Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 15. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقولُ تعالى ذكرُه: فبالعمل الذي عمِلوا، والمنهاجِ الذي سلَكوا، وبالهدى الذي هدَيْناهم، والتوفيق الذي وفَّقْناهم، {اقْتَدِهْ} يا محمدُ، أي: فاعْمَلْ وخُذْ به واسْلُكْه، فإنه عملٌ للهِ فيه رضًا، ومِنْهاجٌ مَن سلَكَه اهْتَدَى.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Onların yaptığı amele, tuttukları yola, kendilerine verdiğimiz hidayete ve eriştirdiğimiz muvaffakiyete; {اقْتَدِهْ} “uy” ey Muhammed! Yani; öyle amel et, onu benimse ve o yolu tut! Zira o, Allah'ın rızasının bulunduğu bir ameldir ve kim o yolu tutarsa doğru yolu bulur.

وهذا التأويلُ على مذهبِ مَن تأَوَّل قولَه: {فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} أنهم الأنبياءُ المُسَمَّوْن في الآياتِ المتقدمةِ، وهو القولُ الذي اخْتَرْناه في تأويلِ ذلك.

Bu tevil; {فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} “Biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır” buyruğunun, önceki ayetlerde isimleri zikredilen peygamberler olduğu şeklinde tevil eden kimsenin mezhebine (görüşüne) göredir. Bu da [ilgili ayetin] tevilinde bizim tercih ettiğimiz görüştür.

وأما على تأويلِ مَن تأَوَّل ذلك أن القومَ الذين وُكِّلوا بها هم أهلُ المدينةِ، أو أنهم هم الملائكةُ، فإنهم جعَلوا قوله: {فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ}. اعتراضًا بينَ الكلامين، ثم ردُّوا قولَه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} على قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ}.

Buna vekil kılınan topluluğun Medine ehli veya melekler olduğunu tevil edenlerin görüşüne göre ise onlar O'nun: {فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} “Eğer şunlar onu inkâr ederlerse, Biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır” kavlini iki söz arasında bir itiraz (ara cümle) kılmışlar, sonra da O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} “İşte onlar Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir, öyleyse sen de onların hidayetine uy” kavlini, {أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ} “İşte onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir” kavline bağlamışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ قولَه: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} إلى قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} يا محمدُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} “Ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık” kavlinden: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} “İşte onlar Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir, öyleyse sen de onların hidayetine uy” kavline kadar [zikredilenlere uy] ey Muhammed!

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} يا محمدُ، {فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} ولا تَقْتَدِ بهؤلاء .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} “İşte onlar Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir” ey Muhammed; {فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} “öyleyse sen de onların hidayetine uy” kavli hakkında: ‘Şunlara uyma!’ dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثني أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: ثم رجَع إلى النبيِّ ﷺ فقال، {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ}.

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} “İşte onlar Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir, öyleyse sen de onların hidayetine uy”.

حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ثم قال في الأنبياء الذين سمَّاهم في هذه الآيةِ: {فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} .

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Sonra bu ayette isimlerini saydığı peygamberler hakkında: {فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} “öyleyse sen de onların hidayetine uy” buyurdu .

ومعنى الاقْتِداءِ في كلامِ العربِ، بالرجلِ، اتباعُ أَثَرِه، والأخذُ بهديهِ، يقالُ: فلانٌ يَقْدُو فلانًا. إذا نحا نحوَه، واتَّبَع أثرَه، قِدَةً وقُدْوةً وقِدْوةً [وقِديةً].

Arap kelâmında bir kişiye “iktidâ” etmenin anlamı; onun izini takip etmek ve onun yolunu benimsemektir. Bir kimse bir başkasının yolunu tutup onun izinden gittiğinde; *kıdeh* (قِدَة), *kudveh* (قُدْوة), *kıdveh* (قِدْوة) [ve *kıdye* (قِدية)] masdarlarıyla “فلانٌ يَقْدُو فلانًا” (Falanca, filancaya iktida etti/uydu) denir.

القولُ في تأويل قوله: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (٩٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (٩٠)} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür'” kavlinin tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء الذين أمَرْتُك أن تُذكِّرَهم بآياتي أن تُبْسَلَ نفسٌ بما كسَبَت مِن مشركي قومِك يا محمدٌ: لا أسألُكم على تذكيري إياكم، والهدى الذي أَدْعُوكم إليه، والقرآنِ الذي جئْتُكم به، عِوَضًا أَعْتاضُه منكم عليه، وأجْرًا أخُذُه منكم، وما ذلك مني إلا تذكيرٌ لكم، ولكلِّ مَن كان مثلَكم، ممَّن هو مقيمٌ على باطلٍ - بأسَ اللهِ أن يَحُلَّ بكم، وسَخَطَه أن يَنْزِلَ بكم، على شركِكم به وكفرِكم، وإنذارٌ لجميعِكم، بينَ يَديْ عذابٍ شديدٍ؛ لتَذَّكَّروا وتَنْزَجِروا.

Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavminin müşriklerinden olup da kendilerine bir nefsin kazandığı şey yüzünden helake sürüklenmemesi için ayetlerimle hatırlatmada bulunmanı emrettiğim o kimselere de ki: Ben size bu hatırlatmam, sizi davet ettiğim hidayet ve size getirdiğim Kur'an karşılığında sizden alacağım bir bedel ve sizden alacağım bir ücret istemiyorum. Bu benim tarafımdan, sizin ve sizin gibi batıl üzere duran herkes için -O'na ortak koşmanız ve inkârınız sebebiyle Allah'ın azabının başınıza gelmesini ve gazabının üzerinize inmesini- hatırlatmaktan ve öğüt alıp sakınasınız diye şiddetli bir azabın öncesinde hepinize yönelik bir uyarıda bulunmaktan başka bir şey değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavlinin tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}: وما أجَلُّوا اللهَ حقَّ إجْلالِه، ولا عظَّمُوه حقَّ تعظيمِه، {إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: حينَ قالوا: لم يُنْزِلِ اللهُ على آدميٍّ كتابًا ولا وحيًا.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler”; yani Allah'ı hakkıyla yüceltmediler ve O'na hakkıyla saygı göstermediler. {إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde”; yani ‘Allah hiçbir insanoğluna bir kitap veya bir vahiy indirmemiştir’ dedikleri vakit [böyle yaptılar].

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}. وفي تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: كان قائلُ ذلك رجلًا من اليهودِ.

Tevil ehli, O'nun: {إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde” kavliyle kastedilen kimse ve bunun tevili hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunu söyleyen kimse Yahudilerden bir adamdı.

ثم اخْتَلَفوا في اسمِ ذلك الرجلِ؛ فقال بعضُهم: كان اسمُه مالكَ بنَ الصَّيْفِ. وقال بعضُهم: كان اسمُه فِنْحاصَ.

Sonra o adamın ismi hakkında da ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: Onun ismi Mâlik b. es-Sayf idi. Bazısı da dedi ki: Onun ismi Fınhâs idi.

واخْتَلَفوا أيضًا في السببِ الذي مِن أجلِه قال ذلك.

Bunu söylemesinin sebebi hakkında da ihtilaf ettiler.

ذكرُ مَن قال: كان قائلُ ذلك مالكَ بنَ الصَّيْفِ

Bunu söyleyenin Mâlik b. es-Sayf olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفر بن أبي المُغيرةِ، عن سعيدِ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb el-Kummî, Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o Saîd

ابن جبيرٍ، قال: جاء رجلٌ مِن اليهود يقالُ له: مالكُ بنُ الصيفِ. يُخاصِمُ النبيَّ ﷺ، فقال له النبيُّ ﷺ: "أَنْشُدُك بالذي أَنْزَل التوراةَ على موسى، أَمَا تَجِدُ في التوراةِ أن اللهَ يُبْغِضُ الحَبْرَ السَّمينَ؟ ". وكان حبرًا سَمينًا، فغضِب، فقال: واللَّهِ ما أَنْزَل اللهُ على بشرٍ من شيءٍ. فقال له أصحابُه الذين معه: ويحَك، ولا موسى؟ فقال: واللهِ ما أَنْزَل اللهُ على بشرٍ من شيءٍ. فأَنْزَلَ اللهُ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى} الآية .

b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Yahudilerden kendisine Mâlik b. es-Sayf denilen bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmaya geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Musa'ya Tevrat'ı indiren adına sana soruyorum: Tevrat'ta Allah'ın şişman din adamına (habr) buğzettiğini bulmuyor musun?” buyurdu. Kendisi de şişman bir din adamıydı. Bunun üzerine öfkelendi ve: ‘Vallahi Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir’ dedi. Yanındaki arkadaşları ona: ‘Yazıklar olsun sana, Musa'ya da mı [indirmedi]?’ dediler. O da: ‘Vallahi Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir’ dedi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: 'Musa'nın getirdiği o Kitabı kim indirdi?'” ayetini indirdi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عكرمةَ قوله: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İkrime'den O'nun: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavli hakkında nakletti;

قال: نزَلَت في مالكِ بن الصيفِ، كان مِن قُرَيْظةَ، مِن أحبارِ يهودَ. {قُلْ} يا محمدُ: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} الآية .

[İkrime] dedi ki: [Bu ayet] Kurayza'dan Yahudi din adamlarından biri olan Mâlik b. es-Sayf hakkında indi. De ki: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} “Musa'nın insanlara bir nur ve bir hidayet olarak getirdiği Kitabı kim indirdi?” ayeti .

ذكرُ مَن قال: نزَلَت في فِنْحاصَ اليهوديِّ

Bunun Yahudi Fınhâs hakkında indiğini söyleyenlerin zikri:

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}. قال: قال فِنْحاصُ اليهوديُّ: ما أَنْزَل اللهُ على محمدٍ مِن شيءٍ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler”; [es-Süddî] dedi ki: Yahudi Fınhâs: ‘Allah Muhammed'e hiçbir şey indirmemiştir’ dedi .

وقال آخَرون: بل عُنِي بذلك جماعةٌ من اليهودِ سأَلوا النبيَّ ﷺ آياتٍ مثلَ آياتِ موسى.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Mûsâ'nın mucizeleri gibi mucizeler isteyen Yahudilerden bir topluluk kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا يونُسُ، قال: ثنا أبو مَعْشَرٍ المَدَنيُّ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ، قال: جاء ناسٌ مِن يهودَ إلى النبيِّ ﷺ وهو مُحْتَبٍ، فقالوا: يا أبا القاسمِ، ألَا تَأْتِينا بكتابٍ مِن السماءِ كما جاء به موسى ألواحًا يَحْمِلُها مِن عندِ اللهِ؟ فَأَنْزَل اللهُ: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} الآية [النساء: ١٥٣] فَجَثَا رجلٌ مِن يهودَ فقال: ما أنْزَل اللهُ عليك، ولا على موسى، ولا على عيسى، ولا على أحدٍ شيئًا، فأنْزَل اللهُ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. قال محمدُ بنُ كعبٍ: ما علِموا كيف اللهُ إذ قالوا: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا}. فحلَّ رسولُ الله ﷺ حُبْوتَه، وجعَل يقولُ: "ولا على أحدٍ" !

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer el-Medenî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti; dedi ki: Yahudilerden bazı insanlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihtiba halinde (dizlerini karnına çekip oturmuş) iken ona geldiler ve: ‘Ey Ebe'l-Kâsım, Musa'nın Allah katından taşıdığı levhalar gibi getirdiği gibi sen de bize gökten bir kitap getiremez misin?’ dediler. Bunun üzerine Allah: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor. Nitekim Musa'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: 'Allah'ı bize açıkça göster' demişlerdi” ayetini [en-Nisâ: 153] indirdi. Bunun üzerine Yahudilerden bir adam diz çöktü ve: ‘Allah sana da Musa'ya da İsa'ya da hiç kimseye de hiçbir şey indirmemiştir’ dedi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” ayetini indirdi. Muhammed b. Ka'b dedi ki: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' [dediklerinde]. De ki: 'Musa'nın bir nur olarak getirdiği Kitabı kim indirdi?'” dediklerinde Allah'ın [kadrinin] nasıl olduğunu bilemediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihtiba oturuşunu çözdü ve: “Hiç kimseye de mi?” demeye başladı !

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} إلى قولِه: {فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ}: هم اليهودُ والنصارى، قومٌ آتاهم اللهُ علمًا فلم يَقْتَدوا به، ولم يَأْخُذوا به، ولم يَعْمَلُوا به، فذمَّهم اللهُ في عملِهم ذلك. ذُكِر لنا أن أبا الدرداءِ ﵁ كان يقولُ: إن مِن أكثرِ ما أنا مخاصَمٌ به غدًا، أن يُقالَ: يا أبا الدرداءِ، قد علِمْتَ، فماذا عمِلْتَ فيما علِمْتَ؟

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” ayetinden {فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ} “Daldıkları bataklıkta oynayadursunlar” kavline kadar [olan kısım hakkında şöyle dedi]: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. [Onlar,] Allah'ın kendilerine ilim verdiği, fakat ona uymadıkları, onu benimsemedikleri ve onunla amel etmedikleri bir topluluktur; bu sebeple Allah onları bu yaptıklarından ötürü yermiştir. Bize bildirildiğine göre Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh şöyle derdi: “Yarın [kıyamet gününde] aleyhime en çok hasımlık edilecek konulardan biri: 'Ey Ebû'd-Derdâ! [Hakkı] bildin; peki bildiğinle ne amel ettin?' denilmesidir.”

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}. يعني: من بني إسرائيلَ، قالت اليهودُ: يا محمدُ، أَنْزَل اللهُ عليك كتابًا؟ قال: "نعم". قالوا: واللهِ ما أَنْزَلَ اللهُ من السماءِ كتابًا. فأَنْزَلَ اللهُ: {قُلْ} يا محمدُ: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} إلى قولِه: {وَلَا آبَاؤُكُمْ}. قال: "اللهُ أنْزَله" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavli hakkında nakletti; yani İsrâiloğullarından [olanlar kastedilmiştir]. Yahudiler: ‘Ey Muhammed, Allah sana bir kitap indirdi mi?’ dediler. O: “Evet” buyurdu. Onlar: ‘Vallahi Allah gökten bir kitap indirmemiştir’ dediler. Bunun üzerine Allah: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} “Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği Kitabı kim indirdi?” kavlinden {وَلَا آبَاؤُكُمْ} “ne de babalarınız” kavline kadar indirdi. [Peygamber]: “Onu Allah indirdi” buyurdu .

وقال آخَرون: هذا خبرٌ من اللهِ جلَّ ثناؤُه عن مُشْرِكي قريشٍ أنهم قالوا: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, övgüsü yüce olan Allah'ın Kureyş müşriklerinden, onların: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” dediklerine dair bir haberidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ: إنه سمِع مُجاهدًا يقولُ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}: قالها مُشْرِكو قريشٍ. قال: وقولُه: (قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الكتابَ الذي جاء به موسى نورًا وهدًى للناسِ يَجْعَلُونَه قراطِيسَ يُبْدُونَها ويُخْفُونَ كَثِيرًا) . قال: هم يهودُ الذين يُبْدُونها ويُخْفُون كثيرًا، قال: وقولُه: {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ}. قال: هذه للمسلمين .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'i şöyle derken işittiğini söyledi: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler”; bunu Kureyş müşrikleri söyledi. [Mücâhid] dedi ki: O'nun: (De ki: 'Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz o Kitabı kim indirdi?') kavli hakkında: Onlar, onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklayan ve çoğunu gizleyen Yahudilerdir, dedi. [Mücâhid] dedi ki: O'nun: {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} “Gerek sizin gerekse babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” kavli hakkında: Bu, Müslümanlaradır, dedi .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. قال: هم الكفارُ، لم

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler”. Dedi ki: Onlar kâfirlerdir, [onlar]...

يُؤْمِنوا بقدرةِ الله عليهم، فمَن آمَن أن اللهَ على كلِّ شيءٍ قديرٌ، فقد قدَر اللهَ حَقَّ قَدْرِه، ومَن لم يُؤْمِنُ بذلك فلم يَقْدُرِ اللهَ حقَّ قدرِه .

... Allah'ın kendileri üzerindeki kudretine inanmadılar. Kim Allah'ın her şeye kâdir olduğuna inanırsa Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir etmiş olur; kim de buna inanmazsa Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir etmemiş olur .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. يقولُ: مُشْرِكو قريشٍ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” [ayeti hakkında]: Kureyş müşrikleridir, demektedir .

وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ في تأويلِ ذلك قولُ مَن قال: عُنِي بذلك: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. مُشركو قريشٍ. وذلك أن ذلك في سياقِ الخبرِ عنهم أولًا، فأن يكونَ ذلك أيضًا خبرًا عنهم، أشبهُ مِن أن يَكونَ خبرًا عن اليهودِ ولمَّا يَجْرِ لهم ذكرٌ يكونُ هذا به متصلاً، مع ما في الخبر عمَّن أخْبَر اللهُ عنه في هذه الآيةِ مِن إنكارِه أن يكونَ اللهُ أَنْزَل على بشرٍ شيئًا من الكتبِ، وليس ذلك مما تَدِينُ به اليهودُ، بل المعروفُ من دينِ اليهودِ الإقرارُ بصُحُفِ إبراهيمَ وموسى وزَبورِ داودَ، وإذا لم يَكُنْ بما رُوِي مِن الخبرِ، بأن قائلَ ذلك كان رجلًا من اليهودِ، خبرٌ صحيحٌ متصلُ السندِ، ولا كان على أن ذلك كان كذلك مِن أهلِ التأويل إجماعٌ، وكان الخبرُ مِن أولِ السورةِ ومُبْتَدَئِها إلى هذا الموضعِ خبرًا عن المشركين مِن عبَدةِ الأوثانِ، وكان قولُه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} موصولاً بذلك غيرَ مفصولٍ منه، لم يَجُزْ لنا أن نَدَّعِيَ أن ذلك مصروفٌ عما هو به موصولٌ، إلا بحجةٍ يَجبُ التسليمُ لها من خبرٍ أو عقلٍ.

Bu husustaki tefsirde doğruya en yakın olan görüş; {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” [ifadesiyle] Kureyş müşriklerinin kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. Çünkü bu, başlangıçta onlardan haber veren bir bağlam içindedir; dolayısıyla bunun da onlardan bir haber olması, haklarında kendisiyle bağlantı kurulacak bir zikir henüz geçmemişken Yahudilerden bir haber olmasından daha uygundur. Bununla birlikte, Allah'ın bu ayette kendisinden haber verdiği kimselerin, Allah'ın bir beşere kitaplardan herhangi bir şey indirmiş olmasını inkâr ettikleri zikredilmektedir; oysa bu, Yahudilerin inandığı bir şey değildir. Bilakis Yahudilerin dininden bilinen şey, İbrahim ve Musa'nın sahifelerini ve Davud'un Zebur'unu ikrar etmektir. Bunu söyleyenin Yahudilerden bir adam olduğuna dair rivayet edilen haber sahih ve muttasıl senetli bir haber olmadığına ve tefsir ehli arasında da bunun böyle olduğuna dair bir icma bulunmadığına, surenin başından ve başlangıcından bu yere kadar olan haber putperest müşrikler hakkında olduğuna ve O'nun: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavli de bundan kopuk olmayıp ona bağlı olduğuna göre; naklî veya aklî olarak boyun eğilmesi gereken bir delil olmaksızın, bunun bağlı olduğu bağlamdan çevrildiğini iddia etmemiz bize caiz olmaz.

ولكني أَظُنُّ أن الذين تأوَّلوا ذلك خبرًا عن اليهودِ، وجَدوا قولَه: (قُلْ مَن أَنْزَل الكتابَ الذي جاء به موسى نورًا وهدى للناسِ يَجْعَلونه قَراطِيسَ يُبْدُونها ويُخْفُون

Fakat ben öyle zannediyorum ki bunu Yahudiler hakkında bir haber olarak tevil edenler, O'nun: (De ki: Mûsâ'nın insanlar için bir nur ve hidayet olarak getirdiği, onların parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açığa vurdukları ve gizledikleri

كثيرًا وعُلِّمْتُم ما لم تَعْلَموا أنتم ولا آباؤكم) فوجَّهوا تأويلَ ذلك إلى أنه لأهلِ التوراةِ، فقرَءُوه على وجه الخطاب لهم: {تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} فجعلوا ابتداءَ الآيةِ خبرًا عنهم، إذ كانت خاتمتُها خطابًا لهم عندَهم. وغيرُ ذلك من التأويل والقراءةِ أشبهُ بالتنزيل؛ لِما وصَفْتُ قبلُ مِن أن قولَه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. في سياقِ الخبرِ عن مُشْرِكي العربِ وعَبَدة الأوثان، وهو به متصلٌ، فالأولى أن يكون ذلك خبرًا عنهم.

ve gerek sizin gerekse babalarınızın bilmediği şeylerin size öğretildiği [o Kitabı kim indirdi?]') kavlini bulmuşlar ve bunun tefsirini Tevrat ehline yönelterek onlara hitap tarzında: {تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} “Siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz. Gerek sizin gerekse babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” şeklinde okumuşlardır; böylece ayetin sonunun kendilerine göre onlara hitap olması sebebiyle ayetin başını da onlardan bir haber kılmışlardır. Bundan başka olan tefsir ve kıraat ise indirilişe daha uygundur; zira daha önce açıkladığım üzere O'nun: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavli, Arap müşriklerinden ve putperestlerden haber veren bağlam içindedir ve onunla bağlantılıdır. Dolayısıyla bunun onlardan bir haber olması en evla olandır.

والأصوبُ مِن القراءة في قوله: (يَجْعَلونه قراطيسَ يُبْدُونها ويُخْفُون كثيرًا).

O'nun: (Onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorlar, bir kısmını açıklayıp çoğunu gizliyorlar) kavlindeki kıraatlerin en doğrusu;

أن يَكونَ بالياءِ لا بالتاءِ، على معنى أن اليهودَ يَجْعَلونه قراطيسَ يُبْدُونها ويُخْفُون كثيرًا، ويكونَ الخطابُ بقوله: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ} لمُشْركي قريشٍ، وهذا هو المعنى الذي قصده مجاهدٌ إن شاء اللهُ في تأويل ذلك، وكذلك كان يَقْرَأُ.

Yahudilerin onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladıkları ve çoğunu gizledikleri anlamında [tâ ile değil] yâ ile olması ve: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ} “De ki: Kitabı kim indirdi?” kavliyle yapılan hitabın da Kureyş müşriklerine olmasıdır. Bu, inşallah Mücâhid'in bunun tefsirinde kastettiği anlamdır ve o da böyle okumaktaydı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن أيوبَ، عن مجاهدٍ أنه كان يَقْرَأُ هذا الحرفَ: (يَجْعَلونه قَراطِيسَ يُبْدُونها ويُخْفُون كثيرًا).

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Eyyûb'dan, o da Mücâhid'den nakletti ki kendisi bu harfi (kelimeyi): (Onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorlar, bir kısmını açıklayıp çoğunu gizliyorlar) şeklinde okurdu.

القول في تأويلِ قولِه: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا}.

O'nun: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا} “De ki: 'Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz Kitabı kim indirdi?'” kavlinin tefsiri:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لمُشركي قومِك القائلين لك: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا}. يعني: جَلاءً وضِياءً مِن ظُلْمةِ الضَّلالةِ، {وَهُدًى لِلنَّاسِ}. يقولُ: بيانًا للناسِ، يُبَيِّنُ لهم به الحقَّ من الباطلِ، فيما أشْكَل عليهم مِن أمرِ دينهم، (يَجْعَلونه قَرَاطِيسَ يُبْدُونها).

Zikri yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed, kavminden sana: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” diyen o müşriklere: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا} “Musa'nın bir nur olarak getirdiği Kitabı kim indirdi?” Yani sapıklık karanlığından [kurtaran] bir aydınlık ve ışık olarak; {وَهُدًى لِلنَّاسِ} “ve insanlara bir hidayet olarak”. Şöyle buyurmaktadır: Dinleri konusunda kendilerine karışık gelen hususlarda hak ile batılı kendisiyle onlara açıklayan, insanlar için bir beyan olarak [getirdiği o Kitabı kim indirdi?]; (onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorlar, bir kısmını açıklıyorlar).

فمَن قرأ ذلك: {تَجْعَلُونَهُ} جَعَله خطابًا لليهودِ، على ما بيَّنْتُ مِن تأويلِ مَن

Bunu {تَجْعَلُونَهُ} “onu yapıyorsunuz” şeklinde [tâ ile] okuyan kimse, bunu böyle tefsir edenlerin tefsirini açıkladığım üzere Yahudilere bir hitap kılmıştır.

تأَوَّل ذلك كذلك. ومَن قرَأه بالياء: (يَجْعَلونه) فتأويلُه في قراءتِه: يَجْعَلُه أهلُه قَراطيس.

Bunu yâ ile: (onu yapıyorlar) şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre tefsiri ise: 'Onun ehli onu parça parça kâğıtlar haline getirir' şeklindedir.

وجرَى الكلامُ في (يُبْدونها) بذكرِ القراطيس، والمرادُ منه المكتوبُ في القَراطيس. يُرادُ: يُبْدون كثيرًا مما يَكْتُبون في القراطيسِ فيُظهِرونه للناسِ، ويُخْفُون كثيرًا مما يُثْبِتونه في القَراطيسِ فيُسِرُّونه ويَكْتُمونه الناسَ.

(Bir kısmını açıklıyorlar) sözündeki ifade kâğıtların zikri üzerinden akıp gitmiştir; bundan murat ise kâğıtlara yazılan şeydir. Kastedilen şudur: Kâğıtlara yazdıkları şeylerin birçoğunu açıklarlar, yani insanlara gösterirler; kâğıtlara kaydettikleri şeylerin çoğunu da gizlerler, yani onu sır tutar ve insanlardan saklarlar.

ومما كانوا يَكْتُمونه إياهم ما فيها مِن أمرِ محمدٍ ﷺ ونبوتِه.

Onlardan sakladıkları şeylerden biri de onda yer alan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu ve onun peygamberliğidir.

كالذي حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفة، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: (قَراطيسَ يُبدونها ويُخفون كثيرًا). اليهودُ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: (Parça parça kâğıtlar haline getirirler; bir kısmını açıklarlar, çoğunu da gizlerler) [ifadesi hakkında]: 'Onlar Yahudilerdir' dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عكرمةَ: قلْ يا محمد: (مَن أنْزَل الكتابَ الذي جاء به موسى نورًا وهدًى للناسِ يَجْعَلونه قَراطيسَ يُبْدُونها). يعني يهودَ؛ لِمَا أظْهَرُوا مِن التوراةِ، (ويُخْفُون كثيرًا) مما أخْفَوْا مِن ذكرِ محمدٍ ﷺ وما أُنْزِل عليه. قال ابنُ جُرَيْجٍ: وقال عبدُ اللهِ ابنُ كثيرٍ: إنه سمِع مجاهدًا يقولُ: (يَجْعَلونه قَراطيسَ يُبْدُونها ويُخْفون كثيرًا).

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den nakletti: De ki ey Muhammed: (Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, onların parça parça kâğıtlar haline getirdiği, bir kısmını açıkladığı [Kitabı kim indirdi?]). Yani Tevrat'tan açığa vurdukları şeyler sebebiyle Yahudileri [kastetmektedir]; (çoğunu da gizlerler) [ifadesiyle ise] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrinden ve ona indirilenlerden gizlediklerini [kastetmektedir]. İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'i şöyle derken işittiğini söyledi: (Onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorlar, bir kısmını açıklayıp çoğunu gizliyorlar).

قال: هم يهودُ الذين يُبْدُونها ويُخْفون كثيرًا.

[Mücâhid] dedi ki: Onlar, onu parça parça kâğıtlar haline getiren, bir kısmını açıklayıp çoğunu gizleyen Yahudilerdir.

القولُ في تأويلِ قوله: {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)}.

O'nun: {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)} “Gerek sizin gerekse babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi. 'Allah' de, sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar” kavlinin tefsiri:

يقولُ تعالى ذكرُه: وعلَّمَكم اللهُ جلَّ ثناؤُه بالكتابِ الذي أنْزَله إليكم {مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ} مِن أخبارِ من قبلَكم، ومِن أنباءِ من بعدَكم، وما هو كائنٌ في

Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Şânı yüce olan Allah, size indirdiği Kitap ile {مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ} “sizin bilmediğiniz şeyleri”; sizden öncekilerin haberlerinden, sizden sonrakilerin havadislerinden ve

معادِكم يوم القيامةِ، {وَلَا آبَاؤُكُمْ}. يقولُ: ولم يَعْلَمْه آباؤُكم أَيُّها المؤمنون بالله من العربِ وبرسوله ﷺ.

kıyamet günündeki dönüşünüzde olacak şeylerden size öğretti; {وَلَا آبَاؤُكُمْ} “ne de babalarınız”. Şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden Araplar, bunu babalarınız da bilmiyordu.

كالذي حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن أيوب، عن مجاهدٍ: {وَعُلِّمْتُمْ} معشرَ العربِ {مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Eyyûb'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {وَعُلِّمْتُمْ} “Size öğretildi” ey Arap topluluğu, {مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} “gerek sizin gerekse babalarınızın bilmediği şeyler” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ: إنه سمع مُجاهدًا يقولُ في قولِه: {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ}. قال: هذه للمسلمين .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'i O'nun: {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} “Gerek sizin gerekse babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” kavli hakkında şöyle derken işittiğini söyledi: Bu, Müslümanlaradır .

وأما قولُه: {قُلِ اللَّهُ}. فإنه أمرٌ من الله جلَّ ثناؤُه نبيَّه محمدًا ﷺ أَن يُجِيبَ استفهامَه هؤلاء المشركين عما أمَره باستفهامِهم عنه بقولِه: (قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الكتابَ الذي جاء به موسى نورًا وهدًى للناسِ يَجْعَلُونه قراطيسَ يُبْدُونَهَا ويُخْفُونَ كثيرًا).

O'nun: {قُلِ اللَّهُ} “'Allah' de” kavline gelince; bu, övgüsü yüce olan Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (De ki: 'Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, onların parça parça kâğıtlar haline getirdiği, bir kısmını açıklayıp çoğunu gizlediği Kitabı kim indirdi?') kavliyle bu müşriklere sormasını emrettiği soruyu bizzat kendisinin cevaplandırmasını emretmesidir.

بقيلِه: {اللَّهُ}. كأمْرِه إياه في موضعٍ آخَرَ في هذه السورةِ بقولِه: (قُل مَن يُنَجيكُم مِن ظُلُماتِ البرِ والبحرِ تدعُونَهُ تَضَرُّعًا وخفيةً لَئِن أَنجَيْتَنَا من هذهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين) [الأنعام: ٦٣] فأمَرَه باستفهامِ المشركين عن ذلك، كما أمَرَه باستفهامِهم إذ قالوا: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} عمَّن أنْزَل الكتابَ الذي جاء به موسى، نورًا وهدًى للناسِ، ثم أمَرَه بالإجابةِ عنه هنالك بقيلِه: {قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} [الأنعام: ٦٤] كما أمَرَه بالإجابةِ هاهنا عن ذلك بقيلِه: اللهُ أَنْزَلَه على موسى.

{اللَّهُ} “'Allah'” demesiyle [cevaplandırmasını emretmesidir]. Bu, O'nun bu surenin başka bir yerinde: {قُل مَن يُنَجيكُم مِن ظُلُماتِ البرِ والبحرِ تدعُونَهُ تَضَرُّعًا وخفيةً لَئِن أَنجَيْتَنَا من هذهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين} “De ki: 'Bizi bundan kurtarırsan elbette şükredenlerden olacağız' diye O'na gizlice ve yalvara yakara dua ettiğinizde, sizi karanın ve denizin karanlıklarından kim kurtarır?” [el-En'âm: 63] kavliyle emrettiği gibidir. Nitekim onlar: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” dediklerinde Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği Kitabı kimin indirdiğini müşriklere sormasını emrettiği gibi, orada da bu hususu müşriklere sormasını emretmiştir. Sonra orada: {قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} “De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır, sonra da siz ortak koşarsınız'” [el-En'âm: 64] kavliyle buna cevap vermesini emrettiği gibi; burada da buna, Musa'ya onu Allah'ın indirdiğini söyleyerek cevap vermesini emretmiştir.

كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابن عباس: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ}. قال: اللهُ أَنْزَلَه .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} “De ki: 'Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği Kitabı kim indirdi?'” [ayeti hakkında İbn Abbâs]: 'Onu Allah indirdi' dedi .

ولو قيل: معناه: قلْ: هو اللهُ. على وجهِ الأمرِ مِن اللهِ له بالخبرِ عن ذلك، لا على وجهِ الجوابِ - إذ لم يَكُنْ قولُه: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ} مسألةً مِن المشركين لمحمدٍ ﷺ، فيَكونَ قولُه: {قُلِ اللهُ} جوابًا لهم عن مسألتِهم، وإنما هو أمرٌ مِن اللهِ لمحمدٍ بمسألةِ القومِ: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ}، فيَجِبُ أن يكونَ الجوابُ منهم غيرَ الذي قاله ابنُ عباسٍ مِن تأويلِه - كان جائزًا؛ مِن أجلِ أنه استفهامٌ، ولا يَكونُ للاستفهامِ جوابٌ، وهو الذي اخْتَرْنا من القولِ في ذلك؛ لِمَا بيَّنا.

Eğer: Bunun anlamı, bir cevap tarzında değil de Allah'ın ona bunu bildirmesini emretmesi tarzında: 'De ki: O Allah'tır' demektir; zira O'nun: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ} “De ki: 'Kitabı kim indirdi?'” kavli müşriklerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sorusu değildir ki {قُلِ اللهُ} “'Allah' de” kavli onların sorusuna bir cevap olsun; bu ancak Allah'ın Muhammed'e o kavme: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ} “Kitabı kim indirdi?” diye sormasını emretmesidir, dolayısıyla cevabın İbn Abbâs'ın tefsirinde söylediğinden başka olarak onlardan gelmesi gerekir, denilseydi; bu da caiz olurdu; çünkü bu bir istifhamdır (sorudur) ve istifhamın [soran tarafından] cevabı olmaz. Açıkladığımız sebeplerden ötürü bu hususta tercih ettiğimiz görüş de budur.

وأما قولُه: {ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ}. فإنه يقولُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ثم ذَرْ هؤلاء المشركين العادِلِين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ - بعدَ احتجاجِك عليهم في قيلِهم: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ}. بقولِك: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ}. وإجابتِك ذلك بأن الذي أَنْزَلَه اللهُ الذي أَنْزَل عليك كتابَه - {فِي خَوْضِهِمْ}. يعني: فيما يَخُوضُون فيه من باطلِهم وكفرِهم باللهِ وآياتِه، {يَلْعَبُونَ}. يقولُ: يَسْتَهْزِئون ويَسْخَرون.

O'nun: {ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ} “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar” kavline gelince; Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Putları ve heykelleri Rablerine denk tutan bu müşrikleri —onların: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” sözlerine karşı senin: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} “Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği Kitabı kim indirdi?” sözünle aleyhlerine delil getirmenden ve buna, onu indirenin sana Kitabını indiren Allah olduğu şeklinde cevap vermenden sonra— {فِي خَوْضِهِمْ} “daldıkları şeyde”, yani içine daldıkları batıllarında, Allah'ı ve ayetlerini inkârlarında bırak; {يَلْعَبُونَ} “oynayadursunlar”. Şöyle buyurmaktadır: Alay edip eğlenedursunlar.

وهذا من اللهِ وعيدٌ لهؤلاء المشركين وتهدُّدٌ لهم، يقولُ اللهُ جلَّ ثناؤُه: ثم دَعْهم لاعِبِين يا محمدُ، فإني مِن وراءِ ما هم فيه مِن استهزائِهم بآياتي بالمِرْصادِ، وأُذِيقُهم بأسي، وأُحِلُّ بهم إن تَمادَوْا فِي غَيِّهِم سَخَطي.

Bu, Allah'tan bu müşriklere bir tehdit ve bir gözdağıdır . Övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra onları oynayadursunlar diye bırak ey Muhammed! Zira Ben, ayetlerimle alay etmelerinin ardında onları gözetlemekteyim; azabımı onlara tattıracağım ve eğer azgınlıklarında ısrar ederlerse gazabımı başlarına indireceğim.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا}.

Allah Teâlâ'nın: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayan, şehirlerin anasını [Mekke'yi] ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه: وهذا القرآنُ يا محمدُ {كِتَابٌ}. وهو اسمٌ من أسماءِ القرآنِ، قد بيَّنْتُه وبيَّنْتُ معناه فيما مضى قبلُ، بما أغْنَى عن إعادتِه . ومعناه: مكتوبٌ، فوُضِع "الكتابُ" مكانَ "المكتوبِ".

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, bu Kur'an bir {كِتَابٌ} “Kitaptır”. O, Kur'an'ın isimlerinden bir isimdir; onu ve anlamını daha önce tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştım . Anlamı: 'yazılmış olan' demektir; böylece "el-Mektûb" (yazılmış) yerine "el-Kitâb" konulmuştur.

{أَنْزَلْنَاهُ}. يقولُ: أَوْحَيْناه إليك، {مُبَارَكٌ} وهو مُفاعَلٌ مِن البركةِ، {مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} يقولُ: صدَّق هذا الكتابُ ما قبلَه من كتبِ اللهِ التي أنْزَلها على أنبيائِه قبلَك، لم يُخالِفْها [دلالةً ومعنًى] ، نورًا وهدًى للناسِ. يقولُ: هو الذي أنْزَل إليك يا محمدُ هذا الكتابَ مُبارَكًا مُصَدِّقًا كتابَ موسى وعيسى وغيرَ ذلك مِن كتبِ اللهِ، ولكنه جلَّ ثناؤُه ابْتَدَأ الخبرَ عنه، إذ كان قد تقَدَّم الخبرُ عن ذلك ما يَدُلُّ على أنه [به مُتَّصِلٌ] ، فقال: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ} إليك، {مُبَارَكٌ}، ومعناه: وكذلك أنْزَلْتُ إليك كتابي هذا مبارَكًا، كالذي أَنْزَلْتُ مِن التوراةِ إلى موسى هدًى ونورًا.

{أَنْزَلْنَاهُ} “Onu indirdik”. Şöyle buyurmaktadır: Onu sana vahyettik; {مُبَارَكٌ} “mübarektir”, bu kelime 'bereket' kökünden müfâ'al veznindedir; {مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendinden öncekileri doğrulayıcıdır”. Şöyle buyurmaktadır: Bu Kitap, insanlar için bir nur ve hidayet olarak senden önce peygamberlerine indirdiği Allah'ın kitaplarından kendinden öncekileri [delalet ve anlam bakımından] onlara muhalefet etmeksizin doğrulamıştır . Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, Musa'nın, İsa'nın Kitabını ve Allah'ın diğer kitaplarını doğrulayan bu mübarek Kitabı sana indiren O'dur. Fakat övgüsü yüce olan Allah, bundan önce geçen haberde onun [kendisine bağlı olduğuna] delalet eden şey bulunduğu için söze onunla başlamış ve: Sana {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ} “Bu indirdiğimiz bir Kitaptır”, {مُبَارَكٌ} “mübarektir” buyurmuştur. Anlamı şudur: Musa'ya bir hidayet ve nur olarak indirdiğim Tevrat gibi, bu Kitabımı da sana mübarek olarak öylece indirdim.

وأما قولُه: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا}. فإنه يقولُ: أَنْزَلْنا إليك يا محمدُ هذا الكتابَ مُصَدِّقًا ما قبلَه مِن الكتبِ، ولتُنْذِرَ به عذابَ اللهِ وبأسَه مَن في أمِّ القرى، وهي مكةُ، {وَمَنْ حَوْلَهَا} شرقًا وغربًا، مِن العادِلِين بربِّهم غيرَه مِن الآلهةِ والأندادِ، والجاحِدِين برسلِه، وغيرِهم من أصنافِ الكفارِ.

O'nun: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Ve şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, bu Kitabı kendisinden önceki kitapları doğrulayıcı olarak ve onunla, şehirlerin anası olan Mekke'de bulunanları ve {وَمَنْ حَوْلَهَا} “onun etrafındakileri”, yani doğuda ve batıda Rablerine başka ilahları ve ortakları denk tutanları, O'nun peygamberlerini inkâr edenleri ve diğer kâfir sınıflarını Allah'ın azabı ve şiddetiyle uyarman için sana indirdik.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا}: يعني بـ {أُمَّ الْقُرَى} مكةَ، {وَمَنْ حَوْلَهَا} مِن القرى، إلى المشرقِ والمغربِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için” kavli hakkında nakletti: {أُمَّ الْقُرَى} “şehirlerin anası” ile Mekke'yi, {وَمَنْ حَوْلَهَا} “onun etrafındakiler” ile de doğuya ve batıya kadar olan şehirleri kastetmektedir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا}: وأمُّ القُرَى: مكةُ، ومن حولَها: الأرضُ كلُّها.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için” kavli hakkında nakletti: Şehirlerin anası Mekke'dir; etrafındakiler ise bütün yeryüzüdür.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى}. قال: هي مكةُ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى} “Şehirlerin anasını uyarman için” [ayeti hakkında Katâde]: 'O, Mekke'dir' dedi .

وبه عن مَعْمرٍ، عن قَتادةَ، قال: بلَغَني أن الأرضَ دُحِيَت مِن مكةَ .

Aynı isnatla Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti, dedi ki: Bana yeryüzünün Mekke'den döşenip yayıldığı ulaştı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا}: كنا نُحَدَّثُ أن أمَّ القرى مكةُ، وكنا نُحَدَّثُ أن منها دُحِيَت الأرضُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için” kavli hakkında nakletti: Bize şehirlerin anasının Mekke olduğu anlatılırdı; yine bize yeryüzünün oradan döşenip yayıldığı anlatılırdı.

حدَّثنا محمدُ بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا}: أما أمُّ القرى فهى مكةُ، وإنما سُمِّيت أمَّ

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için” kavli hakkında nakletti: Şehirlerin anasına gelince, o Mekke'dir; şehirlerin anası [olarak] isimlendirilmesi ise yalnızca...

القرى لأنها أولُ بيتٍ وُضِع بها .

oraya ilk Beyt'in konulmuş olmasıdır .

وقد بيَّنا فيما مضَى العلةَ التي مِن أجلِها سُمِّيَت مكةُ أمَّ القرى، بما أغْنَى عن إعادِته في هذا الموضعِ .

Mekke'nin şehirlerin anası olarak isimlendirilmesinin gerekçesini daha önce bu yerde tekrarlamaya ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢)}.

O'nun: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢)} “Ahirete inananlar ona da inanırlar ve onlar namazlarına da devam ederler” kavlinin tefsiri:

يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن كان يُؤْمِنُ بقيامِ الساعةِ والمَعادِ في الآخرة إلى اللهِ، ويُصَدِّقُ بالثوابِ والعقابِ، فإنه يُؤْمِنُ بهذا الكتابِ الذي أَنْزَلْناه إليك يا محمدُ، ويُصَدِّقُ به، ويُقِرُّ بأن اللهَ أَنْزَلَه، ويُحافِظُ على الصلوات المكتوباتِ التي أَمَرَه اللهُ بإقامتِها؛ لأنه مُنْذِرُ مَن بلَغه وعيدُ اللهِ على الكفرِ به، وعلى مَعاصِيه، وإنما يَجْحَدُ به وبما فيه ويُكَذِّبُ، أهلُ التكذيبِ بالمَعادِ، والجُحود لقيامِ الساعةِ؛ لأنه لا يَرْجُو مِن اللهِ إن عمِل بما فيه ثوابًا، ولا يَخافُ إن لم يَجْتَنِبْ ما يَأْمُرُه باجتنابِه عقابًا.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Kim kıyametin kopacağına, ahirette Allah'a dönüşe inanır ve sevap ile cezayı doğrularsa, o kimse sana indirdiğimiz bu Kitaba da inanır, onu tasdik eder, onu Allah'ın indirdiğini ikrar eder ve Allah'ın ikame edilmesini emrettiği farz namazları korur; çünkü bu [Kitap], kendisine ulaştığı kimseyi Allah'ı inkâr etmeye ve O'na isyan etmeye karşı Allah'ın tehdidiyle uyarır. Onu ve içindekileri inkâr edip yalanlayanlar ise ancak ahireti yalanlayanlar ve kıyametin kopmasını inkâr edenlerdir; çünkü o kimse, içindekilerle amel ettiği takdirde Allah'tan bir sevap ummaz ve kaçınmasını emrettiği şeylerden kaçınmadığı takdirde de bir cezadan korkmaz.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ}.

O'nun: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'a yalan uydurandan veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir?” kavlinin tefsiri:

يعني جلَّ ذكرُه بقولِه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا}: ومَن أخطأُ قولًا، وأَجْهَلُ فعلًا {مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} يعني: ممَّن اخْتَلَق على اللهِ كَذِبًا، فادَّعَى عليه أنه بعثه نبيًّا، وأرْسَله نَذِيرًا، وهو في دَعْواه مُبْطِلٌ، وفي قيلِه كاذبٌ. وهذا تسْفيهٌ من الله لمشركي العربِ، وتجهيلٌ منه لهم في معارضةِ عبدِ اللهِ بنِ سعدِ ابنِ أبي سَرْحٍ، والحنفيِّ مُسَيْلِمةَ، لنبيِّ اللهِ ﷺ، بدعوى أحدِهما النبوةَ، ودعوى الآخَرِ أنه قد جاء بمثلِ ما جاء به رسولُ اللهِ ﷺ، ونُفيٌ منه عن نبيِّه

Zikri celil olan [Allah], {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” kavliyle şunu kastetmektedir: Kendisi bu iddiasında batıl üzere ve sözünde yalancı olduğu halde Allah'ın kendisini peygamber olarak gönderdiğini ve bir uyarıcı olarak elçi kıldığını iddia ederek {مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a yalan uydurandan” -yani Allah'a yalan isnat edenden- söz bakımından daha hatalı ve fiil bakımından daha cahil kim olabilir? Bu, birinin peygamberlik iddiasında bulunması, diğerinin de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinin bir benzerini getirdiğini öne sürmesi sebebiyle, Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh ve Hanefî olan Müseylime'nin Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı çıkmaları hususunda Allah tarafından Arap müşriklerinin akılsızlıkla itham edilmesi ve cehaletle nitelenmesi, ayrıca Nebisi

محمدٍ ﷺ اختلاقَ الكذبِ عليه، ودعوى الباطلِ.

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den O'na karşı yalan uydurma ve batıl iddiada bulunma isnadını nefyetmesidir.

وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم فيه نحو الذي قلنا فيه.

Tefsir ehli bu hususta ihtilaf etmiş; bazısı bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş bildirmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ}. قال: نزَلَت في مُسَيْلِمةَ أخي بني عَدِيِّ بنِ حَنِيفَةَ، فيما كان يَسْجَعُ ويَتَكَهَّنُ به، {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} نَزَلَت في عبدِ اللهِ بنِ سعدِ بن أبي سَرْحٍ، أخي بني عامرِ بن لُؤَيٍّ، كان كتَب للنبيِّ ﷺ، وكان فيما يُملِي: عزيزٌ حكيمٌ. فيَكْتُبُ: غَفورٌ رحيمٌ. فيُغَيِّرُه، ثم يَقْرَأُ عليه كذا وكذا لِمَا حوَّل، فيقولُ: "نعم سَواءٌ". فرجَع عن الإسلامِ، ولحِق بقريشٍ، وقال لهم: لقد كان يَنْزِلُ عليه: عزيزٌ حكيمٌ، فأُحَوِّلُه، ثم أقولُ لِمَا أَكْتُبُ، فيقولُ: "نعم سَواءٌ". ثم رجَع إلى الإسلامِ قبلَ فتحِ مكةَ، إذ نزَل النبيُّ ﷺ بمَرٍّ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den nakletti; o, O'nun: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} “Allah'a yalan uydurandan veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında şöyle demiştir: Seci yaptığı ve kâhinlik tasladığı şeyler hakkında Benî Adiy b. Hanîfe'nin kardeşi Müseylime hakkında indi. {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden [daha zalim kim olabilir?]” [ayeti] ise Benî Âmir b. Lüeyy'in kardeşi Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında indi. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için [vahiy] yazıyordu . [Peygamber'in] ona yazdırdıkları arasında: "Azîzün Hakîm" bulunurdu; o ise: "Gafûrun Rahîm" diye yazar, [metni] değiştirirdi. Sonra değiştirdiği şeyi ona öylece okur, Peygamber de: "Evet, eşittir (fark etmez)" derdi. Bunun üzerine o İslam'dan döndü, Kureyş'e katıldı ve onlara: "Ona 'Azîzün Hakîm' inerdi, ben onu değiştirirdim; sonra yazdığım şeyi söylerdim , o da 'Evet, eşittir' derdi" dedi. Daha sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Merr'e indiğinde , Mekke'nin fethinden önce tekrar İslam'a döndü.

وقال بعضُهم: بل نزَل ذلك في عبدِ اللهِ بن سعدٍ خاصةً.

Bazıları ise: "Aksine bu, yalnızca Abdullah b. Sa'd hakkında inmiştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ}

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] nakletti: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?”

إلى قولِه: {تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ}. قال: نزَلَت في عبدِ اللهِ بنِ سعدِ بنِ أبي سَرْحٍ، أَسْلَم و كان يَكْتُبُ للنبيِّ ﷺ، فكان إذا أَمْلَى عليه: سميعًا عليمًا. كتَب هو: عليمًا حكيمًا. وإذا قال: عليمًا حكيمًا. كتَب: سميعًا عليمًا. فشكَّ وكفَر، وقال: إن كان محمدٌ يُوحَى إليه، فقد أُوحِي إليَّ، وإن كان اللهُ يُنْزِلُه، فقد أَنْزَلْتُ مثلَ ما أَنْزَل اللهُ، قال محمدٌ: "سميعًا عليمًا". فقلتُ أنا: عليمًا حكيمًا. فلَحِق بالمشركين، ووشَى بعمارٍ وجُبَيْرٍ عند ابن الحَضْرميِّ، أو لبني عبدِ الدارِ، فأَخَذُوهم فعُذِّبوا حتى كفَروا، و جُدِع أذنُ عمارٍ يومئذٍ، فانْطَلَق عمارٌ إلى النبيِّ ﷺ، فأَخْبَره بما لقِي، والذي أعْطاهم من الكفرِ، فأبَى النبيُّ ﷺ أن يَتَوَلَّاه، فأَنْزَل اللهُ في شأنِ ابنِ أبي سَرْحٍ وعمارٍ وأصحابِه: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} [النحل: ١٠٦]. فالذي أُكْرِه عمارٌ وأصحابُه، والذي شرَح بالكفرِ صدرًا فهو ابنُ أَبي سَرْحٍ .

{تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ} “Alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız” kavline kadar [olan kısım hakkında] şöyle demiştir: Bu, Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında indi. O Müslüman olmuştu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için [vahiy] yazıyordu. [Peygamber] ona: "Semîan Alîmâ" yazdırdığında o: "Alîmen Hakîmâ" yazardı. "Alîmen Hakîmâ" buyurduğunda ise: "Semîan Alîmâ" yazardı. Bundan dolayı şüpheye düşüp inkâr etti ve: "Eğer Muhammed'e vahyolunuyorsa bana da vahyolunmuştur; eğer bunu Allah indiriyorsa Allah'ın indirdiğinin benzerini ben de indirdim. Muhammed: 'Semîan Alîmâ' dedi, ben de: 'Alîmen Hakîmâ' dedim" dedi. Müşriklere katıldı ve İbnü'l-Hadramî'nin yahut Benî Abdiddâr'ın yanında Ammâr ile Cübeyr'i ihbar etti; onlar da ikisini yakalayıp inkâr edinceye kadar işkence ettiler ve o gün Ammâr'ın kulağı kesildi. Ammâr Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip başına gelenleri ve onlara [diliyle] verdiği küfür sözünü haber verdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona arka çıkmaktan imtina edince (yüz çevirince), Allah İbn Ebî Serh, Ammâr ve arkadaşları hakkında: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} [en-Nahl: 106] “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse...” [ayetini] indirdi. Zorlanan kişi Ammâr ve arkadaşları, küfre göğüs açan kişi ise İbn Ebî Serh'tir .

وقال آخرون: بل القائلُ: {أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} مُسَيْلِمةُ الكَذَّابُ.

Başkaları ise: "Aksine, {أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} 'Bana vahyolundu' deyip de kendisine hiçbir şey vahyolunmayan kişi Müseylimetü'l-Kezzâb'dır" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ}: ذُكِر لنا أن هذه الآيةَ نزلت في مُسَيْلِمةَ، ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال: "رأَيْتُ فيما يَرَى النائمُ كأنَّ في يديَّ سِوارَيْن مِن ذهبٍ، فكَبُرا عليَّ وأهَمَّاني، فأُوحِي إِلَيَّ أَنِ انْفُحْهما، فنَفَخْتُهما فطارا، فأوَّلْتُهما في مَنامي الكذَّابَيْن اللذين أنا بينَهما؛ كذَّابَ اليَمامةِ مُسَيْلِمةَ، وكذابَ صَنَعَاءَ العَنْسيَّ". وكان يقالُ له: الأسودُ.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana da vahyolundu' diyen ile 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyen” [ayeti] hakkındaki şu sözünü anlattı: Bize bu ayetin Müseylime hakkında indiği zikredildi. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «رأَيْتُ فيما يَرَى النائمُ كأنَّ في يديَّ سِوارَيْن مِن ذهبٍ، فكَبُرا عليَّ وأهَمَّاني، فأُوحِي إِلَيَّ أَنِ انْفُحْهما، فنَفَخْتُهما فطارا، فأوَّلْتُهما في مَنامي الكذَّابَيْن اللذين أنا بينَهما؛ كذَّابَ اليَمامةِ مُسَيْلِمةَ، وكذابَ صَنَعَاءَ العَنْسيَّ» «Uyuyan kimsenin gördüğü gibi [rüyamda] iki elimde altından iki bilezik gördüm. Onlar bana ağır geldi ve beni tasalandırdı. Bana: 'Onlara üfle!' diye vahyolundu; ben de onları üfledim ve uçup gittiler. Onları rüyamda, aralarında bulunduğum iki yalancı olarak yorumladım: Yemâme'nin yalancısı Müseylime ve San'â'nın yalancısı el-Ansî.» Ona el-Esved [de] denilirdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ، قال: {أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ}. قال: نزَلَت في مُسَيْلِمةَ.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; o, {أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} “Kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyen” hakkında: "Müseylime hakkında indi" demiştir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاق، قال: أَخْبَرَنا معمرٌ، عن قَتادةَ، وزاد فيه: وأَخْبَرَني الزهريُّ أن النبيَّ ﷺ قال: "بيْنا أنا نائمٌ رأيْتُ في يديَّ سِوارَيْن من ذهبٍ، فكَبُر ذلك عليَّ، فأُوحِيَ إليَّ أنِ انْفُخْهما، فنَفَخْتُهما فطارا، فأَوَّلْتُ ذلك كذَّابَ اليَمامةِ وكذَّابَ صَنْعاءَ العَنْسيَّ" .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi ve rivayete şunu ekledi: Bana ez-Zührî haber verdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ben uyurken iki elimde altından iki bilezik gördüm. Bu bana ağır geldi; bana: 'Onlara üfle!' diye vahyolundu, ben de üfledim, uçup gittiler. Bunu Yemâme'nin yalancısı ile San'a'nın yalancısı el-Ansî olarak yorumladım" .

وأولى الأقوال في ذلك عندي بالصواب أن يقالَ: إن اللهَ قال: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ}. ولا تَمانُعَ بينَ علماءِ الأمةِ أن ابنَ أبي سَرْحٍ كان ممَّن قال: إني قد قلتُ مثلَ ما قال محمدٌ. وأنه ارْتَدَّ عن إسلامِه، ولحِق بالمشركين، فكان لا شكَّ بذلك من قيلِه مُفتريًا كذبًا. وكذلك لا خلافَ بينَ الجميعِ أن مُسَيْلِمةَ والعَنْسيَّ الكذَّابَيْن ادَّعَيا على اللهِ كَذبًا أنه بعثَهما نبيَّيْن، وقال كلُّ واحدٍ منهما: إن اللهَ أَوْحَى إليه. وهو كاذبٌ في قيلِه.

Bu hususta bana göre doğruya en yakın görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} “Allah'a yalan uydurandan veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?” buyurmuştur. Ümmetin âlimleri arasında İbn Ebî Serh'in: "Ben de Muhammed'in söylediğinin benzerini söyledim" diyenlerden olduğu, İslam'ından irtidad edip müşriklere katıldığı ve bu sözüyle şüphesiz yalan uyduran biri olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Aynı şekilde iki yalancı Müseylime ve el-Ansî'nin, Allah'ın kendilerini peygamber olarak gönderdiğine dair Allah'a yalan uydurarak iddiada bulundukları ve her birinin, sözünde yalancı olduğu halde Allah'ın kendisine vahyettiğini söylediği hususunda da herkes arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur.

فإذ كان ذلك كذلك، فقد دخَل في هذه الآيةِ كلُّ مَن كان مُخْتَلِفًا على اللهِ كذبًا، وقائلًا في ذلك الزمانِ وفي غيرِه: أَوْحَى اللهُ إِليَّ. وهو في قيلِه كاذبٌ، لم يُوحِ اللهُ إليه شيئًا. فأما التنزيلُ فإنه جائزٌ أن يَكونَ نزَل بسببِ بعضِهم، وجائزٌ أن يَكونَ نزَل بسببِ جميعِهم، وجائزٌ أن يَكونَ عُنِي به جميعُ المشركين مِن العربِ، إذ كان قائلو ذلك منهم، فلم يُغَيِّروه، فعيَّرهم اللهُ بذلك، وتوعَّدهم بالعقوبةِ على

Durum böyle olunca, Allah'a yalan uyduran ve gerek o dönemde gerekse başka bir dönemde —sözünde yalancı olduğu ve Allah kendisine hiçbir şey vahyetmediği halde—: "Allah bana vahyetti" diyen herkes bu ayetin kapsamına girmiştir. İnzâle (ayetin inişine) gelince; onun bazılarının sebebiyle inmiş olması da, hepsinin sebebiyle inmiş olması da, bununla Arap müşriklerinin tamamının kastedilmiş olması da mümkündür. Zira bunu söyleyenler onlardandı ve onlar bunu değiştirmediler (karşı çıkmadılar); bu yüzden Allah onları bununla ayıpladı ve [şunun] üzerine onları cezalandırmakla tehdit etti:

تركِهم نَكيرَ ذلك، ومع تركِهم نكيرَه هم بنبيِّه محمدٍ ﷺ مكذِّبون، ولنبوَّتِه جاحِدون، ولآياتِ كتابِ الله وتنزيله دافعون، فقال لهم جلَّ ثناؤه: ومَن أَظْلَمُ ممَّن ادَّعَى عليَّ النبوةَ كاذبًا، وقال: أُوحِيَ إليه. ولم يُوحَ إليه شيءٌ، ومع ذلك يقولُ: ما أنزل اللهُ على بشرٍ من شيءٍ. فيَنْقُضُ قولَه بقولِه، ويُكَذِّبُ بالذي تَحَقَّقَه، ويَنْفِي ما يُثْبِتُه، وذلك إذا تدَبَّره العاقلُ الأَرِيبُ، علِم أن فاعلَه من عقلِه عَديمٌ.

bunu inkâr edip kınamayı terk etmeleri sebebiyle onları cezalandırmakla tehdit etti. Onlar bunu inkâr etmeyi terk etmekle birlikte O'nun peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamakta, onun peygamberliğini inkâr etmekte ve Allah'ın Kitabının ayetlerini ve indirdiğini reddetmektedirler. Zikri yüce olan onlara şöyle demiştir: Yalan söyleyerek Benim adıma peygamberlik iddia eden ve kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde "Kendisine vahyolundu" diyen kimseden daha zalim kim olabilir? Bununla birlikte o: "Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir" demektedir. Böylece sözünü sözüyle çeliştirmekte, hakikatini bildiği şeyi yalanlamakta ve ispat ettiği şeyi nefyetmektedir. Akıllı ve zeki kimse bunu düşündüğünde, bunu yapanın aklından yoksun olduğunu anlar.

وقد رُوِي عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقولُ في قولِه: {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} ما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. قال: زعَم أنه لو شاء قال مثلَه. يعني الشعرَ .

İbn Abbâs'tan, O'nun: {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden [daha zalim kim olabilir?]” kavli hakkında şu da rivayet edilmiştir: Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: [O kimse] dileseydi onun benzerini söyleyebileceğini iddia etti; yani şiiri [kastetti] .

فكأنَّ ابن عباسٍ في تأويله هذا على ما تأَوَّله، يُوَجِّهُ معنى قولِ قائل: {سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. إلى: سأُنْزِلُ مثلَ ما قال اللهُ مِن الشعرِ. وكذلك تأوَّله السديُّ، وقد ذكَرْنا الروايةَ عنه قبلُ فيما مضَى.

Sanki İbn Abbâs bu tefsirinde, yaptığı yoruma göre, {سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim” diyen kimsenin sözünün anlamını: "Allah'ın şiirden söylediği gibi ben de indireceğim (söyleyeceğim)" [anlamına] yöneltmektedir. es-Süddî de bunu böyle tefsir etmiştir; daha önce geçen kısımlarda ondan gelen rivayeti zikretmiştik.

القولُ في تأويلِ قولِه {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ}.

O'nun: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ} “O zalimleri, ölümün şiddetli dalgaları içinde ve meleklerin ellerini uzatarak: 'Canlarınızı çıkarın!' derken bir görsen!” kavlinin tefsiri:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولو تَرَى يا محمدُ حينَ يَغْمُرُ الموتُ بسَكَراتِه هؤلاء الظالمين العادلين بربِّهم الآلهةَ والأندادَ، والقائلين: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} [الأنعام: ٩١]، والمُفْتَرِين على اللهِ كذبًا، الزاعمين أن اللهَ أوْحَى إليه، ولم يُوحَ إليه شيءٌ، والقائلين: {سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ}. فتُعايِنُهم

Allah Teâlâ -zikri yücedir- Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Ölüm sarhoşluklarıyla, Rablerine ilahları ve putları denk tutan, {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} [el-En‘âm: 91] “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” diyen, Allah'a yalan yere iftira edip kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı hâlde Allah'ın kendisine vahyettiğini ileri süren ve {سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim” diyen şu zalimleri bürüdüğü vakit [onları] bir görsen ve bizzat müşahede etsen!

وقد غَشِيَتْهم سَكَراتُ الموتِ، ونزَل بهم أمرُ اللهِ، وحان فَناءُ آجالِهم، والملائكةُ باسِطو أيديهم، يَضْرِبون وجوهَهم وأدبارَهم، كما قال جلَّ ثناؤُه: {فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ (٢٧) ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ} [محمد: ٢٧، ٢٨]. يقولون لهم: أخْرِجوا أنفسَكم.

Kendilerini ölüm sarhoşlukları bürüdüğünde, Allah'ın emri başlarına indiğinde, ecellerinin sonu geldiğinde ve melekler ellerini uzatmış yüzlerine ve arkalarına vururken onları bir müşahede etsen! Nitekim O'nun şânı yücedir, şöyle buyurmuştur: {فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ (٢٧) ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ} [Muhammed: 27-28] “Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken durumları nasıl olacak? Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylere uymaları ve O'nun rızasını hoş görmemeleri sebebiyledir.” Onlara: "Canlarınızı çıkarın!" derler.

والغَمَراتُ جمعُ غَمْرةٍ، وغمرةُ كلِّ شيءٍ كثرتُه ومعظمُه، وأصلُه الشيءُ الذي يَغْمُرُ الأشياءَ فيُغطِّيها، ومنه قولُ الشاعرِ :

Gamerât (الْغَمَرَاتُ), gamre (غَمْرَة) kelimesinin çoğuludur. Her şeyin gamresi onun çokluğu ve en yoğun olanıdır. Aslı ise eşyayı bürüyüp örten şeydir. Şairin şu sözü de bundandır :