وهل يُنْجِي مِن الغَمَراتِ إلا … برَاكاءُ القِتالِ أو الفِرارُ
Ve gamerâttan (şiddetli badirelerden) kurtarır mı hiç … Savaşta sebat etmek yahut kaçmaktan başka?
ورُوِي عن ابن عباسٍ في ذلك ما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ}. قال: سَكَراتِ الموتِ .
Bu hususta İbn Abbâs'tan şu rivayet edilmiştir: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs, O'nun: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ} “O zalimleri, ölümün gamerâtı (şiddetli sarhoşlukları) içinde bir görsen!” kavli hakkında: "Ölümün sarhoşlukları içinde" demiştir .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ}: يعني: سَكَراتِ الموتِ .
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: {فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ} “Ölümün gamerâtı içinde” kavli hakkında: "Yani: Ölümün sarhoşlukları içinde" derken işittim .
وأما "بسطُ الملائكةِ أيديَها "، فإنه مدُّها.
"Meleklerin ellerini uzatması " ise onları uzatıp germeleridir.
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في سببِ بسطِها أيديَها عندَ ذلك؛ فقال بعضُهم بنحوِ الذي قلنا في ذلك.
Sonra tevil ehli, o esnada meleklerin ellerini uzatmalarının sebebi hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları, bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ}. قال: هذا عندَ الموتِ، والبَسْطُ الضربُ، يَضْرِبون وجوهَهم وأدبارَهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, O'nun: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “O zalimleri, ölümün şiddetli dalgaları içinde ve meleklerin ellerini uzatmış vaziyetteyken bir görsen!” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu, ölüm esnasındadır; [el] uzatmak ise vurmaktır; onların yüzlerine ve arkalarına vururlar .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ}. يقولُ: الملائكةُ باسطو أيديهم يَضْرِبون وجوهَهم وأدبارَهم، والظالِمون في غمراتِ الموتِ، وملكُ الموتِ يَتَوفَّاهم.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, O'nun: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} kavli hakkında şöyle demektedir: Melekler ellerini uzatmış onların yüzlerine ve arkalarına vururken, zalimler de ölüm sarhoşlukları içindedir ve ölüm meleği onların canlarını almaktadır.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ}: يَضْرِبونهم.
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “Ve melekler ellerini uzatmış vaziyettedir”: Onlara vururlar.
وقال آخرون: بل بسطُها أيديَها بالعذابِ.
Başkaları ise: "Aksine, ellerini azapla uzatırlar" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُوَيبِرٍ، عن الضحاكِ: {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ}. قال: بالعذابِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “Ve melekler ellerini uzatmış vaziyettedir” kavli hakkında: "Azapla [uzatırlar]" demiştir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن ابنِ عُيَيْنَةَ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den nakletti,
عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ: {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ}: بالعذابِ .
o İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten nakletti: {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “Ve melekler ellerini uzatmış vaziyettedir”: Azapla [uzatırlar] .
وكان بعضُ نحويي الكوفيين يَتَأَوَّلُ ذلك بمعنى: باسطو أيديهم بإخراجِ أنفسِهم.
Kûfeli bazı nahivciler bunu: "Canlarını çıkarmak suretiyle ellerini uzatırlar" anlamında yorumluyordu.
فإن قال قائلٌ: ما وجهُ قولِه: {أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ}. ونفوسُ بني آدمَ إنما يُخْرِجُها مِن أبدانِ أهلِها ربُّ العالمين؟ فكيف خُوطِب هؤلاء الكفارُ وأُمِروا في حالِ الموتِ بإخراجِ أنفسِهم؟ فإن كان ذلك كذلك فقد وجَب أن يكونَ بنو آدمَ هم يَقْبِضون أنفسَ أجسامهم!
Eğer biri: "Âdemoğullarının canlarını bedenlerinden ancak Âlemlerin Rabbi çıkarırken O'nun: {أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ} 'Canlarınızı çıkarın!' kavlinin yönü nedir? Bu kâfirlere ölüm anında canlarını çıkarmaları nasıl hitap edilip emredilmiştir? Eğer durum böyle ise Âdemoğullarının bedenlerinin canlarını bizzat kendilerinin kabzetmesi gerekirdi!" derse,
قيل: إن معنى ذلك بخلافِ الذي ذهَبْتَ، وإنما ذلك أمرٌ مِن اللهِ على ألسنِ رسلِه الذين يَقْبِضون أرواحَ هؤلاء القومِ مِن أجسامِهم، بأداءِ ما أسْكَنها ربُّها مِن الأرواحِ إليه، وتسليمِها إلى رسلِه الذين يَتَوَفَّونها.
Şöyle denilir: Bunun anlamı senin gittiğin görüşün aksinedir. Bu, Rablerinin kendilerine yerleştirdiği ruhları O'na teslim etmeleri ve canlarını alan elçilerine teslim etmeleri hususunda, bu topluluğun ruhlarını bedenlerinden kabzeden elçilerinin dilleri üzerinden Allah'tan [gelen] bir emirdir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)}.
O'nun: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)} “Allah'a karşı hak olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız!” kavlinin tefsiri:
وهذا خبرٌ مِن الله جلَّ ثناؤُه عما تقولُ رسلُ اللهِ التي تَقْبِضُ أرواحَ هؤلاء الكفارِ لها، يُخْبِرُ عنها أنها تقولُ لأجْسامِها ولأصحابِها: أخْرِجوا أنفسَكم إلى سَخَطِ اللهِ ولعنتِه، فإنكم اليومَ تُثابون على كفرِكم باللهِ، وقيلِكم عليه الباطلَ، وزعمِكم أن اللهَ أوْحَى إليكم، ولم يُوحِ إليكم شيئًا، [وإنكارِكم] أن يَكونَ اللهُ أنْزَل على بشرٍ
Bu, övgüsü yüce olan Allah'tan, bu kâfirlerin canlarını kabzeden Allah'ın elçilerinin onlara ne söyleyeceğine dair bir haberdir. [Allah], onların bu [kâfirlerin] bedenlerine ve sahiplerine şöyle diyeceklerini bildirmektedir: «Canlarınızı Allah'ın gazabına ve lanetine çıkarın! Zira siz bugün; Allah'ı inkâr etmeniz, O'na karşı batıl söz söylemeniz, Allah size hiçbir şey vahyetmediği halde O'nun size vahyettiğini iddia etmeniz ve Allah'ın bir beşere [herhangi bir şey] indirdiğini [inkâr etmeniz]
شيئًا، واستكبارِكم عن الخضوعِ لأمرِ اللهِ وأمرِ رسولِه، والانقيادِ لطاعتِه - {عَذَابَ الْهُونِ} وهو عذابُ جهنمَ الذي يُهِينُهم فيُذِلُّهم، حتى يَعْرِفُوا صَغارَ أنفسِهم وذِلَّتَها.
Allah'ın emrine ve Resûlünün emrine boyun eğmeye ve O'nun itaatine bağlanmaya karşı büyüklük taslamanız sebebiyle —{عَذَابَ الْهُونِ} “alçaltıcı bir azapla”— ki bu, kendilerini alçaltıp zelil kılacak cehennem azabıdır; öyle ki nefislerinin küçüklüğünü ve zilletini bilsinler— [cezalandırılacaksınız].
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: أمَّا {عَذَابَ الْهُونِ} به فالذي يُهِينُهم .
Nitekim bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {عَذَابَ الْهُونِ} “Alçaltıcı azap” ise onları zelil kılan [azap]dır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ}. قال: عذابُ الهُونِ في الآخرةِ بما كنتم تعملون.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ} “Bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız” kavli hakkında şöyle demiştir: Yapmakta olduklarınız sebebiyle ahiretteki alçaltıcı azaptır.
والعربُ إذا أرادَت بالهُونِ معنى الهَوانِ ضمَّت الهاءَ ، وإذا أرادت به الرفقَ والدَّعةَ وخفةَ المَئُونةِ فتَحَت الهاءَ، فقالوا: هو قليلُ هَوْنِ المئونةِ. ومنه قولُ اللهِ: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} [الفرقان: ٦٣]. يعني: بالرفقِ والسكينةِ والوَقارِ. ومنه قولُ [المثنَّى بنِ جندَلٍ] الطُّهَويِّ:
Araplar hûn (الْهُون) ile hevân (horluk, zillet) anlamını kastettiklerinde 'hâ' harfini ötreli okurlar ; onunla rıfkı (yumuşaklığı), sükûneti ve külfetin azlığını kastettiklerinde ise 'hâ' harfini fethalı okurlar ve: "O, külfeti hafif (hevn) bir kimsedir" derler. Allah'ın: {الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} [el-Furkân: 63] “Yeryüzünde tevazu ve sükûnetle yürüyenler” kavli de bundandır; yani yumuşaklıkla, sekînetle ve vakarla demektir. [el-Müsennâ b. Cendel] et-Tuheviy'in şu sözü de bundandır:
ونَقْضَ أَيامٍ نَقَضْنَ أَسْرَه … هَوْنًا وَأَلْقَى كلُّ شيخٍ فَخْرَه
Ve günlerin düğümünü çözdüğü gibi çözdüler onun bağını … Yumuşaklıkla; ve her yaşlı bıraktı övüncünü.
ومنه قولُ الآخرِ :
Diğer şairin şu sözü de bundandır :
هَوْنَكما لا يَرُدُّ الدهرُ ما فاتا .. لا تَهْلِكا أَسَفًا في إِثْرِ مَن ماتا
Sakin olun! Zaman geçip gideni geri getirmez … Ölüp gidenlerin ardından kederden helak olmayın.
يريدُ: أرْوِدا . وقد حُكي فتحُ الهاءِ في ذلك بمعنى الهَوانِ، واسْتَشْهَدوا على ذلك ببيتِ عامرِ بنِ جُوَيْنٍ :
"Yavaş olun, sakinleşin" demek istemektedir. Bu kelimede 'hâ' harfinin fethalı okunup hevân (zillet) anlamında kullanıldığı da nakledilmiş ve buna Âmir b. Cüveyn'in şu beytiyle delil getirilmiştir:
نُهِينُ النفوسَ وهَوْنُ النفوسِ … عندَ الكَريهةِ أعْلَى لها
Canları hor görürüz; savaş anında canları feda etmek (hevn) … Onlar için en yüce mertebedir.
والمعروفُ مِن كلامِهم ضمُّ الهاءِ منه إذا كان بمعنى الهَوانِ والذلِّ، كما قال ذو الإِصْبَعِ العَدْوانيُّ :
Onların kelamında bilinen ise hevân ve zillet anlamında olduğunda 'hâ' harfinin ötreli okunmasıdır; nitekim Zü'l-Isba' el-Adwânî şöyle demiştir :
اذْهَبْ إليك فما أُمِّي براعيةٍ … تَرْعَى الْمَخَاضَ ولا أُغْضِي على الهُونِ
Çek git! Benim anam bir çoban kadın değildir ki … Gebe develeri gütsün; ve ben zillete (el-hûn) asla göz yummam .
يعني: على الهَوانِ. وإذا كان بمعنى الرفق ففتْحَها.
Yani: Zillet ve horluk üzerine [göz yummam] demektir. Yumuşaklık anlamında olduğunda ise 'hâ' harfi fethalıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi [huzurumuza] teker teker geldiniz ve size verdiğimiz şeyleri de ardınızda bıraktınız” kavlinin tefsiri.
وهذا خبرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه عما هو قائلٌ يومَ القيامةِ لهؤلاءِ العادِلين به الآلهةَ والأندادَ، يُخْبِرُ عبادَه أنه يقولُ لهم عندَ وُرودِهم عليه: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى}.
Bu, sena ve övgüsü yüce olan Allah'ın kıyamet gününde O'na ilahları ve ortakları denk tutan kimselere ne söyleyeceğine dair bir haberidir; kullarına, O'nun huzuruna geldiklerinde onlara şöyle diyeceğini bildirmektedir: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى} “Andolsun ki [huzurumuza] teker teker geldiniz”.
ويعني بقولِه: {فُرَادَى}: وُحدانًا لا مالَ معهم ولا [إناثَ ولا رقيقَ]، ولا شيءَ مما كان اللهُ خوَّلَهم في الدنيا، {كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} عُراةً غُلْفًا غُرْلًا حفاةً
{فُرَادَى} “Teker teker” kavliyle; yanlarında ne bir mal ne [kadınlar ne de köleler] ve ne de dünyada Allah'ın kendilerine lütfetmiş olduğu şeylerden hiçbir şey bulunmaksızın, birer birer; {كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “sizi ilk defa yarattığımız gibi” [kavliyle de] çıplak, sünnetsiz ve yalınayak olarak [geldiğinizi] kastetmektedir.
كما ولدَتْهم أمهاتُهم، وكما خلَقَهم جلَّ ثناؤُه في بُطونِ أمهاتهم، لا شيءَ عليهم ولا معهم مما كانوا يَتَباهَوْن به في الدنيا.
annelerinin onları doğurduğu gibi ve sena ve övgüsü yüce olan [Allah]'ın onları annelerinin karınlarında yarattığı gibi, dünyada kendisiyle övündükleri şeylerden üzerlerinde ve yanlarında hiçbir şey bulunmaksızın [geldiniz demektir].
و "فُرادَى" جمعٌ، يقالُ لواحدِها: فَرِدٌ. كما قال نابغةُ بني ذُبْيانَ :
"Furâdâ" (فُرَادَى) çoğuldur, tekili için "ferid" (فَرِد) denir. Nitekim Benî Zübyân'ın Nâbiğa'sı şöyle demiştir :
مِن وَحْشِ وَجْرَةَ مَوْشَيٍّ أَكارِعُه … طاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفَرِدِ
Vecre yaban sığırlarındandır, paçaları alacalıdır … Karnı çekiktir, kılıç ustasının tek (ferid) kılıcı gibi
وفَردٌ وفَرِيدٌ، كما يقالُ: وحَدٌ ووَحِدٌ ووَحِيدٌ. في واحدِ الأَوحادِ، وقد يُجْمَعُ الفَرَدُ الفُرَادَ، كما يُجْمَعُ الوَحَدُ الوُحادَ، ومنه قولُ الشاعرِ :
Tekillerin tekili için "vahid", "vehad" ve "vahîd" denildiği gibi "ferd" (فَرْد) ve "ferîd" (فَرِيد) de denir. "Vehad" kelimesinin "vuhâd" şeklinde çoğul yapıldığı gibi "ferad" da "furâd" şeklinde çoğul yapılabilir. Şairin şu sözü de bundandır :
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ فوقَ لَبانِه … فُرادَ ومَثْنَى أَصْعَقَتْها صَواهِلُهْ
Göğsü üzerinde mavi sinekleri görürsün … Teker (furâd) ve ikişer olarak, kişnemeleri onları sersemletmiştir.
وكان يونُسُ الجَرْميُّ فيما ذُكِر عنه يقولُ: فُرادٌ جمعُ فَرْدٍ. كما قيل: تُؤْمٌ وتُؤَامٌ. للجميعِ، ومنه الفُرَادى والرُّدَافي والقُراني ، ويقالُ: رجلٌ فردٌ.
Yûnus el-Cermî'nin kendisinden nakledildiğine göre şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Furâd", çoğul için "tü'm" ve "tüâm" denildiği gibi "ferd"in çoğuludur. "El-Furâdâ", "er-rudâfâ" ve "el-kurânâ" da bundandır . "Racülün ferd" (رجل فرد) denilir;
وامرأةٌ فردٌ. إذا لم يَكُن لها أخٌ، وقد فرَد الرجلُ فهو يَفْرُدُ فُرُودًا، يُرادُ به تفرَّد، فهو فاردٌ.
[Hiç] erkek kardeşi bulunmadığı zaman kadına da "imraetün ferd" (وامرأة فرد) denir. Adam yalnız kaldığı zaman "fereda'r-racülü yefrüdü fürûden" (فرَد الرجلُ فهو يَفْرُدُ فُرُودًا) denilir; bununla [onun] tek başına kaldığı kastedilir ve o kimse "fârid"dir (فارد).
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: قال: أخبَرني عمرٌو، أن ابنِ أبي هلالٍ حدَّثه، أنه سمِع القرظيَّ يقولُ: قرَأَت عائشةُ زوجُ النبيِّ ﷺ قولَ اللهِ: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Bana Amr, İbn Ebî Hilâl'in kendisine anlattığına göre el-Kurazî'yi şöyle derken işittiğini haber verdi: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zevcesi Âişe, Allah'ın: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi [huzurumuza] teker teker geldiniz” kavlini okudu.
فقالت: واسَوْءَتاه، إن الرجالَ والنساءَ يُحْشَرون جميعًا يَنْظُرُ بعضُهم إلى سَوْءَةِ بعضٍ! فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لكلِّ امرئٍ منهم يومَئذٍ شأنٌ يُغْنِيه، لا يَنْظُرُ الرجالُ إلى النساءِ، ولا النساءُ إلى الرجالِ، شُغِل بعضُهم عن بعضٍ" .
Bunun üzerine şöyle dedi: "Yazıklar olsun! Erkekler ve kadınlar hep birlikte haşredilecekler, birbirlerinin avret yerlerine mi bakacaklar!" Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır; erkekler kadınlara, kadınlar da erkeklere bakmazlar, birbirleriyle ilgilenmekten alıkonulmuşlardır" .
وأما قولُه: {وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ}. فإنه يقولُ: خَلَفْتُم أَيُّها القومُ ما مَلَّكناكم في الدنيا، مما كنتم تَتَباهَوْن به فيها، خلفَكم في الدنيا، فلم تَحْمِلوه معكم. وهذا تَعْييرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه لهؤلاء المشركين بمُباهاتِهم التي كانوا يَتَباهَوْن بها في الدنيا بأموالِهم.
{وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} “Ve size verdiğimiz şeyleri de ardınızda bıraktınız” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Dünyada kendisiyle övündüğünüz şeylerden size mülk kıldıklarımızı dünyada arkanızda bıraktınız, onları yanınızda getirmediniz. Bu, sena ve övgüsü yüce olan Allah'ın, bu müşrikleri dünyada mallarıyla övündükleri böbürlenmelerinden ötürü kınamasıdır.
وكلُّ من ملَّكْتَه غيرَك وأعْطَيْتَه، فقد خوَّلْتَه، يقالُ منه: خال الرجلُ يَخالُ أشدَّ الخِيالِ. بكسرِ الخاءِ، وهو خائلٌ، ومنه قولُ أبي النَّجْمِ :
Başkasına mülk kıldığın ve verdiğin her şey hakkında "kadd havveltehu" (ona bağışladın) denir. Bundan türetilerek, 'hâ' harfinin kesresiyle: "Hâle'r-racülü yehâlü eşedde'l-hiyâl" denilir, o kimse de "hâil"dir. Ebi'n-Necm'in şu sözü de bundandır :
أَعْطَى فلم يَبْخَلْ ولم يُبَخَّلِ … كُومَ الذُّرا مِن خَوَلِ المُخَوِّلِ
Verdi, cimrilik etmedi ve cimri sayılmadı … Bağışlayanın lütfundan (havel), hörgüçleri yüksek [develeri]
وقد ذُكِر أن أبا عمرِو بنَ العلاءِ كان يُنْشِدُ بِيتَ زُهَيْرٍ:
Ebû Amr b. el-Alâ'nın, Züheyr'in şu beytini okuduğu zikredilmiştir:
هنالك إن يُسْتَخوَلوا المالَ يُخْوِلُوا … وإن يُسْأَلُوا يُعْطُوا وإن يَيْسِروا يُغْلُوا وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Orada kendilerinden mal ihsanı istenirse ihsan ederler … Kendilerinden istenirse verirler, kumar oynarlarsa da [en] pahalı olanı keserler . Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ}: مِن المالِ والخَدَمِ. {وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} في الدنيا .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ}: Maldan ve hizmetçilerden [verdiğimiz şeyleri]. {وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ}: Dünyada [ardınızda bıraktınız] .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} “Hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء العادِلين بربِّهم الأندادَ يومَ القيامةِ: ما نَرَى معكم شفعاءَكم الذين كنتم في الدنيا تَزْعُمون أنهم يَشْفَعون لكم عندَ رَبِّكم يومَ القيامةِ.
Zikri yüce olan [Allah], kıyamet gününde Rablerine ortakları denk tutan bu kimselere şöyle buyurur: Dünyada iken kıyamet gününde Rabbiniz katında size şefaat edeceklerini iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi yanınızda görmüyoruz.
وقد ذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلَت في النَّضْرِ بنِ الحارثِ، لقيلِه إن اللاتَ والعُزَّى يَشْفَعان له عندَ اللهِ يومَ القيامةِ.
Bu ayetin, Lât ve Uzzâ'nın kıyamet gününde Allah katında kendisine şefaat edeceğini söylemesi sebebiyle en-Nadr b. el-Hâris hakkında indiği zikredilmiştir.
وقيل: إن ذلك كان قولُ كافةِ عَبَدةِ الأوثانِ.
Bunun, putperestlerin tamamının sözü olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: أما قولُه: {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ}.
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: O'nun: {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} “Hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz” kavline gelince;
فإن المشركين كانوا يَزْعُمون أنهم كانوا يَعْبُدون الآلهةَ لأنهم شُفعاءُ، يَشْفَعون لهم عندَ اللهِ، وأن هذه الآلهةَ شركاءُ اللهِ .
Müşrikler, ilahlara şefaatçi oldukları ve Allah katında kendilerine şefaat edecekleri ve bu ilahların Allah'ın ortakları olduğu gerekçesiyle ibadet ettiklerini iddia ediyorlardı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: أخْبَرني الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ، قال: قال النَّضْرُ بنُ الحَارِثِ: سوف تَشْفَعُ ليَ اللاتُ والعُزَّى. فنزَلَت هذه الآيةُ: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} إلى قولِه: {شُرَكَاءُ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana el-Hakem b. Ebân, İkrime'den haber verdi; o şöyle demiştir: en-Nadr b. el-Hâris: "Lât ve Uzzâ bana mutlaka şefaat edecektir" dedi. Bunun üzerine: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} ayetinden {شُرَكَاءُ} kavline kadar olan kısım indi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ}.
Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edegeldikleriniz sizden kaybolup gitmiştir” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قيلِه يومَ القيامةِ لهؤلاء المشركين به الأندادَ: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ}. يعني تَواصُلَهم الذي كان بينَهم في الدنيا، ذهَب ذلك اليومَ، فلا تَواصُلَ بينَهم ولا تَوَادَّ ولا تَناصُرَ، وقد كانوا في الدنيا يَتَواصَلون ويَتَناصَرون، فاضْمَحَلَّ ذلك كلُّه في الآخرةِ، فلا أحدَ منهم يَنْصُرُ صاحبَه، ولا يُواصِلُه.
Zikri yüce olan [Allah], kıyamet gününde Kendisine ortak koşan bu kimselere söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur”. Yani dünyada aralarında bulunan irtibatları o gün yok olup gitmiştir; artık aralarında ne bir bağ, ne sevgi, ne de yardımlaşma vardır. Dünyada birbirleriyle bağ kurup yardımlaşıyorlardı, ahirette ise bunların hepsi yok olup gitmiştir; artık onlardan hiçbiri arkadaşına ne yardım edebilir ne de onunla bağ kurabilir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimiz [görüşün] benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ}: البَيْنُ تَواصُلُهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ}: "Beyn", onların birbirleriyle olan bağıdır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ}. قال: تَواصُلُهم في الدنيا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} kavli hakkında şöyle demiştir: Dünyadaki bağlarıdır .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ}. قال: وَصْلُكم.
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} kavli hakkında: "Bağınız [kopmuştur]" demiştir.
وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ}. قال: ما كان بينَكم مِن الوَصْلِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o, {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} kavli hakkında şöyle demiştir: Aranızdaki bağ kopmuştur .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} يعني: الأرحامُ والمنازلُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edegeldikleriniz sizden kaybolup gitmiştir” yani: Akrabalık bağları ve makamlar [kopmuştur] .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ}. يقولُ: تقطَّع ما بينَكم .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} kavli hakkında şöyle demektedir: Aranızdaki şeyler kopmuştur .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: قال أبو بكرِ بنُ عَيَّاشٍ: (لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنُكم): التواصُلُ
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Ebû Bekir b. Ayyâş {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنُكُمْ} “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” [ifadesi hakkında şöyle] dedi: [Kastedilen] iletişimdir/bağlardır
في الدنيا.
dünyada idi.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قولِه: {بَيْنَكُمْ}؛ فقرَأَتْه عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ نصبًا ، بمعني: لقد تقَطَّع ما بينَكم.
Kurrâ {بَيْنَكُمْ} kavlinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli bunu nasb ile okumuşlardır ki anlamı: "Andolsun aranızdaki şeyler kopmuştur" demektir.
وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ مكةَ والعراقَيْن : (لقد تَّقَطَّع بينُكم) رفعًا ، بمعنى: لقد تقَطَّع وصلُكم.
Mekke ve iki Irak kurrâsının geneli ise bunu (لقد تَّقَطَّع بينُكم) şeklinde ref ile okumuştur ki anlamı: "Andolsun bağınız kopmuştur" demektir.
والصوابُ مِن القولِ عندي في ذلك أن يُقالَ: إنهما قراءتان مَشْهورتان باتفاقِ المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمُصيبٌ الصوابَ، وذلك أن العربَ قد تَنْصِبُ "بينَ" في موضعِ الاسمِ، ذُكِر سماعًا منها: أتاني نحوَك ودونَك وسَواءَك. نصبًا في موضعِ الرفعِ، وقد ذُكِر عنها سماعًا الرفعُ في "بينَ" إذا كان الفعلُ لها، وجُعِلَت ١ سمًا، ويُنشَدُ بيتُ مُهَلْهِلٍ :
Bana göre bu hususta doğru olan söz: Bunların, anlamı bir olan meşhur iki kıraat olduğunun söylenmesidir; dolayısıyla kâri bunlardan hangisiyle okursa doğruyu isabet ettirmiş olur. Zira Araplar "beyne" kelimesini isim yerinde nasb edebilirler; nitekim onlardan işitilerek şöyle aktarılmıştır: Ref makamında nasb ile "Etânî nahveke ve dûneke ve sevâeke" (أتاني نحوَك ودونَك وسَواءَك). Yine fiil ona ait olup isim kılındığında "beyn" kelimesinin ref ile okunduğu da onlardan işitilerek aktarılmıştır. Mühelhil'in şu beyti de okunur:
كأنَّ رِماحَهم أَشْطانُ بئرٍ … بعيدٍ بينُ جالَيْها جَرُورٍ
Sanki mızrakları bir kuyunun ipleri gibidir … İki kenarının arası (beynü câleyhâ) uzak , derin bir kuyunun
برفعِ "بين" إذ كانت اسمًا، غيرَ أن الأغلبَ عليهم في كلامِهم النصبُ فيها في حالِ كونِها صفةً، وفي حالِ كونِها اسمًا.
İsim olduğu için "beynü" kelimesinin ref'iyle [okunmuştur]; şu kadar var ki onların kelamında galip olan, gerek sıfat olduğu durumda gerekse isim olduğu durumda bu kelimenin nasb edilmesidir.
وأما قولُه: {وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ}. فإنه يقولُ: وحاد عن طريقِكم ومِنْهاجِكم ما كُنتم مِن آلهتِكم تَزْعُمون أنه شَريكُ ربِّكم، وأنه لكم شَفيعٌ عندَ ربِّكم، فلا يَشْفَعُ لكم اليومَ.
{وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Ve iddia edegeldikleriniz sizden kaybolup gitmiştir” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Rabbinizin ortağı olduğunu ve Rabbiniz katında sizin için bir şefaatçi olduğunu iddia ettiğiniz ilahlarınız yolunuzdan ve tuttuğunuz yöntemden sapıp gitmiştir; artık bugün size şefaat edemezler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır” kavlinin tefsiri.
وهذا تنبيةٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه، هؤلاء العادِلين به الآلهةَ والأوثانَ، على موضعِ حجَّتِه عليهم، وتعريفٌ منه لهم خطأَ ما هم عليه مُقِيمون، مِن إشراكِ الأصنامِ في عبادتِهم إياه، يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذي له العبادةُ أيُّها الناسُ دونَ كلِّ ما تَعْبُدون مِن الآلهةِ والأوثانِ، هو اللهُ الذي فلَق الحبَّ، يعني: شقَّ الحَبَّ مِن كُلِّ ما يَنْبُتُ مِن النباتِ، فأخْرَج منه الزرعَ، والنَّوَى مِن كلِّ ما يُغْرَسُ مما له نَواةٌ، فَأَخْرَج منه الشجرَ. و "الحبُّ" جمعُ الحَبَّةِ، و "النَّوَى" جمعُ النَّواةِ.
Bu, sena ve övgüsü yüce olan Allah'ın, Kendisine ilahları ve putları denk tutan kimselere aleyhlerindeki delilinin nerede olduğunu bir uyarısı ve O'na ibadetlerinde putları ortak koşmaktan ibaret olan üzerinde bulundukları durumun yanlışlığını onlara bildirmesidir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey insanlar! İbadet ettiğiniz tüm ilahlar ve putlar bir yana, ibadete layık olan yalnızca Allah'tır ki O, taneyi yarandır; yani biten her bitkinin tohumunu yarıp ondan ekini çıkaran, çekirdeği olan ve dikilen her şeyin çekirdeğini yarıp ondan ağacı çıkarandır. "Habb" (الحب), "habbe"nin çoğuludur; "nevâ" (النَّوَى) ise "nevât"ın çoğuludur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}: أما {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} ففالقُ الحبِّ عن السُّنْبُلةِ، وفالقُ النَّواةِ عن النخلةِ .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır” kavli hakkında: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} ise başaktan taneyi yaran ve hurma ağacından da çekirdeği yarandır .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. قال: يَفْلِقُ الحبَّ والنَّوَى عن النباتِ.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den nakletti: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Taneyi ve çekirdeği yaran” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Taneyi ve çekirdeği [içinden] bitki [çıkaracak şekilde] yarar.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. قال: اللهُ فالقُ ذلك، فلَقَه فأنْبَت منه ما أَنْبَت؛ فَلَق النَّواةَ فأَخْرَج منها نَباتَ نخلةٍ، وفلَق الحبةَ فأَخْرَج نباتَ الذي خلَق.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Taneyi ve çekirdeği yaran” kavli hakkında şöyle dedi: Onu yaran Allah'tır. Onu yardı ve ondan bitirdiğini bitirdi; çekirdeği yardı ve ondan bir hurma ağacı bitkisi çıkardı, taneyi yardı ve yarattığı bitkiyi çıkardı.
وقال آخرون: معنى فالقٍ: خالقٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Fâlik (فالق) kelimesinin anlamı, Hâlik (yaratıcı) demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاويةَ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. قال: خالقُ الحبِّ والنَّوَى .
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Cüveybir’den, o da ed-Dahhâk’tan O'nun: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Taneyi ve çekirdeği yaratandır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ مثلَه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir’den, o da ed-Dahhâk’tan benzerini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. قال: خلَق الحبَّ والنوى .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Taneyi ve çekirdeği yaratmıştır .
وقال آخرون: معنى ذلك أنه فلَق الشَّقَّ الذي في الحبَّةِ والنَّواةِ.
Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı, tane ve çekirdekte bulunan yarığı yarmış olmasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. قال: الشَّقّان اللذان فيهما.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah Teâlâ’nın: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Taneyi ve çekirdeği yaran” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle demiştir: İkisinde bulunan iki yarıktır.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den benzerini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أَسَدٍ، قال: ثنا خالدٌ، عن حُصَيْنٍ، عن أبي مالكٍ في قولِ اللهِ: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. قال: الشَّقُّ الذي يَكونُ في النَّواةِ وفي الحِنْطةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Husayn’dan, o da Ebû Mâlik’ten Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Çekirdekte ve buğdayda bulunan yarıktır .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. قال: الشَّقَّان اللذان فيهما.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese’den, o Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ’dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze’den, o da Mücâhid’den nakletti: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Taneyi ve çekirdeği yaran”. Dedi ki: İkisinde bulunan iki yarıktır.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثني عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}.
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bana Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: {فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Taneyi ve çekirdeği yaran” kavli hakkında şöyle derken işittim:
يقولُ: خالقُ الحبِّ والنوى. يعني: كلَّ حبةٍ.
Şöyle diyordu: Taneyi ve çekirdeği yaratandır. Yani her bir taneyi.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ عندي ما قدَّمْنا القولَ به، وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه أتْبَع ذلك بإخْبارِه عن إخراجِه الحيَّ مِن الميتِ، والميتَ مِن الحيِّ، فكان معلومًا بذلك أنه إنما عنَى بإخبارِه عن نفسِه أنه فالقُ الحبِّ عن النباتِ، والنوى عن الغُرُوسِ والأشجارِ، كما هو مُخْرِجُ الحيِّ مِن الميتِ، والميتِ مِن الحيِّ.
Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş, daha önce zikrettiğimiz görüştür. Zira sena ve övgüsü yüce olan Allah, bunun ardından ölüden diriyi, diriden de ölüyü çıkardığını haber vermiştir. Böylece, Kendisinin ölüden diriyi ve diriden de ölüyü çıkardığı gibi, taneyi yarıp bitkiyi, çekirdeği yarıp fidanları ve ağaçları çıkardığını haber vermeyi kastettiği anlaşılmış olmaktadır.
وأما القولُ الذي حُكِي عن الضحاكِ في معنى فالقٍ أنه خالقٌ، فقولٌ إِن لم يَكُنْ أراد به أنه خالقٌ منه النباتَ والغُروسَ بفَلْقِه إياه، لا أَعْرِفُ له وجهًا؛ لأنه لا يُعْرَفُ في كلامِ العربِ: فلَق اللهُ الشيءَ. بمعنى: خلَق.
Dahhâk'tan fâlik (فَالِق) kelimesinin anlamının “yaratan” (hâlik) olduğu şeklinde nakledilen söze gelince; şayet bununla [Allah'ın], onu yarmak suretiyle ondan bitkiyi ve fidanları yarattığını kastetmemişse, bu söz için geçerli bir yön bilmiyorum. Zira Arap kelâmında feleka'llâhu'ş-şey'e (فَلَقَ اللَّهُ الشَّيْءَ) [ifadesinin] “yarattı” (haleka) anlamında [kullanıldığı] bilinmemektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥)} “Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkaran O'dur. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: يُخْرِجُ السُّنْبُلَ الحيَّ مِن الحبِّ الميتِ، ومخرجُ الحبِّ الميتِ مِن السنبلِ الحيِّ، والشجرِ الحيِّ مِن النوى الميتِ، والنوى الميِّتِ مِن الشجرِ الحيِّ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ölü taneden diri başağı çıkarır; diri başaktan ölü taneyi, ölü çekirdekten diri ağacı ve diri ağaçtan da ölü çekirdeği çıkarandır.