حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن عمارِ بن أبى عمارٍ، عن ابن عباسٍ نحوَه .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd, Ammâr b. Ebî Ammâr'dan, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etti .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: ثنا رجاءُ بنُ أَبي سَلَمَةَ، قال: أخبرَنا عُبادةُ بنُ نُسَيٍّ، قال: ثنا أميرُنا إسحاقُ [بنُ قَبيصةَ]، قال: قال
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Recâ b. Ebî Seleme rivayet edip dedi ki: Bize Ubâde b. Nusey haber verip dedi ki: Bize emîrimiz İshâk [b. Kabîsa] rivayet edip dedi ki: [Şöyle] dedi:
كعبٌ: لو أن غيرَ هذه الأمّةِ نزَلت عليهم هذه الآيةُ لنظَروا اليومَ الذي أُنْزِلَت فيه عليهم فاتَّخَذُوه عيدًا يَجْتَمِعُون فيه. فقال عمر: أيُّ آيةٍ يا كعبُ؟ فقال: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}. فقال عمرُ: قد عَلِمتُ اليومَ الذي أُنْزِلَت فيه، والمكانَ الذي أُنْزِلَت فيه؛ يومُ جُمُعَةٍ، ويومُ عرَفةَ، وكلاهما بحمدِ اللهِ لنا عيدٌ .
Ka'b: "Şayet bu ayet bu ümmetten başkasına indirilmiş olsaydı, kendilerine indirildiği günü araştırıp tespit eder ve onu içinde toplandıkları bir bayram edinirlerdi" [dedi]. Bunun üzerine Ömer: "Hangi ayet ey Ka'b?" diye sordu. O da: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” dedi. Ömer de şöyle dedi: "Ben onun indirildiği günü de indirildiği yeri de kesinlikle biliyorum; bir cuma günü ve bir Arefe günüydü, Allah'a hamdolsun her ikisi de bizim için bayramdır" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن عيسى بن حارثةَ الأنصاريِّ، قال: كنا جُلوسًا في الديوانِ، فقال لنا نصرانيٌّ: يا أهلَ الإسلامِ، لقد أُنْزلت عليكم آيةٌ لو أُنْزِلت علينا لاتَّخَذْنا ذلك اليومَ وتلك الساعةَ عيدًا ما بقى منا اثنان: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}. فلم يُجِبْه أحدٌ منا، فلقِيتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظيَّ فسَألتهُ عن ذلك، فقال: ألا رَدَدتم عليه؟ فقال: قال عمرُ بنُ الخطابِ: أُنْزِلت على النبيِّ ﷺ وهو واقفٌ على الجبلِ يومَ عَرَفةَ، فلا يَزالُ ذلك اليومُ عيدًا للمسلمين ما بقِى منهم أحدٌ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hâkkâm, Anbese'den, o da Îsâ b. Hârise el-Ensârî'den rivayet edip dedi ki: Divanda oturuyorduk; bir Hristiyan bize: "Ey İslâm ehli! Size öyle bir ayet indirildi ki şayet bize indirilmiş olsaydı, aramızdan iki kişi kaldığı sürece o günü ve o saati bayram edinirdik; [o ayet]: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” [ayetidir]" dedi. Bizden hiç kimse ona cevap vermedi. Sonra Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ile karşılaştım ve ona bunu sordum. O da: "Ona cevap verseydiniz ya!" dedi ve şöyle ekledi: "Ömer b. el-Hattâb demiştir ki: O, Arefe günü dağın üzerinde vakfede iken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indi; dolayısıyla onlardan biri hayatta kaldığı sürece o gün Müslümanlar için bayram olmaya devam edecektir" .
حدَّثنا حُمَيْدُ بنُ مَسْعدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، قال: أُنْزِلَت على رسولِ اللهِ ﷺ: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}. عَشِيةَ عرفةَ وهو في الموقِفِ.
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den rivayet edip dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm'dan razı oldum” [ayeti], Arefe akşamı o vakfe yerinde iken indirildi.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، قال: قلت لعامرٍ: إن اليهودَ تقولُ: كيف لم تَحْفَظِ العربُ هذا اليومَ الذي أكمَل اللهُ لها دينَها فيه؟ فقال عامرٌ: أو ما حَفِظتَه؟ قلتُ له: فأيُّ يومٍ هو؟ قال: يومَ عرفةَ، أنزَل اللهُ في يومِ عرفةَ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd rivayet edip dedi ki: Âmir'e: “Yahudiler: «Allah'ın kendileri için dinlerini kemale erdirdiği bu günü Araplar nasıl muhafaza edip hatırlamadı?» diyorlar” dedim. Âmir: “Onu muhafaza etmediler mi [sanıyorsun]?” dedi. Ona: “Peki o hangi gündür?” diye sordum. O: “Arefe günüdür; Allah [o ayeti] Arefe gününde indirdi” dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: بَلَغنا أنها نزَلت يومَ عرفةَ، ووافَق يومَ الجُمُعةِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verip dedi ki: "Bize ulaştığına göre o, cuma gününe denk gelen Arefe gününde indi" .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا عمرُ بنُ حبيبٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن عِكْرِمةَ، أن عمرَ بنَ الخطابِ قال: نزَلت سورةُ "المائدةِ" يومَ عرفةَ، ووافَق يومَ الجُمُعةِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ömer b. Habîb, İbn Ebî Necîh'ten, o da İkrime'den haber verdi ki Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "Mâide Suresi, cuma gününe denk gelen Arefe gününde indi" .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عُيَيْنةَ، عن ليثٍ، عن شهرِ بن حوشَبٍ، قال: نزَلت سورةُ "المائدةِ" على النبيِّ ﷺ وهو واقفٌ بعَرَفةَ على راحلتِه، فتَنَوَّخَت لأن تُدَقَّ ذراعُها (٢).
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Leys'ten, o da Şehr b. Havşeb'den haber verip dedi ki: "Mâide Suresi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem biniti üzerinde Arafat'ta vakfede iken indi; binit neredeyse ön ayağı kırılacak şekilde çöktü (٢)."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، عن أسماءَ بنتِ يزيدَ، قالت: نَزلت سورةُ "المائدةِ" جميعًا وأنا آخِذةٌ بزِمامِ ناقةِ رسولِ اللهِ ﷺ العضباءِ. قالت: فكادَت مِن ثِقَلِها أَن تَدُقَّ عَضُدُ الناقةِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Şehr b. Havşeb'den, o da Esmâ bint Yezîd'den rivayet edip dedi ki: "Ben Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in Adbâ adlı devesinin yularını tutarken Mâide Suresi bütünüyle indi." Dedi ki: "[Vahyin] ağırlığından devenin pazu kemiği neredeyse kırılacaktı" .
حدَّثني أبو عامرٍ إسماعيلُ بنُ عمرٍو السَّكونيُّ، قال: ثنا هشامُ بنُ عمارٍ، قال: ثنا ابن عياشٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ الكِنْديُّ، أنه سمِع معاويةَ بنَ أبي سفيانَ
Bana Ebû Âmir İsmâîl b. Amr es-Sekûnî rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm b. Ammâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ayyâş rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Kays el-Kindî rivayet etti; kendisi Muâviye b. Ebî Süfyân'ı...
على المنبرِ يَنْتَزِعُ بهذه الآيةِ : {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}. حتى ختَمها، فقال: نزَلت في يومِ عرفةَ، في يومِ جُمُعةٍ .
Minberde bu ayeti : {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” [sonuna] kadar delil getirip bitirdi ve: "Arefe gününde, bir cuma gününde indi" dedi .
وقال آخرون: بل نزَلت هذه الآيةُ - أعنى قولَه: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} - يومَ الاثنين. وقالوا: أُنْزِلت سورةُ "المائدةِ" بالمدينةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu ayet -yani O'nun: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” sözü- pazartesi günü inmiştir. Onlar Mâide Suresi'nin Medine'de indirildiğini söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ حربٍ، قال: ثنا ابن لَهيعةَ، عن خالدِ بن أبى عِمرانَ، عن حَنَشٍ، عن ابن عباسٍ: وُلِد نبيُّكم ﷺ يومَ الاثنين، وخرَج مَن مكةَ يومَ الاثنين، ودخَل المدينةَ يومَ الاثنين، وأُنْزِلَت سورةُ "المائدةِ" يومَ الاثنين: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}. ورفَع الرُّكْنَ يومَ الاثنين .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Harb haber verip dedi ki: Bize İbn Lehîa, Hâlid b. Ebî İmrân'dan, o da Haneş'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: "Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem pazartesi günü doğdu, pazartesi günü Mekke'den çıktı, pazartesi günü Medine'ye girdi, Mâide Suresi [ve içindeki]: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” [ayeti] pazartesi günü indirildi ve Rükn'ü (Hacerülesved'i) pazartesi günü kaldırdı" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ، قال: "المائدةُ" مَدَنيةٌ .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den rivayet edip dedi ki: "Mâide [Suresi] Medenîdir" .
وقال آخرون: نزَلت على رسولِ اللهِ ﷺ في مسيرِه في حَجَّةِ الوداعِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: [Bu sure], Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e Veda Haccı yolculuğu esnasında indi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ، قال: نزَلت سورةُ "المائدةِ" على رسولِ اللهِ ﷺ في المَسيِر في حَجَّةِ الوداعِ وهو راكبٌ راحلتَه، فبرَكت به راحلتُه مِن ثِقَلِها .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten rivayet edip dedi ki: "Mâide Suresi, Veda Haccı yolculuğunda Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem binitinin üzerindeyken indi de [vahyin] ağırlığından biniti onunla birlikte yere çöktü" .
وقال آخرون: ليس ذلك بيومٍ معلومٍ عندَ الناسِ، وإنما معناه: اليومُ الذي أعلَمُه أنا دونَ خلقِى، أكمَلتُ لكم دينَكم.
Başkaları ise şöyle dedi: O, insanlar katında bilinen belirli bir gün değildir; bilakis bunun anlamı şudur: "Yaratıklarımdan ayrı olarak yalnızca Benim bildiğim günde sizin dininizi kemale erdirdim."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}. يقولُ: ليس بيومٍ معلومٍ يَعْلَمُه الناسُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "İnsanların bildiği malum bir gün değildir" .
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في وقتِ نزولِ هذه الآيةِ القولُ الذي رُوِى عن عمرَ بن الخطابِ، أنها نزَلت يومَ عرفةَ، يومَ جُمُعَةٍ؛ لصحةِ سندِه ووَهْي أسانيدِ غيرِه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu ayetin iniş vakti hakkındaki görüşlerin en isabetlisi, senedinin sahih olması ve diğer rivayetlerin senetlerinin zayıflığı sebebiyle, cuma gününe [denk gelen] Arefe gününde indiğine dair Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edilen görüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ}.
Sena-i celil olan Allah'ın: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ} “Kim bir açlık içinde çaresiz kalırsa...” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ محمدُ بنُ جرير ﵀: يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ}: فمن أصابه ضُرٌّ {فِي مَخْمَصَةٍ}. يعني: في مجاعةٍ.
Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr rahimehullâh der ki: Zikri teâlâ olan Allah: {فَمَنِ اضْطُرَّ} “Kim çaresiz kalırsa” sözüyle: Kim bir zaruret ve sıkıntıya uğrarsa, {فِي مَخْمَصَةٍ} “bir açlık içinde” yani bir kıtlık ve açlık halinde [bunu kastetmektedir].
وهى مَفْعَلَةٌ، مثلُ المَجبَنةِ والمَبْخَلَةِ والمَنَجَبةِ، مِن خَمْصِ البطنِ، وهو اضْطمارُه،
Bu [kelime], mecbene (korkaklık sebebi), mebhale (cimrilik sebebi) ve mencebe (asil evlat doğurma sebebi) gibi mef'ale (مَفْعَلَة) veznindedir; karnın incelip içe çekilmesi anlamına gelen hamsü'l-batn (خَمْص البطن) kökünden gelir ki bu da karnın büzüşüp içe çekilmesidir.
وأظنُّه هو في هذا الموضعِ معنيٌّ به اضْطِمارُه مِن الجوعِ وشدةِ السَّغَبِ . وقد يكونُ في غيرِ هذا الموضعِ اضْطِمارًا منِ غيرِ الجوعِ والسَّغَبِ، ولكن مِن خِلْقَةٍ، كما قال نابغةُ بنى ذُبيانَ في صفةِ امرأةٍ بخَمْصِ البطنِ :
ve zannediyorum ki bu mevkide bununla kastedilen, açlıktan ve şiddetli açlık sıkıntısından ötürü karnın içe çekilmesidir . Bu mevki dışında ise açlık ve sıkıntıdan değil de yaratılıştan kaynaklanan bir karın inceliği olabilir; nitekim Zübyânoğulları'ndan Nâbiğa, bir kadını karnının inceliğiyle överken şöyle demiştir :
والبَطْنُ ذو عُكَنٍ خَمِيصٌ لَيِّنٌ … والنَّحْرُ تَنْفُجُه بثَدْىٍ مُقْعَدِ
Ve karın kıvrımlı, ince, yumuşaktır / Göğsü ise dik duran memeler kabartır
فمعلومٌ أنه لم يُرِدْ صِفَتَها بقولِه: خَمِيصٌ. بالهُزالِ والضُّرِّ مِن الجوعِ، ولكنه أراد وصفَها بلطافةِ طَيِّ ما علا الأوراكَ والأفخاذَ مِن جسدِها؛ لأن ذلك مما يُحْمَدُ مِن النساءِ، ولكنَّ الذي في معنى الوصفِ بالاضْطِمارِ والهُزالِ مِن الضُّرِّ مِن ذلك قولُ أعشَى بنى ثعلبةَ :
Bilinmektedir ki o, "hamîs" (ince karınlı) sözüyle kadını açlıktan kaynaklanan bir zayıflık ve perişanlıkla nitelemeyi kastetmemiş, aksine bedeninin kalça ve uyluklarının üst kısmının zarif kıvrımını nitelemeyi murat etmiştir; çünkü bu, kadınlarda övülen hususlardandır. Fakat sıkıntıdan ötürü karnın içe çekilmesi ve zayıflıkla nitelenmesi anlamında olan ise Salebeoğulları'ndan A'şâ'nın şu sözüdür :
تَبِيتُون في المَشْتَى مِلاءً بُطُونُكُمْ … وجاراتُكم غَرْثَى يَبِتْنَ خَمَائِصَا
Kış mevsiminde karınlarınız tok olarak gecelersiniz / Komşu kadınlarınız ise açtır , karınları çekilmiş olarak gecelerler.
يَعْنى بذلك: يَبِتْنَ مُضْطَمِراتِ البطونِ مِن الجوعِ والسَّغَبِ والضُّرَّ. فمن هذا المعنى قولُه: {فِي مَخْمَصَةٍ}.
Bununla: "Açlıktan, sıkıntıdan ve perişanlıktan karınları içe çekilmiş halde gecelerler" demek istemektedir. İşte O'nun: {فِي مَخْمَصَةٍ} “bir açlık içinde” sözü bu anlamdandır.
وكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ: المَخْمَصةُ المصدرُ مِن خَمَصه الجوعُ.
Basra nahivcilerinden bazısı: "el-Mahmasa, 'hamesehü'l-cû'' (açlık karnını içe çekti) fiilinin masdarıdır" derdi.
وكان غيرُه مِن أهلِ العربيةِ يَرَى أنها اسمٌ للمصدَرِ وليست بمصدرٍ، ولذلك تَقَعُ المَفْعَلةُ اسمًا في المصادرِ للتأنيثِ والتذكيرِ.
Arap dili ehlinden başkaları ise onun masdar değil masdar ismi olduğu görüşündedir; bundan dolayı "mef'ale" vezni masdarlarda müennes ve müzekker için isim olarak gelir.
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil (tefsir) ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ}. يَعْني: في مجاعةٍ .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ} “Kim bir açlık içinde çaresiz kalırsa...” [ayeti hakkında]: "Yani bir kıtlık ve açlıkta" dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ}. أي: في مجاعةٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ} “Kim bir açlık içinde çaresiz kalırsa...” sözü hakkında: "Yani bir kıtlık ve açlıkta" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: [أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال] أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: [Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki] Bize Ma'mer, Katâde'den bunun benzerini haber verdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ}. قال: ذكَر المَيْتةَ وما فيها، فأحلَّها في الاضطرارِ، {فِي مَخْمَصَةٍ}. يقولُ: في مجاعةٍ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ} “Kim bir açlık içinde çaresiz kalırsa...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "Meyteyi (leşi) ve onun kapsamındakileri zikretti ve zaruret halinde onu helal kıldı; {فِي مَخْمَصَةٍ} “bir açlık içinde” [sözüyle de]: Açlık ve kıtlık halinde demektedir."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: سمِعتُ ابنَ زيدٍ يقولُ في قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ}. قال: المخمصةُ الجوعُ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd'in, O'nun: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ} “Kim bir açlık içinde çaresiz kalırsa...” sözü hakkında: "Mahmasa, açlıktır" dediğini işittim.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}.
Yüce Allah'ın: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin” sözünün tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: فمَن اضْطُّرَّ فِي مَخْمَصَةٍ إلى أكل ما حرَّمتُ عليه منكم أيُّها المؤمنون مِن المَيْتةِ والدمِ ولحمِ الخِنْزيرِ وسائرِ ما حرَّمتُ عليه بهذه الآيةِ، {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}. يقولُ: لا مُتَجانِفًا لإثمٍ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Sizden her kim açlık içinde, bu ayetle kendisine haram kıldığım leş, kan, domuz eti ve diğer haram kıldığım şeyleri yemeye mecbur kalırsa, {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin...” [yiyebilir]. Şöyle buyurmaktadır: Günaha meyledici olmaksızın (lâ mütecânifen li-ism).
فلذلك نصَب "غيرَ" لخروجِها مِن الاسمِ الذي في قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ}. وهى بمعنى "لا" ، فنُصِب بالمعنى الذي كان به منصوبًا "المُتجَانفُ" لو جاء الكلامُ: لا مُتَجانِفًا.
İşte bundan dolayı "ğayra" (غيرَ) kelimesi, {فَمَنِ اضْطُرَّ} “Kim mecbur kalırsa...” sözündeki isimden hâl olarak çıktığı için nasb edilmiştir. O, "lâ" (لا) anlamındadır; şayet söz "lâ mütecânifen" (لا متجانفًا) şeklinde gelseydi "el-mütecânif" kelimesinin mansub olacağı mana üzere nasb edilmiştir.
وأما "المتجانفُ للإثمِ"، فإنه المتمايلُ له المنحرفُ إليه، وهو في هذا الموضعِ مرادٌ به المُتعَمِّدُ له القاصدُ إليه، مِن: جَنَف القومُ عليَّ، إذا مالوا، وكلُّ أعوجَ فهو أجنفُ عندَ العربِ.
"Günaha meyleden" (المتجانف للإثم) ifadesine gelince; o, günaha meyleden, ona yönelen kimsedir. Bu makamda onunla kastedilen, onu kasten yapan ve ona yönelendir. Bu da Arapların bir kimseye haksızca meylettiklerinde "cenefe'l-kavmu aleyye" (topluluk bana haksızca meyletti/haksızlık etti) sözünden gelir. Araplara göre her eğri olan şey "acnef"tir.
وقد بيَّنا معنى "الجَنَفِ" بشواهدِه في قولِه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} [البقرة: ١٨٢]. بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضِع .
"Cenef" (meyletme/haksızlık) kelimesinin anlamını, {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} “Kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından korkarsa...” [Bakara: 182] ayetindeki şahitleriyle birlikte, bu yerde tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وأما تَجانُفُ آكلِ المَيْتةِ في أكلِها وفى غيرِها مما حرَّم اللهُ أكلَه على المؤمنين بهذه الآيةِ، للإثمِ في حالِ أكلِه، فهو تَعَمُّدُه أكلَ ذلك لغيرِ دفعِ الضرورةِ النازلةِ به، ولكنْ لمعصيةِ اللهِ وخلافِ أمرِه فيما أمَره به مِن تركِ أكلِ ذلك.
Leş yiyen kimsenin, onu ve Allah'ın bu ayetle müminlere haram kıldığı diğer şeyleri yerken günaha meyletmesi ise; onu başına gelen zarureti defetmek için değil, Allah'a isyan etmek ve o şeyi yemeyi terk etmesi hususunda O'nun emrettiğine muhalefet etmek amacıyla kasten yemesidir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}. يعنى: إلى ما حرَّم مما سَمَّى في صدرِ هذه الآيةِ: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}. يقولُ: غيرَ متعمِّدٍ لإثمٍ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın şu sözünü rivayet etti: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “Artık kim açlık sebebiyle çaresiz kalırsa, günaha meyletmeksizin...” Yani: Bu ayetin başında saydıklarından haram kıldığı şeylere [mecbur kalırsa]. {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin” [ifadesi hakkında ise] şöyle demektedir: Günahı kasten işlemeksizin.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}: غيرَ مُتَعَمِّدٍ لإثمٍ. قال: لمَّا حرَّم اللهُ ما حرَّم، رخَّص للمضطرِّ إذا كان غيرَ متعمِّدٍ لإثمٍ أن يَأْكُلَه مِن جَهْدٍ، فَمَن بغَى أَو عَدا أو خرَج في معصيةِ اللهِ، فإنه محرَّمٌ عليه أن يَأْكُلَه .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin” [ifadesi hakkında]: "Günahı kasten işlemeksizin" dediğini rivayet etti. [Mücâhid] dedi ki: Allah haram kıldıklarını haram kılınca , günahı kasten işlemediği takdirde zor durumda kalan kimseye çaresizlikten dolayı onu yeme ruhsatı verdi. Kim haksızlık eder, haddi aşar veya Allah'a isyan yolunda yola çıkarsa, onu yemesi kendisine haramdır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}. أي: غيرَ مُتَعَرِّضٍ لمعصيةٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin” sözü hakkında: "Yani isyana yeltenmeksizin" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}: غيرَ متعمِّدٍ لإثمٍ، غيرَ متعرِّضٍ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin” [ifadesi hakkında]: "Günahı kasten işlemeksizin, [isyana] yeltenmeksizin " dediğini haber verdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}. يقولُ: غيرَ متعرِّضٍ لإثمٍ؛ أَن يَبْتَغِيَ فيه شهوةً، أو يَعْتَدِيَ في أكلِه.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "Günaha yeltenmeksizin; yani onda bir arzu gütmeksizin veya onu yerken haddi aşmaksızın demektir."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ}: لا يَأْكُلُ ذلك ابتغاءَ الإثمِ ولا جَرَاءةً عليه.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ} “günaha meyletmeksizin” sözü hakkında şöyle dedi: "Onu günah işleme arzusuyla ve ona cüret ederek yemez."
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣)}.
Yüce Allah'ın: {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣)} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” sözünün tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: وفى هذا الكلامِ متروكٌ اكتُفِى بدلالِة ما ذُكِر عليه منه. وذلك أن معنى الكلامِ: فمَن اضْطُرَّ في مَخْمَصةٍ إلى ما حرَّمتُ عليه مما ذكَرتُ
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Bu kelamda, zikredilen kısmın delalet etmesiyle yetinilip [zikri] terk edilmiş [öğeler] vardır. Şöyle ki sözün manası şudur: Her kim bir açlık hâlinde, zikrettiğim şeylerden kendisine haram kıldığım şeylere mecbur kalır...
في هذه الآيةِ، غيرَ مُتَجانفٍ لإثم فأكَلَه، فإن الله له غَفُورٌ رَحِيمٌ. فتَرَك ذِكْرَ "فأكَله"، وذِكْرَ "له"؛ لدلالةِ سائرِ ما ذكَر مِن الكلامِ عليهما.
bu ayette mecbur kalır, günaha meyletmeksizin onu yerse, şüphesiz Allah ona çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Zikredilen diğer sözlerin bunlara delaleti sebebiyle "onu yerse" (فأكله) ve "ona" (له) ifadelerinin zikri terk edilmiştir.
وأما قوله: {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. فإن معناه: فإن الله لمن أكَل ما حرَّمتُ عليه بهذه الآيةِ أَكْلَه، في مَخْمصةٍ غيرَ متجانفٍ لإثمٍ، {غَفُورٌ}. يقولُ: يَسْتُرُ له عن أكلِه ما أكَل مِن ذلك بعفوِه عن مؤاخذتِه إياه، وصفحِه عنه، وعن عقوبتِه عليه، {رَحِيمٌ}. يقولُ: وهو به رفيقٌ، ومِن رحمتِه ورِفقِه به أباح له أكلَ ما أباح له أكْلَه مِن المَيْتةِ وسائرِ ما ذكَر معها في هذه الآيةِ، في حالِ خوفِه على نفسِه من كَلَبِ الجوعِ وضُرِّ الحاجةِ العارضةِ ببَدَنِه.
O'nun: {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” sözüne gelince; bunun anlamı şudur: Şüphesiz Allah, bir açlık içinde ve günaha meyletmeksizin bu ayette yenilmesini haram kıldığım şeyi yiyen kimse için {غَفُورٌ} “çok bağışlayandır”; yani ondan yediği şeyi, onu sorumlu tutmayıp affederek, bağışlayarak ve onu cezalandırmaktan vazgeçerek örter. {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir”; yani O, ona karşı şefkatlidir; açlığın şiddetinden ve bedenine arız olan zaruret sıkıntısından dolayı kendi canından endişe ettiği sırada, leş ve bu ayette onunla birlikte zikredilen diğer şeylerden yemesine izin verdiğini ona helal kılması da O'nun rahmetinden ve ona olan şefkatindendir.
فإن قال قائلٌ: وما الأكلُ الذي وعَد اللهُ المُضْطَرَّ إلى المَيْتةِ وسائرِ المحرَّماتِ معها بهذه الآيةِ غفرانَه إذا أكَل منها؟
Eğer birisi: "Allah'ın, bu ayette leşe ve onunla birlikte diğer haram kılınan şeylere mecbur kalan kimseye, ondan yediğinde bağışlanacağını vadettiği yeme miktarı nedir?" diyecek olursa,
قيل: ما حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ الأسَدِيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ القاسمِ الأسديُّ، عن الأوزاعيِّ، عن حسانِ بن عطيةَ، عن أبي واقدٍ الليثيِّ، قال: قلنا: يا رسولَ اللهِ، إنّا بأرضٍ تُصيبُنا فيها مَخْمَصَةٌ، فما يَصْلُحُ لنا مِن المَيْتَةِ؟ قال: "إذا لم تَصْطَبِحُوا، أو تَغْتَبِقوا، أو تَحتَفِئُوا بقلًا، فشأنَكم بها".
Şöyle denilir: Bana Abdülalâ b. Vâsıl el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. el-Kâsım el-Esedî, el-Evzâî'den, o Hassân b. Atıyye'den, o da Ebû Vâkıd el-Leysî'den [naklen] rivayet edip dedi ki: Biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz biz, içinde kıtlık ve açlığa maruz kaldığımız bir yerde bulunuyoruz; leşten bize ne kadarı helaldir?" dedik. [Resûlullah] şöyle buyurdu: « إذا لم تَصْطَبِحُوا، أو تَغْتَبِقوا، أو تَحتَفِئُوا بقلًا، فشأنَكم بها » «Sabahleyin [içecek süt] bulamaz, akşamleyin [içecek süt] bulamaz ve kökünden çıkarıp yiyecek bir yeşillik de bulamazsanız, o vakit leşten yiyebilirsiniz.»
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن الخَصِيبِ بن زيدٍ التميميِّ، قال: ثنا الحسنُ، أن رجلًا سأل رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: إلى متى يَحِلُّ لى الحرامُ؟ قال: فقال: "إلى أن يَرْوَى أهلُك مِن اللبَنِ، أو تَجِيءَ مِيرَتُهم" .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, el-Hasîb b. Zeyd et-Temîmî'den rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen, bir adamın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sorup: "Haram olan [leş] bana nereye kadar helaldir?" dediğini, [Resûlullah'ın] da: "Ailen süte doyuncaya veya azıkları gelinceye kadar" buyurduğunu rivayet etti.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أَخبَرنا خَصِيبُ بنُ زِيدٍ التميميُّ، قال: ثنا الحسنُ، أن رجلًا سأل النبيَّ ﷺ. فذكَر مثلَه، إلا أنه قال: "أو تُجْبَى مِيرَتُهم" (١).
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Hasîb b. Zeyd et-Temîmî haber verip dedi ki: Bize el-Hasen, bir adamın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sorduğunu rivayet etti. Bunun benzerini zikretti; ancak şu kadar var ki: "Veya azıkları toplanıp getirilinceye kadar" (١) dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني عمرُ بنُ عبدِ اللهِ بن عروةَ، عن جدِّه عروةَ بن الزُّبيرِ، عمن حدَّثه، أن رجلًا مِن الأعرابِ أتى النبيَّ ﷺ يَسْتَفتِيه في الذي حرَّم اللهُ عليه والذي أحلَّ له، فقال له النبيُّ ﷺ: "يَحِلُّ لك الطيباتُ، ويَحرُمُ عليك الخبائثُ، إِلَّا أَن تَفْتَقِرَ إلى طعامِ لك، فتَأْكُلَ منه حتى تَسْتَغْنِيَ عنه". فقال الرجلُ: وما فقرى الذي يُحِلُّ لى، وما غِناى الذي يُغْنِيني عن ذلك؟ فقال النبيُّ ﷺ: "إذا كنت تَرْجو نِتاجًا فَتَبَلَّغْ بلحومِ ماشِيَتِك إلى نِتاجِك، أو كنت تَرْجُو غِنًى تَطْلُبُه فَتَبَلَّغْ مِن ذلك شيئًا، فَأَطْعِمْ أَهْلَك ما بدَا لك حتى تَسْتَغْنِيَ عنه". فقال الأعرابيُّ: ما غِناى الذي أدَعُه إِذا وَجَدْتُه؟ فقال النبيُّ ﷺ: "إذا أرْوَيت أهلَك غَبُوقًا مِن الليلِ فاجْتَنِبْ ما حرَّم اللهُ
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet edip dedi ki: Bana Ömer b. Abdillâh b. Urve, dedesi Urve b. ez-Zübeyr'den, o da kendisine rivayet eden kimseden nakletti ki: Bedevîlerden bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip Allah'ın kendisine haram kıldığı ve helal kıldığı şeyler hakkında fetva istedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Temiz ve hoş şeyler sana helal, pis ve murdar şeyler ise sana haram kılınmıştır; ancak sana ait bir yiyeceğe muhtaç kalman müstesnadır; o takdirde ona ihtiyaç duymayacak hale gelinceye kadar ondan [o haramdan] yersin.» buyurdu. Adam: "Bana [harâmı] helal kılacak muhtaçlığım nedir ve beni bundan müstağni kılacak zenginliğim nedir?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer [hayvanından] bir yavru bekliyorsan, yavrun [doğuncaya] kadar hayvanlarının etiyle idare et. Yahut aradığın bir zenginliği (rızkı) umuyorsan, ondan bir şey elde edinceye kadar idare et; ona ihtiyaç duymayacak hale gelinceye kadar ailene uygun gördüğünce yedir.» buyurdu. Bedevî: "Bulduğum zaman [o haramı] bırakmamı gerektirecek zenginliğim nedir?" diye sorunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Geceleyin aileni akşam sütüyle süte kandırdığın (doyurduğun) vakit, Allah'ın sana haram kıldığı...» buyurdu.
عليك مِن طعامٍ، [وأمَّا] مالُك فإنه مَيْسورٌ كلُّه، ليس فيه حرامٌ" .
yiyeceklerden uzak dur. Malına [gelince] , onun tamamı kolaylaştırılmıştır, onda haram yoktur" .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن ابن عَوْنٍ، قال: وَجَدتُ عندَ الحسنِ كتابَ سَمُرَةَ، فَقَرَأَتُه عليه، وكان فيه: ويُجْزِئُ مِن الاضطرارِ غَبوقٌ أو صَبوحٌ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan rivayet edip dedi ki: el-Hasen'in yanında Semure'nin kitabını buldum ve ona okudum; onda şu vardı: "Muztarlık (çaresizlik) halinde bir akşam sütü veya sabah sütü [içmek] yeterli olur" .
حدَّثنا هَنَّادٌ وأبو هشامٍ الرفاعيُّ، قالا: ثنا يحيى بنُ أبي زائدةَ، عن ابن عونٍ، قال: قرَأتُ في كتابِ سَمُرَةَ بن جُندَبٍ: يَكْفِى مِن الاضْطِرَارِ - أو مِن الضرورةِ - غَبوقٌ أو صَبوحٌ.
Bize Hennâd ve Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide, İbn Avn'dan rivayet edip dedi ki: Semure b. Cündeb'in kitabında şunu okudum: "Çaresizlik halinde -veya zaruret halinde- bir akşam sütü veya sabah sütü kafi gelir."
حدَّثني عليُّ بنُ سعيدٍ الكنديُّ وأبو كريبٍ، قالا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ إدريسَ، عن هشامِ بن حسانَ، عن الحسنِ، قال: إذا اضْطُرَّ الرجلُ إلى المَيْتةِ أكَل منها قُوتَه. يعني: مُسْكَتَه .
Bana Ali b. Saîd el-Kindî ve Ebû Küreyb rivayet edip dediler ki: Bize Abdullâh b. İdrîs, Hişâm b. Hassân'dan, o da el-Hasen'den şöyle dediğini rivayet etti: "Kişi leş yemeye mecbur kaldığında, ondan karnını doyuracak kadarını yer. Yani: Hayatını idame ettirecek kadarını ."
حدَّثنا هنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا ابن مباركٍ، عن الأوزاعيِّ، عن حسانَ بن عطيِةَ، قال: قال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، إنّا بأرضِ مَخْمَصَةٍ، فما يَحِلُّ لنا مِن المَيْتةِ؟ ومتى تَحِلُّ لنا المَيْتةُ؟ قال: "إذا لم تَصْطَبِحوا، ولم تَغْتَبقوا، ولم تَحتَفِئُوا بَقلًا، فشأنَكم بها".
Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, el-Evzâî'den, o Hassân b. Atıyye'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz kıtlık ve açlığın [hüküm sürdüğü] bir yerde bulunuyoruz; leşten bize ne kadarı helaldir ve leş bize ne zaman helal olur?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: « إذا لم تَصْطَبِحوا، ولم تَغْتَبقوا، ولم تَحتَفِئُوا بَقلًا، فشأنَكم بها » «Sabah [içecek süt] bulamadığınız, ve akşam [içecek süt] bulamadığınız ve [kökünden söküp yiyecek] bir ot bulamadığınız zaman, artık o [leşten yeme] işi size kalmıştır (ondan yiyebilirsiniz).»
حدَّثنا هنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن الأوزاعيِّ، عن حسانَ بن عطيةَ، عن رجلٍ قد سُمِّي له ، أن رجلًا قال للنبيِّ ﷺ: إنا نكونُ بأرضِ مَخْمَصةٍ، فمتى تَحِلُّ لنا المَيْتةُ؟ قال: "إذا لم تَغْتَبِقُوا، ولم تَصْطَبِحُوا، ولم تَحْتَفِئُوا بقلًا، فشأنَكم بها" .
Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, el-Evzâî'den, o Hassân b. Atıyye'den, o da kendisine ismi verilmiş bir adamdan rivayet etti ki: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "Biz açlığın hüküm sürdüğü bir yerde bulunuyoruz, leş bize ne zaman helal olur?" dedi. [Peygamber] buyurdu ki: "Akşam sütü içmediğiniz, sabah sütü içmediğiniz ve bir sebze/ot söküp yemediğiniz takdirde onu yiyebilirsiniz" .
[قال أبو جعفرٍ: يُرْوَى هذا على أربعةِ أوجهٍ: تحْتَفِئُوا بالهمزِ، وتَحْتَفِيوا بتخفيفِ الياءِ، والحاءِ، وتَحتَفُّوا بتشديدِ الفاءِ، وتَحْتَفُوا بالحاءِ والتخفيفِ، ويَحْتَمِلُ الهمز] .
[Ebû Ca'fer der ki: Bu kelime dört şekilde rivayet edilir: Hemze ile "tehtefe'û", yâ ve hâ harfinin hafifletilmesiyle "tehtefiyû", fâ harfinin şeddelenmesiyle "tehteffû", hâ ve hafifletme ile "tehtefû"; hemzeli olması da muhtemeldir] .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ}.
Yüce Allah'ın: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: 'Temiz şeyler ve alıştırarak eğittiğiniz avcı hayvanların [tuttukları] size helal kılındı.'” sözünün tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يَسأَلُك يا محمدُ أصحابُك ما الذي أُحِلَّ لهم أكلُه مِن المطاعمِ والمآكلِ، [فقل لهم] : أُحِلَّ لكم منها الطيباتُ، وهى الحلالُ الذي أَذِن لكم ربُّكم في أكلِه مِن الذبائحِ، وأُحِلَّ لكم أيضًا مع ذلك صيدُ ما علَّمتم مِن الجوارحِ، وهن الكواسِبُ مِن سباعِ البهائمِ والطيرِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: "Ey Muhammed! Ashabın sana yiyecek ve içeceklerden kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar; [onlara de ki] : Bunlardan temiz olanlar, yani Rabbinizin boğazlanan hayvanlardan yemenize izin verdiği helaller size helal kılındı. Bununla birlikte eğittiğiniz avcı hayvanların avladıkları da size helal kılındı. Bunlar da dört ayaklı yırtıcı hayvanlar ve yırtıcı kuşlardan av kazananlardır."
سُمِّيت جوارحَ لجرحِها لأربابِها، وكسبِها إياهم أقواتَهم مِن الصيدِ. يقالُ منه: جرَح فلانٌ أهلَه خيرًا. إذا أكسبَهم خيرًا، و: فلانٌ جارحةُ أهلِه. يَعْنى بذلك كاسبَهم، و: لا جارِحةَ لفلانةَ. إذا لم يَكن لها كاسبٌ. ومنه قولُ أَعْشَى بنى
Bu hayvanlara, sahipleri için kazanç sağladıkları ve avdan onlara rızık temin ettikleri için *cevârih* (kazananlar/avcılar) adı verilmiştir. Bu kökten hareketle; ailesine bir hayır temin ettiğinde, *Cereha fulânun ehlehû hayran* (جَرَحَ فُلَانٌ أَهْلَهُ خَيْرًا) 'Falanca ailesine hayır kazandırdı' denilir. Yine onların geçimini sağlayan kimse kastedilerek *Fulânun cârihatu ehlihî* (فُلَانٌ جَارِحَةُ أَهْلِهِ) 'Falanca ailesinin kazananıdır' ve geçimini temin eden kimsesi bulunmadığında *Lâ cârihate li-fulânete* (لَا جَارِحَةَ لِفُلَانَةَ) 'Falanca kadının geçimini sağlayan hiç kimsesi yoktur' denilir. Benî Sa'lebe'den el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
ثَعْلبةَ :
A'şâ'nın şu sözü de bundandır :
ذاتَ خدٍّ مُنْضِجٍ مِيسَمُها … تُذْكِرُ الجارحَ ما كان اجْتَرَحْ
Güzellik damgası parıldayan bir yanağa sahiptir / [Bu yanağın güzelliği] kazanç elde edene (avcıya) kazandığı şeyleri unutturur / hatırlatır.
يعني: اكَتسب.
Yani: Kazandı demektir.
وتُرِك مِن قولِه: {وَمَا عَلَّمْتُمْ}: وصيدُ ما علَّمتم مِن الجوارحِ. اكتفاءً بدَلالةِ ما ذُكِر مِن الكلامِ على ما تُرِك ذكرُه، وذلك أن القومَ، فيما بلَغنا، كانوا سأَلوا رسولَ اللهِ ﷺ حينَ أمرَهم بقتلِ الكلابِ - عما يَحِلُّ لهم اتخاذُه منها وصيدُه، فأنزَل اللهُ عزَّ ذكرُه فيما سأَلوا عنه مِن ذلك هذه الآيةَ، فاستَثْنَى ﷺ مما كان حرَّم اتخاذَه منها وأمرَ بقَتْلِه ، كلابَ الصيدِ وكلابَ الماشيةِ وكلابَ الحرثِ، وأذِن لهم باتخاذِ ذلك.
O'nun: {وَمَا عَلَّمْتُمْ} “ve eğittiğiniz [hayvanlar]” sözünde, zikredilen kelamın zikri terk edilene delaletiyle yetinilerek "eğittiğiniz avcı hayvanların avı" [ifadesi] terk edilmiştir. Şöyle ki bize ulaştığına göre o topluluk, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine köpekleri öldürmeyi emrettiği sırada, onlardan hangilerini edinmenin ve hangilerinin avının kendilerine helal olduğunu sormuşlardı. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah, onların sorduğu bu husus hakkında bu ayeti indirdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de edinilmesini haram kıldığı ve öldürülmesini emrettiği köpeklerden av köpeklerini, çoban köpeklerini ve ziraat/ekin köpeklerini istisna etti ve bunları edinmelerine izin verdi.
ذكرُ الخبرِ بذلك
Buna dair haberin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حبابٍ العُكْلِيُّ، قال: ثنا موسى بنُ عُبيدةَ، قال: [حدَّثني أبانُ بنُ] صالحٍ، عن القعقاعِ بن حكيمٍ، عن سَلْمَى أمِّ رافعٍ، [عن أبي رافعٍ]، قال: جاء جبريلُ إلى النبيِّ ﷺ يَسْتَأْذِنُ عليه، فأذِن له
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb el-Uklî rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde rivayet edip dedi ki: [Bana Ebân b.] Sâlih, el-Ka'kâ' b. Hakîm'den, o Selmâ Ümmü Râfi'den, [o da Ebû Râfi'den] rivayet etti; o şöyle dedi: Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girmek için izin isteyerek geldi, [Allah Resûlü de] ona izin verdi.
فقال: "وقد أَذِنّا لك يا رسولَ اللهِ". قال: أجَلْ، ولكنّا لا نَدْخُلُ بيتًا فيه كلبٌ. قال أبو رافعٍ: فأمَرني أن أقْتُلَ كلَّ كلبٍ بالمدينةِ، فقتَلتُ حتى انْتَهَيتُ إلى امرأةٍ عندَها كلبٌ يَنْبَحُ عليها، فترَكتُه رحمةً لها، ثم جِئْتُ إلى رسولِ اللهِ ﷺ فأخبَرتُه، فأمَرني فرجَعتُ إلى الكلبِ فقتَلتُه، فجاءوا فقالوا: يا رسولَ اللَّهِ، ما يَحِلُّ لنا مِن هذه الأمةِ التي أمَرْتَ بقتلِها؟ قال: فسكَت رسولُ اللهِ ﷺ، فأنزَل اللهُ: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} .
[Cibrîl girmeyince] Peygamber: "Sana izin verdik ey Allah'ın elçisi!" dedi. [Cibrîl]: "Evet, lakin biz içinde köpek bulunan eve girmeyiz" dedi. Ebû Râfi' dedi ki: Bunun üzerine [Peygamber] bana Medine'deki her köpeği öldürmemi emretti. Ben de [köpekleri] öldürdüm ; nihayet yanında kendisine havlayan bir köpeği olan bir kadına vardım, kadına acıdığım için onu bıraktım. Sonra Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu haber verdim; bana [tekrar] emretti, köpeğe dönüp onu da öldürdüm. Bunun üzerine [insanlar] gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Öldürülmesini emrettiğin bu ümmetten (türden) bize helal olan nedir?" dediler. [Ebû Râfi'] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu; bunun üzerine Allah: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: 'Temiz şeyler ve alıştırarak eğittiğiniz avcı hayvanların [tuttukları] size helal kılındı.'” ayetini indirdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عكرمةَ، أن النبيَّ ﷺ بعَث أبا رافعٍ في قتلِ الكلابِ، فقتَل حتى بلَغ العوالِيَ، فدخَل عاصمُ بنُ عديٍّ و [سعدُ بنُ خَيْثَمَةَ] وعويمُ بنُ ساعِدةَ، فقالوا: ماذا أُحِلَّ لنا يا رسولَ اللهِ؟ فنزَلت: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Râfi'i köpekleri öldürmek üzere gönderdi. O da Avâlî bölgesine varıncaya kadar öldürdü. Bunun üzerine Âsım b. Adiy, [Sa'd b. Hayseme] ve Uveym b. Sâide gelip: "Bize ne helal kılındı ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Bunun üzerine: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: 'Temiz şeyler ve alıştırarak eğittiğiniz avcı hayvanların [tuttukları] size helal kılındı.'” ayeti indi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، [قال: حدَّثونا]
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr rivayet edip [dedi ki: Bize rivayet ettiler]
عن محمدِ بن كعبٍ القرظيِّ، قال: لما أمرَ النبيُّ ﷺ بقتلِ الكلابِ قالوا: يا رسولَ الله، [ماذا أُحِلَّ] لنا مِن هذه الأُمةِ؟ فنزلَت: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ} الآية .
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem köpeklerin öldürülmesini emredince [insanlar]: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu ümmetten (türden) bize [neyi tutmak/avlamak helal kılındı] ?" dediler. Bunun üzerine: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ} “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar...” ayeti indi .
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في "الجوارحِ" التي عنَى اللهُ جل ثناؤه بقولِه: {وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ}؛ فقال بعضُهم: هو كلُّ ما عُلِّم الصيدَ فتَعَلَّمه، مِن بهيمةٍ أو طائرٍ.
Sonra tevil ehli, şanı yüce olan Allah'ın: {وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} “ve alıştırarak eğittiğiniz avcı hayvanların [tuttukları]” sözüyle kastettiği "cevârih" (avcı hayvanlar) hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazısı: "O, ister dört ayaklı hayvan ister kuş olsun, avcılık öğretilip de öğrenen her hayvandır " dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن إسماعيلَ بن مسلمٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ}. قال: كلُّ ما عُلِّم (٣) فصاد، مِن كلبٍ أو صقرٍ أو فَهدٍ أو غيرِه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, İsmâîl b. Müslim'den, o da el-Hasen'den O'nun: {وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} “ve alıştırarak eğittiğiniz avcı hayvanların [tuttukları]” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Köpek, doğan/şahin, pars veya başkası olsun, eğitilip de (٣) avlayan her hayvandır."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فضيلٍ، عن إسماعيلَ بن مسلمٍ، عن الحسنِ: {مُكَلِّبِينَ}. قال: كلُّ ما عُلِّم فصادَ، مِن كلبٍ أو فهدٍ أو غيرِه.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl, İsmâîl b. Müslim'den, o da el-Hasen'den: {مُكَلِّبِينَ} “alıştırarak eğittiğiniz” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "Köpek, pars veya başkası olsun, eğitilip de avlayan her hayvandır."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في صيدِ الفهدِ، قال: هو مِن الجوارِحِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den parsın avı hakkında: "O da avcı hayvanlardandır (cevârihtendir) " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ}.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den: {وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} “eğitip alıştırdığınız avcı hayvanların [avladıkları]” kavli hakkında [şöyle dediğini rivayet etti]:
قال: الطيرُ والكلابُ.
Şöyle dediğini rivayet etti: "Kuşlar ve köpeklerdir."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن الحجاجِ، عن عطاءٍ، عن القاسمِ بن أبي بزَّةَ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Haccâc'dan, o Atâ'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا [حفصٌ، عن حجاجٍ، عن القاسمِ بن نافعٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize [Hafs, Haccâc'dan, o el-Kâsım b. Nâfi'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدَّثنا] ابن عيينةَ، عن حميدٍ، عن مجاهدٍ: {مُكَلِّبِينَ}. قال: مِن الكلابِ والطيرِ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize rivayet etti] İbn Uyeyne, Humeyd'den, o da Mücâhid'den: {مُكَلِّبِينَ} “alıştırarak eğittiğiniz” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "Köpeklerden ve kuşlardandır."
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نُجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ}. قال: مِن الطيرِ والكلابِ .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ} “avcı hayvanların alıştırarak eğittiğiniz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kuşlardan ve köpeklerdendir ."
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبرنا شعبةُ، وثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شعبةَ، عن الهيثمِ، عن طلحةَ بن مُصَرِّفٍ، قال: قال خَيْثَمَةُ بنُ عبدِ الرحمنِ: هذا ما قد بَيَّنْتُ لك، أن الصقرَ والبازِىَ مِن الجوارحِ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be haber verdi; [yine] bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o el-Heysem'den, o da Talha b. Musarrif'ten rivayet etti; o dedi ki: Hayseme b. Abdirrahmân şöyle dedi: "Bu, şahinin ve doğanın da avcı hayvanlardan (cevârihten) olduğunu sana açıkladığım şeydir ."
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال:
Bize Muhammed b. el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet edip dedi ki:
سمِعتُ الهيثمَ يُحَدِّثُ عن طلحةَ الإياميِّ، عن خَيثمةَ، قال: [قد أَثْبَتُّ لك] أن الصقرَ والبازِيَ والكلبَ مِن الجوارحِ.
el-Heysem'i Talha el-İyâmî'den, o da Hayseme'den [şöyle dediğini] rivayet ederken işittim: "Şahinin, doğanın ve köpeğin avcı hayvanlardan (cevârihten) olduğunu [sana kesin olarak ispat ettim] ."
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ عمرَ، عن نافعٍ، عن عليِّ بن حسينٍ، قال: البازِى والصقرُ مِن الجوارحِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh b. Ömer, Nâfi'den, o da Ali b. Hüseyn'den şöyle dediğini rivayet etti: "Doğan ve şahin avcı hayvanlardandır (cevârihtendir) ."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن شَريكٍ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ، قال: البازِى والصقرُ مِن الجوارحِ المكلِّبين.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Şerîk'ten, o Câbir'den, o da Ebû Ca'fer'den şöyle dediğini rivayet etti: "Doğan ve şahin eğitilen avcı hayvanlardandır (el-cevârihu'l-mükellibîn)."