Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 13. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ إبراهيمَ ﵇ [فُرَّ به مِن] جَبَّارٍ مُتْرَفٍ، فجُعِل في سَرَبٍ، وجُعِل رزقُه في أطرافِه، فجعَل لا يَمُصُّ أصبعًا مِن أصابِعه إلا وجَد فيها رزقًا، فلمَّا خرَج مِن ذلك السَّرَبِ أراه اللهُ ملكوتَ السماواتِ، فأراه شمسًا وقمرًا ونجومًا وسَحابًا، وخلقًا

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: Bize anlatıldığına göre Allah'ın nebîsi İbrâhim aleyhisselâm refah içinde şımarmış bir zorbaya karşı [kaçırılıp götürülmüş], yer altındaki bir sığınağa (sereb) konulmuş ve rızkı da parmak uçlarına verilmişti. Parmaklarından birini emdiğinde mutlaka onda bir rızık buluyordu. O yer altı sığınağından çıktığında Allah ona göklerin melekûtunu gösterdi; ona güneşi, ayı, yıldızları, bulutları ve muazzam bir yaratılışı

عظيمًا، وأراه ملكوتَ الأرضِ، فأراه جبالًا وبحورًا وأنهارًا وشجرًا، ومِن كلِّ الدوابِّ، وخلقًا عظيمًا .

gösterdi. Ona yerin melekûtunu da gösterdi; böylece ona dağları, denizleri, nehirleri, ağaçları, her türlü canlıyı ve muazzam bir yaratılışı gösterdi .

وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عنَى اللهُ تعالى ذكرُه بقولِه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. أنه أراه ملكَ السماواتِ والأرضِ، وذلك ما خلَق فيهما مِن الشمسِ والقمرِ والنجومِ [والجبالِ] والشجرِ والدوابِّ، وغيرِ ذلك من عظيمِ سُلْطانِه فيهما، وجلَّى له بَواطنَ الأمورِ وظَواهرَها؛ لِما ذكَرْنا قبلُ مِن معنى الملكوتِ في كلامِ العربِ، فيما مضَى قبلُ.

Bu konudaki yorumların gerçeğe en uygun olanı, Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavliyle; ona göklerin ve yerin mülkünü, yani bunlarda yarattığı güneş, ay, yıldızlar, [dağlar] , ağaçlar, canlılar ve bunlardaki O'nun diğer büyük saltanat delillerini gösterdiğini ve daha önce Arap kelamında melekûtun manasına dair zikrettiğimiz üzere işlerin gizli ve açık yönlerini ona ayan beyan kıldığını kastettiğini söyleyen kimsenin görüşüdür.

وأما قولُه: {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}. فإنه يعني أنه أراه ملكوتَ السماواتِ والأرضِ ليَكونَ ممَّن يتَوَحَّدُ بتوحيدِ اللهِ، ويَعْلَمُ حقيقَةَ ما هداه له وبصَّرَه إياه مِن معرفةِ وَحْدانيتِه، وما عليه قومُه مِن الضَّلالةِ من عبادتِهم الأصنامَ، واتخاذِهم إياها آلهةً دونَ اللهِ تعالى ذكرهُ.

O'nun: {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “ve kesin inananlardan olsun diye” kavline gelince; O'nun birliğini tevhîd ile ikrar edenlerden olsun, O'nun kendisini hidayet ettiği ve gösterdiği birliğini tanımanın ve kavminin putlara taparak, onları Allah Teâlâ'dan başka ilahlar edinerek içinde bulundukları sapıklığın hakikatini bilsin diye ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdiğini kastetmektedir.

وكان ابنُ عباسٍ يقولُ في تأويلِ ذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}: إنه جلَّى له الأمرَ؛ سِرَّه وعَلانيتَه، فلم يَخْفَ عليه شيءٌ مِن أعمالِ الخَلائقِ، فلمَّا جَعَل يَلْعَنُ أصحابَ الذنوبِ، قال اللهُ: إنك لا تَسْتَطِيعُ هذا. فردَّه اللهُ كما كان قبلَ ذلك .

İbn Abbâs bu ayetin yorumunda bana Muhammed b. Sa‘d'ın anlattığı şu sözü söylüyordu: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “ve kesin inananlardan olsun diye” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: İşin gizlisini ve açığını ona ayan beyan kıldı; öyle ki yaratılmışların amellerinden hiçbir şey ona gizli kalmadı. O günahkârlara lanet etmeye başlayınca Allah: “Sen buna güç yetiremezsin/buna katlanamazsın” buyurdu ve Allah onu bundan önceki haline döndürdü .

فتأويلُ ذلك على هذا التأويلِ: أَرَيْناه ملكوتَ السماواتِ والأرضِ ليكونَ ممَّن يُوقِنُ علمَ كلِّ شيءٍ حِسًّا لا خبرًا.

Bu yoruma göre bunun tevili şöyledir: Her şeyin bilgisini salt bir habere dayanarak değil, bizzat müşahede ederek/hissederek kesin bir şekilde bilenlerden olsun diye ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdik.

حدَّثني العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أَخْبَرَني أبي، قال: ثنا ابنُ جابرٍ، قال: وحدَّثنا الأوزاعيُّ أيضًا، قال: ثني خالدُ [بنُ اللَّجْلاجِ] ، قال: سَمِعْتُ عبدَ الرحمنِ ابنَ عائشٍ الحضرميَّ يقولُ: صلَّى بنا رسولُ اللهِ ﷺ ذاتَ غَداةٍ، فقال له قائلٌ: ما [رأيتُك أسْفَرَ وجهًا] منك الغَداةَ. قال: "وما لي وقد [تبدَّى لي] ربي في أحسنِ صُورةٍ، فقال: فيمَ يَخْتَصِمُ المَلأُ الأعلى يا محمدُ؟ قلتُ: أنت أعلمُ [يا ربِّ] . فوضَع يدَه بين كَتِفيَّ، [فوجدتُ بردَها بين ثدييي] ، فعلِمْتُ ما في السماواتِ والأرضِ". ثم تلا هذه الآيةَ: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} .

Bana el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: Bize İbn Câbir anlattı, dedi ki: Bize el-Evzâî de anlattı, dedi ki: Bana Hâlid [b. el-Leclâc] anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. Âiş el-Hadramî'nin şöyle dediğini işittim: Resûlullah ﷺ bir sabah bize namaz kıldırdı, biri ona: “Bu sabahki kadar [yüzünü nurlu/aydınlık görmedim] ” dedi. Şöyle buyurdu: “Nasıl olmasın ki, Rabbim bana en güzel surette [tecelli etti/göründü] ve: ‘Ey Muhammed! Mele-i A‘lâ ne hakkında tartışıyor?’ buyurdu. Ben: ‘[Ey Rabbim,] Sen daha iyi bilirsin’ dedim. Elini iki omzumun arasına koydu; [onun serinliğini iki göğsüm arasında hissettim] ve göklerde ve yerde olan her şeyi bildim.” Sonra şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” .

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦)} “Gece onu bürüyüp örtünce bir yıldız gördü; 'Bu benim rabbimdir' dedi. Yıldız batınca da 'Ben batanları sevmem' dedi” kavlinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا واراه الليلُ وغيَّبه .

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Gece onu örtüp gizlediği zaman .

يقالُ منه: جنَّ عليه الليلُ، وجَنَّه الليلُ، وأجَنَّه، وأَجَنَّ عليه. وإذا أُلْقِيَت

Bu [kökten türetilerek]: Cenne aleyhi'l-leyl, cennehü'l-leyl, ecennehû ve ecenne aleyh denir. Şayet [harf-i cer] atılırsa

"على"، كان الكلامُ بالألفِ أَفْصَحَ منه بغيرِ الألفِ: أَجَنَّه الليلُ، أَفْصَحُ مِن: أَجَنَّ عليه، و: جَنَّ عليه الليلُ، أَفْصَحُ مِن: جَنَّه. وكلُّ ذلك مقولٌ مسموعٌ مِن العربِ. وجَنَّه الليلُ في أَسَدٍ، وأجَنَّهُ وجَنَّه في تَميمٍ. والمصدرُ مِن: جَنَّ عليه، جَنًّا وجُنُونًا وجَنَانًا. ومِن: أجَنَّ، إِجْنانًا. ويقال: أَتَى فلانٌ في جِنِّ الليلِ. والجِنُّ مِن ذلك؛ لأنهم اسْتَجَنُّوا عن أعينِ بني آدمَ فلا يُرَوْن، وكلُّ ما تَوارَى عن أبصارِ الناسِ فإن العربَ تقولُ فيه : قد جَنَّ. ومنه قولُ الهُذَليِّ :

atıldığında, hemzeli ifade hemzesiz olandan daha fasihtir: Ecennehu'l-leyl, ecenne aleyhi'den daha fasihtir; cenne aleyhi'l-leyl ise cennehu'dan daha fasihtir. Bunların hepsi Araplardan söylenmiş ve işitilmiştir. Cennehu'l-leyl Esed kabilesinde, ecennehu ve cennehu ise Temîm kabilesinde kullanılır. Cenne aleyhi fiilinin mastarı cennen, cünûnen ve cenânendir; ecenne fiilinin mastarı ise icnândır. “Filanca gecenin karanlığında/koyuluğunda (cinni'l-leyl) geldi” denir. Cin (el-Cinn) kelimesi de bundan türemiştir; çünkü onlar Âdemoğullarının gözlerinden gizlenmişlerdir (istecennû), bu yüzden görünmezler. İnsanların gözünden gizlenen her şey için Araplar: “Gizlendi/örtüldü (kad cenne)” derler. el-Hüzelî'nin şu sözü de bundandır :

وماءٍ ورَدْتُ [قُبَيْلَ الكَرَى] … وقد جَنَّه السَّدَفُ الأَدْهَمُ

Bir suya vardım [uykudan hemen önce] … Zifiri karanlık gece onu örtmüştü.

وقال عَبيدٌ :

Abîd de şöyle demiştir :

وخَرْقٍ تَصِيحُ البُومُ فيه مع الصَّدَى … مَخُوفٍ إذا ما جنَّه الليلُ مَرْهْوبِ ومنه: أجْنَنْتُ الميتَ، إذا وارَيْتَه في اللَّحْدِ، وجنَنْتُه. وهو نظيرُ جُنونِ الليلِ، في معنى: غطَّيْتُه. ومنه قيل للتُّرْسِ: مِجَنٌّ. لأنه يُجِنُّ مَنِ اسْتَجَنَّ به فيُغَطِّيه ويُوارِيه.

Nice ıssız çöl ki, orada dişi baykuş erkek baykuşla birlikte öter; gece onu bürüdüğü zaman korkulu ve dehşet vericidir. Şu ifadeler de bundandır: [Bir kimse] ölüyü lahde koyup gizlediğinde 'ecnentü’l-meyyite' (أجْنَنْتُ الميتَ) ve 'cenentühû' (جنَنْتُه) [der]. Bu da 'onu örttüm' manasında gecenin örtmesi (cünûnü’l-leyl) gibidir. Nitekim kalkana da 'micenn' (مِجَنّ) denmiştir; zira o, kendisiyle korunan kimseyi örter, gizler ve saklar.

وقولُه: {رَأَى كَوْكَبًا}. يقولُ: أَبْصَر كوكبًا حينَ طَلَع، {قَالَ هَذَا رَبِّي}.

O'nun: {رَأَى كَوْكَبًا} “bir yıldız gördü” kavli; doğduğu anda bir yıldız gördü, {قَالَ هَذَا رَبِّي} “'Bu benim rabbimdir' dedi” demektir.

فرُوِي عن ابنِ عباسٍ في ذلك ما حدَّثني به المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}: يعني به الشمسَ والقمرَ والنجومَ، {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي} فعبَده حتى غاب، فلمَّا غاب قال: {لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ}، {فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي} فعبَده حتى غاب، فلمَّا غاب قال: {لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ}، {فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} فعبَدها حتى غابَت، فلمَّا غابَت قال: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} .

Bu hususta İbn Abbâs'tan, bana el-Müsennâ'nın anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında: Bununla güneş, ay ve yıldızları kastetmektedir; {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي} “Gece onu bürüyüp örtünce bir yıldız gördü; 'Bu benim rabbimdir' dedi”, kayboluncaya kadar ona taptı, batınca da: {لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ} “Ben batanları sevmem” dedi; {فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي} “Ayı doğarken görünce 'Bu benim rabbimdir' dedi”, kayboluncaya kadar ona taptı, batınca da: {لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} “Eğer Rabbim bana doğru yolu göstermezse elbette sapan topluluktan olurum” dedi; {فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} “Güneşi doğarken görünce 'Bu benim rabbimdir, bu daha büyüktür' dedi”, batıncaya kadar ona taptı, batınca da: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” dedi , şeklinde söylediğini nakletti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ}: علِم أن ربَّه دائمٌ لا يَزولُ. فقرَأ حتى بلَغ: {هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ}: [فرأى خلقًا] هو أكبرُ مِن الخلقَيْن الأوَّلَيْن وأنورُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ} “Gece onu bürüyüp örtünce bir yıldız gördü; 'Bu benim rabbimdir' dedi. Yıldız batınca da 'Ben batanları sevmem' dedi” ayeti hakkında; Rabbinin daimi olduğunu ve zeval bulmayacağını bildi. {هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} “Bu benim rabbimdir, bu daha büyüktür” ayetine kadar okudu ve: [Önceki iki varlıktan] daha büyük ve daha nurlu [bir yaratılmış gördü] dedi .

وكان سببَ قِيلِ إبراهيمَ ذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ ابنُ الفضلِ، قال: ثني محمدُ بنُ إسحاقَ: فيما ذُكِر لنا - واللهُ أعلمُ - أن آزرَ كان رجلًا مِن أهلِ كُوثَى، من قريةٍ بالسَّوادِ، سوادِ الكوفةِ، وكان إذ ذاك مُلْكُ المشرقِ

İbrâhim'in bunu söylemesinin sebebi, bana Muhammed b. Humeyd'in anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı: Bize aktarıldığına göre -en doğrusunu Allah bilir- Âzer, Kûsâ ahalisinden, Sevâd'da -Kûfe Sevâdı'nda- bulunan bir köyden bir adamdı. O dönemde Doğu'nun hükümdarlığı...

لنُمْرُودَ، فلمَّا أراد اللهُ أن يَبْعَثَ إبراهيمَ حُجَّةً على قومِه، ورسولًا إلى عبادِه، ولم يَكُنْ فيما بينَ نوحٍ وإبراهيمَ نبيٌّ إلا هودٌ وصالحٌ، فلمَّا تَقارَب زمانُ إبراهيمَ الذي أراد اللهُ ما أراد، أتَى أصحابُ النجومِ نُمْرودَ، فقالوا له: تَعَلَّمْ أَنا نَجِدُ فِي عِلْمِنا أن غلامًا يُولَدُ في قريتِك هذه، يقالُ له: إبراهيمُ. يُفارِقُ دينَكم، ويَكْسِرُ أوثانَكم، في شهرِ كذا وكذا، من سنةِ كذا وكذا. فلما دخَلَت السنةُ التي وصَف أصحابُ النجومِ لنُمْرودَ، بعَث نُمْرودُ إلى كلِّ امرأةٍ حُبْلَى بقريتِه، فحبَسَها عندَه - إلا ما كان مِن أمِّ إبراهيمَ امرأةِ آزرَ، فإنه لم يُعْلَمْ بحبَلِها، وذلك أنها كانت ١ مرأةً حَدَثَةً فيما يُذْكَرُ، لم يُعْرَفِ الحَبَلُ في بطنِها، ولِمَا أراد اللهُ أن يَبْلُغَ بولدِها - يُريدُ أن يَقْتُلَ كلَّ غلامٍ وُلِد في ذلك الشهرِ مِن تلك السنةِ، حَذَرًا على مُلْكِه، فَجَعَل لَا تَلِدُ امرأةٌ غلامًا في ذلك الشهرِ مِن تلك السنةِ إلا أمَر به فذُبِح، فلمَّا وجَدَت أَمُّ إبراهيمَ الطَّلْقَ، خَرَجَت ليلًا إلى مغارةٍ كانت قريبًا منها، فولَدَت فيها إبراهيمَ، وأصْلَحَت مِن شأنِه ما يُصْنَعُ بالمولودِ، ثم سَدَّت عليه المغارةَ، ثم رجَعَت إلى بيتِها، ثم كانت تُطالِعُه في المغارةِ، فتَنْظُرُ ما فعَل، فتَجِدُه حيًّا يَمُصُّ إبْهامَه، يَزْعُمون - واللهُ أعلمُ - أن اللهَ جعَل رزقَ إبراهيمَ فيها، [وما] يجِيئُه من مصِّه، وكان آزرُ فيما يَزْعُمون، سأَل أمَّ إبراهيمَ عن حمْلِها: ما فعَل؟ فقالت: ولَدْتُ غلامًا فمات. فصدَّقَها،

Nemrûd'a aitti. Allah, İbrâhim'i kavmine karşı bir hüccet ve kullarına bir elçi olarak göndermeyi murat ettiğinde -ki Nûh ile İbrâhim arasında Hûd ve Sâlih'ten başka bir peygamber yoktu- Allah'ın murat ettiği şeyi dilediği İbrâhim'in dönemi yaklaşınca, yıldız ilmiyle uğraşanlar (müneccimler) Nemrûd'a gelip ona: «Bilesin ki biz ilmimizde, senin bu beldende İbrâhim denilen bir erkek çocuğun doğacağını, falan yılın falan ayında sizin dininizden ayrılıp putlarınızı kıracağını görmekteyiz» dediler. Müneccimlerin Nemrûd'a bildirdiği yıl girince, Nemrûd beldesindeki bütün hamile kadınlara [adam] gönderip onları yanında hapsetti -Âzer'in hanımı olan İbrâhim'in annesi müstesna; zira onun hamile olduğu bilinmemişti. Çünkü anlatıldığına göre o genç/yaşı küçük bir kadındı, karnındaki hamilelik fark edilmiyordu; bir de Allah'ın onun çocuğu vasıtasıyla murat ettiği gayeye ulaştırma iradesinden ötürüydü-. [Nemrûd], saltanatını koruma endişesiyle o yılın o ayında doğan her erkek çocuğu öldürmek istiyordu; öyle ki o yılın o ayında bir kadın erkek çocuk doğurmaya dursun, hemen onun [öldürülmesini] emreder ve boğazlanırdı. İbrâhim'in annesi doğum sancısını hissedince, geceleyin yakınındaki bir mağaraya çıktı, orada İbrâhim'i doğurdu ve yeni doğan bebeğe yapılan bakım işlemlerini yaptı. Sonra mağaranın ağzını kapattı ve evine döndü. Daha sonra mağarada onu yokluyor, ne durumda olduğuna bakıyor ve onu başparmağını emer vaziyette diri buluyordu. İddia ettiklerine göre -doğrusunu Allah bilir- Allah, İbrâhim'in rızkını parmağında ve [o parmağı] emmesinden gelen şeyde kılmıştı. Anlatıldığına göre Âzer, İbrâhim'in annesine hamileliğinin akıbetini sormuş, o da: «Bir erkek çocuk doğurdum ve öldü» demişti. O da onu tasdik etti,

فسكَت عنها، وكان اليومُ، فيما يَذْكُرون، على إبراهيمَ في الشَّبابِ كالشهرِ، والشهرُ كالسنةِ، فلم يَلْبَثْ إبراهيمُ في المغارةِ إلا [خمسةَ عشَرَ شهرًا]، حتى قال لأمِّه: أخْرِجِيني أَنْظُرْ. فأخرَجَته عِشاءً، فنظَر وتفَكَّر في خلقِ السماواتِ والأرضِ، وقال: إن الذي خلَقَني ورزَقَني وأطْعَمَني وسقاني لرَبي، مالي إلهٌ غيرُه. ثم نظَر في السماءِ فرأَى كوكبًا، قال: {هَذَا رَبِّي}. ثم اتَّبَعَه يَنْظُرُ إليه ببصرِه حتى غاب، {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ}، ثم أطْلَع القمرُ فرآه بازغًا، قال: {هَذَا رَبِّي}. ثم أتْبَعَه بصرَه حتى غاب، {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} فلمَّا دخَل عليه النهارُ وطَلَعت الشمسُ، أعظَمَ الشمسَ، ورأَى شيئًا هو أعظمَ نورًا مِن كلِّ شيءٍ رآه قبلَ ذلك، فقال: {هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} فلما أفلت قال: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. ثم رجَع إبراهيمُ إلى أبيه آزرَ وقد اسْتَقامت وِجْهتُه، وعرَف ربَّه، وبرِئ مِن دينِ قومِه، إلا أنه لم يُبادِهم بذلك، وأخْبرَه أنه ابنُه، وأَخْبَرَته أمُّ إبراهيمَ أنه ابنُه، وأَخْبَرَته بما كانت صنَعَت في شأنِه، فسُرَّ بذلك آزرُ وفرِح فرحًا شديدًا، وكان آزرُ يَصْنَعُ أصنامَ قومِه التي يَعْبُدونها، ثم يُعْطِيها إبراهيمَ يَبِيعُها، فيَذْهَبُ بها إبراهيمُ فيما يَذْكُرون، فيقولُ: مَن يَشْتَرِى مَا يَضُرُّه ولا يَنْفَعُه؟ فلا

[Nemrûd] kadından vazgeçti. Anlatıldığına göre İbrâhim'in büyüme çağında [geçirdiği] bir gün bir ay gibi, bir ay da bir yıl gibiydi. İbrâhim mağarada sadece [on beş ay] kaldı; nihayet annesine: “Beni dışarı çıkar da [etrafıma] bakayım” dedi. Annesi onu akşam vakti dışarı çıkardı. [İbrâhim] göklerin ve yerin yaratılışına bakıp tefekkür etti ve: “Beni yaratan, bana rızık veren, beni yediren ve içiren elbette benim Rabbimdir; O'ndan başka hiçbir ilahım yoktur” dedi. Sonra göğe baktı ve bir yıldız görünce: {هَذَا رَبِّي} “Bu benim Rabbimdir” dedi. Sonra batıncaya kadar gözleriyle onu izledi. {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ} “[Yıldız] batınca: 'Ben batanları sevmem' dedi”. Sonra ay doğdu; onu doğarken görünce: {هَذَا رَبِّي} “Bu benim Rabbimdir” dedi. Sonra batıncaya kadar gözleriyle onu izledi. {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} “[O da] batınca: 'Andolsun ki Rabbim bana doğru yolu göstermezse, muhakkak sapanlar topluluğundan olurum' dedi”. Gündüz girip güneş doğunca güneşi büyük gördü ve daha önce gördüğü her şeyden daha büyük bir aydınlık görerek: {هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} “Bu benim Rabbimdir, bu daha büyüktür” dedi. O da batınca şöyle dedi: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ey kavmim! Ben sizin [Allah'a] ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. Şüphesiz ben, bir muvahhit olarak yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben müşriklerden değilim”. Sonra İbrâhim, istikameti dosdoğru olmuş, Rabbini tanımış ve kavminin dininden berî olmuş bir halde babası Âzer'e döndü; ancak bunu onlara hemen açıktan açığa vurmadı. [Âzer'e] onun oğlu olduğunu haber verdi; İbrâhim'in annesi de onun oğlu olduğunu ve onun hakkında neler yaptığını anlattı. Âzer buna pek sevindi ve son derece mutlu oldu. Âzer, kavminin taptığı putları yapar, sonra satması için İbrâhim'e verirdi. Anlatıldığına göre İbrâhim onları alır götürür ve: “Kendisine zarar veren ve hiçbir faydası olmayan şeyi kim satın alır?” derdi. Hiç kimse

يَشْتَرِيها منه أحدٌ، وإذا بارَت عليه، ذهَب بها إلى نهرٍ، فصوَّب فيه رءوسَها، وقال: اشْرَبي. اسْتِهزاءً بقومِه، وما هم عليه من الضلالِة، حتى فشا عيبُه إياها واستهزاؤُه بها في قومِه وأهلِ قريتِه، مِن غيرِ أن يَكونَ ذلك بلَغ نُمْرودَ الملكَ .

onları ondan satın almazdı. Satılmayıp elinde kalınca onları bir nehre götürür, başlarını suya sokar ve kavmiyle ve onların içinde bulunduğu sapıklıkla alay ederek: “İçin!” derdi. Sonunda kral Nemrûd'a ulaşmaksızın kavmi ve köy halkı arasında onun putları ayıplaması ve onlarla alay etmesi yayıldı.

وأنْكَر قومٌ من غيرِ أهلِ الرِّوايةِ هذا القولَ الذي رُوِي عن ابنِ عباسٍ، وعمَّن رُوِي عنه، من أن إبراهيمَ قال للكوكبِ أو للقمرِ: {هَذَا رَبِّي}. وقالوا: غيرُ جائزٍ أن يكونَ للهِ نبيٌّ ابْتَعَثه بالرسالةِ، أتَى عليه وقتٌ من الأوقاتِ وهو بالغٌ، إلا وهو للهِ مُوَحِّدٌ، وبه عارفٌ، ومِن كلِّ ما يُعْبَدُ مِن دونِه بَرِئٌ. قالوا: ولو جاز أن يكونَ قد أتَى عليه بعضُ الأوقاتِ وهو به كافرٌ، لم يَجُزْ أن يَخْتَصَّه بالرسالةِ؛ لأنه لا معنى فيه إلا وفي غيرِه منِ أهلِ الكفر به مثلُه، وليس بينَ اللهِ وبينَ أحدٍ مِن خلقِه مُناسبةٌ فيُحابِيَه باخْتِصاصِه بالكرامةِ. قالوا: وإنما أَكْرَم مَن أَكْرَم منهم لفضلِه في نفسِه، فأثابه لاسْتِحقاقِه الثوابَ بما أثابه مِن الكرامةِ. وزعَموا أن خبرَ اللهِ عن قيلِ إبراهيمَ عندَ رؤيتِه الكوكبَ، أو القمرَ، أو الشمسَ: {هَذَا رَبِّي}. لم يَكُن لجهلِه بأن ذلك غيرُ جائزٍ أن يَكونَ ربَّه، وإنما قال ذلك على وجهِ الإنكارِ منه أن يكونَ ذلك ربَّه، وعلى العيبِ لقومِه في عبادتِهم الأصنامَ، إذ كان الكوكبُ والقمرُ والشمسُ أضْوَأَ وأحسنَ وأبهجَ مِن الأصنامِ، ولم تكنْ مع ذلك معبودةً، وكانت آفِلةً زائلةً غيرَ دائمةٍ، والأصنامُ التي دونَها في الحسنِ، وأصغرُ منها في الجسمِ، أحقُّ ألا

Rivayet ehli dışından bir topluluk, İbn Abbâs'tan ve kendisinden nakil yapılan kimselerden rivayet edilen, İbrâhim'in yıldıza veya aya { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” dediği yönündeki bu sözü inkâr etti. Onlar şöyle dediler: Allah'ın risaletle gönderdiği bir peygamberin, büluğ çağına erdikten sonra geçirdiği vakitlerin herhangi birinde Allah'ı birleyen (muvahhid), O'nu tanıyan (ârif) ve O'ndan başka tapılan her şeyden uzak (berî) olmaması caiz değildir. Şöyle dediler: Şayet onun üzerinden O'nu inkâr ettiği birtakım vakitlerin geçmiş olması caiz olsaydı, [Allah'ın] onu risaletle hususi kılması caiz olmazdı; zira kendisinde, O'nu inkâr eden diğer kimselerde bulunan vasfın benzerinden başkası bulunmazdı ve Allah ile yaratıklarından herhangi biri arasında [böyle] bir münasebet yoktur ki onu ikramla hususi kılarak kayırsın. Şöyle dediler: [Allah] onlardan ikram ettiğine ancak bizzat kendisindeki üstünlük sebebiyle ikram etmiştir; böylece ona mükâfatı hak ettiği için lütfettiği ikramla karşılık vermiştir. Onlar iddia ettiler ki, Allah'ın, İbrâhim'in yıldızı, ayı veya güneşi gördüğünde { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” dediğini haber vermesi, onun bunun Rabbi olmasının caiz olmadığını bilmemesinden kaynaklanmamıştır. [İbrâhim] bunu ancak onun Rabbi olmasını inkâr ve kavmini putlara tapmaları sebebiyle ayıplama kabilinden söylemiştir; çünkü yıldız, ay ve güneş putlardan daha parlak, daha güzel ve daha göz alıcı olduğu halde buna rağmen mabut değillerdi ve batıp kaybolan, zevale eren, kalıcı olmayan şeylerdi. Güzellikte bunlardan daha aşağıda ve cisimce bunlardan daha küçük olan putlar ise [mabut] olmamaya daha lâyıktır.

تَكونَ معبودةً ولا آلهةً. قالوا: وإنما قال ذلك لهم مُعارَضةً، كما يقولُ أحدُ المُتنَاظِرَيْن لصاحبِه، مُعارِضًا له في قولٍ باطلٍ قال به بباطلٍ مِن القولِ، على وجهِ مُطالَبتِه إياه بالفُرْقانِ بينَ القولين الفاسدَين عندَه، اللذين يُصَحِّحُ خَصْمُه أَحدَهما ويَدَّعِي فسادَ الآخرِ.

kendilerine tapılan varlıklar ve ilahlar olmasınlar. Şöyle dediler: [İbrâhim] bunu onlara ancak karşı çıkma (muâraza) kabilinden söylemiştir; nitekim münazara eden iki kişiden biri diğerine, söylediği batıl bir söze karşı batıl bir sözle mukabele eder gibi konuşarak, hasmının birini doğru kabul edip diğerinin bozuk olduğunu iddia ettiği, kendi nezdinde ise her ikisi de bozuk olan iki sözün arasını ayırt etmesini talep etme sadedinde bunu söyler.

وقال آخَرون منهم: بل ذلك كان منه في حالِ طُفُولتِه، وقبلَ قيامِ الحُجَّةِ عليه، وتلك حالٌ لا يكونُ فيها كفرٌ ولا إيمانٌ.

Onlardan başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu durum onun çocukluk çağında ve henüz kendisine hüccet ikame edilmeden önce vaki olmuştur; o hal ise içinde küfrün de imanın da bulunmadığı bir durumdur.

وقال آخَرون منهم: إنما معنى الكلامِ: أهذا ربِّي؟ على وجهِ الإنكارِ والتَّوبيخِ؛ أي : ليس هذا ربِّي. وقالوا: قد تَفْعَلُ العربُ مثلَ ذلك، فتَحْذِفُ الألفَ التي تَدُلُّ على معنى الاستفهامِ. وزعَموا أن مِن ذلك قولَ الشاعرِ :

Onlardan diğer bir kısmı da şöyle demiştir: Sözün manası inkâr ve azarlama yoluyla: “Bu mu benim rabbim?” demektir; yani : “Bu benim rabbim değildir”. Şöyle dediler: Araplar bazen böyle yapar; soru anlamı taşıyan hemzeyi hazfederler. İddia ettiklerine göre şairin şu sözü de bundandır :

رفَوْني وقالوا يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ … فقلتُ وأَنْكَرْتُ الوُجوهَ هُمُ هُمُ؟

Beni teskin ettiler ve: ‘Ey Huveylid, korkma!’ dediler … Ben ise yüzleri tanıyamayarak dedim ki: ‘Onlar onlar mı? (Onlar mıdır gelenler?)’

يعني: أهم هم؟ قالوا: ومِن ذلك قولُ أوسٍ: لعَمْرُك ما أَدْرِى [وإن كنتُ دارِيًا] … شُعَيْثُ ابْنُ سَهْمٍ أم شُعَيْثُ ابن مِنْقَرِ؟ بمعنى: أشُعَيْثُ بنُ سهمٍ؟ فحذَف الألفَ. ونظائر ذلك. وأما تذكيرُ {هَذَا} في قولِه: {فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي}. فإنما هو على

Yani: “Onlar onlar mıdır?” [demektir]. Şöyle dediler: Evs’in şu sözü de bundandır: “Ömrüne andolsun ki bilmiyorum [bilmek istesem de] … Şueys b. Sehm mi yoksa Şueys b. Mınkar mı?” Yani: “E-Şueys b. Sehm mi?” manasındadır; burada [soru] elifini hazfetmiştir. Ve bunun benzerleri [de böyledir]. [Allah Teâlâ'nın]: {فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي} “Güneşi doğarken görünce: ‘Bu benim Rabbimdir!’ dedi” buyruğunda {هَذَا} “bu” [isminin] müzekker getirilmesine gelince, bu ancak şu

معنى: هذا الشيءُ الطالعُ ربِّي.

“Doğan bu şey benim rabbimdir” manasına göredir.

وفي خبرِ اللهِ تعالى عن قيلِ إبراهيمَ حينَ أَفَلَ القمرُ: {لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} الدليلُ على خطأِ هذه الأقوالِ التي قالها هؤلاء القومُ، وأن الصوابَ مِن القولِ في ذلك الإقرارُ بخبرِ اللهِ تعالى ذكرُه الذي أخْبَر به عنه، والإعراضُ عما عداه .

Allah Teâlâ'nın, ay battığında İbrâhim'in söylediğini haber verdiği: {لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} “Eğer Rabbim bana doğru yolu göstermezse elbette sapan topluluktan olurum” sözünde, bu kimselerin söyledikleri sözlerin yanlış olduğuna ve bu konuda doğru olan sözün Allah Teâlâ'nın onun hakkında haber verdiği bildirimini ikrar edip bunun dışındakilerden yüz çevirmek olduğuna delil vardır .

وأما قولُه: {فَلَمَّا أَفَلَ}. فإن معناه: فلما غاب وذهَب.

O'nun: {فَلَمَّا أَفَلَ} “batınca” kavline gelince; bunun manası: Kaybolup gittiği zaman, demektir.

كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، قال: قال ابنُ إسحاقَ: الأُفولُ الذَّهابُ.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: İbn İshâk şöyle dedi: el-Ufûl, gitmek/kaybolmaktır.

يقالُ منه: أَفَلَ النجمُ يَأْفُلُ ويَأْفِلُ أُفُولًا [وأَفَلًا] ، إذا غاب. ومنه قولُ ذي الرُّمَّةِ :

Bu kökten olmak üzere yıldız battığı/kaybolduğu zaman: Efele'n-necmü ye'fülü ve ye'filü ufûlen [ve efelen] denir. Zü'r-Rumme'nin şu sözü de bundandır :

مَصابيحُ ليست باللَّواتي يَقودُها … نُجومٌ ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ

[Onlar öyle] kandillerdir ki onları yıldızlar çekip götürmez … Batan ve gurûb eden [yıldızlar] da değillerdir.

ويقالُ: أين أفَلْتَ عنا؟ بمعنى: أين غِبْتَ عنا؟

“Bizden nerede kayboldun/nereye gittin?” anlamında: Eyne efelte annâ? denir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧)} “Ayı doğarken görünce de: ‘İşte Rabbim bu!’ dedi. O da batınca: ‘Andolsun ki eğer Rabbim beni doğru yola eriştirmezse mutlaka sapan topluluktan olurum’ dedi.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا طلع القمرُ فرآه إبراهيمُ طالعًا - وهو بُزُوغُه، يقالُ منه: بَزَغَت الشمسُ تَبْزُغُ بُزُوعًا، إذا طَلَعَت. وكذلك القمرُ - قال: هذا ربي. {فَلَمَّا أَفَلَ}. يقولُ: فلمَّا غاب {قَالَ} إبراهيمُ: {لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي} - ويُوَفِّقْني لإصابِة الحقِّ في توحيدِه، {لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ}. أي: مِن القومِ الذين أخْطَئوا الحقَّ في ذلك، فلم يُصِيبوا الهدى، وعبَدوا غيرَ اللهِ.

Allah Teâlâ zikrediyor ki: Ay doğup İbrâhim onu doğarken görünce -ki bu onun büzûğudur; nitekim güneş doğduğu zaman bezeğati’ş-şemsü tebzuğu büzûan denir, ay için de aynı şekilde söylenir- ‘Bu benim rabbimdir’ dedi. {فَلَمَّا أَفَلَ} “Batınca da” yani kaybolup gidince, İbrâhim {قَالَ} “dedi ki”: {لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي} “Eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse” -ve O'nun birliği konusunda beni hakka isabet ettirmeye muvaffak kılmazsa- {لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} “elbette sapan topluluktan olurum”. Yani: Bu hususta hakkı şaşıran, hidayete eremeyen ve Allah'tan başkasına ibadet eden topluluktan [olurum].

وقد بيَّنا معنى الضلالِ في غيرِ هذا الموضعِ، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

Dalâletin (sapıklığın) anlamını bu yerin dışında, burada tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويل قوله: {فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)} “Güneşi doğarken görünce: 'Bu benim rabbimdir, bu daha büyüktür' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi” kavlinin tefsiri.

يعني تعالى ذكرُه : فلمَّا رأَى إبراهيمُ الشمسَ طالعةً {قَالَ}: هَذا الطالعُ ربِّي، {هَذَا أَكْبَرُ}. يعني: هذا أكبرُ مِن الكوكبِ والقمرِ.

Allah Teâlâ şunu murad etmektedir : İbrâhim güneşi doğarken görünce {قَالَ} “dedi ki”: ‘Bu doğan [şey] benim rabbimdir, {هَذَا أَكْبَرُ} “bu daha büyüktür”.’ Yani: Bu, yıldızdan ve aydan daha büyüktür.

فحذَف ذلك لدلالةِ الكلامِ عليه. {فَلَمَّا أَفَلَتْ}. يقولُ: فلمَّا غابَت، قال إبراهيمُ لقومِه: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ}. أي: من عبادةِ الآلهةِ والأصنامِ ودعائِه إلهًا مع اللهِ تعالى.

Sözün delaletinden dolayı bunu [lafızda] hazfetti. {فَلَمَّا أَفَلَتْ} “O da batınca” yani kaybolup gidince, İbrâhim kavmine şöyle dedi: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım”. Yani: İlahlara ve putlara ibadet etmekten ve Allah Teâlâ ile birlikte başka bir şeyi ilah olarak çağırmaktan [uzağım].

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)} “Şüphesiz ben, hanîf olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben müşriklerden değilim” kavlinin tefsiri.

وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن خليلِه إبراهيمَ ﵇، أنه لمَّا تبَيَّنَ له

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, dostu İbrâhim aleyhisselâmdan aktardığı bir haberdir; şüphesiz o, kendisine

الحقُّ وعرَفه، شهِد شهادةَ الحقِّ، وأظْهَر خلافَ قومِه أهلِ الباطلِ وأهلِ الشركِ باللهِ، ولم تَأْخُذْه في اللهِ لومةُ لائمٍ، ولم يَسْتَوْحِشْ مِن قِيلِ الحقِّ والثباتِ عليه، مع خلافِ جميعِ قومِه لقولِه، وإنكارِهم إياه عليه، و قال لهم: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} مع اللهِ الذي خلَقَني وخلَقَكم، في عبادتِه مِن آلهتِكم وأصنامِكم، إني وجَّهْتُ وجْهيَ في عبادتي إلى الذي خلَق السماواتِ والأرضَ، الدائمِ الذي يَبْقَى ولا يَفْنَى، ويُحْيِي وَيُمِيتُ، لا إلى الذي يَفْنَى ولا يَبْقَى، ويَزولُ ولا يَدُومُ، ولا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ.

hak tebeyyün edip onu kavrayınca hakkın şahitliğiyle şahitlik ettiğini; batıl ehli ve Allah'a şirk koşan kavmine muhalefetini açıkça ortaya koyduğunu, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmediğini, kavminin tamamının onun sözüne muhalefet etmesine ve onu inkâr etmesine rağmen hakkı söylemekten ve onun üzerinde sebat etmekten ürküntü duymadığını bildirmektedir. Ve onlara şöyle demiştir: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “Ey kavmim! Ben sizin şirk koştuklarınızdan uzağım”; beni ve sizi yaratan Allah'a ibadette O'na ortak kıldığınız ilahlarınızdan ve putlarınızdan uzağım. Şüphesiz ben ibadetimde yüzümü, gökleri ve yeri yaratan, baki kalıp asla yok olmayan, dirilten ve öldüren O Daim [Varlık]’a çevirdim; yok olup baki kalmayan, zail olup devam etmeyen, ne zarar ne de fayda veremeyen şeylere değil.

ثم أَخْبَرَهم تعالى ذكرُه أن توجيهَه وَجهَه لعبادتِه ، بإخلاصِ العبادةِ له، والاستقامةِ في ذلك لربِّه على ما يُحِبُّ مِن التوحيدِ، لا على الوجهِ الذي يُوَجِّهُ له وَجْهَهُ مَن ليس بحَنيفٍ، ولكنه به مشركٌ، إذ كان توجيهُ الوجهِ لا على التَّحَنُّفِ غيرَ نافعٍ مُوَجِّهَه، بل ضارُّه ومُهْلِكُه. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. يقولُ: ولسْتُ منكم. أيْ: لسْتُ ممَّن يَدِينُ دينَكم، ويَتَّبِعُ ملَّتَكم أيُّها المشركون.

Sonra Allah Teâlâ onlara, onun ibadeti yalnızca O'na halis kılarak ve tevhitten razı olduğu hususta Rabbi için bu istikamet üzere yüzünü ibadet için O'na yönelttiğini bildirdi; hanîf olmayıp bilakis O'na ortak koşan kimsenin yüzünü çevirdiği şekilde değil. Çünkü yüzün hanîflik üzere olmaksızın yöneltilmesi, yönelten kimseye fayda vermez, aksine ona zarar verir ve onu helak eder. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ve ben müşriklerden değilim”. Yani: Ben sizden değilim; ey müşrikler, sizin dininize inanan ve sizin milletinize uyanlardan değilim! demek istemektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك كان ابنُ زيدٍ يقولُ.

Bu konuda söylediğimizin benzerini İbn Zeyd de söylemekteydi.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ قومِ إبراهيمَ لإبراهيمَ: تركْتَ عبادةَ هذه؟ فقال: {إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ}. فقالوا: ما جئتَ بشيءٍ، ونحن نَعْبُدُه ونَتَوَجَّهُه. فقال: لا،

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, İbrâhim'in kavminin İbrâhim'e: “Bunlara ibadeti bıraktın mı?” demesi hakkında şöyle dedi: Bunun üzerine [İbrâhim]: {إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “Şüphesiz ben, yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim” dedi. Onlar: “Yeni bir şey getirmedin; biz de O'na ibadet ediyor ve O'na yöneliyoruz” dediler. Bunun üzerine [İbrâhim]: “Hayır,

{حَنِيفًا}. قال: مُخْلِصًا لا أُشْرِكُه كما تُشْرِكون.

{حَنِيفًا} “hanîf olarak”’ dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: ‘İhlaslı olarak, sizin şirk koştuğunuz gibi O'na ortak koşmaksızın [yüzümü çevirdim].’

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)} “Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: 'Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? Rabbimin dilemesi dışında ben sizin O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam. Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'” kavlinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: وجادَل إبراهيمُ قومَه في توحيدِ اللهِ وبراءتِه مِن الأصنامِ، وكان جدالُهم إياه قولَهم: إن آلهَتَهم التي يَعْبُدُونها خيرٌ مِن إلهِه. قال إبراهيمُ: {أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ}. يقولُ: أَتُجادِلُونني في توحيديَ اللهَ، وإخلاصي العملَ له دونَ ما سواه مِن آلهةٍ؟ {وَقَدْ هَدَانِ}. يقولُ: وقد وفَّقَني ربي لمعرفةِ وَحْدانيتِه، وبصَّرَني طريقَ الحقِّ، حتى أَيْقَنْتُ ألا شيءَ يَسْتَحِقُّ أن يُعْبَدَ سواه، {وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ}. يقولُ: ولا أَرْهَبُ مِن آلهتِكم التي تَدْعونها مِن دونِه شيئًا يَنالُني به في نفسي مِن سوءٍ ومكروهٍ. وذلك أنهم قالوا له: إنا نَخَافُ أَن تَمَسَّك آلهتُنا بسوءٍ، مِن بَرَصٍ أو خَبْلٍ ؛ لذكرِك إياها بسوءٍ. فقال لهم إبراهيمُ: لا أَخافُ ما تُشْرِكون باللهِ من هذه الآلهةِ أن تَنالَني بضُرٍّ ولا مكروهٍ؛ لأنها لا تَنْفَعُ ولا تَضُرُّ، {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا}. يقولُ: ولكنَّ خوفي مِن الله الذي خلَقَني، وخلَق السماواتِ والأرضَ، فإنه إن شاء أن يَنالنَي في نفسي أو مالي بما شاء؛ مِن فَناءٍ أو بقاءٍ، أو زيادةٍ أو نُقْصانٍ، أو غيرِ ذلك، نالَني به؛ لأنه القادرُ على ذلك.

Allah Teâlâ zikrediyor ki: İbrâhim kavmiyle Allah'ın birliği ve putlardan beri oluşu hususunda tartıştı. Onların onunla tartışması ise, taptıkları ilahların onun ilahından daha hayırlı olduğunu iddia etmeleriydi. İbrâhim şöyle dedi: {أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ} “Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?” Yani: Allah'ı birlemem ve ibadeti O'ndan başka ilahlar olmaksızın yalnızca O'na has kılmam hususunda benimle mi münakaşa ediyorsunuz? {وَقَدْ هَدَانِ} “Oysa O beni doğru yola iletmiştir”. Yani: Rabbim beni vahdaniyetini bilmeye muvaffak kılmış ve hak yolu bana göstermiştir; öyle ki O'ndan başka ibadete layık hiçbir şeyin olmadığına kesin olarak inandım. {وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ} “Ben sizin O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam”. Yani: O'ndan başka taptığınız ilahlarınızdan, şahsıma herhangi bir kötülük ve hoşlanılmayacak bir şey dokundurması hususunda asla korkmam. Zira onlar İbrâhim'e: ‘İlahlarımızı kötülükle anmandan ötürü onların sana alaca hastalığı veya delilik gibi bir kötülük dokundurmasından korkuyoruz’ demişlerdi. İbrâhim de onlara: ‘Allah'a ortak koştuğunuz bu ilahların bana bir zarar veya kötülük dokundurmasından korkmam; çünkü onlar ne fayda ne de zarar verebilirler. {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا} “Meğerki Rabbim bir şey dilemiş olsun”’ dedi. Yani: Lakin benim korkum beni, gökleri ve yeri yaratan Allah'tandır; zira O benim şahsıma veya malıma yokluk yahut varlık, artış yahut eksiliş veya başka dilediği bir şeyi dokundurmak isterse dokundurur, çünkü O buna kadirdir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك كان ابنُ جُرَيْجٍ يقولُ.

İbn Cüreyc de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemekteydi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ }. قال: دعا قومُه مع اللهِ آلهةً ، وخوَّفوه بآلهتِهم أن يُصِيبَه منها خَبْلٌ، فقال إبراهيمُ: {أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ (١)}. قال: قد عرَفْتُ ربي، لا أَخافُ ما تُشْرِكون به.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: 'Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?'”. Şöyle dedi: Kavmi Allah'la beraber başka ilahlara dua ediyordu ve onu, ilahlarının kendisine bir delilik isabet ettireceğiyle korkuttular. Bunun üzerine İbrâhim: {أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ (١)} “Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?” dedi. [İbn Cüreyc] dedi ki: ‘Ben Rabbimi tanıdım, sizin O'na ortak koştuklarınızdan korkmam [demiştir].’

{وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا}. يقولُ: وعَلِم ربي كلَّ شيءٍ، فلا يَخْفَى عليه شيءٌ؛ لأنه خالقُ كلِّ شيءٍ، ليس كالآلهةِ التي لا تَضُرُّ ولا تَنْفَعُ، ولا تَفْهَمُ شيئًا، وإنما هي خشبةٌ مَنْحوتةٌ، وصورةٌ مُمَثَّلةٌ، {أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ }. يقولُ: أفلا تَعْتَبِرُون أَيُّها الجَهَلَةُ، فتَعْقِلوا خطأَ ما أنتم عليه مُقِيمون؛ مِن عبادتِكم صُورةً مُصَوَّرةً، وخشبةً مَنْحوتةً، لا تَقْدِرُ على ضَرٍّ ولا على نفعٍ، ولا تَفْقَهُ شيئًا، ولا تَعْقِلُه، وترْكِكم عبادةَ مَن خلَقكم وخلَق كلَّ شيءٍ، وبيدِه الخيرُ، وله القدرةُ على كلِّ شيءٍ، والعالم بكلِّ شيءٍ.

{وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”. Yani: Rabbim her şeyi bilmiştir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz; zira O her şeyin yaratıcısıdır. Ne zarar ne fayda veren, hiçbir şey anlamayan, yalnızca yontulmuş bir tahta ve şekillendirilmiş bir suretten ibaret olan ilahlar gibi değildir. {أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”. Yani: Ey cahiller, ibret alıp üzerinde ısrar ettiğiniz şeyin yanlışlığını akletmez misiniz? Zarara da faydaya da gücü yetmeyen, hiçbir şeyi idrak edip kavrayamayan şekillendirilmiş bir surete ve yontulmuş bir tahtaya tapıp sizi ve her şeyi yaratan, hayır elinde olan, her şeye gücü yeten ve her şeyi bilen zâta ibadeti terk edişinizi hiç düşünmez misiniz?

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١)} “Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” kavlinin tefsiri.

وهذا جوابُ إبراهيمَ لقومِه حينَ خوَّفوه مِن آلهتِهم أن تَمَسَّه، لذكرِه إياها بسوءٍ، في نفسِه بمكروهٍ، فقال لهم: وكيف أَخَافُ وأَرْهَبُ مَا أَشْرَكْتُموه في عبادتِكم ربَّكم، فعبَدْتُموه مِن دونِه، وهو لا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ؟ ولو كانت تَنْفَعُ أو تَضُرُّ، لدَفَعَت عن أنفسِها كَسْرِى إياها، وضَرْبي لها بالفأسِ، وأنتم لا تَخافون اللهَ الذي

Bu, kavminin İbrâhim'i, ilahlarını kötülükle anması sebebiyle bizzat kendisine bir fenalık dokunduracakları hususunda korkutmaları üzerine onun kavmine verdiği cevaptır. [İbrâhim] onlara şöyle demiştir: "Rabbinize ibadette O'na ortak koştuğunuz, O'nu bırakıp kendisine taptığınız ve ne bir zarar ne de bir fayda sağlayan şeylerden nasıl korkar ve çekinirim? Şayet onlar fayda veya zarar verebilselerdi, benim onları kırmamı ve baltayla vurmamı kendilerinden savarlardı. Oysa siz...

خلَقكم ورزَقكم، وهو القادرُ على نفعِكم وضَرِّكم، في إشراكِكم في عبادتِكم إياه {مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا}. يعني: ما لم يُعْطِكم على إشراكِكم إياه في عبادتِه حُجَّةً، ولم يَضَعْ لكم عليه بُرْهانًا، ولم يَجْعَلْ لكم به عُذْرًا، {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ}. يقولُ: أنا أَحَقُّ بالأمنِ مِن عاقبةِ عبادتي ربي مُخْلِصًا له العبادةَ، حنيفًا له ديني، بَريئًا من عبادةِ الأوثانِ والأصنامِ، أم أنتم الذين تَعْبُدون مِن دونِ اللهِ أصنامًا لم يَجْعَلِ اللهُ لكم بعبادتِكم إياها برهانًا ولا حجةً، {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}؟ يقولُ: إن كنتم تَعْلَمون صدقَ ما أَقولُ، وحقيقةَ ما أَحْتَجُّ به عليكم، فقولوا وأخْبِروني: أيُّ الفريقَيْن أحقُّ بالأمنِ؟

sizi yaratan, rızıklandıran, size fayda ve zarar vermeye kadir olan Allah'a ibadette {مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا} “size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri” yani ibadette O'na ortak kılmanız hususunda size hiçbir hüccet vermediği, bir bürhan koymadığı ve size bir mazeret kılmadığı şeyleri şirk koşmaktan korkmuyorsunuz. {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ} “Şu halde bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?”. Yani: İbadeti yalnızca O'na has kılarak, dinimi O'na hanîf yaparak, putlara ve heykellere tapmaktan beri olarak Rabbime ibadet etmemin akıbetinden yana güvende olmaya ben mi daha layığım; yoksa Allah'ı bırakıp O'nun kendilerine tapınma konusunda hiçbir bürhan ve hüccet kılmadığı putlara tapan sizler mi? {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız?”. Yani: Şayet söylediğimin doğruluğunu ve size karşı getirdiğim delilin hakikatini biliyorsanız söyleyin ve bana haber verin: Bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك كان محمدُ بنُ إسحاقَ يقولُ فيما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: قال محمدُ بنُ إسحاقَ في قولِه: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ}. يقولُ: كيف أخافُ وَثَنًا تَعْبُدون مِن دونِ اللهِ لا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ، ولا تَخافُون أنتم الذي يَضُرُّ ويَنْفَعُ، وقد جَعَلْتُم معه شُركاءَ لا تَضُرُّ ولا تَنْفَعُ؟ {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. أي: بالأمنِ من عذابِ اللهِ في الدنيا والآخرةِ، ألذي يَعْبُدُ الذي بيدِه الضرُّ والنفعُ، أم الذي يَعْبُدُ ما لا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ؟ يَضْرِبُ لهم الأمثالَ، ويُصَرِّفُ لهم العِبَرَ؛ ليَعْلَموا أن اللهَ هو أحقُّ أن يُخافَ ويُعْبَدَ مما يَعْبُدُون مِن دونِه .

Bu konuda söylediğimizin benzerini Muhammed b. İshâk da söylemekteydi; nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk, O'nun: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ} “Siz Allah'a ortak koşmaktan korkmazken ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım?” kavli hakkında şöyle dedi: [İbrâhim] diyor ki: ‘Allah'tan başka taptığınız, ne zarar ne fayda veren bir puttan nasıl korkarım da siz, ne zarar ne fayda veren ortakları O'na koşmuşken zarar ve fayda veren Zât'tan korkmuyorsunuz? {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” Yani dünya ve ahirette Allah'ın azabından güvende olmaya; zarar ve fayda elinde olan Zât'a ibadet eden mi daha layıktır, yoksa ne zarar ne fayda verene tapan mı?’ Onlara misaller veriyor ve ibretleri açıklıyor ki Allah'ın, O'ndan başka taptıklarından ziyade korkulmaya ve ibadet edilmeye daha layık olduğunu bilsinler .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: أفْلَج اللهُ إبراهيمَ ﵇ حينَ خَاصَمَهم، فقال: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. ثم قال: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ}.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den naklen anlattı; dedi ki: Onlarla tartıştığı vakit Allah İbrâhim aleyhisselâm’ı galip kıldı da [İbrâhim] şöyle dedi: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Siz Allah’a, hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri ortak koşmaktan korkmazken ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım? Şu halde eğer biliyorsanız, bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” Sonra da [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim’e verdiğimiz hüccetimizdir.”

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ قولَ إبراهيمَ حينَ سأَلهم: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ}: وهي حجةُ إبراهيمَ ﵇ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı: İbrâhim onlara sorduğu vakit söylediği: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ} “Şu halde bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” sözü, İbrâhim aleyhisselâm’ın hüccetidir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى عن إبراهيمَ حينَ سأَلهم: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ}. قال: وهي حجةُ إبراهيمَ ﵇.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı; Allah Teâlâ'nın İbrâhim'den naklen, onlara sorduğu vakit söylediği: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ} “Bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” kavli hakkında dedi ki: O, İbrâhim aleyhisselâm’ın hüccetidir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}: أمن يَعْبُدُ ربًّا واحدًا، أمن يَعْبُدُ أربابًا كثيرةً؟ يقولُ قومُه: الذين آمَنوا بربٍّ واحدٍ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?”: Bir tek Rabbe ibadet eden mi, yoksa çok sayıda rabbe ibadet eden mi? Kavmi şöyle der: Bir tek Rabbe iman edenler.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}: أمن خاف غيرَ اللهِ ولم يَخَفْه، أمن خاف اللهَ ولم يَخَفْ غيرَه؟ فقال اللهُ تعالى: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} الآية .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” kavli hakkında şöyle dedi: Allah'tan başkasından korkup O'ndan korkmayan mı, yoksa Allah'tan korkup O'ndan başkasından korkmayan mı? Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar...” ayeti .

القولُ في تأويلِ قولِه: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢)} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.”

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الذي أخْبَر تعالى ذكرُه عنه أنه قائلُ هذا القولِ، أعْنِي: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} الآية؛ فقال بعضُهم: هذا فصلُ القضاءِ مِن اللهِ بينَ إبراهيمَ خليلِه ﵇، وبينَ مَن حاجَّه مِن قومِه مِن أَهلِ الشركِ باللهِ، إذ قال لهم إبراهيمُ: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. فقال اللهُ تعالى فاصلًا بينَه وبينَهم: الذين صدَّقوا اللهَ، وأخْلَصُوا له العبادةَ، ولم يَخْلِطوا عبادتَهم إياه وتصديقَهم له {بِظُلْمٍ}. يعني: بشركٍ، ولم يُشْرِكوا في عبادتِه شيئًا، ثم جعَلوا عبادتَهم للهِ خالصًا - أحقُّ بالأمنِ مِن عقابِه مكروهَ عبادتِه ربَّه ، مِن الذين يُشْرِكون في عبادتِهم إياه الأوثانَ والأصنامَ، فإنهم الخائِفون من عقابِه مكروهَ عبادتِهم، أمَّا في عاجلِ الدنيا، فإنهم وَجِلون مِن حُلولِ سَخَطِ اللهِ بهم، وأما في الآخرةِ، فإنهم المُوقِنون بأليمِ عذابِ اللهِ.

Tefsir ehli, Allah Teâlâ'nın bu sözü -yani: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar...” ayetini- söylediğini haber verdiği zât hakkında ihtilaf etmişlerdir . Bazıları şöyle dedi: Bu, İbrâhim onlara: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” dediği zaman, Allah'ın, Halîli İbrâhim aleyhisselâm ile Allah'a şirk koşan kavminden onunla tartışan kimseler arasında verdiği kesin hükümdür. Allah Teâlâ onunla onlar arasında hüküm vererek şöyle buyurmuştur: Allah'ı tasdik edip ibadeti O'na has kılan, ibadet ve tasdiklerine {بِظُلْمٍ} “zulüm” yani şirk karıştırmayan, O'na ibadette hiçbir şeyi ortak koşmayıp sonra ibadetlerini sırf Allah için kılan kimseler; O'na ibadette putları ve heykelleri ortak koşanlardan O'nun azabından güvende olmaya daha layıktırlar. Zira müşrikler, ibadetlerinin getireceği musibet sebebiyle O'nun cezasından korkan kimselerdir; peşin olan dünyada Allah'ın gazabının üzerlerine inmesinden endişe ederler, ahirette ise Allah'ın can yakıcı azabına kesin olarak maruz kalacaklardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}: أي: الذين أخْلَصوا كإخلاصِ إبراهيمَ ﷺ لعبادةِ اللهِ وتوحيدِه، {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}: أي: بشركٍ، {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ}: الأمنُ مِن العذابِ، والهُدَى في الحجةِ بالمعرفةِ والاستقامةِ، يَقولُ اللهُ تعالى: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar...” Yani: İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihlası gibi Allah'a kulluk ve O'nun tevhidi hususunda samimi olanlar. {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “Ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar...” Yani: Şirk [karıştırmayanlar]. {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} “İşte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.” [Buradaki] güven azaptan emniyette olmaktır; hidayet ise marifet ve istikamet üzere hüccet (delil) üzere olmaktır. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir (delilimizdir). Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. قال: فقال اللهُ، وقضَى بينَهم: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ. قال: {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ}: فأما الذنوبُ فليس يَبْرَأُ منها أحدٌ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” kavli hakkında şöyle dedi: Allah aralarında hüküm vererek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” -yani şirk [karıştırmayanlar]-, {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} “işte güven onlarındır ve doğru yolu bulanlar da onlardır”. Günahlara gelince, onlardan hiç kimse beri değildir.

وقال آخَرون: هذا جوابٌ مِن قومِ إبراهيمَ ﷺ لإبراهيمَ حينَ قال لهم: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ}؟ فقالوا له: الذين آمَنوا باللهِ فوحَّدوه، أحقُّ بالأمنِ، إذ لم يَلْبِسوا إيمانَهم بظلمٍ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bu, İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ} “Bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” dediği vakit kavminin İbrâhim'e verdiği bir cevaptır. Onlar İbrâhim'e: ‘Allah'a iman edip O'nu birleyenler, imanlarına zulüm karıştırmadıkları için güvende olmaya daha layıktır’ dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}: أمَن يَعْبُدُ ربًّا واحدًا، أمَّن يَعْبُدُ أربابًا كثيرةً؟ يقولُ قومُه: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}: بعبادةِ الأوثانِ، وهي حجةُ إبراهيمَ، {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?”: Bir tek Rabbe ibadet eden mi, yoksa çok sayıda rabbe ibadet eden mi? Kavmi şöyle der: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm” yani putlara ibadet “karıştırmayanlar”; -ki bu İbrâhim'in hüccetidir- {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} “işte güven onlarındır ve doğru yolu bulanlar da onlardır”.

وأولى القولين في ذلك عندي بالصوابِ قولُ مَن قال: هذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى عن أوْلَى الفريقَيْن بالأمنِ، وفصلُ قَضاءٍ منه بينَ إبراهيمَ ﷺ وبينَ قومِه، وذلك أن ذلك لو كان مِن قولِ قومِ إبراهيمَ الذين كانوا يَعْبُدون الأوثانَ، ويُشْرِكونها في عبادةِ اللهِ، لكانوا قد أقَرُّوا بالتوحيدِ، واتَّبَعوا إبراهيمَ على ما كانوا يُخالِفونه فيه مِن التوحيدِ، ولكنه كما ذكَرْتُ مِن تأويلِه بَدِيًّا

Bu konuda bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı: ‘Bu, güvende olmaya en layık olan grup hakkında Allah Teâlâ'dan bir haber ve İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem ile kavmi arasında O'ndan kesin bir hükümdür’ diyenin görüşüdür. Zira bu söz, putlara tapıp onları Allah'a ibadette ortak kılan İbrâhim'in kavminin sözü olsaydı, tevhidi ikrar etmiş ve tevhid hususunda İbrâhim'e muhalefet ettikleri şeylerde ona tabi olmuş olurlardı. Lakin durum, başlangıçta tefsirini zikrettiğim gibidir .

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي عناه اللهُ تعالى بقولِه: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}؛ فقال بعضُهم: بشركٍ.

Tevil ehli, Allah Teâlâ'nın: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İmanlarına bir zulüm karıştırmayanlar” kavliyle kastettiği mana hususunda ihtilaf etti. Onlardan bazıları: “[Buradaki zulümden kasıt] şirktir.” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: ثنا الأعمشُ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. شقَّ ذلك على أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ألا تَرَوْن إلى قولِ لُقمانَ: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}؟ ". [لقمان: ١٣].

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan anlattı; Abdullah dedi ki: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti indiğinde bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabına ağır geldi. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Lokman'ın: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} ‘Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür’ [Lokmân: 13] sözünü görmez/bilmez misiniz?”

قال أبو كُرَيْبٍ: قال ابنُ إدريسَ: حدَّثَنِيه أولًا أبي، عن أبانِ بنِ تَغْلِبَ، عن الأعمشِ، ثم سمِعْتُه قيلَ له: مِن الأعمشِ؟ قال: نعم .

Ebû Küreyb dedi ki: İbn İdrîs şöyle dedi: Bunu bana ilk önce babam, Ebân b. Tağlib'den, o el-A'meş'ten nakletti; sonra ben bunu bizzat dinledim. Kendisine: ‘el-A'meş'ten mi [dinledin]?’ denildi. O da: ‘Evet’ dedi .

حدَّثني عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرَّمْليُّ، قال: ثني عمي يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: لمَّا نزَلَت: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. شقَّ ذلك على المسلمين، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، ما منا أحدٌ إلا وهو يَظْلِمُ نفسَه. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ليس [بذاك، ألَم تَسْمَعوا] إلى قولِ لُقْمانَ لابنِه: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}؟ " .

Bana Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî anlattı, dedi ki: Bana amcam Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan anlattı; Abdullah dedi ki: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” [ayeti] indiğinde bu, Müslümanlara ağır geldi ve: ‘Ey Allah'ın Resûlü, hangimiz nefsine zulmetmez ki!’ dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İş [öyle değil, siz Lokman'ın] oğluna: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} ‘Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür’ [dediğini işitmediniz mi?]” .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. شقَّ ذلك على أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، وقالوا: أيُّنا لم يَظْلِمْ نفسَه؟ قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ليس كما تَظُنُّون، وإنما هو ما قال لقمانُ لابنِه: {لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} " .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan anlattı; Abdullah dedi ki: Bu {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti indiğinde bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ağır geldi ve: “Hangimiz nefsine zulmetmedi ki?” dediler. [Abdullah] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «ليس كما تَظُنُّون، وإنما هو ما قال لقمانُ لابنِه: {لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}» «[Durum] sizin zannettiğiniz gibi değildir. O ancak Lokmân'ın oğluna söylediği: {لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Allah'a ortak koşma! Çünkü şirk şüphesiz büyük bir zulümdür” [sözünden] ibarettir.»

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. شقَّ ذلك على الناسِ، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، وأيُّنا لا يَظْلِمُ نفسَه؟ فقال: "إنه ليس كما تَعْنُون، ألم تَسْمعوا ما قال العبدُ الصالحُ: {يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}؟ إنما هو الشركُ" .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan anlattı; Abdullah dedi ki: Bu {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti indiğinde bu, insanlara ağır geldi ve: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Hangimiz nefsine zulmetmez ki?’ dediler. Şöyle buyurdu: “O sizin kastettiğiniz gibi değildir. Salih kulun: {يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} ‘Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma, şüphesiz şirk büyük bir zulümdür’ dediğini işitmediniz mi? Bu ancak şirktir” .

حدَّثنا ابنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ في قولِه: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den naklen O'nun: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” kavli hakkında anlattı: [Alkame]: ‘Şirk ile’ dedi .

حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبُوعيُّ، قال: ثنا فُضَيْلٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: [لم يَخْلِطوه] بشركٍ.

Bana Yahyâ b. Talha el-Yarbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl, Mansûr'dan, o İbrâhim'den naklen O'nun: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar” kavli hakkında anlattı: [İbrâhim]: ‘[İmanlarını] şirk ile [karıştırmayanlar]’ dedi .

[حدَّثنا ابنُ وكيعٍ وابنُ حُمَيْدٍ، قالا: حدَّثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال بشِرْكٍ] .

[Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhim'den naklen: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti hakkında anlattı: ‘Şirk ile’ dedi] .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da...

عبدِ اللهِ، قال: لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}.

Abdullah'tan anlattı; Abdullah dedi ki: Bu {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti indiğinde,

شقَّ ذلك على أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، وقالوا: أيُّنا لم يَلْبِسْ إيمانَه بظلمٍ؟ فقال النبيُّ ﷺ: "ليس بذاك ، ألم تَسْمَعوا قولَ لُقْمانَ: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}؟ " .

bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabına ağır geldi ve: ‘Hangimiz imanına zulüm karıştırmamıştır ki?’ dediler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “O öyle değildir , Lokman'ın: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} ‘Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür’ sözünü işitmediniz mi?” .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ وابنُ إدْريسَ، عن الشَّيْبانيِّ، عن أبي بكرِ بنِ أبي موسى، عن الأسودِ بنِ هلالٍ، عن أبي بكرٍ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr ve İbn İdrîs, eş-Şeybânî'den, o Ebû Bekr b. Ebî Mûsâ'dan, o el-Esved b. Hilâl'den, o da Ebû Bekir'den naklen: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti hakkında anlattı: [Ebû Bekir]: ‘Şirk ile’ dedi .

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن يونُسَ بنِ أبي إسحاقَ، [عن أبي إسحاقَ] ، عن أبي بكرٍ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Yûnus b. Ebî İshâk'tan, [o Ebû İshâk'tan] , o Ebû Bekir'den naklen: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti hakkında anlattı: [Ebû Bekir]: ‘Şirk ile’ dedi .

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سعيدِ بنِ عُبيدٍ الطائيِّ، عن أبي الأشعرِ العَبْديِّ، عن أبيه، أن زيدَ بنَ صُوحانَ سأَل سلمانَ، فقال: يا أبا عبدِ اللهِ، آيةٌ مِن كتابِ اللهِ قد بلَغَت مني كلَّ مَبْلَغٍ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}، فقال سلمانُ: هو الشركُ باللهِ تعالى. فقال زيدٌ: ما يَسُرُّني بها أني لم أَسْمَعْها منك، وأن لي مثلَ كلِّ شيءٍ أَمْسَيْتُ أَمْلِكُه.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Saîd b. Ubeyd et-Tâî'den, o Ebü'l-Eş‘as el-Abdî'den, o babasından naklen anlattı ki: Zeyd b. Sûhân, Selmân'a sorup şöyle dedi: "Ey Ebû Abdillâh! Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet var ki bana pek tesir etti (bana çok ağır geldi): {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar”." Bunun üzerine Selmân: "O, Allah Teâlâ'ya şirk koşmaktır." dedi. Zeyd de şöyle dedi: "Akşamladığımda sahip olduğum her şeyin bir benzeri benim olsa bile, bunu senden duymamış olmayı asla istemezdim."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سعيدِ بنِ عُبيدٍ، عن أبي الأشعرِ، عن أبيه، عن سلمانَ، قال: بشركٍ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Saîd b. Ubeyd'den, o Ebü'l-Eş'as'tan, o babasından, o da Selmân'dan naklen anlattı; [Selmân]: ‘Şirk ile’ dedi.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ وَكيعٍ قالا: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا نُسَيْرُ بنُ ذُعْلُوقٍ، عن كُرْدوسٍ ، عن حُذَيفةَ في قولِه: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ .

Bize İbn Beşşâr ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Nuseyr b. Zu'lûk, Kürdûs'tan , o Huzeyfe'den naklen O'nun: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar” kavli hakkında anlattı: [Huzeyfe]: ‘Şirk ile’ dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أَخْبَرنا هُشَيْمٌ، عن أبي إسحاقَ الكوفيِّ، عن رجلٍ، عن عيسى، عن حُذيفةَ في قولِه: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ .

Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû İshâk el-Kûfî'den, o bir adamdan, o Îsâ'dan, o da Huzeyfe'den naklen O'nun: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar” kavli hakkında haber verdi: [Huzeyfe]: ‘Şirk ile’ dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عارمٌ أبو النُّعمانِ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن عطاءِ ابنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ وغيرِه، أن ابنَ عباسٍ كان يقولُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ .

Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ârim Ebü'n-Nu'mân anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr ve başkasından naklen İbn Abbâs'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [İbn Abbâs]: ‘Şirk ile’ dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. يقولُ: بكفرٍ.

Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: ‘Küfür ile.’

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. يقولُ: لم

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan naklen anlattı: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar”. Şöyle demektedir: [İmanlarına şirk]...

يَلْبِسوا إيمانَهم بالشركِ. وقال: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}.

‘İmanlarına şirk karıştırmayanlar.’ Ve: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” dedi.

حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ الجَهْضميُّ، قال: ثني أبي، قال: ثنا جَريرُ بنُ حازمٍ، عن عليِّ بن زيدٍ، عن ابن المسيبِ، أن عمرَ بنَ الخطابِ قرَأ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. فلمَّا قرَأها فزِع، فأَتَى أبيَّ بنَ كعبٍ، فقال: يا أبا المُنذرِ، قرَأْتُ آيةً من كتابِ اللهِ، مَن يَسْلَمُ؟ فقال: ما هي؟ فقرَأَها عليه، فأَيُّنا لا يَظْلِمُ نفسَه؟ فقال: غفَر اللهُ لك، أما سمِعْتَ اللهَ تعالى يقولُ: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}؟ إنما هو: ولم يَلْبِسوا إيمانَهم بشركٍ .

Bize Nasr b. Alî el-Cehdamî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim, Ali b. Zeyd'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den anlattı ki Ömer b. el-Hattâb: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayetini okudu. Onu okuyunca dehşete kapıldı ve Übey b. Ka'b'a gelerek: ‘Ey Ebü'l-Münzir! Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet okudum, kim kurtulabilir ki?’ dedi. [Übey]: ‘O nedir?’ diye sordu. [Ömer] ayeti ona okudu ve: ‘Hangimiz nefsine zulmetmez ki?’ dedi. [Übey] dedi ki: ‘Allah seni bağışlasın! Yüce Allah'ın: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurduğunu işitmedin mi? O ancak: “İmanlarına şirk karıştırmayanlar” demektir’ .

حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن حمادِ بنِ سلمةَ، عن عليِّ بنِ زيدِ بن جُدْعانَ، عن يوسُفَ بنِ مِهْرانَ، عن ابنِ عباسٍ، أن عمرَ دخَل منزلَه فقرَأ في المصحفِ، فمرَّ بهذه الآيةِ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. [فَأَتَى أُبَيًّا] فأَخْبَرَه، فقال: يا أميرَ المؤمنين، إنما هو الشركُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı ki Ömer evine girdi ve mushaftan okudu; derken şu ayete rastladı: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar”. [Bunun üzerine Übey'e gelip] ona haber verdi. [Übey]: ‘Ey Müminlerin Emiri! O ancak şirktir’ dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن عليِّ بنِ زيدٍ، عن يوسُفَ بن مِهْرانَ، عن [ابن عباسٍ]، أن عمرَ بنَ الخطابِ كان إذا دخَل بيتَه نشَر المصحفَ فقرَأه، فدخَل ذات يومٍ فقرَأ، فأتَى على هذه الآيةِ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ}. فانْفَتَل، وأَخَذ

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da [İbn Abbâs'tan] naklen anlattı ki Ömer b. el-Hattâb evine girdiği zaman mushafı açar ve onu okurdu. Bir gün [yine eve] girdi ve okudu; derken şu ayete geldi: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır”. [Bunun üzerine yerinden] ayrıldı ve aldı...

رداءَه، ثم أتَى أبيَّ ابنَ كعبٍ، فقال: يا أبا المنذرِ، فتلا هذه الآيةَ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. [وقد تَرَى أنا نَظْلِمُ] ، ونَفْعَلُ ونَفْعَلُ. فقال: يا أميرَ المؤمنين، إن هذا ليس بذاك، يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}. إنما ذلك الشركُ.

sonra Übey b. Ka'b'a gelip: ‘Ey Ebü'l-Münzir!’ dedi ve şu ayeti okudu: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar”. [Ve ekledi]: ‘[Görüyorsun ki bizler zulmediyoruz] ve neler neler yapıyoruz.’ [Übey] dedi ki: ‘Ey Müminlerin Emiri! Bu öyle değildir. Zikri yüce olan Allah: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmaktadır. O ancak şirktir.’

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا ابنُ فُضَيْلٍ، عن مُطَرِّفٍ، عن أبي عثمانَ عمرِو بنِ سالمٍ، قال: قرَأ عمرُ بنُ الخطابِ هذه الآيةَ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. فقال عمرُ: قد أفْلَح مَن لم يَلْبِسْ إيمانَه بظلمٍ. فقال أبيٌّ: يا أميرَ المؤمنين، ذاك الشركُ.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Mutarrif'ten, o Ebû Osmân Amr b. Sâlim'den anlattı, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb şu ayeti okudu: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar”. Bunun üzerine Ömer: ‘İmanına zulüm karıştırmayan kimse gerçekten kurtulmuştur’ dedi. Übey de: ‘Ey Müminlerin Emiri! O şirktir’ dedi.

حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا [أسْباطُ بنُ محمدٍ، عن مُطَرِّفٍ] ، عن ابنِ سالمٍ، قال: قرَأ عمرُ بنُ الخطابِ. فذكَر نحوَه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Esbât b. Muhammed, Mutarrif'ten] , o İbn Sâlim'den anlattı, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb okudu... ve bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي مَيْسَرةَ في قولِه: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ}. قال: بشركٍ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Ebû Meysere'den naklen O'nun: {وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar” kavli hakkında anlattı: [Ebû Meysere]: ‘Şirk ile’ dedi .