقعُ تأويلُهن بعدَ اليوم، ومنه أي يقعُ تأويلهن عند الساعة على ما ذكر من الساعة، ومنه أي يقع تأويلهن يوم الحساب، على ما ذُكِر من الحسابِ والجنةِ والنارِ، فما دامتْ قلوبُكم واحدةً، وأهواؤُكم واحدةً ولم تُلبسوا شيعًا، ولم يَذُقْ بعضُكم بأسَ بعض، فأْمُروا وانْهَوا، فإذا اخْتَلفت القلوبُ والأهواءُ، وأُلْبِستم شيعًا، وذاق بعضُكم بأسَ بعضٍ، فامرؤٌ ونفْسُه، فعندَ ذلك جاء تأويلُ هذه الآيةِ .

Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O zaman yaptıklarınızı size haber verecektir” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un yanında oturuyorlardı; iki adam arasında insanların arasında olan türden bir şey meydana geldi, hatta her biri diğerinin üzerine kalktı. Abdullah'ın meclis arkadaşlarından bir adam: "Kalkıp onlara iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyeyim mi?" dedi. Yanındaki bir başkası da: "Sen kendine bak, zira Yüce Allah: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” buyuruyor" dedi. [Ravi] dedi ki: İbn Mes'ûd bunu işitti ve şöyle dedi: Sus! Bu ayetin tevili henüz gelmemiştir. Şüphesiz Kur'an indirildiği üzere indirilmiştir; ondan birtakım ayetler vardır ki tevili inmeden önce geçmiştir, ondan birtakım ayetler vardır ki tevili Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde vaki olmuştur, ondan birtakım ayetler vardır ki tevili Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem az bir zaman sonra vaki olmuştur, ondan birtakım ayetler vardır ki tevili bugünden sonra vaki olacaktır, ondan birtakım ayetler vardır ki tevili kıyamet hakkında zikredilenler üzere kıyamet anında vaki olacaktır, ondan birtakım ayetler vardır ki tevili hesap, cennet ve cehennem hakkında zikredilenler üzere hesap gününde vaki olacaktır. Kalpleriniz bir, hevalarınız bir olduğu, fırkalara bölünmediğiniz ve birbirinizin şiddetini tatmadığınız sürece emredin ve nehyedin! Kalpler ve hevalar ihtilaf ettiğinde, fırkalara bölündüğünüzde ve birbirinizin şiddetini tattığınızda ise kişi sadece kendine baksın; işte o zaman bu ayetin tevili gelmiştir .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن ابن مسعودٍ، أنه كان بينَ رجُلَين بعضُ ما يكونُ بينَ الناس، حتى قام كلُّ واحدٍ منهما إلى صاحبِه. ثم ذكَر نحوَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den, o da İbn Mes'ûd'dan [şöyle dediğini] rivayet etti: İki adam arasında insanlar arasında olabilecek türden bir [anlaşmazlık] çıktı; öyle ki ikisi de birbirinin üzerine yürüdü. Sonra [râvi] bunun benzerini zikretti.

حدَّثني أحمدُ بنُ المِقْدَامِ، قال: ثنا حَزْمٌ ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقولُ: تأوَّل بعضُ أصحابِ النبيِّ ﷺ هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. فقال بعضُ أصحابه: دَعُوا هذه الآية فليست لكم .

Bana Ahmed b. el-Mikdâm rivayet edip dedi ki: Bize Hazm rivayet edip dedi ki: el-Hasen'i şöyle derken işittim: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bazıları {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini tevil etti. Bunun üzerine onun ashabından bazıları: "Bu ayeti bırakın, o sizin için değildir" dedi .

حدَّثني إسماعيلُ بن إسرائيلَ السَّلَّالُ الرَّمْليُّ، قال: ثنا أيوبُ بنُ سويدٍ، قال: ثنا عتبةُ بن أبى حكيمٍ، عن عمرِو بن جاريةَ اللَّخْميِّ، عن أبي أميةَ الشَّعْبَانيِّ، قال: سألتُ أبا ثَعْلبة الخُشَنيَّ عن هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ}. فقال: لقد سألتَ عنها خبيرًا، سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "أبا ثعلبةَ، ائْتَمِروا بالمعروفِ، وتَناهَوْا عن المنكرِ، فإذا رأيتَ دنيا مُؤثَرةً، وشُحًّا مُطاعًا، وإعجابَ كلِّ ذى رأيٍ برأيِه، فعَلَيْك نفسَك، إِنَّ مِن بعدِكم أيامَ الصبرِ: للمتمسِّكِ يَوْمَئِذٍ بمثل الذي أنتم عليه كأجرِ خمسين عاملًا". قالوا: يا رسولَ اللَّهِ: كأجرِ خمسين عاملًا منهم؟ قال: "لا، كأجرِ خمسين عاملًا منكم" .

Bana İsmâîl b. İsrâîl es-Sellâl er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb b. Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize Utbe b. Ebî Hakîm, Amr b. Câriye el-Lahmî'den, o da Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî'den rivayet etti; o dedi ki: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın” ayeti hakkında sordum. Şöyle dedi: Gerçekten onu iyi bilene sordun; ben de onu Rasûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sormuştum, şöyle buyurdu: "Ey Ebû Sa'lebe! İyiliği emredin, kötülükten vazgeçirin. Ancak tercih edilen bir dünya, boyun eğilen bir cimrilik ve her görüş sahibinin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün zaman kendine bak. Şüphesiz sizin arkanızda sabır günleri vardır; o gün sizin üzerinde bulunduğunuz şeyin benzerine sarılan kimse için [sizden] elli amel edenin ecri kadar ecir vardır." Dediler ki: Ey Allah'ın Rasûlü, onlardan elli amel edenin ecri mi? Buyurdu ki: "Hayır, sizden elli amel edenin ecri ."

حدثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: أخبرنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، عن ابن المباركِ وغيرِه، عن عتبةَ بن أبي حَكيمٍ، [عن عمرِو بن جاريةَ]، عن أبي أميةَ الشَّعْبانيِّ، قال: سألتُ أبا ثعلبةَ الخُشَنيَّ كيف نصنعُ بهذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}؟ فقال أبو ثعلبةَ: سألتَ عنها خبيرًا، سألتُ عنها

Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, İbnü'l-Mübârek ve başkasından, o Utbe b. Ebî Hakîm'den, [Amr b. Câriye'den], o Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî'den haber verdi; o dedi ki: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayeti hakkında ne yapacağız? diye sordum. Bunun üzerine Ebû Sa'lebe şöyle dedi: Gerçekten onu bir bilene sordun; ben de onu

رسولَ الله ﷺ، فقال: "ائْتَمِروا بالمعروفِ، وتَنَاهَوا عن المنكرِ، حتى إذا رأيتَ شُحًّا مطاعًا، وهَوًى مُتَّبعًا، وإعجابَ كلِّ ذى رأيٍ برأيِه، فعَلَيْك بخُوَيْصَّةِ نفسك، وذَرْ عوامَّهم، فإن وراءَكم أيامًا أجرُ العاملِ فيها كأجرِ خمسين منكم" .

Rasûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sormuştum; şöyle buyurdu: "İyiliği emredin, kötülükten nehyedin. Nihayet boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva ve her görüş sahibinin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün zaman kendi nefsine bak ve onların avamını bırak. Zira arkanızda öyle günler vardır ki, o günlerde amel edenin ecri sizden elli kişinin ecri gibidir" .

وقال آخرون: معنى ذلك أن العبدَ إذا عمِل بطاعةِ اللَّهِ لم يضرَّه مَن ضَلَّ بعدَه وهلَك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, kul Allah'a itaatle amel ettiği zaman, ondan sonra sapan ve helak olan kimsenin ona zarar vermeyeceğidir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ}. يقولُ: إذا ما العبدُ أطاعنى فيما أمَرتُه من الحلالِ والحرامِ، فلا يضرُّه مَن ضلَّ بعدُ، إذا عمِل بما أمَرتُه به .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Sapan kimse size zarar veremez”. Şöyle demektedir: Kul helal ve haramdan kendisine emrettiğim hususlarda bana itaat ettiği takdirde, kendisine emrettiğim şeyle amel ettikten sonra sapan kimse ona zarar veremez .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بن صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. يقولُ: أطِيعوا أمرى، واحْفَظوا وصيَّتى .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez”. Şöyle demektedir: Emrime itaat edin ve vasiyetimi koruyun .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ليثُ بن هارونَ، قال: ثنا إسحاقُ الرازيُّ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، [عن الربيعِ بن أنسٍ]، عن صفوانَ بن [مُحْرِزٍ أنه] دخَل عليه شابٌّ من أصحابِ الأهواءِ، فذكَر شيئًا من أمرِه، فقال صفوانُ: ألَا أدلُّك على خاصَّةِ اللهِ

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Leys b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize İshak er-Râzî, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, [o Rebî' b. Enes'ten], o da Safvân b. [Muhriz'den rivayet etti: Kendisinin] yanına hevâ ehlinden bir genç girdi ve durumundan bir şeyler anlattı. Bunun üzerine Safvân dedi ki: Sana Allah'ın...

التي خصَّ بها أولياءَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ} الآية .

dostlarına has kıldığı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Sapan kimse size zarar veremez” ayeti[dir] .

حدَّثنا عبدُ الكريمِ بنُ أبى عُميرٍ، قال: ثنا أبو المطرِّفِ المخزوميُّ، قال: ثنا جُويبرٌ، عن الضحَّاكِ، عن ابِن عباسٍ، قال: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}: ما لم يكن سيفٌ أو سوطٌ .

Bize Abdülkerîm b. Ebî Umeyr rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Mutarrif el-Mahzûmî rivayet edip dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” [ayeti hakkında]: Kılıç veya kırbaç olmadığı sürece, dedi .

حدَّثنا عليُّ بن سهلٍ، قال: ثنا ضمرةُ بنُ ربيعةَ، قال: تلا الحسنُ هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}. فقال الحسنُ: الحمدُ للهِ، بها، والحمدُ للهِ عليها، ما كان مؤمنٌ فيما مضى، ولا مؤمنٌ فيما بقى، إلَّا وإلى جانبِه منافقٌ يكرَهُ عملَه .

Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Damre b. Rebîa rivayet edip dedi ki: el-Hasan şu ayeti okudu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez”. Bunun üzerine el-Hasan şöyle dedi: Hamdolsun Allah'a onun sebebiyle ve hamdolsun Allah'a onun üzerine; ne geçmişte ne de gelecekte hiçbir mümin yoktur ki yanı başında onun amelinden hoşlanmayan bir münafık bulunmasın .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ}، فاعمَلوا بطاعةِ اللهِ، {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}، فأمَرقم بالمعروفِ ونهيتم عن المنكرِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın”, yani Allah'a itaatle amel edin; {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez”, yani iyiliği emredip kötülükten nehyettiğinizde.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: