القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢)} “‘Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının!’ [diye de emrolunduk]. Huzurunda toplanacağınız [yalnızca] O'dur.” kavlinin tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: وأُمِرْنا أن أَقِيموا الصلاةَ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bize namazı dosdoğru kılmamız da emredildi.
وإنما قيل: {وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ} فعطَف بـ {أَنْ} على اللامِ مِن {لِنُسْلِمَ}؛ لأن قولَه: {لِنُسْلِمَ}. معناه: أن نُسْلِمَ. فردَّ قولَه: {وَأَنْ أَقِيمُوا}. على معنى {لِنُسْلِمَ}. إذ كانت اللامُ التي في قولِه: {لِنُسْلِمَ}.
Burada: {وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ} denilip {أَنْ} harfiyle {لِنُسْلِمَ} ibaresindeki lâm harfine atıf yapılmıştır; çünkü O'nun: {لِنُسْلِمَ} kavlinin manası: "teslim olmamız" (أن نُسْلِمَ) demektir. Dolayısıyla: {وَأَنْ أَقِيمُوا} kavlini, {لِنُسْلِمَ} kavlinin manasına atfetmiştir; zira {لِنُسْلِمَ} kavlindeki lâm harfi,
لامًا لا تَصْحَبُ إلا المستقبلَ مِن الأفعالِ، وكانت (أنْ) مِن الحروفِ التي تَدُلُّ على الاستقبالِ دَلالةَ اللامِ التي في: {لِنُسْلِمَ}. فعطَف بها عليها؛ لاتفاقِ معنيَيْهما فيما ذكَرْتُ، فـ (أنْ) في موضعِ نصبٍ بالردِّ على اللامِ .
ancak fiillerin muzarisine (gelecek zaman bildirenine) bitişen bir lâmdır ve (أنْ) de {لِنُسْلِمَ} ifadesindeki lâm harfinin delalet ettiği gibi geleceğe delalet eden harflerdendir. Zikrettiğim hususta anlamları birleştiği için onu diğerine atfetmiştir. Dolayısıyla (أنْ), lâm harfine atfedilmekle nasb mahallindedir .
وكان بعضُ نحويِّي البصرةِ يقولُ: إما أن يَكونَ ذلك: {أُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. يقولُ: أُمِرْنا كي نُسْلِمَ. كما قال: [{وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ}] [الزمر: ١٢]. أيْ: إنما أُمِرْتُ لذلك، ثم قال: {وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ}. أيْ: أُمِرْنا أَن أَقِيموا الصلاةَ. أو يَكونَ أَوْصَل الفعلَ باللامِ. والمعنى: أُمِرْتُ أَن أَكونَ. كما أَوْصَل الفعلَ باللامِ في [قولِه: {هُم] لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} [الأعراف: ١٥٤].
Basralı bazı dilbilimciler şöyle derdi: Bu [cümle yapısı] ya şöyledir: {أُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ} yani: [O'nun]: [{وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ}] “Bana müslümanların ilki olmam emredildi.” [Zümer 12] kavlinde olduğu gibi: "Teslim olalım diye emrolunduk" demektir; yani "Ben ancak bunun için emrolundum" manasındadır; sonra da: {وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ} yani: "Bize namazı kılmamız emredildi" buyurmuştur. Yahut da [Allah'ın]: [قولِه: {هُم] لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} “Onlar Rablerinden korkarlar” [A‘râf 154] kavlinde fiile lâm harfini bitiştirdiği gibi , fiile lâm harfini bitiştirmiştir ve mana: "Olmakla emrolundum" (أُمِرْتُ أَن أَكونَ) şeklindedir.
فتأويلُ الكلامِ: وأُمِرنا بإقامةِ الصلاةِ، وذلك أداؤُها بحدودِها التي فُرِضَت
Sözün tevili [şöyledir]: Bize namazı ikâme etmemiz -bu da [üzerimize] farz kılınan sınırlarıyla onun eda edilmesidir- [emredildi].
علينا، {وَاتَّقُوهُ}. يقولُ: واتَّقُوا رَبَّ العالمين الذي أُمِرْنا أن نُسْلِمَ له، فخافوه، واحْذَرُوا سَخَطَه بأداءِ الصلاةِ المفروضةِ عليكم، والإذعانِ له بالطاعةِ، وإخلاصِ العبادةِ له، {وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ}. يقولُ: وربُّكم ربُّ العالمين هو الذي إليه تُحْشَرون، فتُجْمَعون يومَ القيامةِ، فيُجازِي كلَّ عاملٍ منكم بعملِه، وتُوَفَّى كلُّ نفسٍ ما كسَبَت.
sınırlarıyla onu yerine getirmektir- [emredildi]. {وَاتَّقُوهُ} Buyuruyor ki: Teslim olmamız emredilen âlemlerin Rabbinden sakının, O'ndan korkun; üzerinize farz kılınan namazı eda ederek, O'na itaatle boyun eğerek ve ibadeti yalnız O'na has kılarak gazabından sakının. {وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} Buyuruyor ki: Rabbimiz olan âlemlerin Rabbi, kıyamet gününde huzurunda toplanıp bir araya getirileceğiniz, böylece sizden her amel edene ameliyle karşılık vereceği ve her nefse kazandığının tastamam ödeneceği zattır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)}.
[Allah] Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)} “O, gökleri ve yeri hak ile yaratandır. 'Ol' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûra üfleneceği gün mülk yalnızca O'nundur. Görünmeyeni ve görüneni bilendir. O, mutlak hüküm ve hikmet sahibidir, her şeyden hakkıyla haberdardır.” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادِلِين بربِّهم الأندادَ، الداعيك إلى عبادةِ الأوثانِ: أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لربِّ العالمين، الذي خلَق السماواتِ والأرضَ بالحقِّ، لا مَن لا يَنْفَعُ ولا يَضُرُّ، ولا يَسْمَعُ ولا يُبْصِرُ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine denkler koşan ve seni putlara tapmaya çağıran o kimselere de ki: Bize, gökleri ve yeri hak ile yaratan âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi; fayda ve zarar vermeyen, işitmeyen ve görmeyen kimseye değil!
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {بِالْحَقِّ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: وهو الذي خلَق السماواتِ والأرضَ حقًّا وصواباً، لا باطلاً وخطأً، كما قال تعالى ذكرُه: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا} [ص: ٢٧]. قالوا: وأُدْخِلَت فيه الباءُ والألفُ واللامُ كما تَفْعَلُ العربُ في نظائرِ ذلك، فتقولُ: فلانٌ يقولُ بالحقِّ. بمعنى: أنه يقولُ الحقَّ. قالوا: ولا شيءَ في قولِه بالحقِّ غيرَ إصابِته الصوابَ فيه، [لا أن] الحقَّ معنًى غيرُ القولِ، وإنما هو صفةٌ للقولِ، إذا كان بها القولُ كان القائلُ موصوفًا بالقولِ بالحقِّ، وبقولِ الحقِّ. قالوا: فكذلك خلقُ السماواتِ والأرضِ، حكمةٌ مِن حكمِ اللهِ، فاللهُ موصوفٌ بالحكمةِ في خلقِهما، وخلقِ ما
Tevil ehli, O'nun: {بِالْحَقِّ} “hak ile” sözünün tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: O, gökleri ve yeri bâtıl ve yanlış olarak değil, hak ve doğru olarak yaratandır; nitekim zikri yüce olan Allah: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا} “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl olarak yaratmadık” [Sâd 27] buyurmuştur. Dediler ki: Arapların benzer durumlarda yaptığı gibi buraya da bâ harf-i ceri ile elif-lâm dahil edilmiştir; nitekim onlar: 'Falanca hak ile söylüyor' derler ki bu, 'Hakkı söylüyor' manasındadır. Dediler ki: 'Hak ile söylüyor' ifadesinde, onun bunda doğruyu isabet ettirmesinden başka bir şey yoktur; [yoksa] hak, sözden başka bir mana olmayıp sadece sözün bir sıfatıdır. Söz bu sıfata sahip olduğunda, söyleyen kimse hak ile söylemekle ve hakkı söylemekle nitelenir. Dediler ki: Aynı şekilde göklerin ve yerin yaratılması da Allah'ın hikmetlerinden bir hikmettir. Dolayısıyla Allah, onların ikisini yaratmasında ve
سواهما مِن سائرِ خلقِه، لا أن ذلك حقٌّ [سوى خَلْقِهما خلَقهما] به.
dışındaki diğer mahlukatını yaratmasında da hikmetle nitelenmiştir; yoksa bu, [onların yaratılmasından ayrı ve onları kendisiyle yarattığı] bir hak değildir.
وقال آخَرون: معنى ذلك: خلَق السماواتِ والأرضَ بكلامِه وقولِه لهما: {ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} [فصلت: ١١]. قالوا: فالحقُّ في هذا الموضعِ معنيٌّ به كلامُه. واسْتَشْهَدوا لقيلِهم ذلك [بقولِه: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ] الْحَقُّ}: الحقُّ هو قولُه وكلامُه. قالوا: واللهُ خلَق الأشياءَ بكلامِه وقيلِه، فما خلَق به الأشياءَ، فغيرُ الأشياءِ المخلوقةِ. قالوا: فإذ كان ذلك كذلك، وجَب أن يَكونَ كلامُ اللهِ الذي خلَق به الخلقَ غيرَ مخلوقٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: Gökleri ve yeri kendi kelamı ve onlara: {ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} “İsteyerek veya istemeyerek gelin” [Fussilet 11] sözüyle yaratmıştır, demektir. Dediler ki: Bu mevkideki "Hak" ile O'nun kelamı kastedilmiştir. Bu sözlerine O'nun: [بقولِه: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ] الْحَقُّ} “'Ol' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır” kavlini delil getirmişlerdir: "Hak, O'nun sözü ve kelamıdır." Dediler ki: Allah eşyayı kelamı ve sözüyle yaratmıştır; eşyayı kendisiyle yarattığı şey ise yaratılmış eşyadan başkadır . Dediler ki: Durum böyle olunca, Allah'ın mahlukatı kendisiyle yarattığı kelamının mahluk (yaratılmış) olmaması vacip olur.
وأما قولُه: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}. فإن أهلَ العربيةِ اخْتَلَفُوا في العاملِ في {يَوْمَ يَقُولُ}. وفي معنى ذلك؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: اليومُ مضافٌ إلى {يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}. قال: وهو نصبٌ، وليس له خبرٌ ظاهرٌ، واللهُ أعلمُ، وهو على ما فسَّرْتُ لك. كأنه يعني بذلك أن نصْبَه على: واذْكُرْ يومَ يقولُ: كُنْ فيكونُ. قال: وكذلك {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. قال: وقال بعضُهم: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ}.
[Allah] Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} kavline gelince, Arap dili âlimleri {يَوْمَ يَقُولُ} ifadesindeki âmil (etki eden öge) ve bunun anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı dilbilimciler şöyle demiştir: Yevm (يوم / gün) kelimesi {يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} ifadesine muzaftır. Dedi ki: Bu kelime mansubdur ve -Allah en iyisini bilir ya- zahir bir haberi yoktur, o sana tefsir ettiğim şekildedir. Sanki bununla onun nasbının: "'Ol' deyip de hemen olacağı günü hatırla!" şeklinde olduğunu kastetmektedir. Dedi ki: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} ifadesi de böyledir. Dedi ki: Bazıları da: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ} şeklinde okumuştur.
وقال بعضُهم : {يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}. للصُّورِ خاصةً.
Bazıları da : {يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} ifadesinin özellikle Sûr hakkında olduğunu söylemiştir.
فمعنى الكلامِ على تأويلِهم: يومَ يَقولُ للصُّورِ: كُنْ. فيكونُ. قولُه الحقُّ يومَ
Onların teviline (yorumuna) göre kelamın anlamı şöyledir: Sûr'a: «Ol!» diyeceği, onun da hemen oluvereceği gün... O'nun sözü haktır; [o da Sûr'a] gün...
يُنْفَخُ فيه، عالمُ الغيبِ والشهادةِ. فيَكونُ القولُ حينَئذٍ مرفوعاً، بالحقِّ، والحقُّ بالقولِ، وقولُه: {يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}، و {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} صلةُ الحقِّ.
üflendiği gün haktır; O gaybı ve şehadeti bilendir. Bu durumda (القول / söz) kelimesi (الحق) ile merfû, (الحق) kelimesi de (القول) ile merfû olur. O'nun: {يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} ve {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} kavilleri ise (الحق) kelimesinin sılası (bağlantısı/tümleci) olur.
وقال آخَرون: بل قولُه: {كُنْ فَيَكُونُ}. معنيٌّ به كلُّ ما كان اللهُ مُعِيدَه في الآخرةِ بعدَ إفنائِه، ومُنْشِئَه بعدَ إعْدامِه. فالكلامُ على مذهبِ هؤلاء مُتَناهٍ عندَ قولِه: {كُنْ فَيَكُونُ}. وقولُه: {قَوْلُهُ الْحَقُّ}. خبرٌ مبتدأٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun: {كُنْ فَيَكُونُ} kavliyle, Allah'ın ahirette yok ettikten sonra iade edeceği ve yokluktan sonra var edeceği her şey kastedilmektedir. Bunların mezhebine göre kelam, {كُنْ فَيَكُونُ} kavlinde nihayete erip tamamlanmıştır. O'nun: {قَوْلُهُ الْحَقُّ} kavli ise müstakil bir haberdir (yeni bir cümledir).
وتأويلُه: وهو الذي خلَق السماواتِ والأرضَ بالحقِّ ويومَ يقولُ للأشياءِ: كنْ فيكونُ. خلَقَهما بالحقِّ بعدَ فنائِهما، ثم ابْتَدَأ الخبرَ عن قولِه ووعدِه خلقَه أنه مُعِيدُهما بعدَ فنائِهما، عن أنه حقٌّ، فقال: قولُه / هذا الحقُّ الذي لا شكَّ فيه. وأَخْبَر أن له المُلْكَ يومَ يُنْفَخُ في الصُّورِ، فـ {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} يَكونُ على هذا التأويلِ مِن صلِة المُلْكِ.
Bunun tevili şöyledir: Gökleri ve yeri hak ile yaratan ve eşyaya 'Ol' dediği gün onların hemen olacağı zattır; onları yok oluşlarından sonra da hak ile yaratacaktır. Sonra O'nun sözünden ve onları yok oluşlarından sonra iade edeceğine dair mahlukatına verdiği vaadinden haber vermeye başlayarak bunun hak olduğunu bildirmiş ve: O'nun bu sözü, içinde şüphe olmayan haktır, buyurmuştur. Sûra üflendiği gün mülkün yalnız O'na ait olduğunu haber vermiştir; dolayısıyla bu tevile göre {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} kavli (الملك) kelimesinin sılası (bağlantısı) olur.
وقد يجوزُ على هذا التأويلِ أن يكونَ قولُه: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. مِن صلةِ الحقِّ.
Bu tevile göre O'nun: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} kavlinin (الحق) kelimesinin sılası olması da caizdir.
وقال آخَرون: بل معنى الكلامِ: ويومَ يقولُ لِمَا فنِي: كُنْ. فيَكونُ، قولُه الحقُّ. فجعَل القولَ مرفوعًا بقولِه: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}. وجعَل قولَه: {كُنْ فَيَكُونُ}. للقولِ مَحَلًّا، وقوله: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. مِن صلةِ الحقِّ، كأنه وجَّه تأويلَ ذلك إلى: ويومئذٍ قولُه الحقُّ، يومَ يُنْفَخُ في الصُّورِ. وإن جُعِل على هذا التأويلِ: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّور} بياناً عن اليومِ الأولِ، كان وجهاً صحيحًا، ولو جُعِل قولُه: {قَولُهُ الْحَقُّ}. مرفوعًا بقولِه: {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّورِ}، وقولُه: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّور}. مَحَلًّا، وقولُه: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}. مِن صلتِه، كان جائزاً.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis kelâmın manası şudur: Yok olana 'Ol' dediği gün o hemen oluverir, O'nun sözü haktır. Böylece (el-kavl / söz) kelimesini O'nun: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} “[O'nun] 'Ol' deyip de hemen oluverdiği gün...” kavliyle merfû kılmış; O'nun: {كُنْ فَيَكُونُ} kavlini bu söz için mahal yapmış ve O'nun: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üfleneceği gün” kavlini de (el-Hakk) kelimesinin sılası kılmıştır. Sanki o, bunun tevilini: 'Ve o gün O'nun sözü haktır; Sûra üflendiği gün...' [takdirine] hamletmiştir. Şayet bu tevile göre {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّور} “Sûra üfleneceği gün” [ifadesi] birinci günün beyanı (açıklaması) kılınırsa bu da sahih bir vecih olur. Şayet O'nun: {قَولُهُ الْحَقُّ} “O'nun sözü haktır” kavli, {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّورِ} kavliyle merfû kılınır, {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّور} kavli mahal yapılıp {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} kavli de onun sılasından sayılırsa bu da caiz olurdu.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندي أن يُقالَ: إن اللهَ تعالى ذكرُه أَخْبَر أنه المنفردُ بخلقِ السماواتِ والأرضِ دونَ كلِّ ما سِواه، مُعَرِّفًا مَن أَشْرَكَ بِه مِن خلقِه جهلَه في عبادتِه الأوثانَ والأصنامَ، وخطأَ ما هم عليه مُقِيمون مِن عبادةِ ما لا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ، ولا يَقْدِرُ على اجْتلابِ نفعٍ إلى نفسِه، ولا دفعِ ضَرٍّ عنها، ومُحْتَجًّا عليهم في إنكارِهم البعثَ بعدَ المماتِ، والثوابَ والعقابَ، بقدرتِه على ابتداعِ ذلك ابتداءً، وأن الذي ابْتَدَع ذلك غيرُ مُتَعَذِّرٍ عليه إفناؤُه، ثم إعادتُه بعدَ إفنائِه، فقال: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ} أيها العادِلون بربِّهم مَن لا يَنْفَعُ ولا يَضُرُّ، ولا يَقْدِرُ على شيءٍ، {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقّ} حجةً على خلقِه؛ ليَعْرِفوا بها صانعَها، ولِيَسْتَدِلُّوا بها على عظيمِ قدرتِه وسلطانِه، فيُخْلِصوا له العبادةَ، {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}. يقولُ: ويومَ يقولُ حينَ تُبَدِّلُ الأرضُ غيرَ الأرضِ والسماواتُ كذلك: {كُنْ فَيَكُونُ}. كما شاء تعالى ذكرُه، فتَكونُ الأرضُ غيرَ الأرضِ. [ويكونُ] الكلامُ عندَ قولِه: {كُنْ فَيَكُونُ}. مُتَناهِياً. وإذا كان كذلك معناه، وجَب أن يَكونَ في الكلامِ محذوفٌ يَدُلُّ عليه الظاهرُ، ويكونَ معنى الكلامِ: ويومَ يقولُ كذلك : {كُنْ فَيَكُونُ}.
Bu konuda bana göre doğru olan söz şudur: Zikri yüce olan Allah, mahlukatından kendisine ortak koşan kimselere putlara ve heykellere tapmalarındaki cehaletlerini, ne zarar ne fayda veren, ne kendi nefsine bir fayda sağlamaya ne de ondan bir zararı defetmeye güç yetirebilen şeylere tapma konusundaki ısrarlarının yanlışlığını bildirerek ve ölümden sonra dirilişi, mükâfatı ve cezayı inkâr etmelerine karşı, bunları ilk başta yoktan var etme kudretini ve bunları ilk başta yoktan var edene onları yok etmenin, sonra da yok ettikten sonra iade etmenin zor olmadığını delil getirerek gökleri ve yeri yaratmada O'ndan başka hiçbir varlığın ortak olmayıp tek olduğunu haber vermiştir; böylece şöyle buyurmuştur: Ey ne fayda ne zarar veren, hiçbir şeye gücü yetmeyen şeyleri Rablerine denk tutanlar! Mahlukatına karşı, onun yaratıcısını tanımaları ve O'nun azametli kudretine ve saltanatına bununla delil getirip ibadeti yalnız O'na has kılmaları için bir hüccet olmak üzere {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ} {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقّ} “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur.” {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} Buyuruyor ki: Yeryüzü başka bir yeryüzüne, gökler de başka göklere dönüştürüldüğü gün zikri yüce olan Allah'ın dilediği gibi: {كُنْ فَيَكُونُ} “'Ol' dediği gün hemen oluverir” ve yeryüzü başka bir yeryüzü olur. Kelam {كُنْ فَيَكُونُ} kavlinde nihayete ermiş olur. Anlamı böyle olunca kelamda açık ifadenin delalet ettiği hazfedilmiş bir ögenin bulunması ve kelamın manasının şöyle olması vacip olur: Tıpkı bunun gibi: {كُنْ فَيَكُونُ} dediği gün ,
تَبَدُّلُه غيرَ السماواتِ والأرضِ. ويَدُلُّ على ذلك قولُه: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ}، ثم ابْتَدَأَ الخبرَ عن القولِ فقال: {قَوْلُهُ الْحَقُّ}.
[yer ve göklerin] gökler ve yerden başkasına dönüşmesini [inkâr etmelerine karşı delil getirerek]. Buna, O'nun: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ} “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur” kavli delalet eder; ardından O, söze dair habere başlayarak şöyle buyurmuştur: {قَوْلُهُ الْحَقُّ} “O'nun sözü haktır.”
بمعنى: وعدُه هذا الذي وعَدَ تعالى ذكرُه، مِن تبديلِه السماواتِ والأرضَ غيرَ الأرضِ والسماواتِ، الحقُّ الذي لا شكَّ فيه، {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. فيكونُ قولُه: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. مِن صلةِ المُلْكِ، ويَكونُ معنى الكلامِ: وللهِ الملكُ يومَئذٍ؛ لأن النفخةَ الثانيةَ في الصورِ حالَ تبديلِ اللهِ السماواتِ والأرضَ غيرَهما .
Bunun anlamı: Zikri yüce olan Allah'ın gökleri ve yeri başka bir yeryüzü ve göklere dönüştüreceğine dair vaat ettiği bu vaadi , içinde hiçbir şüphe olmayan haktır. {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üfleneceği gün mülk yalnızca O'nundur.” Bu durumda O'nun: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} kavli (الملك) kelimesinin sılası olur ve kelamın manası: "O gün mülk yalnızca Allah'a aittir" şeklinde olur; zira Sûr'a ikinci üfleniş, Allah'ın gökleri ve yeri başkalarıyla değiştireceği andadır .
وجائزٌ أن يكونَ القولُ، أعْنِي: {قَولُهُ الْحَقُّ}. مرفوعًا بقولِه: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}. ويكونَ قولُه: {كُن فَيَكُونُ}. محلًّا للقولِ مُرافعًا.
(القول / söz) kelimesinin, yani: {قَولُهُ الْحَقُّ} ifadesinin {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} kavli ile merfû olması ve {كُن فَيَكُونُ} kavlinin de söz için merfû kılıcı bir mahal olması caizdir.
فيكونُ تأويلُ الكلامِ: وهو الذي خلَق السماواتِ والأرضَ بالحقِّ، ويومَ يُبَدِّلُها غيرَ السماواتِ والأرضِ فيقولُ لذلك: {كُن فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ}.
Bu durumda kelamın tevili şöyle olur: Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur; onları gökler ve yerden başka bir şeye dönüştüreceği ve bunun için: {كُن فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ} “'Ol' diyeceği gün hemen oluverir, O'nun sözü haktır.”
وأما قولُه: {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّورِ}. فإنه خُصَّ بالخبرِ عن ملكِه يومَئذٍ، وإن كان الملكُ له خالصًا في كلِّ وقتِ في الدنيا والآخرةِ؛ لأنه عنَى تعالى ذكرُه أنه لا مُنازِعَ له فيه يومَئِذٍ، ولا مُدَّعِيَ له، وأنه المنفردُ به دونَ كلِّ مَن كان يُنازِعُه فيه في الدنيا مِن الجَبابرةِ، فأذْعَن جميعُهم يومَئذٍ له به، وعلِموا أنهم كانوا مِن دَعْواهم في الدنيا في باطلٍ.
O'nun: {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّورِ} kavline gelince; dünyada da ahirette de her vakit mülk sırf O'na ait olduğu hâlde o günde mülkün O'na ait olduğu haberi özellikle zikredilmiştir; çünkü zikri yüce olan Allah bununla, o gün mülk konusunda kendisiyle çekişecek hiçbir kimsenin ve bu konuda hak iddia edecek hiçbir kimsenin bulunmayacağını, dünyada bu hususta kendisiyle çekişen bütün zorbaların aksine mülkün yalnız ve yalnız kendisinde olacağını kastetmiştir; zira onların tümü o gün bunu kabul ederek O'na boyun eğmiş ve dünyadaki iddialarında batıl üzere olduklarını anlamışlardır.
واخْتُلِف في معنى (الصورِ) في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هو قرنٌ يُنْفَخُ فيه نَفْختان؛ إحداهما لفناءِ مَن كان حيًّا على الأرضِ، والثانيةُ لنشرِ كلِّ مَيتٍ. واعْتَلُّوا لقولِهم ذلك بقولِه: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ} [الزمر: ٦٨]. وبالخبر الذي رُوِي عن رسولِ اللهِ ﷺ، أنه قال إذ سُئِل عن الصورِ: (هو قَرْنٌ يُنْفَخُ فيه) .
Bu mevkide geçen es-Sûr (الصور) [kelimesinin] anlamı hakkında ihtilaf edildi. Onlardan bazısı şöyle dedi: O, içerisine iki defa üflenen bir boynuzdur (borudur); bunlardan biri yeryüzünde canlı olanların yok olması için, ikincisi ise her bir ölünün diriltilmesi içindir. Bu görüşlerine [Allah] Teâlâ'nın şu sözünü delil getirdiler: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ} [Zümer, 68] “Sûr'a üflenir; böylece Allah'ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız yere serilir. Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar.” Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu haberle [delil getirdiler ki] kendisine Sûr sorulduğunda: «O, içine üflenen bir boynuzdur (borudur).» buyurmuştur.
وقال آخَرون: الصورُ في هذا الموضعِ جمعُ صُورةٍ، يُنْفَخُ فيها رُوحُها فتَحْيا، كقولِهم : سُورٌ. لسورِ المدينةِ، وهو جمعُ سُورةٍ، كما قال جريرٌ :
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu mevkideki Sûr (الصور) kelimesi, sûret (صورة) kelimesinin çoğuludur; içine ruhu üflenir de dirilir; tıpkı şehir suruna (سُور) demeleri gibi ki bu da Cerîr'in dediği gibi sûre (سُورة) kelimesinin çoğuludur :
* سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ *
* Şehrin surları ve baş eğmiş dağlar *
والعربُ تقولُ: نُفِخ في الصورِ، ونُفِخ الصورُ. ومِن قولِهم: نُفِخ الصورُ. قولُ الشاعرِ :
Araplar: "Sûr'a üflendi" (نُفِخ في الصور) ve "Sûr'a üflendi / sûretlere üflendi" (نُفِخ الصورُ) derler. Onların: (نُفِخ الصورُ) şeklindeki sözlerine şairin şu beyti örnektir :
لولا ابنُ جَعْدةَ لم تُفْتَحْ قُهُنْدُزُكُمْ … ولا خُراسانُ حتى يُنْفَخَ الصُّورُ
İbn Ca‘de olmasaydı sizin Kühundüz'ünüz fethedilemezdi... Horasan da Sûr'a üfleninceye kadar [fethedilemezdi].
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا ما تَظاهَرَت به الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: (إن إسْرافيلَ قد الْتَقَم الصُّورَ وحنَى جَبْهَتَه، يَنْتَظِرُ متى يُؤْمَرُ فَيَنْفُخَ). وأنه قال: (الصُّورُ قرنٌ يُنْفَخُ فيه).
Bu konuda bize göre doğru olan söz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevâtir olarak gelen şu hadislerde bildirilen husustur: «(إن إسْرافيلَ قد الْتَقَم الصُّورَ وحنَى جَبْهَتَه، يَنْتَظِرُ متى يُؤْمَرُ فَيَنْفُخَ) "Şüphesiz İsrâfil Sûr'u ağzına almış, alnını eğmiş, ne zaman emrolunup da üfleyeceğini beklemektedir."» Ve yine O'nun: «(الصُّورُ قرنٌ يُنْفَخُ فيه) "Sûr, içine üflenen bir boynuzdur (borudur)"» buyurmuş olmasıdır.
وذُكِر عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقولُ في قولِه: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ}. يعني: أن عالمَ الغيبِ والشهادةِ [هو الذي يَنْفُخُ في الصورِ].
İbn Abbâs'tan [şöyle] dediği rivayet edilmiştir: O, { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ } “Sûr'a üflendiği gün [hükümranlık O'nundur]. O, gaybı da görünen âlemi de bilendir” ayeti hakkında şöyle diyordu: Yani gaybı ve görünen âlemi bilen [Zât, Sûr'a üfürecek olandır].
حدَّثني به المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {عَلِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَدَةِ}. يعني: أن عالمَ الغيبِ والشهادةِ هو الذي يَنْفُخُ في الصورِ .
Bunu bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {عَلِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَدَةِ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani gaybı ve şehadeti bilen zat, Sûra üfürecek olandır .
فكأن ابنَ عباسٍ تأوَّل في ذلك أن قولَه: {عَلِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَدَةِ}. اسمُ الفاعلِ الذي لم يُسَمَّ في قولِه: {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّور}. وأن معنى الكلامِ: يومَ يَنْفُخُ اللهُ في الصورِ عالمُ الغيبِ والشهادةِ. كما تقولُ العربُ: أُكِل طعامُك عبدُ اللهِ. فتُظْهِرُ اسمَ الآكلِ بعدَ أن قد جرَى الخبرُ بما لم يُسَمَّ آكِلُه. وذلك وإن كان وجهاً غيرَ مدفوعٍ، فإن أحسنَ مِن ذلك أن يكونَ قولُه: {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ}. مرفوعًا على أنه نعتٌ لـ {الَّذِى}، في قولِه: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ}.
Sanki İbn Abbâs bu konuda O'nun: {عَلِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَدَةِ} kavlinin, {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّور} ifadesinde zikredilmeyen failin ismi (nâib-i fâil/özne) olduğunu ve kelamın manasının: "Gaybı ve şehadeti bilen Allah'ın Sûra üfüreceği gün" şeklinde olduğunu tevil etmiştir; tıpkı Arapların: "Yemeğin yenildi, Abdullah!" (أُكِل طعامُك عبدُ اللهِ) demeleri gibi ki burada yiyenin adı zikredilmeden haber verildikten sonra yiyenin ismini açıkça zikretmişlerdir. Bu, reddedilemeyecek bir vecih olmakla birlikte, bundan daha güzeli O'nun: {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} kavlinin, {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ} kavlindeki {الَّذِى} ism-i mevsulünün sıfatı olarak merfû olmasıdır.
ورُوِي عنه أيضاً أنه كان يقولُ: الصُّورُ في هذا الموضعِ النَّفْخةُ الأُولى.
Yine ondan (İbn Abbâs'tan), bu mevkideki Sûr'un birinci nefha (ilk üfleniş) olduğunu söylediği de rivayet edilmiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ}: يعني بالصُّورِ النفخةَ الأولى، ألم تَسْمَعْ أنه يقولُ: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي السَّمَوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاءَ اللهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى} يعني الثانيةَ، {فَإِذَا هُم قِيَام يَنظُرُونَ} [الزمر: ٦٨].
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} “Sûr'a üflendiği gün... Gaybı da görünen âlemi de bilendir.” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Sûr ile birinci nefha kastedilmektedir. O'nun şöyle buyurduğunu işitmedin mi: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي السَّمَوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاءَ اللهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى} “Sûr'a üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp yıkılır. Sonra ona bir daha üflenir” yani ikincisi [üflenir], {فَإِذَا هُم قِيَام يَنظُرُونَ} “bir de bakarsın ki onlar ayakta bakınıp duruyorlar!” [ez-Zümer: 68].
ويعني بقولِه: {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ}: عالمُ ما تُعايِنون أيُّها الناسُ فتُشاهِدُونه، [وما] يَغِيبُ عن حَواسِّكم وأبصارِكم فلا تُحِسُّونه ولا تُبْصِرونه،
[Allah Teâlâ] {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} “Gaybı da görünen âlemi de bilendir.” kavliyle [şunu] kastetmektedir: Ey insanlar! [O,] bizzat görüp müşahede ettiğiniz şeyleri de, duyularınızdan ve gözlerinizden gizli kalıp hissedemediğiniz ve göremediğiniz şeyleri [de] bilendir.
{وَهُوَ الْحَكِيمُ} في تدبيرِه وتصريفِه خلقَه مِن حالِ الوجودِ إلى العدمِ، ثم مِن حالِ العدمِ والفناءِ إلى الوجودِ، ثم في مُجازاتِهم بما يُجازِيهم به، مِن ثوابٍ أو عقابٍ، {الْخَبِيرُ} بكلِّ ما يَعْمَلونه ويَكْسِبونه مِن حسنٍ وسيءٍ، حافظٌ ذلك عليهم، ليُجازِيَهم على كلِّ ذلك. يقولُ تعالى ذكرُه: فاحْذَروا أيها العادِلون بربِّكم عقابَه؛ فإنه عليمٌ بكلِّ ما تَأْتُون وتَذَرُون، وهو لكم مِن وراءِ الجَزاءِ على ما تَعْمَلون.
{وَهُوَ الْحَكِيمُ} “O, Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir)”; mahlukatını varlık halinden yokluğa, sonra yokluk ve fenâ halinden tekrar varlığa sevk edip idare etmesinde, ardından da onları mükâfat veya ceza ile hak ettikleri şekilde karşılıklandırmasında [hikmet sahibidir]. {الْخَبِيرُ} “Habîr'dir (her şeyden haberdardır)”; onların iyi ve kötü olarak işledikleri ve kazandıkları her şeyden haberdardır, bütün bunların karşılığını onlara vermek üzere hepsini kayda geçirmektedir. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Rablerine başkalarını denk tutanlar! O'nun azabından sakının; zira O, yaptığınız ve terk ettiğiniz her şeyi hakkıyla bilendir ve O, yaptıklarınızın karşılığını size eksiksiz verecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} “Hani İbrâhim, babası Âzer'e şöyle demişti...” kavlinin teviline dair görüş.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذْكُرْ يا محمدُ لحِجاجِك الذي تُحاجُّ به قومَك، وخُصومتِك إياهم في آلهتِهم، وما تُراجِعُهم فيها، مما نُلقِيه إليك، ونُعْلِمُكه مِن البرهانِ والدلالِة على باطلِ ما عليه قومُك مُقِيمون، وصحةِ ما أنت عليه مُقيمٌ مِن الدينِ، وحقيقةِ ما أنت عليهم مُحْتَجٌّ - حِجاجَ إبراهيمَ خليلي قومَه، ومُراجَعتَه إياهم في باطلِ ما كانوا عليه مُقِيمين مِن عبادةِ الأوثانِ، وانقطاعَه إلى اللهِ، والرضا به والياً وناصرًا دونَ الأصنامِ، فاتَّخِذْه إماماً، واقْتَدِ به، واجْعَلْ سيرتَه في قومِه لنفسِك مثالاً، إذ قال لأبيه مُفارِقًا لدينِه، وعائِباً عليه عبادتَه الأصنامَ دونَ بارئِه وخالقِه: يا آزرُ.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavmine karşı getirdiğin delillerinde, ilahları hususunda onlarla yaptığın tartışmada ve sana vahyettiğimiz, kavminin üzerinde bulunduğu şeyin batıllığına, senin üzerinde bulunduğun dinin hakikatine ve onlara karşı getirdiğin hüccetin doğruluğuna dair sana bildirdiğimiz delil ve bürhanlar konusunda onlara verdiğin cevaplarda—dostum İbrâhim'in kavmine karşı getirdiği delilleri, putlara tapma batıllığı üzerinde ısrar etmeleri konusunda onlara verdiği cevapları, her şeyden kesilip yalnızca Allah'a yönelmesini, putları bırakıp O'nu dost ve yardımcı edinerek O'ndan razı oluşunu hatırla. Onu önder edin, ona uy ve kavmi içindeki yaşantısını kendine örnek kıl; hani o, babasının dininden ayrılarak ve Yaratıcısını ve Varedicisini bırakıp putlara tapmasını ayıplayarak babasına şöyle demişti: Ey Âzer!
ثم اخْتَلَف أهلُ العلمِ في المعنيِّ بـ {آزَرَ}، وما هو، اسمٌ هو أم صفةٌ؟ وإن كان اسماً فمَن المُسَمَّى به؟ فقال بعضُهم: هو اسمُ أبيه.
Sonra ilim ehli, {آزَرَ} “Âzer” [ifadesi] ile neyin kastedildiği, onun bir isim mi yoksa bir sıfat mı olduğu; şayet bir isim ise onunla isimlendirilen kimsenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "O, babasının ismidir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ}. قال: اسمُ أبيه آزرُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} “Hani İbrâhim, babası Âzer'e şöyle demişti...” ayeti hakkında nakletti, [es-Süddî] dedi ki: Babasının ismi Âzer'dir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، قال: ثني محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: آزرُ أبو إبراهيمَ، وكان فيما ذُكِر لنا - واللهُ أعلمُ - رجلًا مِن أهلِ كُوثَى، مِن قريةٍ بالسَّوادِ، سَوادِ الكوفةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Âzer, İbrâhim'in babasıdır. Bize anlatıldığına göre—en doğrusunu Allah bilir—o, Kûfîye Sevâdı'ndaki (kırsalındaki) Kûsâ ehlinden bir adamdı .
حدَّثني ابنُ البَرْقيِّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلمةَ، قال: سَمِعْتُ سعيدَ بنَ عبدِ العزيزِ يَذْكُرُ قال: هو آزَرُ، وهو تارَحُ، مثلُ إسرائيلَ ويعقوبَ.
Bana İbnü'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Saîd b. Abdilazîz'in şöyle zikrettiğini işittim: O, Âzer'dir; o aynı zamanda Târah'tır, tıpkı İsrâîl ve Ya‘kûb gibi.
[وقال آخَرون: إنه ليس أبا إبراهيمَ] .
[Başkaları ise şöyle demiştir: O, İbrâhim'in babası değildir] .
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا محمدُ بنُ حميدٍ وسفيانُ بنُ وكيعٍ قالا: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: ليس آزرُ أبا إبراهيمَ .
Bize Muhammed b. Humeyd ve Süfyân b. Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti, [Mücâhid] dedi ki: Âzer, İbrâhim'in babası değildir .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثني عبدُ العزيزِ، قال: ثنا الثوريُّ، قال: أخْبرَني رجلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ}. [قال: آزرُ] لم
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize es-Sevrî anlattı, dedi ki: Bana bir adam İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} “Hani İbrâhim babası Âzer'e demişti ki” [ayeti hakkında] haber verdi. [Dedi ki: Âzer]
يَكُنْ بأبيه، إنما هو صنمٌ .
babası değildi, o ancak bir puttu .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ، قال: آزرُ اسمُ صنمٍ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, [Mücâhid] dedi ki: Âzer, bir putun ismidir.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ}. قال: اسمُ أبيه. ويقالُ: لا، بل اسمُه تارَحُ ، واسمُ الصنمِ آزَرُ، يقولُ: أَتتَّخِذُ آزَرَ أَصْناماً آلهةً .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, [es-Süddî] {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} “Hani İbrâhim, babası Âzer'e şöyle demişti...” ayeti hakkında dedi ki: Babasının ismidir. Şöyle de denilmiştir: Hayır, aksine onun ismi Târah'tır , Âzer ise putun ismidir; yani şöyle demektedir: Âzer'i ilah putlar mı ediniyorsun?
وقال آخَرون: هو سبٌّ وعيبٌ بكلامِهم، ومعناه مُعْوَجٌّ. كأنه تأوَّل أنه عابه بزَيْغِه واعْوِجاجِه عن الحقِّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, onların dilinde bir sövgü ve kınama ifadesidir ve manası “eğri, sapkın” demektir. Sanki bu görüş sahibi, [İbrâhim'in] babasını haktan sapması ve eğrilmesi sebebiyle kınadığı şeklinde tevil etmiştir.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَتْه عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ}. بفتحِ آزرَ على إتْباعِه الأبَ في الخفضِ، ولكنه لمَّا كان اسماً أعجميًّا فتَحُوه، إذ لم يُجْرُوه، وإن كان في موضعِ خفضٍ.
Kıraat âlimleri bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; şehirlerin kurrâsının cumhuru bunu: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} şeklinde, cer konumunda “baba” (أب) kelimesine tabi kılarak Âzer kelimesini fethalı okumuştur. Ancak gayri arapça (acemî) bir isim olduğu için, cer mevkiinde olmasına rağmen gayrimunsarif kılıp fetha ile irablandırmışlardır.
وذُكِر عن أبي يزيدَ المَدِينيِّ والحسنِ البصريِّ أنهما كانا يَقْرَآن ذلك: (آزَرُ).
Ebû Yezîd el-Medînî ve el-Hasan el-Basrî'den ise bunu (آزَرُ) şeklinde okudukları zikredilmiştir;
بالرفعِ على النداءِ، بمعنى: يا آزرُ .
“Ey Âzer!” (يا آزرُ) manasında, münâdâ olarak merfû (ötreli) okumuşlardır .
فأما الذي ذُكِر عن السديِّ مِن حكايتِه أن آزرَ اسمُ صنمٍ، وإنما نصْبُه بمعنى: أَتَتَّخِذُ آزرَ أصناماً آلهةً. فقولٌ مِن الصوابِ مِن جهةِ العربيةِ بعيدٌ؛ وذلك أن العربَ لا
es-Süddî'den aktarılan, Âzer'in bir put ismi olduğu ve [buradaki] nasb durumunun «Âzer'i [ve] putları ilahlar mı ediniyorsun?» (أَتَتَّخِذُ آزرَ أصناماً آلهةً) manasında olduğu yönündeki rivayete gelince; bu, Arap dili açısından doğru olmaktan uzak bir sözdür. Zira Araplar
تَنْصِبُ اسماً بفعلٍ بعدَ حرفِ الاستفهامِ، لا تقولُ: أخاك أَكَلَّمْتَ؟ وهي تُرِيدُ: أكَلَّمْتَ أخاك؟
istifham (soru) edatından sonra gelen bir fiille bir ismi nasbetmezler; “Kardeşinle mi konuştun?” (أكَلَّمْتَ أخاك؟) demek isterken “Kardeşini mi konuştun?” (أخاك أَكَلَّمْتَ؟) demezler.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندي قراءةُ مَن قرَأ بفتحِ الراءِ مِن {آزَرَ} ، على إتْباعِه إعرابَ الأبِ، وأنه في موضعِ خفضٍ، ففتِح إذ لم يَكُنْ جاريًا؛ لأنه اسمٌ أعجميٌّ. وإنما اخْتَرْتُ قراءةَ ذلك كذلك؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليه.
Bu hususta bana göre kıraatin doğrusu, “baba” kelimesinin irabına tabi kılarak ve cer konumunda bulunup acemî bir isim olması sebebiyle tenvin almayıp fetha kılınmış olması üzere {آزَرَ} kelimesinin râ'sını fethalı okuyan kimsenin kıraatidir . Benim bu kıraati tercih etmemin sebebi, kurrânın hüccet ehlinin bunun üzerinde icmâ etmiş olmasıdır .
وإذ كان ذلك هو الصوابَ مِن القراءةِ، وكان غيرَ جائزٍ أن يَكونَ منصوبًا بالفعلِ الذي بعدَ حرفِ الاستفهامِ، صحَّ لك فتحُه مِن أحدِ وجهين؛ إما أن يَكونَ اسماً لأبي إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه وعلى جميعِ أنبيائِه ورسلِه، فيَكونَ في موضعِ خفضٍ ردّاً على الأبِ، ولكنه فُتِح لِمِا ذكَرْتُ مِن أنه لمَّا كان اسماً أعجميًّا تُرِك إجْراؤُه، فقُتِح كما تَفْعَلُ العربُ في أسماءِ العجمِ. أو يَكونَ نعتاً له، فيَكونَ أيضًا خفضًا، بمعنى تَكريرِ اللامِ عليه، ولكنه لمَّا خرَج مَخْرَجَ أَحمرَ وأسودَ، تُرِك إجراؤُه، وفُعِل به كما يُفْعَلُ بأشكالِه. فيكونُ تأويلُ الكلامِ حينَئذٍ: وإذ قال إبراهيمُ لأبيه الزائِغِ : أَتَتَّخِذُ أصناماً آلهةً؟
Doğru kıraat bu olduğuna ve soru edatından sonraki fiille mansub olması da caiz olmadığına göre, fethalı oluşu senin için iki vecihten biriyle sabit olur: Ya Allah'ın salâtı onun ve bütün peygamberlerinin ve elçilerinin üzerine olsun İbrâhim'in babasının ismi olur ve “baba” kelimesine bedel/atf-ı beyan kılınarak cer konumunda bulunur; fakat zikrettiğim gibi acemî bir isim olduğu için tenvin almamış ve Arapların yabancı isimlerde yaptığı gibi fetha kılınmıştır . Yahut onun bir sıfatı olur; bu durumda da üzerine lâm harf-i cerri takdir edilerek yine mecrur olur; fakat “ahmer” (kırmızı) ve “esved” (siyah) kalıbında geldiği için tenvini terk edilmiş ve benzerlerine yapılan muamele ona da yapılmıştır. Bu takdirde kelamın tevili şöyle olur: “Hani İbrâhim, yoldan sapmış babasına : 'Birtakım putları ilahlar mı ediniyorsun?' demişti.”
وإن لم يَكُنْ له وجْهٌ في الصوابِ إلا أحدُ هذين الوجهين، فأولى القولين منهما بالصوابِ عندي قولُ مَن قال: هو اسمُ أبيه. لأن اللهَ تعالى ذكرُه أخْبَر أنه أبوه، وهو القولُ المحفوظُ مِن قولِ أهلِ العلمِ، دونَ القولِ الآخرِ الذي زعَم قائلُه أنه نعتٌ.
Bunun doğru kabul edilmesinde bu iki vecihten başka bir yön bulunmadığına göre, bu iki görüşten bana göre doğruya en layık olanı: “O, babasının ismidir” diyen kimsenin görüşüdür. Zira zikri yüce olan Allah, onun babası olduğunu haber vermiştir; söyleyeninin onun bir sıfat olduğunu ileri sürdüğü diğer görüş değil, ilim ehlinden nakledilip korunan görüş de budur.
فإن قال قائلٌ: فإن أهلَ الأنسابِ إنما يَنْسِبون إبراهيمَ إلى تارَحَ ، فكيف يَكونُ آزرُ اسماً له، والمعروفُ به مِن الاسم تارَحُ ؟
Eğer birisi: “Nesep âlimleri İbrâhim'i yalnızca Târah'a nisbet etmektedirler ; o halde en bilinen ismi Târah iken Âzer nasıl onun ismi olabilir ?” derse,
قيل له: غيرُ مُحالٍ أن يَكونَ كان له اسمان، كما لكثيرٍ مِن الناسِ في دهْرِنا هذا، وكان ذلك فيما مضَى لكثيرٍ منهم، وجائزٌ أن يَكونَ كان لَقَبًا [يُلَقَّبُ به] .
ona şöyle denir: Günümüzde pek çok insanın iki ismi olduğu gibi ve geçmişte de pek çoğunun iki ismi bulunduğu gibi, onun da iki isminin bulunmuş olması imkânsız değildir. [Âzer'in] onun [anıldığı] bir lakap olması da caizdir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٧٤)}
Allah Teâlâ'nın: {أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٧٤)} “Birtakım putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.” kavlinin teviline dair görüş.
وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن قِيلِ إبراهيمَ لأبيه آزرَ أنه قال: أتتَّخِذُ أَصْناماً آلهةً تَعْبُدُها وتَتَّخِذُها ربّاً دونَ اللهِ الذي خلَقَك فسوَّاك ورزَقَك؟ والأصنامُ جمعُ صنمٍ، والصنمُ التمثالُ مِن حجرٍ أو خشبٍ أو مِن غيرِ ذلك، في صورةِ إنسانٍ، وهو الوَثَنُ، وقد يقالُ للصورةِ المُصَوَّرةِ على صورةِ الإنسانِ في الحائطِ وغيرِه: صَنَمٌ ووَثَنٌ.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, İbrâhim'in babası Âzer'e söylediği şu sözüne dair bir haberdir: Seni yaratıp düzene koyan ve seni rızıklandıran Allah'ı bırakıp da birtakım putları kendilerine ibadet ettiğin ve Rab edindiğin ilahlar mı kılıyorsun? el-Esnâm (الأصنام), sanem (صنم) kelimesinin çoğuludur; sanem ise taştan, ahşaptan veya başka bir maddeden insan suretinde yapılan heykeldir ki o vesendir (الوَثَنُ). Duvarda veya başka bir yerde insan suretinde resmedilen şekle de bazen sanem veya vesen denilir.
{إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ: إني أرَاك يا آزرُ وقومَك الذين يَعْبُدون معك الأصنامَ، ويَتَّخِذُونها آلهةً، {فِي ضَلَالٍ}. يقولُ: في زَوالٍ عن مَحَجَّةِ الحقِّ، وعدولٍ عن سبيلِ الصوابِ، {مُبِينٍ}. يقولُ: يَتَبَيَّنُ لَمَن أَبْصَره أنه جَوْرٌ عن قصدِ السبيلِ، وزوالٌ عن مَحَجَّةِ الطريقِ القَويمِ. يعني بذلك: أنه قد ضلَّ هو وهم عن توحيدِ اللهِ وعبادتهِ، الذي اسْتَوْجب عليهم إخلاصَ العبادةِ له بآلائِه
{إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.” [Âyeti hakkında Ebû Ca‘fer] şöyle der: Ben seni ey Âzer! ve seninle beraber putlara tapan, onları ilah edinen kavmini; {فِي ضَلَالٍ} “bir sapıklık içinde” [görüyorum]. Şöyle der: [Yani] hak yoldan ayrılmış ve doğru istikametten sapmış [olarak görüyorum]. {مُبِينٍ} “apaçık”. Şöyle der: Onu gören kimseye, dosdoğru yoldan bir sapma ve istikamet caddesinden bir ayrılış olduğu apaçık belli olan [bir sapıklık içinde]. Bununla şunu kastetmektedir: Kendilerine bahşettiği nimetlerle yalnızca kendisine ibadetin ihlasla yapılmasını hak eden Allah'ın birliğinden ve O'na kulluktan hem kendisi hem de onlar sapmıştır...
عندَهم، دونَ غيرِه مِن الآلهةِ والأوثانِ.
diğer ilahlar ve putlar değil de yalnızca kendisi ibadetin ihlasla yapılmasına müstahak olan Allah'ın birliğinden ve O'na kulluktan hem o hem de kavmi sapmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)} “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.” kavlinin teviline dair görüş.
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَكَذَلِكَ}: وكما أَرَيْناه البصيرةَ في دينِه، والحقَّ في خلافِه ما كانوا عليه مِن الضَّلالِ، نُرِيه مَلَكوتَ السماواتِ والأرضِ. يعني ملْكَه .
Zikri yüce olan [Allah], {وَكَذَلِكَ} “Böylece” kavliyle şunu kastetmektedir: Dininde basiretini ve kavminin içinde bulunduğu sapıklığa muhalefetindeki hakkı ona gösterdiğimiz gibi , göklerin ve yerin melekûtunu da ona gösteriyoruz; yani O'nun mülkünü .
وزِيدَت فيه التاءُ كما زِيدَت في الجبَروتِ مِن الجَبْرِ، وكما قيل: رَهَبُوتٌ خيرٌ مِن رَحَمُوتٍ. بمعنى: رَهْبَةٌ خيرٌ مِن رحمةٍ. وحُكِي عن العربِ سَماعاً: له مَلَكوتُ اليمنِ والعراقِ. بمعنى: له ملكُ ذلك.
Melekût kelimesindeki tâ (ت) harfi, cebr (جبر) kökünden türetilen ceberût (جبروت) kelimesinde zâid kılındığı gibi ve: “Korku, acımadan hayırlıdır” (رَهَبُوتٌ خيرٌ مِن رَحَمُوتٍ) yani korkulmak sevilip acınmaktan daha hayırlıdır denildiğindeki gibi ziyade kılınmıştır. Araplardan işitilerek şöyle dedikleri nakledilmiştir: “Yemen ve Irak melekûtu onundur” (له مَلَكوتُ اليمنِ والعراقِ), yani oraların mülkü ve hâkimiyeti onundur manasındadır.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: نُرِيه خلقَ السماواتِ والأرضِ.
Tevil ehli, {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası: “Ona göklerin ve yerin yaratılışını gösteriyorduk” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: خلْقَ السماواتِ والأرضِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle demektedir: Göklerin ve yerin yaratılışı.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: أيْ خلْقَ السماواتِ والأرضِ، {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk”; yani göklerin ve yerin yaratılışını [gösteriyorduk], {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “kesin inananlardan olsun diye.”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: [يعني بـ {مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}] خلقَ السماواتِ والأرضِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [{مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} ile] göklerin ve yerin yaratılışını kastetmektedir .
وقال آخَرون: معنى الملكوتِ المُلْكُ. بنحوِ التأويلِ الذي تأوَّلْناه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Melekûtun manası mülk ve hâkimiyettir; bizim yaptığımız tevile yakın bir şekilde.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ أبي زائدةَ، قال: سمِعْتُ عكرمةَ، وسأَله رجلٌ عن قولِه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: [هو المُلْكُ] ، غيرَ أنه بكلامِ النَّبَطِ مَلكوثا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: İkrime'yi işittim, bir adam ona: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavlini sormuştu. O da: [O, mülktür] , şu kadar var ki Nabatîce'de ona 'melekûsâ' denir dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابنِ أبي زائدةَ، عن عكرمةَ، قال: هي بالنَّبَطيةِ مَلَكوثا.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Zâide'den, o da İkrime'den nakletti; o şöyle demiştir: O, Nabatîce'de 'melekûsâ'dır.
وقال آخَرون: معنى ذلك: آيات السماواتِ والأرضِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: “Göklerin ve yerin ayetleri/delilleridir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا هنادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: آياتِ السماواتِ والأرضِ.
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” ayeti hakkında: “Göklerin ve yerin ayetlerini/delillerini” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: آياتِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid]: “Ayetlerini/delillerini” dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: تَفَرَّجَت لإبراهيمَ السماواتُ السبعُ حتى العرشِ، فنظَر فيهن، وتفرَّجَت [له الأرَضُون] السبعُ فنظَر فيهن .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” ayeti hakkında dedi ki: Yedi kat gök İbrâhim için arşa kadar açıldı da onların içine baktı; yedi kat [yer de onun için] açıldı da onların içine baktı .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}. قال: أُقِيم على صخرةٍ، وفُتِحَت له السماواتُ، فنظَر إلى مُلْكِ اللهِ فيها، حتى نظَر إلى مكانهِ في الجنةِ، وفُتِحَت له الأرَضون، حتى نظَر إلى أسفلِ
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun” [ayeti hakkında] dedi ki: Bir kayanın üzerine çıkarıldı; gökler ona açıldı ve Allah'ın oralardaki mülküne baktı, hatta cennetteki yerine kadar baktı. Yeryüzü katmanları da ona açıldı, ta en alt
الأرضِ، فذلك قولُه: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا} [العنكبوت: ٢٧]. يقولُ: آتَيْناه مكانَه في الجنةِ. ويقالُ: أجرُه الثناءُ الحسنُ .
[Yerin] en altına kadar [baktı]. İşte bu, O'nun şu kavlidir: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا} “Ve biz ona dünyada mükâfatını verdik” [el-Ankebût: 27]. Yani: Cennetteki yerini ona verdik, demektir. Denildi ki: Onun mükâfatı güzel övgüdür .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: فُرِجَت له السماواتُ، فنظَر إلى ما فيهن، حتى انْتَهى بصرُه إلى العرشِ، وفُرِجَت له الأرَضُون السبعُ، فنظَر ما فيهن.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'in: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Gökler onun için açıldı; gözü arşa varıncaya kadar içlerindekilere baktı. Yedi kat yer de onun için açıldı da içlerindekilere baktı.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: كُشِف له عن أدِيمِ السماواتِ والأرضِ، حتى نظَر إليهن على صخرةٍ، والصخرةُ على حُوتٍ، والحوتُ على خاتَمِ ربِّ العِزَّةِ، لا إلهَ إلا اللهُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” ayeti hakkında dedi ki: Göklerin ve yerin tabakaları ona açıldı; öyle ki bir kaya üzerindeyken onlara baktı. Kaya bir balığın üzerinde, balık da Rabbu'l-İzze'nin 'Lâ ilâhe illallâh' mühürünün üzerindedir.
حدَّثنا هنادٌ وابنُ وَكيعٍ، قالا: ثنا أبو مُعاويةَ، عن عاصمٍ، عن أبي عثمانَ، عن سلمانَ، قال: لمَّا أُرِي إبراهيمُ مَلكوتَ السماواتِ والأرضِ رأَى عبداً على فاحشةٍ، فدعا عليه فهلَك، ثم رأَى آخرَ على فاحشةٍ، فدعا عليه فهلَك، ثم رأَى آخرَ على فاحشةٍ، فدعا عليه فهلَك، فقال: أنْزِلوا عبدي لا يُهْلِكُ عبادي .
Bize Hennâd ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Muâviye, Âsım'dan, o Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan anlattı, [Selmân] dedi ki: İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtu gösterildiğinde , çirkin bir iş (zina) üzerinde bir kul gördü, ona beddua etti ve o helak oldu. Sonra çirkin bir iş üzerinde başka birini gördü, ona beddua etti ve o da helak oldu. Sonra çirkin bir iş üzerinde bir başkasını daha gördü, ona da beddua etti ve o da helak oldu. Bunun üzerine [Allah]: “Kulumu indirin, kullarımı helak etmesin” buyurdu .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا قَبِيِصةُ، عن سفيانَ، عن طلحةَ بنِ عمرٍو، عن عطاءٍ،
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o Talha b. Amr'dan, o da Atâ'dan nakletti:
قال: لمَّا رفَع اللهُ إبراهيمَ في الملكوتِ في السماواتِ، أَشْرَف فرأى عبدًا يَزْني، فدعا عليه فهلَك، ثم رُفِع، فأَشْرَف فرأَى عبدًا يَزْني، فدعا عليه فهلَك، ثم رُفِع، فأَشْرَف فرأى عبدًا يَزْني، فدعا عليه، فنُودِي: على رِسْلِك يا إبراهيمُ، فإنك عبدٌ مُسْتَجَابٌ لك، وإني مِن عبدي على ثلاثٍ؛ إما أن يَتوبَ إليَّ فأْتُوبَ عليه، وإما أن أُخْرِجَ منه ذريةً طيبةً، وإما أن يَتَمادَى فيما هو فيه، فأنا مِن ورائِه .
Dedi ki: Allah, İbrâhim'i göklerde melekûta yükselttiğinde [oradan] baktı ve zina eden bir kul gördü, ona beddua etti ve o helak oldu. Sonra daha da yükseltildi, [yine] baktı ve zina eden bir kul gördü, ona da beddua etti ve o da helak oldu. Sonra daha da yükseltildi, [yine] baktı ve zina eden bir kul gördü, ona da beddua etti. Bunun üzerine şöyle nida olundu: “Ağır ol ey İbrâhim! Şüphesiz sen duası kabul edilen bir kulumsun. Ben ise kulum hakkında üç durumdan biri üzereyimdir: Ya bana tövbe eder, ben de onun tövbesini kabul ederim; ya ondan tertemiz bir nesil çıkarırım; ya da içinde bulunduğu durumda ısrar eder, [o takdirde] zaten onun peşindeyimdir (cezasını veririm)” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عَدِيٍّ ومحمدُ بنُ جعفرٍ وعبدُ الوَهَّابِ، عن عوفٍ، عن قسامةَ ، أن إبراهيمَ خليلَ الرحمنِ حدَّث نفسَه أنه أرحمُ الخلقِ، وأن اللهَ رفَعَه حتى أشْرَف على أهلِ الأرضِ فأبْصَر أعمالَهم، فلمَّا رآهم يَعْمَلُون بالمعَاصِي، قال: اللهم دمِّرْ عليهم. فقال له ربُّه: أنا أَرْحمُ بعبادي منك، اهْبِطْ فلعلَّهم أن يَتُوبوا إليَّ ويُراجِعوا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Muhammed b. Ca‘fer ve Abdülvehhâb, Avf'tan, o Kassâme'den nakletti ki: Rahmân'ın dostu İbrâhim içinden mahlûkatın en merhametlisi olduğunu geçirmişti. Allah da onu yükseltti, nihayet yeryüzü halkını yukarıdan görüp onların amellerine baktı. Onları günah işlerken görünce: “Allahım, onları helak et!” dedi. Rabbi de ona şöyle buyurdu: “Ben kullarıma senden daha merhametliyim. Aşağı in; umulur ki bana tövbe eder ve [haktan] dönerler” .
وقال آخَرون: بل معنى ذلك ما أخْبَر تعالى أنه أراه مِن النُّجومِ والقمرِ والشمسِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası, Allah Teâlâ'nın ona yıldızlardan, aydan ve güneşten gösterdiğini haber verdiği şeylerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: الشمسَ والقمرَ والنجومَ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında: “Güneş, ay ve yıldızlardır” dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da
مجاهدٍ: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: الشمسَ والقمرَ.
Mücâhid'den nakletti: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında: “Güneş ve aydır” dedi.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني مُعاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: يعني به الشمسَ والقمرَ والنجومَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bununla güneş, ay ve yıldızları kastetmektedir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: خُبِّئ إبراهيمُ ﵇ من جبارٍ من الجبابرةِ، فجُعِل له رزقٌ في أصابعِه، فإذا مصَّ أصبعًا من أصابِعه وجد فيها رزقًا، فلمَّا خرَج أراه اللهُ ملكوتَ السماواتِ والأرضِ، فكان ملكوتُ السماواتِ الشمسَ والقمرَ والنجومَ، وملكوتُ الأرضِ الجبالَ والشجرَ والبحارَ .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti, dedi ki: İbrâhim aleyhisselâm zorbalardan bir zorbaya karşı gizlendi . Rızkı ise parmaklarına konuldu; parmaklarından birini emdiğinde onda rızık buluyordu. Dışarı çıktığında Allah ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdi. Göklerin melekûtu güneş, ay ve yıldızlar; yerin melekûtu ise dağlar, ağaçlar ve denizler idi .