حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: المستقَرُّ في الرحمِ، والمستودَعُ ما اسْتُودِع في أصلابِ الرجالِ والدَّوابِّ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır”. Dedi ki: Müstekar rahimde olandır; müstevda‘ ise erkeklerin ve binek hayvanlarının sulblerinde emanet bırakılmış olandır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: المستقَرُّ ما اسْتَقَرَّ في الرحمِ، والمستودَعُ ما اسْتُودِع في الصلبِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Müstekar rahimde karar kılmış olan, müstevda‘ ise sulbte emanet bırakılmış olandır.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن أبى الجبرِ بنِ تميمٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ بنحوِه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Ebû'l-Cebr b. Temîm'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا عَبِيدةُ بنُ حميدٍ، عن عمارٍ الدُّهْنيِّ، عن رجلٍ، عن كُريبٍ، قال: دعاني ابنُ عباسٍ، فقال: اكْتُبْ: بسمِ اللهِ الرحمنِ الرحيمِ، مِن عبدِ اللهِ بنِ عباسٍ، إلى فلانٍ حَبْرِ تَيْماءَ، سلامٌ عليك، فإني أَحْمَدُ إليك اللهَ الذي لا إلهَ إلا هو، أما بعدُ. قال: فقلتُ: تَبْدَؤُه تقولُ: السلامُ عليك؟ فقال: إن اللهَ هو السلامُ. ثم قال: اكْتُبْ: سلامٌ عليك، أما بعدُ، فحدِّثْني عن مستقَرٍّ ومستودَعٍ. قال: ثم بعَثني بالكتابِ إلى اليهوديِّ، فأعْطَيْتُه إياه. فلمَّا نظَر إليه قال: مرحبًا بكتابِ خليلي مِن المسلمين. فذهَب بي إلى بيتِه، ففتَح أسْفاطًا له كبيرةً، فجعَل يَطْرَحُ تلك الأشياءَ لا يَلْتَفِتُ إليها، قال: قلتُ: ما شأنُك؟ قال: هذه أشياءُ كتَبها اليهودُ. حتى أَخْرَجَ سِفْرَ
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ubeyde b. Humeyd, Ammâr ed-Duhnî'den, o bir adamdan, o da Küreyb'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs beni çağırdı ve şöyle dedi: "Yaz: Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Abdullah b. Abbâs'tan Teymâ bilgini falancaya. Sana selâm olsun. Kendisinden başka ilâh olmayan Allah'a hamdettiğimi sana bildiririm. İmdi..." [Küreyb] dedi ki: Ben: "[Mektuba] ona 'es-Selâmü aleyke' diyerek mi başlıyorsun?" dedim. O: "Şüphesiz Allah, Selâm'ın ta kendisidir" dedi. Sonra: "Yaz: Sana selâm olsun. İmdi, bana müstekar ve müstevda‘ hakkında haber ver" dedi. [Küreyb] dedi ki: Sonra beni mektupla Yahudiye gönderdi, ben de mektubu ona verdim. [Yahudi] mektuba bakınca: "Müslümanlardan olan dostumun mektubuna merhaba!" dedi. Beni evine götürdü; kendisine ait büyük sandıkları açtı ve o şeyleri hiç aldırmadan [bir kenara] fırlatmaya başladı. [Küreyb] dedi ki: "Ne yapıyorsun?" dedim. [Yahudi]: "Bunlar Yahudilerin yazdığı şeylerdir" dedi. Nihayet Mûsâ'nın kitabını...
موسى ﵇، قال: فنظَر إليه مرتين، فقال: المستقَرُّ الرحمُ. قال: ثم قرَأ: {وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ} [الحج: ٥]. وقرَأ: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ} [البقرة: ٣٦]. قال: مستقَرُّه فوقَ الأرضِ، ومستقَرُّه في الرحمِ، ومستقرُّه تحتَ الأرضِ، حتى يَصيرَ إلى الجنةِ أو إلى النارِ .
aleyhisselâm çıkardı. Dedi ki: Ona iki kez baktı ve şöyle dedi: Müstekar rahimdir. Dedi ki: Sonra: [Hac: 5] {وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ} “Dilediğimizi rahimlerde durdururuz” ayetini okudu. Ve: [Bakara: 36] {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ} “Yeryüzünde sizin için bir kalma yeri ve bir faydalanma vardır” ayetini okudu. Dedi ki: Onun kalma yeri yerin üstünde, kalma yeri rahimde ve cennete yahut cehenneme varıncaya kadar yerin altındadır .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاءٍ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: المستقَرُّ ما اسْتَقَرَّ في أرحامِ النساءِ، والمستودَعُ ما اسْتُودِع في أصلابِ الرجالِ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan nakletti: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır”. Dedi ki: Müstekar kadınların rahimlerinde karar kılmış olan, müstevda‘ ise erkeklerin sulblerinde emanet bırakılmış olandır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ، عن سفيانَ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاءٍ، قال: المستقَرُّ الرحمُ، والمستودَعُ في أصلابِ الرجالِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan nakletti, dedi ki: Müstekar rahimdir, müstevda‘ ise erkeklerin sulblerindedir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ، وعن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: المستقرُّ الرحمُ، والمستودَعُ في الأصلابِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Müstekar rahim, müstevda‘ ise sulblerdedir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال ثنا عيسى، عن ابنِ أبي، نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمُسْتَقَرٌّ}: ما اسْتَقَرَّ في أرحامِ النساءِ، {وَمُسْتَوْدَعٌ}: ما كان في أصلابِ الرجالِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَمُسْتَقَرٌّ} “Bir kalma yeri vardır”: Kadınların rahimlerinde karar kılmış olandır; {وَمُسْتَوْدَعٌ} “ve bir emanet yeri vardır”: Erkeklerin sulblerinde olandır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ وابنُ وَكيعٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: المستقَرُّ ما استَقَرَّ في الرحمِ، والمستودَعُ ما اسْتُودِع في الصلبِ.
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Müstekar rahimde karar kılmış olan, müstevda‘ ise sulbte emanet bırakılmış olandır.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: المستقَرُّ الرحمُ، والمستودَعُ الصلبُ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Müstekar rahim, müstevda‘ ise sulbtür.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا مُعاذُ بن مُعاذٍ، عن ابنِ عَوْنٍ، قال: أتَيْنَا إبراهيمَ عندَ المساءِ، فأخْبَرونا أنه قد مات، فقلنا: هل سأَله أحدٌ عن شيءٍ؟ قالوا: عبدُ الرحمنِ ابنُ الأسودِ، عن المستقَرِّ والمستودَعِ. فقال: المستقَرُّ في الرحمِ، والمستودَعُ في الصلبِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Muâz, İbn Avn'dan nakletti, dedi ki: Akşam vakti İbrâhîm'in yanına geldik; bize onun vefat ettiğini haber verdiler. Biz de: "Ona bir şey soran oldu mu?" dedik. Dediler ki: "Abdurrahman b. el-Esved, müstekar ve müstevda‘ı sordu." O da: "Müstekar rahimde, müstevda‘ ise sulbtedir" dedi.
حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا ابنُ عونٍ، قال: أتَيْنا إبراهيمَ وقد مات، قال: فحدَّثني بعضُهم أن عبدَ الرحمنِ بنَ الأسودِ سأَله قبلَ أن يَموتَ عن المستقَرِّ والمستودَعِ، فقال: المستقَرُّ في الرحمِ، والمستودَعُ في الصلبِ.
Bize Humeyd b. Mes‘ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn anlattı, dedi ki: İbrâhîm'in vefat ettiği sırada yanına vardık. Dedi ki: Bazıları bana Abdurrahman b. el-Esved'in ölmeden önce ona müstekar ve müstevda‘ı sorduğunu ve onun da: "Müstekar rahimde, müstevda‘ ise sulbtedir" dediğini anlattı.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن ابنِ عونٍ، قال: أَتَيْنا منزلَ إبراهيمَ، فسأَلْنا عنه، فقالوا: قد تُوُفِّي، وسأَله عبدُ الرحمنِ بنُ الأسودِ. فذكَر نحوَه.
Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan nakletti, dedi ki: İbrâhîm'in evine geldik ve onu sorduk; dediler ki: "Vefat etti ve Abdurrahman b. el-Esved ona sormuştu." Deyip benzerini zikretti.
حدَّثني به يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن ابنِ عونٍ، أنه بلَغه أن عبدَ الرحمنِ بنَ الأسودِ سأَل إبراهيمَ عن ذلك. فذكَر نحوَه.
Bunu bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan nakletti; ona Abdurrahman b. el-Esved'in İbrâhîm'e bunu sorduğu haberi ulaşmış. Deyip benzerini zikretti.
حدَّثنا عُبيدُ اللهِ بنُ محمدٍ الفِرْيابيُّ، قال: ثنا ضَمْرةُ بنُ ربيعةَ، عن العَلَاءِ بنِ هارونَ، قال: انْتَهَيْتُ إلى منزلِ إبراهيمَ حين قُبِض، فقلتُ لهم: هل سأَله أحدٌ عن شيءٍ؟ قالوا: سأَله عبدُ الرحمنِ بنُ الأسودِ عن مستقَرٍّ ومستودَعٍ، فقال: أمّا المستقَرُّ فما استقَرَّ في أرحامِ النساءِ، والمستودَعُ ما في أصلابِ الرجالِ.
Bize Ubeydullah b. Muhammed el-Firyâbî anlattı, dedi ki: Bize Damre b. Rebîa, el-Alâ b. Hârûn'dan nakletti, dedi ki: Vefat ettiği sırada İbrâhîm'in evine vardım. Onlara: "Ona bir şey soran oldu mu?" dedim. Dediler ki: "Abdurrahman b. el-Esved ona müstekar ve müstevda‘ı sordu." O da: "Müstekara gelince, kadınların rahimlerinde karar kılmış olan; müstevda‘ ise erkeklerin sulblerinde olandır" dedi.
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: المستقَرُّ الرحمُ، والمستودعُ الصلبُ.
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o da Mücâhid'den {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” hakkında nakletti, dedi ki: Müstekar rahim, müstevda‘ sulbtür.
حدَّثني يونُسُ، قال: ثني سفيانُ، عن رجلٍ حدَّثه عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: قال لي ابنُ عباسٍ: ألا تَنْكِحُ؟ ثم قال: أمَا إني أقولُ لك هذا، وإني لأَعْلَمُ أَن اللهَ مُخْرِجٌ من صلبِك ما كان فيه [من مُسْتَودَعٍ] .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bana Süfyân, kendisine Saîd b. Cübeyr'den anlatan bir adamdan nakletti, dedi ki: İbn Abbâs bana: "Evlenmez misin?" dedi. Sonra dedi ki: "Bunu sana söylüyorum ama biliyorum ki Allah senin sulbünde [emanet olarak] bulunanı mutlaka çıkaracaktır."
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: المستقَرُّ في الرحمِ، والمستودَعُ في الصلبِ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Müstekar rahimde, müstevda‘ ise sulbtedir .
حدَّثنا بشرٌ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن ابنِ عباسٍ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: مستقَرٌّ في الرحمِ، ومستودَعٌ في الصلبِ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır”. Dedi ki: Rahimde bir kalma yeri, sulbte de bir emanet yeridir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: مستَقَرٌّ في الرحمِ، ومستودَعٌ في الصلبِ .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır”. Dedi ki: Rahimde bir kalma yeri, sulbte de bir emanet yeridir .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}: أمَّا مستقَرٌّ، فما استقرَّ في الرحمِ، وأما مستودَعٌ، فما استُودِع في الصلبِ.
Hüseyin b. el-Ferec'den rivayetle bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'ten nakletti: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır”: Kalma yerine (müstekar) gelince, o rahimde yerleşendir; emanet yerine (müstevda‘) gelince, o sulbte emanet bırakılandır.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. قال: مستقَرٌّ في الأرحامِ، ومستودَعٌ في الأصلابِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” kavli hakkında şöyle dedi: Rahimlerde bir kalma yeri, sulblerde bir emanet yeridir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنُ جبيرٍ، وأبي حمزةَ، عن إبراهيمَ، قالا: مستقَرٌّ ومستودَعٌ؛ المستقَرُّ في الرحمِ، والمستودَعُ في الصلبِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da Ebû Hamza'dan, o da İbrâhîm'den nakletti; ikisi şöyle dediler: Müstekar ve müstevda‘; müstekar rahimde, müstevda‘ ise sulbtedir.
وقال آخرون: المستقَرُّ في القبرِ، والمستودَعُ في الدنيا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Müstekar kabirde, müstevda‘ ise dünyadadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: مستقَرٌّ في القبرِ، ومستودَعٌ في الدنيا، وأَوْشَك أن يَلْحَقَ بصاحبِه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: el-Hasan şöyle derdi: Kabirde bir kalma yeri, dünyada bir emanet yeridir; sahibine kavuşması pek yakındır .
وأولى التأويلاتِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللهَ جلَّ ثناؤُه عمَّ بقولِه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. كلَّ خلقِه الذي أنْشَأ من نفسٍ واحدةٍ مستقَرًّا ومستودَعًا، ولم يَخْصُصْ مِن ذلك معنًى دون معنًى، ولا شكَّ أن مِن بني آدمَ مستقَرًّا في الرحمِ، ومستودَعًا في الصلبِ، ومنهم مَن هو مستقَرٌّ على ظهرِ الأرضِ أو بطنِها، ومستودَعٌ في أصلابِ الرجالِ، ومنهم مستقَرٌّ في القبرِ، مستودَعٌ على ظهرِ الأرضِ، فكلُّ مستقَرٍّ أو مستودَعٍ بمعنًى مِن هذه المعاني، فداخلٌ في عمومِ قولِه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}. ومرادٌ به، إلا أن يَأْتيَ خبرٌ يَجِبُ التسليمُ له بأنه معنيٌّ به معنًى دونَ معنًى، وخاصٌّ دونَ عامٍّ.
Bu konuda tevilllerin doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Şüphesiz övgüsü yüce olan Allah, {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” buyruğuyla tek bir nefisten yarattığı bütün mahlûkatın karargâhını ve emanet yerini genel olarak kastetmiş, bu anlamlardan birini diğerine tahsis etmemiştir. Hiç şüphe yok ki Âdemoğullarından rahimde karar kılan da vardır, [baba] sulbünde emanet olan da; onlardan yeryüzünün üstünde veya bağrında karar kılan da vardır, erkeklerin sulbünde emanet olan da; yine onlardan kabirde karar kılan da vardır, yeryüzünün üstünde emanet olan da. Dolayısıyla bu anlamlardan herhangi biriyle karargâh veya emanet yeri olan herkes, O'nun {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” buyruğunun umumuna dâhildir ve bununla murat edilendir; meğerki genel değil de özel olduğuna, diğer anlamların değil de belirli bir anlamın kastedildiğine dair teslim olunması zorunlu bir haber (rivayet) gelmiş olsun.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ}؛ فقرَأَت ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} بمعنى: فمنهم مَن استَقَرَّه اللهُ في مقَرَّه فهو مستقَرٌّ، ومنهم من اسْتَوْدَعه اللهُ فيما اسْتَوْدَعه فيه فهو مستودَعٌ فيه.
Kurrâ (kıraat âlimleri), O'nun: {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Sonra bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Kûfe kurrâsının geneli bunu, {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} şeklinde [müstekar kelimesinin kaf harfini fethalı olarak] okumuştur ki anlamı şöyledir: Onlardan kimi vardır ki Allah onu karar kılacağı yere yerleştirmiştir , dolayısıyla o müstekardır (karar kılmıştır); onlardan kimi de vardır ki Allah onu emanet bıraktığı yere emanet etmiştir, dolayısıyla o onda müstevda‘dır (emanettir).
وقرَأ ذلك بعضُ أهلِ المدينةِ وبعضُ أهلِ البصرةِ: (فمستقِرٌّ) بكسرِ القافِ ، بمعنى: فمنهم مَن اسْتَقَرَّ في مقَرِّه، فهو مستقِرٌّ فيه .
Medine ehlinin bir kısmı ile Basra ehlinin bir kısmı ise bunu, kāf harfinin kesresiyle (فمستقِرٌّ) şeklinde okumuştur ; anlamı şöyledir: Onlardan kimi karar kılacağı yere yerleşmiştir, dolayısıyla o onda müstekırdır (yerleşendir) .
وأولى القراءتين بالصوابِ عندي - وإن كان لكِلَيْهما عندي وجهٌ صحيحٌ - {فَمُسْتَقَرٌّ} بمعنى: اسْتَقَرَّه اللهُ في مستقَرِّه؛ ليَأْتَلِفَ المعنى فيه وفي "المستودَعِ"، في أن كلَّ واحدٍ منهما لم يُسَمَّ فاعلُه، وفي إضافةِ الخبرِ بذلك إلى اللهِ في أنه المستقِرُّ هذا والمستودِعُ هذا. وذلك أن الجميعَ مُجْمِعون على قراءةِ قولِه: {وَمُسْتَوْدَعٌ}. بفتحِ الدالِ على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعلُه، فإجْراءُ الأولِ - أعنِي قولَه: {فَمُسْتَقَرٌّ} - عليه، أشبهُ مِن عُدُولِه عنه.
Benim nazarımda her ikisinin de doğru bir yönü bulunmakla birlikte iki kıraatten gerçeğe en uygun olanı, Allah onu karar kılacağı yere yerleştirdi anlamında {فَمُسْتَقَرٌّ} kıraatidir; ta ki hem her ikisinde de fâilin zikredilmemiş olması (meçhul sîgası) bakımından hem de bunu yerleştirenin ve bunu emanet bırakanın O olduğu yönündeki haberin Allah'a isnat edilmesi bakımından buradaki anlam ile "el-müstevda‘"daki anlam birbiriyle uyumlu olsun. Zira herkes O'nun: {وَمُسْتَوْدَعٌ} kavlini fâili zikredilmeyen sîga üzere dâl harfinin fethasıyla okuma hususunda icmâ etmiştir. Dolayısıyla birincisini -yani O'nun {فَمُسْتَقَرٌّ} kavlini- buna uydurmak, bundan ayrılmaktan [kurala] daha uygundur.
وأما قولُه: {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ}. يقولُ تعالى: قد بيَّنا الحُجَجَ، وميَّزْنا الأدلةَ والأعلامَ، وأحْكَمْناها لقومٍ يَفْقَهون مواقعَ الحججِ، ومواضعَ العِبَرِ، ويفْهَمون الآياتِ والذكرَ، فإنهم إذا اعْتَبَروا بما نبَّهتُهم عليه مِن إنشائي مِن نفسٍ واحدةٍ ما عايَنوا من البشرِ، وخلْقي ما خَلَقْتُ منها، مِن عجائبِ الألوانِ والصورِ - علِموا أن ذلك [مِن فعلِ مَن ليس] له مِثْلٌ ولا شَرِيكٌ، فيُشْرِكوه في عبادتِهم إياه.
Allah Teâlâ'nın: {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “Biz, anlayan bir kavim için ayetleri etraflıca açıkladık” kavline gelince: Yüce [Allah] buyuruyor ki: Hüccetlerin yerlerini ve ibretlerin mevkilerini kavrayan, ayetleri ve öğüdü anlayan bir kavim için delilleri apaçık beyan ettik, kanıtları ve alametleri birbirinden ayırıp sağlamlaştırdık. Zira onlar, tek bir nefisten bizzat gördükleri insanları var etmem ve yine ondan yarattığım türlü renk ve suretlerin hayranlık verici halleri hususunda kendilerini uyardığım şeylerden ibret aldıklarında, bunun, benzeri ve ortağı bulunmayan [Zât'ın fiilinden olduğunu] [ve dolayısıyla] O'na ibadetlerinde O'na ortak koşamayacaklarını bilirler.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ}. يقولُ: قد بيَّنا الآياتِ لقومٍ يَفْقَهون .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “Biz, anlayan bir kavim için ayetleri etraflıca açıkladık” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Allah] buyuruyor ki: Biz ayetleri anlayan bir kavim için apaçık beyan ettik .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا}.
O'nun: {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا} “Gökten su indiren O'dur. Biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da bir yeşillik çıkardık ki, kendisinden birbiri üzerine binmiş taneler çıkarırız” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي له العبادةُ خالصةً، لا شريكَ فيها لشيءٍ سواه، هو الإلهُ الذي أنْزَل مِن السماءِ مَاءً {فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ} فَأَخْرَجْنا بالماءِ الذي أَنْزَلْناه مِن السماءِ مِن غِذاءِ الأنعامِ والبهائمِ والطيرِ والوحشِ، وأرزاقِ بني آدمَ وأقواتِهم، ما يَتَغَذَّون به ويَأْكُلونه، فيَنْبُتون عليه ويَنْمُون. وإنما معنى قولِه: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ}: فأَخْرَجْنا به ما يَنْبُتُ به كلُّ شيءٍ ويَنْمُو عليه ويَصْلُحُ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İbadetin yalnızca kendisine ait olduğu, O'ndan başka hiçbir şeyin bunda ortağı bulunmadığı Allah; gökten su indiren İlah'tır; {فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ} “Biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık”, yani gökten indirdiğimiz su ile ehli hayvanların, yabani hayvanların, kuşların ve canavarların gıdalarını, Âdemoğullarının beslendikleri, yedikleri, kendisiyle serpilip büyüdükleri rızıklarını ve azıklarını çıkardık. O'nun: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ} kavlinin anlamı şudur: Biz onunla her şeyin bittiği, üzerinde gelişip olgunlaştığı şeyi çıkardık.
ولو قيل معناه: فأخْرَجْنا به نباتَ جميعِ أنواعِ النباتِ. فيكونُ {كُلِّ شَيْءٍ} هو أصنافَ النباتِ. كان مذهبًا، وإن كان الوجهُ الصحيحُ هو القولُ الأولَ.
Eğer anlamının: "Biz onunla her tür bitkinin nebatını çıkardık" olduğu ve dolayısıyla {كُلِّ شَيْءٍ} ifadesinin "bitki türleri" anlamına geldiği söylenseydi, bu da bir görüş olurdu; ancak doğru olan yaklaşım birinci görüştür.
وقولُه: {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا}. يقولُ: {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ}. يعني: مِن الماءِ الذي أَنْزَلْناه مِن السماءِ، {خَضِرًا} رَطْبًا مِن الزرعِ.
O'nun: {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا} kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ} yani gökten indirdiğimiz sudan, {خَضِرًا} ekinden taptaze bir yeşillik [çıkardık].
والخَضِرُ هو الأخضرُ، كقولِ العربِ: أرِنيها نَمِرةً أُرِكْها مَطِرَةً. يقالُ: خضِرَت الأرضُ خَضِرًا وخَضَارةً. والخَضِرُ رطْبُ البُقولِ، ويقالُ: نخلةٌ
Hadır (الخَضِر) ise "yeşil" (el-ahdar) demektir. Nitekim Arapların: "Bana onu kaplan desenli [bulutlu] göster, ben de sana yağmurlu göstereyim" sözü de bu kabildendir. [Arapçada] "خضِرَت الأرضُ خَضِرًا وخَضَارةً" (Yeryüzü yeşerdi) denilir. Hadır (الخَضِر) ise sebzelerin tazesidir. Yine bir hurma ağacı...
خَضِيرةٌ . إذا كانت تَرْمِي بيُسْرِها أَخْضَرَ قبل أن يَنْضَجَ. وقد اختُضِر الرجلُ واغْتُضِر: إذا مات شابًّا مُصَحَّحًا. ويقالُ: هو لك خَضِرًا مَضِرًا. أي: هنيئًا مَرِيئًا.
ham hurmasını olgunlaşmadan önce yeşilken döktüğünde نخلةٌ خَضِيرةٌ denilir. Kişi genç ve sağlıklı iken öldüğünde اختُضِر الرجلُ واغْتُضِر denilir. Yine afiyetle, kolaylıkla [tüketilmesi temennisiyle] هو لك خَضِرًا مَضِرًا yani "Sana afiyet olsun, şifa olsun" denilir.
قولُه: {نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا}. يقولُ: نُخْرِجُ مِن الخَضِرِ حبًّا.
O'nun: {نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا} kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yeşillikten tane çıkarırız.
يعني: ما في السُّنْبُلِ؛ سُنْبُلِ الحِنْطةِ والشَّعيرِ والأُرْزِ، وما أشْبَهَ ذلك مِن السَّنابلِ التي حَبُّها يَرْكَبُ بعضُه بعضًا.
Yani başaktaki taneleri; taneleri birbiri üzerine binmiş olan buğday, arpa, pirinç ve benzeri başaklardakileri [çıkarırız].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةُ أهلِ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا}: فهذا السُّنْبُلُ .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا} kavli hakkında: "İşte bu başaktır" dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}.
O'nun: {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} “Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan yakın salkımlar...” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن النخلِ مِن طَلْعِها قِنْوانُه دانيةٌ. ولذلك رفِعت القِنْوانُ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Hurma ağacının tomurcuğundan da yakın salkımları [çıkardık]. İşte bu yüzden el-kınvân (القِنْوانُ) merfû kılınmıştır.
والقِنْوانُ جمعُ قِنْوٍ، كما الصِّنْوانُ جمعُ صِنْوٍ، وهو العِذْقُ. يقالُ للواحدِ: هو قِنْوٌ وقُنْوٌ وقَنًا، يُثَنَّى قِنْوانِ، ويُجْمَعُ قِنْوانٌ وقُنْوانٌ. قالوا: في جمعِ قليلِه: ثلاثةُ أقْناءٍ. والقِنْوانُ مِن لغةِ الحجازِ. والقُنْوانُ مِن لغةِ قيسٍ. وقال امرُؤُ القيسِ:
el-Kınvân (القِنْوانُ); tıpkı es-sınvân (الصِّنْوانُ) kelimesinin sınv (صِنْو) kelimesinin çoğulu olması gibi, kınv (قِنْو) kelimesinin çoğuludur; o da el-‘ızk (العِذْق - hurma salkımı) demektir. Tekili için: Kınv (قِنْو), kunv (قُنْو) ve kanâ (قَنًا) denir. Tesniyesi (ikili hali) kınvân (قِنْوانِ), çoğulu ise kınvân (قِنْوانٌ) ve kunvân (قُنْوانٌ) şeklinde gelir. Azlık çoğulunda: Selâsetü eknâin (ثلاثةُ أقْناءٍ - üç salkım) denildiğini söylemişlerdir. el-Kınvân (القِنْوانُ) Hicaz ehlinin lügatindendir. el-Kunvân (القُنْوانُ) ise Kays kabilesinin lügatindendir. İmrüulkays şöyle demiştir:
فأَنَّتْ أَعالِيه وآدَتْ أُصولُه … ومالَ بقِنْوانٍ مِن البُسْرِ أَحْمَرَا
Üst kısımları inledi , kökleri ağırlaştı da eğrildi … ve kırmızı koruktan salkımlarla eğildi.
وقِنْيان، جميعًا.
Ve kinyân (قِنْيان), hepsi aynıdır.
وقال آخَرُ :
Bir başkası da şöyle demiştir :
لها ذَنَبٌ كالقِنْوِ قد مَذِلَت به … وأَسْمَحَ للتَّخْطارِ بعدَ التَّشَذُّرِ
Onun hurma salkımı gibi bir kuyruğu vardır ki onunla gevşemiştir … ve diklendikten sonra salınmaya müsaade etmiştir .
وتَميمٌ تَقولُ: قُنْيانٌ، بالياءِ.
Temîm kabilesi ise yâ harfiyle kunyân (قُنْيانٌ) der.
ويعنى بقولِه: {دَانِيَةٌ}. قريبةٌ مُتَهَدِّلةٌ.
O'nun: {دَانِيَةٌ} kavliyle kastedilen; yakın ve aşağı doğru sarkmış olandır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}: يعني بالقِنْوانِ الدانيةِ: قِصارُ النخلِ، لاصقةٌ عُذوقُها بالأرضِ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} “[sarkmış] yakın salkımlar” [ifadesi hakkında şöyle] dedi: Yakın salkımlardan kasıt; salkımları yere yapışık olan kısa hurma ağaçlarıdır.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}. قال عُذُوقٌ مُتَهَدِّلةٌ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Aşağı doğru sarkan salkımlardır.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}. يقولُ: مُتَهَدِّلةٌ .
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} kavli hakkında şöyle der: Aşağı doğru sarkan [salkımlar]dır .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ في قولِه: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}. قال: قريبةٌ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; bize İbn Vekî‘ de anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan O'nun: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} kavli hakkında nakletti; o: "Yakındır" dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ بنِ عازبٍ: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}. قال: قريبةٌ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ b. Âzib'den nakletti: {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} kavli hakkında: "Yakındır" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}. قال: الدانيةُ لتهَدُّلِ العُذوقِ مِن الطَّلْعِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} kavli hakkında nakletti; o şöyle dedi: Dâniye (yakın), tomurcuktan çıkan salkımların aşağı sarkmasıdır .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ}: يعني النخلَ القِصارَ المُلْتَزِقةَ بالأرضِ، والقِنْوانُ طَلْعُه .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} “Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan yakın salkımlar...” kavli hakkında şöyle derken işittim: "[Bununla] yere bitişik kısa hurma ağaçları kastedilmektedir; kınvân ise onun tomurcuğudur."
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ}.
O'nun: {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} “Üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve narı da [çıkardık]” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وأَخْرَجْنا أيضًا جناتٍ مِن أعنابٍ، يعني: بَساتينَ مِن أعنابٍ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ve yine üzümlerden cennetler, yani üzüm bağları da çıkardık.
واخْتَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَه عامةُ القرَأةِ: {وَجَنَّاتٍ}.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; kurrânın geneli bunu {وَجَنَّاتٍ}
نصبًا، غيرَ أن التاءَ كُسِرَت لأنها تاءُ جمعِ المؤنثِ، وهي تُخْفَضُ في موضعِ النصبِ.
nasb ile okumuştur; ancak sonundaki tâ harfi cem-i müennes (kurallı dişil çoğul) tası olduğu için kesrelenmiştir, çünkü cem-i müennes nasb konumunda kesre alır.
وقد حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، عن الكِسائيِّ، قال: أَخْبَرنا حمزةُ، عن الأعمشِ أنه قرَأ: (وجَناتٌ مِن أعنابٍ) بالرفعِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kāsım b. Sellâm, el-Kisâî'den nakletti, dedi ki: Bize Hamza, el-A‘meş'ten onun (وجَناتٌ مِن أعنابٍ) şeklinde ref ile okuduğunu haber verdi .
فرفَع (جناتٌ) على إتْباعِها القِنْوانَ في الإعرابِ وإن لم تَكُنْ مِن جنسِها، كما قال الشاعرُ :
Onunla aynı cinsten olmasa bile irab bakımından (جناتٌ) kelimesini el-kınvân'a tâbi kılarak merfû okumuştur; nitekim şair şöyle demiştir :
ورأيْتِ زوجَكِ في الوَغَى … مُتَقَلِّدًا سيفًا ورُمْحَا
Ve savaşta kocasını gördün … kılıç kuşanmış ve mızrak takınmış halde.
والقراءةُ التي لا أَسْتَجِيزُ أَن يُقْرَأَ ذلك إلا بها، النصبُ: {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ}. لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القَرَأةِ على تصويبها والقراءةِ بها، ورفضِهم ما
Bunun ancak kendisiyle okunmasını caiz gördüğüm kıraat nasb [iledir]: {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ} “ve üzüm bağları”. Zira hüccet ehli kurrâ, onun doğruluğu ve onunla okunması hususunda icmâ etmiş, bunun dışındakini ise
عداها، وبُعْدِ معنى ذلك من الصوابِ إذا قُرِئ رفعًا .
terk etmişlerdir; ayrıca ref ile okunduğunda bunun manası doğruluktan uzaklaşmaktadır .
وقولُه: {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ}. عطفٌ بالزيتونِ على الجناتِ، بمعنى: وأَخْرَجْنا الزيتونَ والرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وغيرَ مُتَشَابِهٍ.
O'nun: {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ} kavli, zeytinin cennât kelimesi üzerine atfedilmesidir; anlamı: "Zeytini ve narı da birbirine benzeyen ve benzemeyen şekilde çıkardık" demektir.
وكان قتادةُ يقولُ في معنى: {مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} ما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ}. قال : مُشْتَبِهًا وَرَقُه، مُخْتَلِفًا ثمرُه .
Katâde, {مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} kavlinin anlamı hakkında bize Bişr b. Muâz'ın anlattığı şu sözü söylerdi: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} kavli hakkında nakletti; o : "Yaprağı birbirine benzeyen, meyvesi ise farklı olan" dedi .
وجائزٌ أن يَكونَ مُرادًا به: مُشْتَبِهًا في الخلْقِ، مُخْتَلِفًا في الطعمِ.
Bununla: "Yaratılışta birbirine benzeyen, tatta ise farklı olan" anlamının kastedilmiş olması da caizdir.
ومعنى الكلامِ: وشجرَ الزيتونِ والرُّمَّانِ. فاكْتُفِي مِن ذكرِ الشجرِ بذكرِ ثمرِه، كما قيل: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [يوسف: ٨٢]. فاكْتُفِي بذكرِ القريةِ من ذكرِ أهلِها؛ لمعرفةِ المخاطَبِين بذلك بمعناه.
Sözün anlamı: "Zeytin ve nar ağacını da [çıkardık]" demektir. Tıpkı: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [Yûsuf: 82] “Kente sor” denilip muhatapların anlamı bilmeleri sebebiyle halkını zikretmek yerine kentin zikredilmesiyle yetinildiği gibi, burada da ağacı zikretmek yerine onun meyvesinin zikredilmesiyle yetinilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ}.
O'nun: {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ} “Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın” kavlinin tevili hakkında söz:
اخْتَلَفَت القَرْأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ وبعضُ أهلِ البصرةِ: {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ}. بفتحِ الثاءِ والميمِ .
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Medine kurrâsının geneli ile Basra ehlinin bir kısmı bunu sâ ve mîm harflerinin fethasıyla {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ} şeklinde okumuştur .
وقرَأه بعضُ قرأةِ أهلِ مكةَ وعامةُ قرأةِ الكوفيين: (إلى ثُمُرِه) بضمِّ الثاءِ والميمِ.
Mekke ehli kurrâsının bir kısmı ile Kûfe kurrâsının geneli ise bunu sâ ve mîm harflerinin dammesiyle (إلى ثُمُرِه) şeklinde okumuştur.
فكأن مَن فتَح الثاءَ والميمَ مِن ذلك وجَّه معنى الكلامِ: انْظُروا إلى ثَمَرِ هذه الأشجارِ التي سمَّيْنا من النخلِ والأعْنابِ والزيتونِ والرُّمَّان إذا أَثْمَر، وأن الثَّمَرَ جمعُ ثَمَرةٍ، كما القَصَبُ جمعُ قَصَبةٍ، والخشَبُ جمُع خَشَبَةٍ.
Sâ ve mîm harflerini fetha ile okuyan kimse, kelâmın anlamını şöyle yönlendirmiş gibidir: Hurma, üzüm bağları, zeytin ve nardan ismini andığımız bu ağaçlar meyve verdiği zaman onların meyvesine (ثَمَرِ) bakın! Nitekim kamış (قَصَبَة) kelimesinin çoğulunun kamışlar (قَصَب), tahta (خَشَبَة) kelimesinin çoğulunun tahtalar (خَشَب) olması gibi, semer (الثَّمَر) de semere (ثَمَرة) kelimesinin çoğuludur.
وكأن مَن ضمَّ الثاءَ والميمَ وجَّه ذلك إلى أنه جمعُ ثِمارٍ، كما [الحُمُرُ جمعُ حِمارٍ] ، والجُرُبُ جمعُ جِرابٍ.
Sâ ve mîm harflerini damme ile okuyan kimse ise, tıpkı [hımâr (حِمار) kelimesinin çoğulunun humur (الحُمُرُ)] ve cirâb (جِراب) kelimesinin çoğulunun curub (الجُرُب) olması gibi, bunu simâr (ثِمار) kelimesinin çoğulu olarak değerlendirmiş gibidir.
وقد حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ أبي حمادٍ، عن ابنِ إدريسَ، عن الأعمشِ، عن يحيى بنِ وَثَّابٍ أنه كان يَقْرَأُ: (إِلى ثُمُرِه).
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd, İbn İdrîs'ten, o el-A'meş'ten, o da Yahyâ b. Vessâb'dan nakletti; o: (إِلى ثُمُرِه) şeklinde okurdu.
يقولُ: هو أصنافُ المالِ.
O: "Bu, mal çeşitleridir" derdi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي حمادٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبَيدِ اللهِ، عن قيسِ بنِ سعدٍ، عن مُجاهدٍ، قال: الثُّمُرُ هو المالُ، والثَّمَرُ ثَمَرُ النخلِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeydillâh, Kays b. Sa'd'dan, o Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: "es-Sümür (الثُّمُرُ) maldır; es-semer (الثَّمَرُ) ise hurmanın meyvesidir."
وأولى القراءتين في ذلك عندي بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: (انْظُروا إلى ثُمُرِه). بضمِّ الثاءِ والميمِ؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه وصَف أصنافًا مِن المالِ، كما قال يحيى بنُ وَثَّابٍ، وكذلك حَبُّ الزَّرْعِ المُتَراكِبُ، وقِنْوانُ النخلِ الدانيةُ، والجناتُ مِن الأعْنابِ، والزيتونُ والرُّمَّانُ، فكان ذلك أنواعًا مِن الثَّمَرِ، فجُمِعَت الثَّمَرةُ ثَمَرًا، ثم جُمِعَ الثَّمَرُ ثِمارًا، ثم جُمِع ذلك فقيل: (انْظُروا إلى ثُمُرِه). فكان ذلك جمعَ الثِّمارِ، والثِّمارُ جمعُ الثَّمَرةِ، وإثْمارُه عقدُ الثَّمَرِ.
Bana göre bu husustaki iki kıraatten doğruya en yakın olanı , sâ ve mîm harflerinin dammesiyle (انْظُروا إلى ثُمُرِه) şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü Allah celle senâuh, Yahyâ b. Vessâb'ın da dediği gibi mal çeşitlerini nitelemiştir; ekinin birbiri üzerine binmiş taneleri, hurmanın sarkan salkımları, üzüm bağları, zeytin ve nar da böyledir. Bunlar meyvenin çeşitleridir. Böylece semere (ثَمَرة) kelimesi semer (ثَمَر) olarak çoğul yapılmış, sonra semer (ثَمَر) kelimesi simâr (ثِمار) olarak çoğul yapılmış, sonra da bu çoğul yapılarak (انْظُروا إلى ثُمُرِه) denilmiştir. Bu da simâr (الثِّمار) kelimesinin çoğulu olmuştur; simâr ise semere'nin çoğuludur. Meyve vermesi (إثْمارُه) de meyvenin tutmasıdır.
وأما قولُه: {وَيَنْعِهِ}. فإنه نُضْجُه وبلوغُه حينَ يَبْلُغُ.
O'nun: {وَيَنْعِهِ} “ve olgunlaşmasına” kavline gelince; bu, onun olgunlaşması ve kemale erdiği andaki durumudur.
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ مِن أهلِ البصرةِ يقولُ في:
Basra ehlinden Arap kelâmını bilen bazı ilim ehli [şu kelime] hakkında şöyle derdi:
{يَنْعِهِ}. إذا فُتِحَت ياؤُه: هو جمعُ يانعٍ، كما التَّجْرُ جمعُ تاجرٍ، والصَّحْبُ جمعُ صاحبٍ.
Ye harfi fethalı olarak {يَنْعِهِ} dendiğinde; tıpkı tâcir (تاجر) kelimesinin çoğulunun tecr (التَّجْرُ), sâhib (صاحب) kelimesinin çoğulunun sahb (الصَّحْبُ) olması gibi, bunun da yâni' (يانع) kelimesinin çoğulu olduğunu söylerdi.
وكان بعضُ أهلِ الكوفةِ يُنْكِرُ ذلك، ويَرَى أنه مصدرٌ مِن قولِهم: يَنَع الثمرُ فهو يَيْنَعُ يَنْعًا. ويَحْكي في مصدرِه عن العربِ لغاتٍ ثلاثًا؛ يَنْعٌ، ويُنْعٌ، ويَنَعٌ ، وكذلك في النَّضْجِ: النُّضْجُ والنَّضَجُ.
Kûfe ehlinden bazıları ise bunu kabul etmeyip, bunun onların: "Meyve olgunlaştı, olgunlaşır, olgunlaşmak" (يَنَع الثمرُ فهو يَيْنَعُ يَنْعًا) sözünden bir masdar olduğu görüşündedir. Araplardan bunun masdarı hakkında üç lügat aktarmaktadır: Yen'un (يَنْعٌ), yün'un (يُنْعٌ) ve yene'un (يَنَعٌ) ; tıpkı nudc (النُّضْجُ) ve nedec (النَّضَجُ) kelimelerinde olduğu gibi.
وأما في قراءةِ مَن قرَأ ذلك: (ويانِعِه) . فإنه يعني به: وناضِجِه وبالغِه.
Bunu (ويانِعِه) şeklinde okuyanın kıraatine gelince; o bununla: "Onun olgunlaşmış ve kemale ermiş olanına" anlamını kastetmektedir.
وقد يَجوزُ في مصدرِه: يُنوعًا، ومسموعٌ من العربِ: أيْنَعَت الثمرةُ تُونِعُ إيناعًا. ومِن لغةِ الذين قالوا: يَنَع. قولُ الشاعرِ :
Bunun masdarında yunû'an (يُنوعًا) denilmesi de caizdir; Araplardan: "Meyve olgunlaştı, olgunlaşır, olgunlaşmak" (أيْنَعَت الثمرةُ تُونِعُ إيناعًا) ifadesi de işitilmiştir. Yene'a (يَنَع) diyenlerin lehçesinden olarak şairin şu sözü vardır :
في قِبابٍ عندَ دَسْكرةٍ … حولَها الزيتونُ قد يَنَعَا
Bir köşkün yanındaki kubbeler içindedir … çevresindeki zeytinler olgunlaşmıştır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَنْعِهِ}. يعني: إذا نضِج .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَيَنْعِهِ} “ve olgunlaşmasına”; yani: Olgunlaştığı zamanki haline .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam nakletti, [o da]
أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ}. قال: يَنْعِه نُضْجِه.
babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ} “Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın” kavli hakkında nakletti; o: "Yen'ihi, onun olgunlaşmasıdır" dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ} أي: نُضْجِه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ} “Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın”, yani: Onun olgunlaşmasına.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَيَنْعِهِ}. قال: نُضْجِه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَيَنْعِهِ} “ve olgunlaşmasına” kavli hakkında haber verdi; o: "Onun olgunlaşmasıdır" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَيَنْعِهِ}. يقولُ: ونُضجِه .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَيَنْعِهِ} “ve olgunlaşmasına”; o: "Ve onun olgunlaşmasına [bakın]" demektedir .