والشجرُ ما دام قائمًا على أصولِه لم يَجِفَّ، والنباتُ على ساقِه لم يَيْبَسْ، فإن العربَ تُسَمِّيه حَيًّا، فإذا يَبِس وجَفَّ أو قُطِع مِن أصلِه، سمَّوْه ميتًا.
Ağaç kökleri üzerinde durduğu ve kurumadığı sürece, bitki de sapı üzerinde durup kurumadığı sürece Araplar onu "diri" (hayy) olarak adlandırırlar; kuruyup kuruduğunda veya kökünden kesildiğinde ise onu "ölü" (meyyit) olarak adlandırırlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: أما {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} فيُخْرِجُ السُّنْبُلةَ الحيةَ مِن الحبةِ الميتةِ، ويُخْرِجُ الحبةَ الميتةَ مِن السنبلةِ الحيةِ، ويُخْرِجُ النخلةَ الحيةَ مِن النَّواةِ الميتةِ، ويُخْرِجُ النواةَ الميتةَ مِن النخلةِ الحيةِ .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} “Ölüden diriyi çıkarır” kavline gelince; ölü taneden diri başağı çıkarır, diri başaktan ölü taneyi çıkarır, ölü çekirdekten diri hurma ağacını çıkarır ve diri hurma ağacından da ölü çekirdeği çıkarır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ}. قال: النخلةَ مِن النَّواةِ، والنواةَ مِن النخلةِ، والحبةَ مِن السنبلةِ، والسنبلةَ مِن الحبةِ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o es-Süddî’den, o da Ebû Mâlik’ten nakletti: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ} “Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkaran O'dur”. Dedi ki: Çekirdekten hurma ağacını, hurma ağacından çekirdeği, başaktan taneyi ve taneden başağı [çıkarır] .
وقال آخرون بما حدَّثني به المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ ابنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ}. قال: يُخْرِجُ النُّطْفَةَ الميتةَ مِن الحيِّ، ثم يُخْرِجُ مِن النطفةِ بشرًا حيًّا.
Başkaları ise el-Müsennâ’nın bana anlattığı, onun: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’ın: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkaran O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini naklettiği görüşü benimsemişlerdir: “Diriden ölü nutfeyi çıkarır, sonra da nutfeden diri bir insan çıkarır.”
وإنما اخْتَرْنا التأويلَ الذي اخْتَرْنا في ذلك؛ لأنه عَقِيبَ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى}. على أن قولَه: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ}. وإن كان خبرًا مِن اللهِ عن إخراجِه مِن الحبِّ السنبلَ، ومن السنبلِ الحبَّ، فإنه داخلٌ في عمومِه ما رُوِي عن ابنِ عباسٍ في تأويلِ ذلك: وكلُّ ميتٍ أخْرَجه اللهُ مِن جسمٍ حيٍّ، وكلُّ حيٍّ أَخْرَجه اللهُ مِن جسمٍ ميتٍ.
Bu konuda tercih ettiğimiz tefsiri tercih etmemizin sebebi, bunun {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır” kavlinin hemen peşinden gelmesidir. Bununla birlikte O'nun: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ} “Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkaran O'dur” kavli, her ne kadar Allah'ın taneden başağı ve başaktan da taneyi çıkarması hakkında bir haber olsa da, İbn Abbâs'tan bu tefsir hakkında rivayet edilen görüş ile Allah'ın diri bir cisimden çıkardığı her ölü ve ölü bir cisimden çıkardığı her diri de bu ayetin umumuna (kapsamına) dâhildir.
وأما قولُه: {ذَلِكُمُ اللَّهُ}. فإنه يقولُ: فاعلُ ذلك كلِّه اللهُ ﷻ، {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}. يقولُ: فأيُّ وجوهِ الصدِّ عن الحقِّ أيُّها الجاهِلون تَصُدُّون عن الصوابِ وتُصْرَفون، أفلا تَتَدَبَّرون فتَعْلَمون أنه لا يَنْبَغي أن يُجْعَلَ لمَنْ أَنْعَم عليكم بفلْقِ الحبِّ والنَّوَى، فأَخْرَج لكم مِن يابسِ الحبِّ والنوى زروعًا وحُروثًا وثمارًا تَتَغَذَّوْن ببعضِه، وتَفَكَّهون ببعضِه - شريكٌ في عبادتِه ما لا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ، ولا يَسْمَعُ ولا يُبْصِرُ؟
O'nun: {ذَلِكُمُ اللَّهُ} “İşte Allah budur” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bütün bunları yapan Allah celle celâluhu'dur. {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” kavli ise şöyle demektir: Ey cahiller! Hakka engel olmanın hangi yollarıyla doğrudan alıkonuluyor ve saptırılıyorsunuz? Hiç düşünmez misiniz ki, taneyi ve çekirdeği yararak size nimet veren, kuru dane ve çekirdekten sizin için bir kısmıyla beslendiğiniz, bir kısmıyla meyve olarak faydalandığınız ekinler, ziraatlar ve meyveler çıkaran zata, ibadetinde ne zarar ne fayda veren, ne işiten ne de gören bir varlığın ortak koşulması asla uygun düşmez?
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا}.
Allah Teâlâ'nın: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا} “Sabahı yaran, geceyi bir dinlenme zamanı kılandır” kavlinin tefsiri.
يعني بقولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}: شاقٌّ عمودَ الصبحِ عن ظلمةِ الليلِ وسَوادِه.
{فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” kavliyle; gecenin karanlığından ve siyahlığından sabahın aydınlık sütununu (fecri) yarıp çıkaranı kastetmektedir.
والإصباحُ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: أصْبَحْنا إصْباحًا.
El-İsbâh (الإصباح), bir kimsenin "Asbahnâ isbâhan" (sabaha erdik) sözünden gelen bir masdardır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال عامةُ أهلِ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehlinin (müfessirlerin) geneli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. قال: إضاءةُ الصبحِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir’den, o da ed-Dahhâk’tan nakletti: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran”. Dedi ki: Sabahın aydınlığıdır.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. قال: إضاءةُ الفجرِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran”. Dedi ki: Fecrin aydınlığıdır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den benzerini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. قال: فالقُ الصبحِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den O'nun: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Sabahı yarandır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}: يعني بالإصباحِ ضوءَ الشمسِ بالنهارِ، وضوءَ القمرِ بالليلِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” kavli hakkında nakletti: İsbâh ile gündüz güneşin ışığını, gece de ayın ışığını kastetmektedir .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، قال: ثنا عَنْبَسةُ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. قال: فالقُ الصُّبْحِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Anbese, Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ’dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze’den, o da Mücâhid’den nakletti: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran”. [Mücâhid] dedi ki: Sabahı yarandır.
حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ مرةً بهذا الإسنادِ، عن مجاهدٍ، فقال في قولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. قال: إضاءةُ الصبحِ.
İbn Humeyd bize bir defasında bu senetle Mücâhid'den naklederek O'nun: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Sabahın aydınlığıdır.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. قال: فلَق الإصباحَ عن الليلِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” kavli hakkında şöyle dedi: Geceden sabah aydınlığını yarıp çıkarmıştır.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. يقولُ: خالقُ النورِ؛ نورِ النهارِ .
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” kavli hakkında şöyle derken işittim: Nurun, yani gündüzün nurunun yaratıcısıdır .
وقال آخرون: معنى ذلك خالقُ الليلِ والنهارِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı gece ve gündüzün yaratıcısıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: (فالِقُ الإِصْباحِ وَجاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا). يقولُ: خالقُ الليلِ والنهارِ .
Bize Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: (فالِقُ الإِصْباحِ وَجاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا) [Sabahı yaran, geceyi bir dinlenme zamanı kılan] kavli hakkında nakletti, şöyle diyordu: Gece ve gündüzün yaratıcısıdır .
وذُكِر عن الحسنِ البصريِّ أنه كان يَقْرَأُ في قولِه: (فالقُ الأَصْباحِ). بفتحِ الألفِ، كأنه تأَوَّل ذلك بمعنى جمعِ "صبحٍ"، كأنه أراد صبحَ كلِّ يومٍ، فجعَله أصْباحًا، ولم يَبْلُغْنا عن أحدٍ سواه أنه قرَأ كذلك.
Hasan-ı Basrî’den, O'nun kavlinde [bu ifadeyi], elifin fethasıyla (فالقُ الأَصْباحِ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Sanki o, bunu "subh" (sabah) kelimesinin çoğulu anlamında tevil etmiş, her günün sabahını kastetmiş ve bu sebeple onu "asbâh" (sabahlar) yapmıştır. Ondan başka kimseden bu şekilde okuduğu bize ulaşmamıştır.
والقراءةُ التي لا نَسْتَجِيرُ تَعدِّيَها بكسرِ الألفِ {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرأةِ وأهلِ التأويلِ على صحةِ ذلك ورفضِ خلافِه.
Terk etmeyi caiz görmediğimiz kıraat , elifin kesresiyle {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” şeklindeki kıraattir; zira kurrâdan ve tefsir ehlinden hüccet sayılan topluluk bunun doğruluğu ve aksinin reddedilmesi üzerinde icma etmiştir.
وأما قولُه: (وَجاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا) فإن القرأةَ اخْتَلَفَت في قراءتِه؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ الحجازِ والمدينةِ، وبعضُ البصريين: (وَجاعِلُ اللَّيْلِ) بالألفِ على لفظِ الاسمِ، ورفعِه عطفًا على (فالقٍ)، وخفضِ (الليل ) بإضافةِ (جاعل) إليه، ونصبِ (الشمس والقمر) عطفًا على موضعِ (الليل)؛ لأن (الليل) وإن كان مخفوضًا في اللفظِ، فإنه في موضعِ النصبِ؛ لأنه مفعولُ (جاعل)، وحَسُن عطفُ ذلك على معنى (الليل) لا على لفظِه؛ لدخولِ قولِه: {سَكَنًا}. بينَه وبينَ (الليل)، قال الشاعرُ :
(وَجاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا) kavline gelince, kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir; Hicaz ve Medine ehli kurrâsının geneli ile bazı Basralılar bunu, elif ile isim lafzında (وَجاعِلُ اللَّيْلِ) [ve câilü'l-leyli] şeklinde, "fâlik"e atfen ref ile, "câil" kelimesinin ona izafetinden dolayı "el-leyl" kelimesini cer ile, "eş-şemse ve'l-kamera" kelimelerini de "el-leyl" kelimesinin mahalline atfen nasb ile okumuşlardır. Çünkü "el-leyl" kelimesi lafzen mecrur olsa da, "câil"in mef'ûlü olduğundan dolayı mahallen mansubdur. {سَكَنًا} “bir dinlenme zamanı” kavli araya girdiği için bunun "el-leyl"in lafzına değil de anlamına atfedilmesi güzel olmuştur. Şair şöyle demiştir:
قُعودًا لَدى الأبْوابِ طُلَّابَ حاجةٍ … عَوانٍ مِن الحاجاتِ أو حاجةً بِكْرَا
Kapıların yanında oturup bir ihtiyaç peşindedirler … İhtiyaçlardan daha önce görülmüş olanını ya da ilk defa olan bir ihtiyacı (hâceten bikrâ) [isterler]
فنصَب "الحاجةَ" الثانيةَ عطفًا بها على معنى "الحاجةِ" الأولى لا على لفظِها؛ لأن معناها النصبُ، وإن كانت في اللفظِ خفضًا، وقد يَجِيءُ مثلُ هذا أيضًا معطوفاً بالثاني على معنى الذي قبلَه لا على لفظِه، وإن لم يَكُنْ بينَهما حائلٌ، كما قال بعضُهم:
Böylece ikinci "el-hâce" kelimesini, birinci "el-hâce"nin lafzına değil manasına atfederek nasb ile okumuştur; çünkü her ne kadar lafızda cer (kesreli) olsa da manası nasbtır. Benzer durum, aralarında [başka] bir engel bulunmasa dahi, bazılarının şu sözünde olduğu gibi ikincisinin bir öncekinin lafzına değil manasına atfedilmesi şeklinde de gelebilir:
بينا نحن نَنْظُرُه أَتانا … مُعَلِّقَ شَكُوةٍ وزِنادَ راعِ
Biz onu gözetlerken yanımıza geldi … Bir su tulumu ile bir çoban çakmaktaşı asmış olarak
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين: {وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ} على "فَعَلَ"، بمعنى الفعلِ الماضي، ونصبِ {اللَّيْلَ} .
Kûfelilerin kurrâsının geneli ise bunu {وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ} “Geceyi bir dinlenme zamanı, güneşi de... kıldı” şeklinde, geçmiş zaman fiili anlamında "fe‘ale" vezninde ve {اللَّيْلَ} “geceyi” kelimesinin nasbıyla okumuşlardır .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن يُقالَ: إنهما قراءتان مُسْتَفِيضتان في قراءةِ الأمصارِ، مُتَّفِقتا المعنى، غيرُ مُختلفَتَيْه، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فهو مُصيبٌ في الإعرابِ والمعنى.
Bu konuda bize göre doğru olan söz, şöyle denilmesidir: Bunlar, beldelerin kıraatinde meşhur/müstefîz, anlamca birbiriyle uyumlu ve birbirinden farklı olmayan iki kıraattir. Okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa okusun, irab ve anlam bakımından isabet etmiştir.
وأخبرَ جلَّ ثناؤُه أنه جعَل الليلَ سكنًا؛ لأنه يَسْكُنُ فيه كلُّ متحركٍ بالنهارِ، ويَهْدَأُ فيه، فيَسْتَقِرُّ في مسكنِه ومأْواه.
Senası yüce olan [Allah], geceyi bir dinlenme zamanı kıldığını haber vermiştir; çünkü gündüz hareket eden her varlık onda dinlenir, onda sakinleşir, böylece meskeninde ve barınağında karar kılar.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}.
{وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: اختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: وجعَل الشمسَ والقمرَ يَجْرِيان في أفلاكِهما بحسابٍ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -Allah ona rahmet etsin- dedi ki: Tefsir ehli bu konuda ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; güneşi ve ayı yörüngelerinde bir hesapla akıp gider kıldı, [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}: يعني عددَ الأيامِ والشهورِ والسِّنينَ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]” hakkında nakletti: Günlerin, ayların ve yılların sayılması demektir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, [o da]
أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}. قال: يَجْرِيان إلى أجلٍ جُعِل لهما .
babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]” hakkında nakletti, dedi ki: Kendileri için belirlenmiş bir vakte kadar akıp giderler .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}. يقولُ: بحسابٍ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]” hakkında anlattı, şöyle diyordu: Bir hesapla .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}. قال: الشمسُ والقمرُ في حسابٍ، فإذا خَلَت أيامُهما، فذاك آخرُ الدهرِ، وأولُ الفَزَعِ الأكبرِ، {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den O'nun: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Güneş ve ay bir hesap üzeredir; onların günleri bittiğinde işte o, zamanın sonu ve en büyük korkunun başlangıcıdır: {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} “İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir” .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}. قال: يَدُوران في حسابٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]” kavli hakkında haber verdi, dedi ki: Bir hesapla dönerler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}. قال: هو مثلُ قولِه: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [يس: ٤٠]. ومِثلُ قولِه: {الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ} (١) [الرحمن: ٥].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]”. Dedi ki: Bu, O'nun: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [Yâsîn: 40] “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” kavli gibi ve O'nun: {الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ} (١) [er-Rahmân: 5] “Güneş ve ay bir hesap iledir” kavli gibidir.
وقال آخرون: معنى ذلك: وجعَل الشمسَ والقمرَ ضِياءً.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; güneşi ve ayı birer aydınlık kıldı [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}. أي: ضياءً .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]”. Yani: Aydınlık [kıldı] .
وأولى القولين في تأويلِ ذلك عندي بالصوابِ تأويلُ مَن تأَوَّله: وجعَل الشمسَ والقمرَ يَجْرِيان بحسابٍ وعددٍ لبلوغِ أمرِهما، ونهايةِ آجالِهما، ويَدُوران لمصالحِ الخلقِ التي جُعِلا لها.
Bunun tevilinde iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı; "Güneşi ve ayı, işlerinin tamamlanması ve ecellerinin sonu için bir hesap ve sayıyla akıp giden, yaratılış gayeleri olan yaratılmışların maslahatları için dönen kıldı" şeklinde tevil edenin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى التأويلين بالآيِة؛ لأن الله تعالى ذكرُه ذكَر قبلَه أياديَه عندَ خلقِه، وعظمَ سلطانِه، بفَلْقِه الإصباحَ لهم، وإخراجِ النباتِ والغراسِ مِن الحبِّ والنَّوَى، وعقَّب ذلك بذكرِه خلقَ النجومِ لهدايتِهم في البرِّ والبحرِ، فكان وصفُه إجراءهَ الشمسَ والقمرَ لمنافِعِهم أشبَهَ بهذا الموضعِ مِن ذكرِ إضاءتِهما؛ لأنه قد وصَف ذلك قبلُ بقولِه: {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ}. فلا معنى لتكريرِه مرةً أُخرى في آيةٍ واحدةٍ لغيرِ معنًى.
Bunun ayete en uygun tevil olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü zikri yüce olan Allah, bundan önce sabahı onlar için yarmasıyla, tohumdan ve çekirdekten bitkileri ve fidanları çıkarmasıyla yaratılmışları üzerindeki nimetlerini ve hükümranlığının azametini zikretmiş; bunun ardından da karada ve denizde yollarını bulmaları için yıldızları yaratmasını zikretmiştir. Dolayısıyla güneşi ve ayı onların menfaatleri için akıtıp yürütmesini vasfetmesi, aydınlatmalarını zikretmekten bu makama daha uygundur; çünkü bunu daha önce {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yaran” kavliyle zaten vasfetmişti. Dolayısıyla bir anlam olmaksızın bunu aynı ayette bir kez daha tekrarlamanın bir manası yoktur.
والحُسْبانُ في كلامِ العربِ جمعُ حسابٍ، كما الشُّهْبانُ جمعُ شهابٍ. وقد قيل: إن الحُسْبانَ في هذا الموضعِ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: حسَبْتُ الحسابَ، أَحْسُبُه حِسابًا وحُسْبانًا. وحُكِي عن العربِ: على اللهِ حُسْبانُ فلانٍ وحِسْبتُه. أي: حسابُه. وأَحْسَبُ أن قتادةَ في تأويلِ ذلك بمعنى الضياءِ، ذهَب إلى شيءٍ يُرْوَى عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ} [الكهف: ٤٠]. قال: نارًا.
Arap kelamında husbân (حُسْبان), şühbân (شُهْبان) kelimesinin şihâb (شهاب) kelimesinin çoğulu olması gibi, hisâb (حساب) kelimesinin çoğuludur. Bu makamdaki husbân kelimesinin, söz söyleyenin "hesabı saydım, sayıyorum" (حسَبْتُ الحسابَ، أَحْسُبُه حِسابًا وحُسْبانًا) sözünden bir masdar olduğu da söylenmiştir. Araplardan: "Filanın hesabı Allah'a aittir" (على اللهِ حُسْبانُ فلانٍ وحِسْبتُه), yani hesabı (حسابُه), şeklinde nakledilmiştir. Sanıyorum ki Katâde bunu ziya (aydınlık) anlamında tevil ederken, İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ} [el-Kehf: 40] “üzerine gökten bir azap/ateş göndersin” kavli hakkında rivayet edilen "ateş" şeklindeki söze gitmiştir.
فوجَّه تأويلَ قولِه: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} إلى ذلك التأويلِ، وليس هذا مِن ذلك المعنى في شيءٍ.
Böylece O (Katâde), {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap [ölçüsü kıldı]” kavlinin tevilini bu anlama yönlendirmiştir; oysa bunun o anlamla hiçbir ilgisi yoktur.
وأما الحِسْبانُ بكسرِ الحاءِ فإنه جمعُ الحِسْبانةِ ، وهي الوِسادةُ الصغيرةُ،
Hâ harfinin kesresiyle hisbân (الحِسْبان) kelimesine gelince; o, küçük yastık anlamına gelen hisbâne (الحِسْبانة) kelimesinin çoğuludur ,
وليست مِن الأوَّلَيْن أيضًا في شيءٍ، يقالُ: حَسَّبْتُه. أَجْلَسْتُه عليها.
onun da önceki iki [anlamla] hiçbir ilgisi yoktur; "Onu yastığa oturttum" anlamında "Hassebtuhu" (حَسَّبْتُه) denilir.
ونُصِب قولُه: {حُسْبَانًا}. بقولِه: {وَجَعَلَ}.
O'nun {حُسْبَانًا} “birer hesap ölçüsü” kavli, {وَجَعَلَ} “ve kıldı” kavli sebebiyle mansub kılınmıştır.
وكان بعضُ البصريين يقولُ: معناه {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا}. أي: بحسابٍ. فحذَف الباءَ كما حذَفها مِن قولِه: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} [الأنعام: ١١٧]. أيْ: أعلمُ بمَن يَضِلُّ عن سبيلِه.
Bazı Basralılar şöyle diyordu: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [kıldı]” kavlinin anlamı; yani bir hesapla (bihisâb), demektir. O'nun: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} [el-En‘âm: 117] “Şüphesiz ki Rabbin, Kendi yolundan sapanı en iyi bilendir” yani "Kendi yolundan sapan kimseyi en iyi bilendir" (bi-men yedillu) kavminden bâ harfini hazfettiği gibi burada da bâ harfini hazfetmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)}.
{ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)} “İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وهذا الفعلُ الذي وصَفه أنه فعلُه، وهو فلْقُه الإصباحَ وجعْلُه الليلَ سكنًا والشمسَ والقمرَ حُسْبانًا، تقديرُ الذي عزَّ سلطانُه، فلا يَقْدِرُ أَحدٌ أراده بسوءٍ وعقابٍ أو انتقامٍ، مِن الامتناعِ منه، العليمِ بمصالحِ خلقِه وتدبيرِهم، لا تقديرُ الأصنامِ والأوثانِ التي لا تَسْمَعُ ولا تُبْصِرُ، ولا تَفْقَهُ شيئًا ولا تَعْقِلُه، ولا تَضُرُّ ولا تَنْفَعُ، وإن أُرِيدَت بسوءٍ لم تَقْدِرْ على الامتناعِ منه ممَّن أرادها به. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وأخْلِصوا أيُّها الجَهَلَةُ عبادتَكم لفاعلِ هذه الأشياءِ، ولا تُشْرِكوا في عبادتِه شيئًا غيرَه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kendi fiili olarak vasfettiği bu iş -ki o, sabahı yarması, geceyi bir dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmasıdır-, hükümranlığı yüce olan, kötülük, ceza veya intikam murat ettiği hiç kimsenin Kendisinden kaçıp kurtulamayacağı, yaratıklarının maslahatlarını ve işlerinin idaresini hakkıyla bilen [Allah'ın] takdiridir; işitmeyen, görmeyen, hiçbir şeyi kavramayan, akletmeyen, ne zarar ne fayda veren, kendilerine bir kötülük yapılmak istendiğinde bunu yapandan kendilerini korumaya güç yetiremeyen putların ve heykellerin takdiri değildir. Senası yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey cahiller! İbadetinizi bu şeyleri yapana has kılın ve O'na ibadette hiçbir şeyi O'na ortak koşmayın.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)}.
{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)} “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yolunuzu bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O’dur. Bilen bir topluluk için ayetleri etraflıca açıkladık” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي جعَل لكم أيُّها الناسُ النجومَ أدلةً في البرِّ والبحرِ إذا ضلَلْتُم الطريقَ، أو تَحَيَّرْتُم فلم تَهْتَدُوا فيها ليلًا، تَسْتَدِلُّون بها على المَحَجَّةِ، فتَهْتَدُون بها إلى الطريقِ والمحجةِ، فتَسْلُكونه وتَنْجون بها مِن ظلماتِ
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Yolu kaybettiğiniz yahut geceleyin şaşırıp [yönünüzü] bulamadığınız zaman karada ve denizde yıldızları sizin için deliller kılan Allah'tır; siz onlar vasıtasıyla ana yolu tespit eder, böylece onlar sayesinde yola ve ana caddeye ulaşıp o yolda yürür ve onunla [şunun] karanlıklarından...
ذلك، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ} [النحل: ١٦]. أيْ: مِن ضلالِ الطريقِ في البرِّ والبحرِ. وعنَى بالظلماتِ ظلمةَ الليلِ، وظلمةَ الخطأِ والضلالِ، وظلمةَ الأرضِ أو الماءِ.
kurtulursunuz. Nitekim senası yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ} [en-Nahl: 16] “Daha nice işaretler [yarattı]. Onlar yıldızla da yollarını bulurlar”. Yani: Karada ve denizde yolun kaybedilmesinden [kurtulurlar]. "Karanlıklar" ile gecenin karanlığını, hata ve sapkınlığın karanlığını ve karanın yahut suyun karanlığını kastetmiştir.
وقولُه: {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ}. يقولُ: قد ميَّزنا الأدلةَ، وفرَّقْنا الحُجَجَ فيكم وبيَّناها أيُّها الناسُ؛ ليَتَدَبَّرَها أولو العلمِ باللهِ منكم، ويَفْهَمَها أولو الحِجا منكم، فيُنِيبوا مِن جهلِهم الذي هم عليه مُقِيمون، ويَنْزَجِروا عن خطأِ فعلِهم الذي هم عليه ثابِتون، ولا يَتمادَوْا [عنادًا للهِ] ، مع علمِهم بأن ما هم عليه مُقِيمون خطأٌ في غَيِّهم .
O'nun: {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “Bilen bir topluluk için ayetleri etraflıca açıkladık” kavli; delilleri ayırt ettik, içinizdeki hüccetleri ayrıntılı kıldık ve ey insanlar, içinizden Allah'ı bilen ilim sahipleri düşünüp taşınsınlar, içinizdeki akıl sahipleri anlasınlar, böylece üzerinde ısrar ettikleri cehaletlerinden vazgeçip yönelsinler, üzerinde sabit kaldıkları hatalı amellerinden vazgeçsinler ve üzerinde bulundukları şeyin azgınlıkları içinde bir hata olduğunu bildikleri halde [Allah'a inat olsun diye] ileri gitmesinler diye onları açıkladık, buyurmaktadır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ}. قال: يَضِلُّ الرجلُ وهو في الظلمةِ، والجَوْرُ عن الطريقِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yolunuzu bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O’dur” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Kişi karanlıkta yolunu kaybeder, yoldan sapar .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)}.
{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)} “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O’dur. Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır. İyice anlayan bir topluluk için ayetleri etraflıca açıkladık” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإلهُكم أيُّها العادِلون باللهِ غيرَه {الَّذِي أَنْشَأَكُمْ}.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Allah'a başkasını denk tutanlar! Sizin ilahınız {الَّذِي أَنْشَأَكُمْ} “sizi meydana getiren”dir.
يعني: الذي ابْتَدَأ خلقَكم مِن غيرِ شيءٍ، فأوْجَدَكم بعد أن لم تكونوا شيئًا {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ}. يعني: مِن آدمَ ﵇.
Yani: Hiçbir şey yokken sizi yaratmaya başlayan, siz hiçbir şey değilken sizi {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “tek bir nefisten” var edendir. Yani: Âdem aleyhisselâm'dan [var edendir].
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السديِّ: {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ}. قال: آدمَ ﵇ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “tek bir nefisten” hakkında nakletti, dedi ki: Âdem aleyhisselâm'dan .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ}: مِن آدمَ ﵇ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O’dur” kavli hakkında nakletti: Âdem aleyhisselâm'dan [meydana getirmiştir] .
وأما قولُه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. فإن أهلَ التأويلِ في تأويلِه مُخْتَلِفون؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: وهو الذي أنْشَأَكم مِن نفسٍ واحدةٍ، فمنكم مُسْتَقرٌّ في الرحمِ، ومنكم مُسْتَوْدَعٌ في القبرِ حتى يَبْعَثَهُ اللهُ لنَشْرِ القيامةِ.
O'nun: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” kavline gelince; tefsir ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur; böylece sizden kiminiz rahimde yerleşik kalandır (müstekar), kiminiz de kıyametin dirilişi için Allah onu diriltinceye kadar kabirde emaneten durandır (müstevda‘)" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} [هود: ٦]. قال: {مُسْتَقَرَّهَا} في الأرحامِ، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} حيثُ تَموتُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o İbrâhîm'den, o da Abdullah'tan {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} [Hûd: 6] “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir” hakkında nakletti, dedi ki: {مُسْتَقَرَّهَا} “durduğu yer” rahimlerde, {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “emanet bırakıldığı yer” ise öldüğü yerdedir .
حدَّثني يَعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن إسماعيلَ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ، أنه قال: المُسْتَوْدَعُ حيثُ تَموتُ، والمُسْتَقَرُّ ما في الرحمِ.
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, İsmâil'den, o İbrâhîm'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle demiştir: Müstevda‘ (emanet yeri) öldüğü yer, müstekar (kalma yeri) ise rahimde olan yerdir.
حُدِّثْتُ عن عُبيدِ اللهِ بن موسى، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ، قال: المُسْتَقَرُّ الرحمُ، والمُسْتَوْدَعُ المكانُ الذي تَموتُ
Bana Ubeydullâh b. Mûsâ'dan, o İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah b. Mes‘ûd'dan nakledildi; o şöyle demiştir: Müstekar (kalma yeri) rahimdir, müstevda‘ (emanet yeri) ise öldüğü
فيه .
yerdir .
حدَّثني محمدُ بنُ عُبيَدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيْلٍ وعليُّ بنُ هاشمٍ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن إبراهيمَ: {يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}. قال: {مُسْتَقَرَّهَا} في الأرحامِ، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} في الأرضِ حيثُ تَموتُ فيها.
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl ve Ali b. Hâşim, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da İbrâhîm'den nakletti: {يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir”. Dedi ki: {مُسْتَقَرَّهَا} “durduğu yer” rahimlerde, {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “emanet bırakıldığı yer” ise yeryüzünde içinde öldüğü yerdedir.
حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، عن ليثٍ، عن مِقْسَمٍ، قال: {مُسْتَقَرَّهَا} في الصُّلْبِ حيثُ تَأْوِي إليه، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} حيثُ تَموتُ .
Bize Ebû Küreyb ve Ebû's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o da Miksem'den nakletti, dedi ki: {مُسْتَقَرَّهَا} “durduğu yer” barındığı yer olan sulbte, {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “emanet bırakıldığı yer” ise öldüğü yerdedir .
وقال آخرون: المُسْتَوْدَعُ ما كان في أصلابِ الآباءِ، والمُسْتَقَرُّ ما كان في بُطُونِ النساءِ وبطونِ الأرضِ أو على ظهورِها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Müstevda‘ (emanet yeri) babaların sulblerinde olan, müstekar (kalma yeri) ise kadınların karınlarında ve yerin bağrında veya yeryüzünün üstünde olandır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا كُلْثومُ بنُ جَبْرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ في قولِه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: مُسْتَوْدَعون ما كانوا في أصلابِ الرجالِ، فإذا قَرُّوا في أرحامِ النساءِ، أو على ظهرِ الأرضِ، أو في بطنِها، فقد اسْتَقَرُّوا .
Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Külsûm b. Cebr, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Erkeklerin sulblerinde oldukları sürece müstevda‘dırlar (emanettirler); kadınların rahimlerinde yahut yeryüzünün üstünde veya bağrında yerleştiklerinde ise artık istikrar bulmuş / karar kılmışlardır (müstekardırlar) .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن كُلثومِ بنِ جَبْرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: المُسْتَوْدَعون ما كانوا في أصلابِ الرجالِ، فإذا قَرُّوا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Külsûm b. Cebr'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “[Sizin için] bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” [ayeti hakkında nakletti]; dedi ki: Erkeklerin sulblerinde oldukları sürece müstevda‘dırlar (emanettirler); [kadınların rahimlerinde] yerleştiklerinde ise...
في أرحامِ النساءِ، أو على ظهرِ الأرضِ، فقد اسْتَقَرُّوا.
kadınların rahimlerinde yahut yeryüzünün üstünde artık istikrar bulmuş / karar kılmışlardır (müstekardırlar).
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن المغيرةِ بنِ النعمانِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ،: قال ابنُ عباسٍ: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}. قال: المُسْتَوْدَعُ في الصُّلْبِ، والمُسْتَقَرُّ ما كان على وجهِ الأرضِ أو في الأرضِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Mugîre b. en-Nu‘mân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti: İbn Abbâs: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir” hakkında dedi ki: Müstevda‘ (emanet yeri) sulbte olan, müstekar (kalma yeri) ise yeryüzünün üstünde veya yerin içinde olandır .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: {فَمُسْتَقَرٌّ} في الأرضِ على ظهورِها، {وَمُسْتَوْدَعٌ} عندَ اللهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: {فَمُسْتَقَرٌّ} “Bir kalma yeri vardır” yeryüzünde, onun üstünde; {وَمُسْتَوْدَعٌ} “ve bir emanet yeri vardır” Allah katında.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن المغيرةِ، عن أبى [الجبرِ بنِ] تميمِ بنِ حَذْلمٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: المُسْتَقَرُّ الأرضُ، والمُسْتَوْدَعُ عندَ الرحمنِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Mugîre'den, o Ebû [el-Cebr b.] Temîm b. Hazlem'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Müstekar (kalma yeri) yeryüzü, müstevda‘ (emanet yeri) ise Rahmân'ın katındadır.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: المستقرُّ الأرضُ، والمستودعُ عندَ ربِّك .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Müstekar (kalma yeri) yeryüzü, müstevda‘ (emanet yeri) ise Rabbinin katındadır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ عُيَيْنَةَ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن إبراهيمَ، قال: قال عبدُ اللهِ: {مُسْتَقَرَّهَا} في الدنيا
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o İbrâhîm'den naklen haber verdi, dedi ki: Abdullah [b. Mes‘ûd] şöyle dedi: {مُسْتَقَرَّهَا} “[Onun] kalacağı yer” dünyadadır.
{وَمُسْتَوْدَعَهَا} في الآخرةِ. يعني: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} .
{وَمُسْتَوْدَعَهَا} ahirettedir. Yani: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” [ayetini kastetmiştir] .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن شعبةَ، عن أبى بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: المستودعُ في الصُّلْبِ، والمستقرُّ في الآخرةِ، وعلى وجهِ الأرضِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Şu‘be'den, o Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den haber verdi, dedi ki: Müstevda‘ (emanet yeri) sulbte, müstekar (kalma yeri) ise ahirette ve yeryüzünün üstündedir .
وقال آخرون: معنى ذلك: فمستقَرٌّ في الرحمِ، ومستودَعٌ في الصلبِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Rahimde bir kalma yeri, sulbte de bir emanet yeri vardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن أبي الحارثِ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: مستقرٌّ في الرحمِ، ومستودَعٌ في صلبٍ لم يُخْلَقْ سيُخْلَقُ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Ebü'l-Hâris'ten, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Rahimde bir kalma yeri, henüz yaratılmamış olup ileride yaratılacak bir sulbte ise bir emanet yeridir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن يحيى الجابرِ، عن عكرمةَ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: المستقرُّ الذي قد اسْتَقرَّ في الرحمِ، والمُسْتَوْدَعُ الذي قد اسْتُودِع في الصلبِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Yahyâ el-Câbir'den, o İkrime'den: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” [ayeti hakkında] nakletti, dedi ki: Müstekar, rahimde yerleşmiş olandır; müstevda‘ ise sulbte emanet bırakılmış olandır.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن أبى [الجبرِ بنِ] تميمٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: سَلْ. فقلتُ: مستقَرٌّ ومستودعٌ؟ قال: المستقَرُّ في الرحمِ، والمستودَعُ ما اسْتُودِع في الصلبِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Ebû [el-Cebr b.] Temîm'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: "Sor!" dedi. Ben de: "Müstekar ve müstevda‘ [nedir]?" dedim. Dedi ki: Müstekar rahimde olandır; müstevda‘ ise sulbte emanet bırakılmış olandır.
حدَّثنا أبو كُريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، عن قابُوسَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: المستقَرُّ الرحمُ، والمستودَعُ ما كان عندَ ربِّ العالمين، مما هو خالقُه ولم يُخْلَقْ.
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs, Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Müstekar rahimdir; müstevda‘ ise âlemlerin Rabbinin katında olup O'nun yaratacağı henüz yaratılmamış olandır.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبَرنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}. قال: المستقَرُّ ما كان في الرحمِ مما هو حيٌّ، ومما قد مات، والمستودَعُ ما في الصُّلْبِ .
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir” kavli hakkında haber verdi, dedi ki: Müstekar, canlı veya ölmüş olarak rahimde olandır; müstevda‘ ise sulbte olandır .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخْبَرنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: قال لي ابنُ عباسٍ، وذلك قبلَ أن يَخْرُجَ وجهي : أتزَوَّجْتَ يا بنَ جبيرٍ؟ قال: قلتُ: لا، وما أُرِيدُ ذاك يومي هذا. قال: فقال: أمَا إنه مع ذلك سيَخْرُجُ ما كان في صلبِك مِن المستودَعين .
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs bana -ki bu sakalım çıkmadan önceydi -: "Evlendin mi ey İbn Cübeyr?" dedi. Dedi ki: "Hayır, bugün itibarıyla bunu istemiyorum da" dedim. Dedi ki: Bunun üzerine o şöyle dedi: "Bilin ki bununla birlikte senin sulbünde emanet bırakılanlardan ne varsa muhakkak çıkacaktır" .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: قال لي ابنُ عباسٍ: تزَوَّجْتَ؟ قلتُ: لا. قال: فضرَب ظهري، وقال: ما كان مِن مُسْتَوْدَعٍ في ظهرِك سَيَخْرُجُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; [Saîd] dedi ki: İbn Abbâs bana: "Evlendin mi?" dedi. "Hayır" dedim. [Saîd] dedi ki: Bunun üzerine sırtıma vurdu ve: "Senin sırtında emanet bırakılmış olan ne varsa muhakkak çıkacaktır" dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: المستقَرُّ في الأرحامِ، والمستودَعُ في الصلبِ، لم يُخْلَقْ وهو خالقُه.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” kavlini nakletti, dedi ki: Müstekar rahimlerde, müstevda‘ ise sulbtedir; henüz yaratılmamıştır fakat O, onun yaratıcısıdır.