Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 20. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤)}.

{قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤)} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” kavlinin teviline dair söz:

وهذا أمرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه نبيَّه محمدًا ﷺ أن يقولَ لهؤلاء الذين نبَّههم بهذه الآياتِ من قولِه: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} إلى قولِه: {وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ}. على حججِه عليهم، وعلى سائرِ خلقِه معهم، العادِلين به الأوثانَ والأندادَ، والمكذِّبين باللهِ ورسولِه محمدٍ ﷺ، وما جاءَهم مِن عندِ اللهِ، قلْ لهم يا محمدُ: {قَدْ جَاءَكُمْ} أيُّها العادِلون باللهِ، والمكذِّبون رسولَه، {بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ}. أي: ما تُبْصِرون به الهدى من الضلالِ، والإيمانَ مِن الكفرِ. وهي جمعُ بَصيرةٍ، ومنه قولُ الشاعرِ:

Bu, senâsı yüce olan Allah'ın, {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır” kavlinden {وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “O, Latif'tir, Habir'dir” kavline kadar olan şu ayetlerle; kendilerine ve onlarla birlikte diğer yarattıklarına karşı hüccetlerini dikkatlerine sunduğu kimselere, yani putları ve eş koşulan şeyleri O'na denk tutan, Allah'ı, Resûlü Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve Allah katından onlara gelenleri yalanlayan kimselere yönelik Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle demesini emretmesidir: Ey Muhammed! Onlara de ki: Ey Allah'a denk koşanlar ve O'nun Resûlünü yalanlayanlar! {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir”, yani kendisiyle doğru yolu sapıklıktan, imanı da küfürden ayırt edip göreceğiniz deliller gelmiştir. Bu kelime “basîre”nin (بصيرة) çoğuludur; şairin şu sözü de bu kabildendir:

حمَلوا بصائرَهم على أكْتافِهم … وبَصِيرتي يَعْدُو بها عَتدٌ وَأَي يعني بالبصيرةِ الحجةَ البينةَ الظاهرةَ.

Onlar omuzlarında kalkanlarını taşıdılar / Benim kalkanımla ise güçlü ve süratli bir at koşar. [Şair burada] basiret ile apaçık ve zahir olan delili kastetmektedir.

كما حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: البصائرُ الهدى، بصائرُ في قلوبِهم لدينِهم.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir” kavli hakkında şöyle demiştir: Basiretler hidayettir, dinleri hususunda kalplerindeki basiretlerdir (gönül gözleridir).

وليست ببصائرِ الرءوسِ. وقرَأ: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [الحج: ٤٦]. قال: إنما الدَّيِّنُ بصرُه وسمعُه في هذا القلبِ .

Başlardaki gözler değildir. Ve şu ayeti okudu: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [Hac: 46] “Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur”. Dedi ki: Dindar kişinin görmesi ve işitmesi ancak bu kalptedir .

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ}. أي: بينةٌ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir”, yani apaçık delil .

وقولُه: {فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ}. يقولُ: فمَن تبَيَّن حججَ اللهِ وعرَفها، وأقرَّ بها، وآمَن بما دلَّته عليه من توحيدِ اللهِ وتصديقِ رسولِه وما جاء به، فإنما أصاب حظَّ نفسِه، ولنفسِه عمِل، وإياها بغَى الخيرَ، {وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا}. يقولُ: ومَن لم يَسْتَدِلَّ بها، ولم يُصَدِّقْ بما دلَّتْه عليه مِن الإيمانِ باللهِ ورسولِه وتنزيلِه، ولكنه عمِي عن دلالتِها التي تدُلُّ عليها، يقولُ: فنفسَه ضرَّ، وإليها أساء لا إلى غيرِها.

O'nun: {فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ} “Artık kim görürse kendi lehinedir” kavli şöyle buyurmaktadır: Kim Allah'ın hüccetlerini apaçık görüp tanır, onları ikrar eder ve onların gösterdiği Allah'ın birliğine, Resûlü'nü ve getirdiklerini tasdik etmeye iman ederse, o ancak kendi nefsinin payına kavuşmuş, nefsi için amel etmiş ve onun için hayır istemiş olur. {وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا} “Kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” kavli ise şöyle buyurmaktadır: Kim de onlarla istidlalde bulunmaz, onların gösterdiği Allah'a, Resûlü'ne ve indirdiği kitaba imanı tasdik etmez, aksine onların gösterdiği delillere karşı körlük ederse, O şöyle buyurmaktadır: O ancak kendi nefsine zarar vermiş ve başkasına değil yalnız kendi nefsine kötülük etmiştir.

وأما قولُه: {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ}. يقولُ: وما أنا عليكم

O'nun: {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ben sizin üzerinize

برقيبٍ أُحْصِي عليكم أعمالَكم وأفعالَكم، وإنما أنا رسولٌ أُبَلِّغُكم ما أُرْسِلْتُ به إليكم، واللهُ الحفيظُ عليكم الذي لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن أعمالِكم.

amellerinizi ve fiillerinizi sayıp döken bir gözetleyici değilim; ben sadece size gönderildiğim şeyleri tebliğ eden bir elçiyim. Sizin üzerinizde amellerinizden hiçbir şey kendisine gizli kalmayan bekçi/koruyucu ise Allah'tır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)}.

{وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)} “İşte biz ayetleri böylece türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın (okuyup öğrenmişsin)' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: كما صرَّفْتُ لكم أيُّها الناسُ الآياتِ والحججَ في هذه السورةِ وبيَّنْتُها، فعرَّفْتُكموها في توحيدي وتصديقِ رسولي وكتابي، ووقَّفتُكم عليها، فكذلك أُبَيِّنُ لكم آياتي وحُججي في كلِّ ما جَهِلْتُموه فلم تَعْرِفوه مِن أمري ونهيِي.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Bu surede birliğim, elçimin ve kitabımın tasdiki hususundaki ayetleri ve hüccetleri sizin için türlü türlü açıklayıp beyan ettiğim, onları size tanıtıp sizi onlara vakıf kıldığım gibi, emir ve nehyimden bilmeyip tanımadığınız her hususta da ayetlerimi ve hüccetlerimi size böylece açıklıyorum.

كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ}: لهؤلاء العادلين بربِّهم، كما صرَّفْتُها في هذه السورةِ، ولئلا يقولوا: درَسْتَ.

Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} “İşte biz ayetleri böylece türlü türlü açıklıyoruz”: Bu surede türlü türlü açıkladığım gibi Rablerine denk koşan bu kimselere de [açıklıyoruz]; "Sen ders almışsın" demesinler diye.

واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ}. بمعنى : قرأْتَ أنت يا محمدُ. بغيرِ ألفٍ .

Kıraat imamları bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli bunu: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” şeklinde, elif olmaksızın , "Sen okudun ey Muhammed" manasında okumuştur.

وقرَأ ذلك جماعةٌ مِن المتقدِّمين؛ منهم ابنُ عباسٍ على اختلافٍ عنه فيه، وغيرُه وجماعةٌ من التابِعين، وهو قراءةُ بعضِ قرأةِ أهلِ البصرةِ: (وليقولوا دارَسْتَ).

Önceki [âlim]lerden bir topluluk -ki aralarındaki rivayet farkıyla birlikte İbn Abbâs da bunlardandır-, ondan başkaları ve tâbiînden bir topluluk ve Basra kurrâsından bazılarının kıraati de bunu: (وليقولوا دارَسْتَ) “Ve 'Sen karşılıklı ders okumuşsun' desinler diye” şeklinde okumuştur.

بألفٍ، بمعنى: قارَأْتَ وتَعَلَّمْتَ مِن أهلِ الكتابِ.

Elif ile [okunuşudur]; "Ehl-i kitaptan karşılıklı okudun ve öğrendin" manasındadır.

ورُوِي عن قتادةَ أنه كان يَقْرَؤُه: (دُرِسَتْ) . بمعنى: قُرِئَت وتُلِيَت.

Katâde'den ise bunu: "Okundu ve tilavet edildi" manasında (دُرِسَتْ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

وعن الحسنِ أنه كان يَقْرَؤُه: (دَرَسَتْ). بمعنى: انْمَحَت .

Hasan[-ı Basrî]'den de bunu: "Silinip gitti (eskidi)" manasında (دَرَسَتْ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

وأولى القراءاتِ في ذلك عندي بالصوابِ قراءةُ من قرَأه: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} . بتأويلِ: قرأْتَ وتعلَّمْتَ؛ لأن المشركين كذلك كانوا يَقولون للنبيِّ ﷺ، وقد أخبَر اللهُ عن قيلِهم ذلك بقولِه: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} [النحل: ١٠٣]. فهذا خبرٌ مِن اللهِ يُنْبِئُ عنهم أنهم كانوا يقولون: إنما يَتَعَلَّمُ محمدٌ ما يَأْتِيكم به مِن غيرِه. فإذ كان ذلك كذلك، فقراءةُ: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} يا محمدُ، بمعنى: تعَلَّمْتَ مِن أهلِ الكتابِ. أشبهُ بالحقِّ، وأولى بالصوابِ مِن قراءةِ مَن قرَأَه: (دارسْتَ). بمعنى: قارَأَتَهم وخاصَمْتَهم. وغيرِ ذلك مِن القراءاتِ.

Bu hususta bana göre kıraatlerin doğruya en yakın olanı: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} şeklinde "Sen okudun ve öğrendin" teviliyle okuyan kimsenin kıraatidir. Çünkü müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e böyle diyorlardı; nitekim Allah onların bu sözünü: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} [Nahl: 103] “Andolsun biz onların: 'Ona mutlaka bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır (Arapça değildir); bu ise apaçık Arapça bir dildir” kavliyle haber vermiştir. Bu, Allah'tan gelen ve onların: "Muhammed size getirdiği şeyleri ancak başkasından öğreniyor" dediklerini bildiren bir haberdir. Durum böyle olunca, "Ey Muhammed, sen Ehl-i kitaptan öğrendin" manasında {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” kıraati, "Onlarla karşılıklı okudun ve münakaşa ettin" manasında (دارسْتَ) şeklinde okuyanın kıraatinden ve diğer kıraatlerden hakka daha yakın ve doğru olmaya daha layıktır.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، على قدرِ اختلافِ القرأةِ في قراءتِه.

Tevil ehli de, kurrânın bunun kıraatindeki ihtilafı ölçüsünde bunun tevilinde ihtilaf etmiştir.

ذكرُ مَن قرَأ ذلك: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ}.

Bunu: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” şeklinde okuyanların zikri:

من المتقدِّمين، وتأوَّله بمعنى: تعلَّمْتَ وقَرَأْتَ حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، قال: ثني عليُّ بنُ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ}. قالوا: قرأْتَ وتعلَّمْتَ. تقولُ ذلك قريشٌ.

Geçmiş [âlim]lerden [bunu böyle okuyan] ve bunu: “Öğrendin ve okudun” anlamında tevil edenler[in zikri]: Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye”. Onlar: “Okudun ve öğrendin” [demektir], bunu Kureyş söylemektedir, dediler.

حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ}. قال : قرأْتَ وتعلَّمْتَ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o Ebû Yahyâ'dan, o Mücâhid'den anlattı: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye”. O : "Okudun ve öğrendin" dedi.

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ وافَقَه، عن أبي إسحاقَ، عن التميميِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ}.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; bize İbn Vekî‘ de anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den -ona muvafakat etti-, o Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye”.

قال: قرأْتَ وتعلَّمْتَ .

Dedi ki: "Okudun ve öğrendin" .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ}. يقولُ: قرأْتَ الكتبَ.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ} “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye”. O: "Kitapları okudun" demektir, dedi.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثني عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {دَرَسْتَ}. يقولُ: تَعَلَّمْتَ وقرأْتَ.

Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bana Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {دَرَسْتَ} “Sen ders almışsın” kavli hakkında şöyle derken işittim: "Öğrendin ve okudun" demektir.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ عَطيةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، قال: قلتُ لابنِ عباسٍ: أرأيتَ قولَه: {دَرَسْتَ}؟ قال: قرأْتَ وتعلَّمْتَ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atıyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den anlattı; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: O'nun: {دَرَسْتَ} “Sen ders almışsın” kavli hakkında ne dersin? dedim. O: "Okudun ve öğrendin" dedi.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عَنْبسةَ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı.

ذكرُ مَن قرَأ ذلك: (دارَسْتَ). وتأوَّله بمعنى: جادَلْتَ. من المتقدِّمين حدَّثنا عِمْرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، عن حميدٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ: (دارسْتَ). يقولُ: قارَأْتَ.

Bunu (Dâraste) şeklinde okuyup 'tartıştın/münakaşa ettin' anlamında yorumlayan geçmiş âlimlerin zikri: Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris, Humeyd'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan anlattı: (Dâraste). Şöyle demektedir: "Karşılıklı okudun."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنه كان يَقْرَؤُها: (ولِيَقُولوا دارَسْتَ). أَحْسَبُه قال: قارَأْتَ أَهلَ الكتابِ .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o bunu: (Ve li-yekûlû dâraste) şeklinde okurdu. Zannedersem şöyle dedi: "Ehl-i kitap ile karşılıklı okudun" .

حدَّثني محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابنِ عباسٍ: (ولِيَقولوا دارَسْتَ). قال: قارَأْتَ وتعلَّمْتَ .

Bana Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den, o İbn Abbâs'tan anlattı: (Ve li-yekûlû dâraste). O: "Karşılıklı okudun ve öğrendin" dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، قال: سمِعْتُ التَّميميِّ يقولُ: سأَلْتُ ابنَ عباسٍ عن قولِه: (ولِيَقولوا دارَسْتَ).

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan anlattı, dedi ki: et-Temîmî'yi şöyle derken işittim: İbn Abbâs'a O'nun: (Ve li-yekûlû dâraste) kavli hakkında sordum.

قال: قارَأْتَ وتعلَّمْتَ .

O: "Karşılıklı okudun ve öğrendin" dedi .

حدَّثنا ابنُ وكِيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن أبي المُعَلَّى، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: كان ابنُ عباسٍ يَقْرَؤُها: (دارَسْتَ) .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebü'l-Muallâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs bunu: (Dâraste) şeklinde okurdu .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا آدمُ العَسْقَلانيُّ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا أبو المُعَلَّى، قال: سمِعْتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ يقولُ: كان ابنُ عباسٍ يَقْرَأُ: (دارسَتْ). بالألفِ، بجزمِ السينِ ونصبِ التاءِ.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Muallâ anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'i şöyle derken işittim: İbn Abbâs: Elifle, sîn'in cezmi ve tâ'nın fethasıyla (Dâraste) şeklinde okurdu.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرنا ابنُ عُيينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، قال: أخْبَرني عمرُو بنُ كَيْسانَ، أن ابنَ عباسٍ كان يَقْرَأُ:

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. Keysân, İbn Abbâs'ın [şöyle] okuduğunu haber verdi:

(دارَسْتَ): تلَوْتَ، خاصَمْتَ، جادَلْتَ .

(Dâraste): Tilavet ettin, hasımlaştın, tartıştın .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا سفيانُ بنُ عُيينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عمرِو بن كَيْسانَ، قال ابنُ عباسٍ في: (دارَسْتَ)، قال: تلَوْتَ، خاصَمْتَ، جادَلْتَ.

Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Amr b. Keysân'dan anlattı; İbn Abbâs (Dâraste) hakkında: "Tilavet ettin, hasımlaştın, tartıştın" dedi.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في هذه الآيةِ: (ولِيَقولوا دارَسْتَ). قال: قارَأْتَ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den bu ayet: (Ve li-yekûlû dâraste) hakkında anlattı; o: "Karşılıklı okudun" dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ أنه قرَأ: (دارَسْتَ). بالألفِ أيضًا مُنْتَصِبةَ التاءِ، وقال: قارأْتَ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o da elifle ve tâ'nın fethasıyla (Dâraste) şeklinde okudu ve: "Karşılıklı okudun" dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ أنه قرَأ: (دَارسْتَ). أي: ناسَخْتَ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o: (Dâraste) şeklinde okudu, yani: "Nüshasını çıkardın / karşılıklı mukabele ettin".

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ: (دارَسْتَ). قال: فاقَهْتَ؛ قرَأْتَ على يهودَ، وقرَءوا عليك .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: (Dâraste) kavli hakkında anlattı; o: "Karşılıklı müzakere yaptın; sen Yahudilere okudun, onlar da sana okudu" dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: (ولِيَقولوا دارَسْتَ). قال: قارَأْتَ؛ قرَأْتَ على يهودَ، وقرَءوا عليك.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den { وَلِيَقُولُوا دَارَسْتَ } “«Ders aldın / karşılıklı okudun» desinler diye” [ayeti hakkında] anlattı; o: “Karşılıklı ders yaptın; sen Yahudilere okudun, onlar da sana okudu” dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: (دارَسْتَ): يعني أهلَ الكتابِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan O'nun: (Dâraste) kavli hakkında anlattı: "Ehl-i kitabı kastetmektedir" .

حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُيَينةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: (دارَسْتَ). قال: قرَأْتَ على يهودَ، وقرَءوا عليك .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den anlattı: (Dâraste). O: "Sen Yahudilere okudun, onlar da sana okudu" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: (ولِيَقولوا دارَسْتَ). قال: قالوا: دارَسْتَ أَهلَ الكتابِ، وقرَأْتَ الكتبَ وتعَلَّمْتَها.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: (Ve li-yekûlû dâraste) kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: "Onlar: Ehl-i kitap ile ders yaptın, kitapları okudun ve onları öğrendin, dediler".

ذكرُ مَن قرَأ ذلك: (دُرِسَتْ). بمعنى: تُلِيَت وقُرِئَت. على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعلُه

Bunu meçhul sîgasıyla: Tilavet olundu ve okundu manasında (Duriset) şeklinde okuyanların zikri:

حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى القَزَّازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا الحسينُ المُعَلِّمُ وسعيدٌ، عن قتادةَ: (وكذلك نُصَرِّفُ الآياتِ وليقولوا دُرِسَت). أيْ: قُرِئَت وتُعُلِّمَت.

Bize İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn el-Muallim ve Saîd, Katâde'den anlattı: (Ve kezâlike nusarrifü'l-âyâti ve li-yekûlû duriset). Yani: "Okundu ve öğrenildi".

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، قال: قال قتادةُ: (دُرِسَت): قُرِئَت، وفي حرفِ ابنِ مسعودٍ: (دَرَسَ).

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den anlattı, dedi ki: Katâde şöyle dedi: (Duriset [دُرِسَت]): “Okundu” [demektir]. İbn Mes‘ûd’un kıraatinde ise (Derese [دَرَسَ]) şeklindedir.

ذكرُ مَن قرَأ ذلك: (درَسَتْ). بمعنى: انْمَحَت وتَقادَمَت، أي: هذا الذي تَتْلوه علينا قد مرَّ بنا قديمًا، وتطاوَلَت مدتُه

Bunu: Silindi ve eskidi, yani: "Bize okuduğun bu şey eskiden bize uğramıştı ve üzerinden uzun zaman geçti" manasında (Dereset) şeklinde okuyanların zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يَقْرَأُ: (ولِيَقُولوا درَسَتْ). أي: انْمَحَت.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: el-Hasen bunu: (Ve li-yekûlû dereset), yani: "Silindi" şeklinde okurdu.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا أبو إسحاقَ الهَمْدانيُّ، قال: في قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (درَسَتْ). بغيرِ ألفٍ، بنصبِ السينِ ووَقْفِ التاءِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshâk el-Hemdânî anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde elifsiz, sîn'in fethası ve tâ'nın sükûnuyla (Dereset) şeklindedir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرنا ابنُ عُيينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، قال: سمِعْتُ ابنَ الزبيرِ يقولُ: إن صِبْيانًا ههنا يَقْرَءون: (دارَسْتَ). وإنما هي: (درَسَتْ) .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan haber verdi, dedi ki: İbnü'z-Zübeyr'i şöyle derken işittim: "Şurada birtakım çocuklar (Dâraste) diye okuyorlar; oysa o ancak (Dereset) şeklindedir" .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ: (ولِيَقولوا درَسَتْ). يقولُ: تَقادَمَت، امَّحَتْ .

Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: el-Hasen: (Ve li-yekûlû dereset) hakkında: "Eskidi, silindi" demektedir, dedi .

وقرَأ ذلك آخرون: (درَس). مِن: درَس الشيءَ: تلاه.

Başkaları ise bunu: (Derese) şeklinde okumuşlardır. [Bu da] bir şeyi okumak mânasındaki “Derese'ş-şey'e: Telâhu (دَرَسَ الشَّيْءَ: تَلَاهُ)” [ifadesinden] gelmektedir.

حدَّثنا أحمدُ بنُ يُوسُفَ التَّغْلِبيُّ ، قال: ثنا أبو عُبَيْدٍ ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: هي في حرفِ أبيِّ بِن كعبٍ وابنِ مسعودٍ: (ولِيَقولوا درَسَ). قال: يعني النبيَّ ﷺ قرَأ .

Bize Ahmed b. Yûsuf et-Tağlibî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan anlattı, dedi ki: O, Übey b. Ka'b ile İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (Ve li-yekûlû derese) şeklindedir. O: "Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem okudu" dedi .

وإنما جاز أن يُقالَ مرةً: {دَرَسْتَ}، ومرةً: (درَسَ)، فيُخاطَب مرةً، ويُخْبَرَ مرةً؛ مِن أجلِ القولِ.

Bir defasında: {دَرَسْتَ} “Sen ders almışsın”, bir defasında da: (Derese) denilmesi; yani birinde muhatap alınıp diğerinde gaib olarak haber verilmesi, sözün nakledilişi sebebiyledir.

وقد بيَّنا أولى هذه القراءاتِ في ذلك بالصوابِ عندَنا، والدلالةَ على صحةِ ما اختَرْنا منها .

Bize göre bu kıraatlerden doğru olmaya en layık olanını ve bunlardan tercih ettiğimizin sıhhatine dair delili açıklamıştık .

وأما تأويلُ قولِه: {وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كما صرَّفْنا الآياتِ والعبرَ والحججَ في هذه السورةِ لهؤلاء العادلين بربِّهم الآلهةَ والأندادَ، كذلك تُصَرِّفُ لهم الآياتِ في غيرِها؛ كيلا يقولوا لرسولِنا الذي أرْسَلْناه إليهم: إنما تعَلَّمْتَ ما تَأْتِينا به تَتْلُوه علينا مِن أهلِ الكتابِ. فيَنْزَجِروا عن تكذيبِهم إياه، وتقوُّلِهم عليه الإفكَ والزُّورَ، ولنُبَيِّنَ تَصْرِيفَنا الآياتِ الحقَّ لقومٍ يَعْلَمون الحقِّ إذا تبَيَّن لهم، فيَتَّبِعوه ويَقْبَلوه، وليسوا كمَن إذا بُيِّن لهم عَمُوا عنه فلم يَعْقِلوه، وازْدادوا مِن الفهمِ له بُعْدًا.

O'nun: {وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “Ve bilen bir kavme onu açıklayalım diye” kavlinin teviline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Rablerine ilahları ve ortakları denk tutan bu kimselere bu surede ayetleri, ibretleri ve delilleri açıkladığımız gibi, kendilerine gönderdiğimiz elçimize: "Sen bize getirip okuduğun şeyleri ancak Ehl-i kitaptan öğrendin" demesinler diye ayetleri başka yerlerde de onlar için açıklarız. Böylece onu yalanlamaktan ve ona iftira ile yalan isnat etmekten vazgeçsinler; ayrıca ayetleri açıklayışımızla hakkı, açıklandığı zaman bilip ona uyacak ve onu kabul edecek olan bilen bir kavme açıklayalım [diye böyle yaparız]. Onlar, kendilerine açıklandığı zaman onu görmezden gelip akletmeyen ve onu anlamaktan daha da uzaklaşan kimseler gibi değildirler.

القولُ في تأويلِ قولِه: {اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦)} “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir!” kavlinin teviline dair görüş.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: اتَّبِعْ يا محمدُ ما أمَرَك به ربُّك في وحْيِه الذي أوحاه إليك، فاعْمَلْ به، وانْزَجِرْ عما زجَرَك عنه فيه، ودَعْ ما يَدْعُوك إليه مُشْرِكو قومِك من عبادةِ الأوثانِ والأصنامِ، فإنه {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}. يقولُ: لا معبودَ يَسْتَحِقُّ عليك إخلاصَ العبادةِ له إلا اللهُ الذي هو فالقُ الحبِّ والنَّوَى، وفالقُ الإصْباحِ، وجاعلُ الليلِ سَكَنًا والشمسِ والقمرِ حُسْبانًا، {وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ}. يقولُ: ودَعْ عنك جِدالَهم وخُصومتَهم. ثم نسَخ ذلك جلَّ ثناؤُه بقولِه في "براءةَ": {اقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} الآية [التوبة: ٥].

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinin sana vahyettiği vahyinde emrettiği şeylere uy, onunla amel et, seni onda nehyettiği şeylerden vazgeç ve kavminin müşriklerinin seni putlara ve heykellere tapmaya çağırdığı şeyleri bırak. Çünkü {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. Yani: Tohumu ve çekirdeği yaran, sabahı aydınlatan, geceyi dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılan Allah'tan başka, kendisine ibadeti ihlasla yapmana layık hiçbir mabut yoktur. {وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “Müşriklerden de yüz çevir!”. Yani: Onların cedelleşmesini ve husumetini bir kenara bırak. Sonra Allah celle senâuh bunu Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki: {اقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayetiyle [et-Tevbe: 5] neshetti.

كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: أما قولُه: {وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ}.

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı: O'nun: {وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “Müşriklerden de yüz çevir!” kavline gelince;

ونحوُه مما أمَرَ اللهُ المؤمنين بالعفوِ عن المشركين، فإنه نسَخ ذلك قولُه: {اقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}.

Ve benzeri Allah'ın müminlere müşrikleri affetmeyi emrettiği hükümleri, O'nun: {اقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” kavli neshetmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)}.

O'nun: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)} “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: أعْرِضْ عن هؤلاء المشركين باللهِ، ودَعْ عنك جِدالَهم وخصومتَهم ومُسابَّتَهم، {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا}. يقولُ:

Allah celle senâuh Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Allah'a şirk koşan bu kimselerden yüz çevir; onların cedelleşmesini, husumetini ve sövüşmesini bir yana bırak. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı”. Buyuruyor ki:

لو [أراد ربُّك] هدايتَهم واسْتنقاذَهم مِن ضلالتِهم، لَلطَف لهم بتوفيقِه إياهم، فلم يُشْرِكوا به شيئًا، ولآمنوا بك، فاتَّبَعوك وصدَّقوا ما جئتَهم به مِن الحقِّ مِن عندِ ربِّك، {وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وإنما بعَثْتُك إليهم رسولًا مبلغًا، ولم نَبْعَثْك حافظًا عليهم ما هم عامِلوه، وتُحْصِي ذلك عليهم، فإن ذلك إلينا دونَك، {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ}. يقولُ: ولستَ عليهم بقَيِّمٍ تَقومُ

Eğer [Rabbin onların] hidayete ermelerini ve sapıklıklarından kurtarılmalarını dileseydi, onları muvaffak kılarak lütufta bulunurdu; böylece O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlardı; sana iman eder, sana uyar ve Rabbinden getirdiğin hakkı tasdik ederlerdi. {وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık”. [Allah] celle senâuh buyuruyor ki: Şüphesiz biz seni onlara yalnızca tebliğ edici bir elçi olarak gönderdik; onların yapıp ettiklerini gözeten ve bunları aleyhlerine sayıp döken bir koruyucu olarak göndermedik. Zira bu, sana değil sadece bize aittir. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin”. Buyuruyor ki: Sen onların üzerinde üstlenici bir yönetici değilsin ki...

بأرزاقِهم وأقواتِهم، ولا بحفظِهم فيما لم يُجْعَلْ إليك حفظُه مِن أمرِهم. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

rızıklarını ve azıklarını üstlenen bir yönetici olmadığın gibi, onların işlerinden sana korunması bırakılmamış hususlarda da bir koruyucu değilsin. Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا}: يقولُ سبحانَه: لو شئتُ لجَمَعْتُهم على الهدى أجمعين .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı” kavli hakkında anlattı: Sübhânehu şöyle buyurmaktadır: "Dileseydim onların hepsini hidayet üzere toplardım" .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}.

O'nun: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ وللمؤمنين به: ولا تَسُبُّوا الذين يَدْعُو المشركون مِن دونِ اللهِ مِن الآلهةِ والأندادِ، فيَسُبَّ المشركون اللهَ جهلًا منهم بربِّهم، واعتداءً بغيرِ علمٍ.

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Müşriklerin Allah'tan başka yalvardıkları ilahlarına ve putlarına sövmeyin; aksi takdirde müşrikler Rablerini bilmedikleri için cehaletle ve haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler.

كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}. قال: قالوا: يا محمدُ، لتَنْتَهِيَنَّ عن سبِّ آلهتِنا، أو لنَهْجُوَنَّ رَبَّكَ. فنهاهم اللهُ أن يَسُبُّوا أوثانَهم، فيَسُبُّوا اللهَ عَدْوًا بغيرِ علمٍ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” kavli hakkında anlattı; o şöyle demiştir: Müşrikler: "Ey Muhammed! Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle senin Rabbini hicvederiz" dediler. Bunun üzerine Allah onları putlarına sövmekten nehyetti; aksi takdirde haddi aşarak bilgisizce Allah'a söveceklerdi .

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}: كان المسلمون

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” kavli hakkında anlattı [ve Katâde şöyle dedi]: Müslümanlar

يَسُبُّون أوثانَ الكفارِ، فيَرُدُّون ذلك عليهم، فنهاهم اللهُ أن يَسْتَسِبُّوا لربِّهم، فإنهم قومٌ جهلةٌ لا علمَ لهم باللهِ .

kâfirlerin putlarına sövüyorlardı, onlar da buna karşılık veriyorlardı. Bunun üzerine Allah, Rablerine sövülmesine sebep olmalarını yasakladı; zira onlar Allah hakkında hiçbir bilgisi olmayan cahil bir topluluktu .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler”.

قال: لما حضَر أبا طالبٍ الموتُ، قالت قريشٌ: انْطَلِقوا بنا، فَلْنَدْخُلْ على هذا الرجلِ، فلْنَأْمُرْه أَن يَنْهَى عنا ابنَ أخيه، فإنا نَسْتَحْيِي أَن نَقْتُلَه بعدَ موتِه، فتقولَ العربُ: كان يَمْنَعُه، فلما مات قتَلوه. فانطَلَق أبو سفيانَ، وأبو جهلٍ، والنضرُ بنُ الحارثِ، وأميةُ وأبيٌّ ابنا خَلَفٍ، وعقبةُ بنُ أبي مُعَيْطٍ، وعمرُو بنُ العاصِ، والأسودُ بنُ البَخْتَرِيِّ، وبعَثوا رجلًا منهم يُقالُ له: المطلبُ. قالوا: اسْتَأْذِنْ على أبي طالبٍ. فأتَى أبا طالبٍ، فقال: هؤلاء مَشْيَخةُ قومِك يُرِيدون الدخولَ عليك، فأْذَنْ لهم. فدخَلوا عليه، فقالوا: يا أبا طالبٍ، أنت كبيرُنا وسيدُنا، وإن محمدًا قد آذانا وآذَى آلهتَنا، فنُحِبُّ أن تَدْعُوَه فتَنْهاه عن ذكرِ آلهتِنا، ولنَدَعْه وإلهَه. فدعاه، فجاء نبيُّ اللهِ ﷺ، فقال له أبو طالبٍ: هؤلاء قومُك وبنو عمِّك. قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ما تُرِيدون؟ ". قالوا: نُرِيدُ أن تَدَعَنا وآلهتَنا، ونَدَعَك وإلهَك. قال له أبو طالبٍ: قد أنْصَفَك قومُك، فاقْبَلْ منهم. فقال النبيُّ ﷺ: "أرأَيْتُم إن أعْطَيْتُكم هذا، هل أنتم مُعْطِيَّ كلمةً إن تكَلَّمْتُم بها ملَكتُم العربَ، ودانَت لكم بها العَجَمُ الخراجَ؟ ". قال أبو جهلٍ: نعم وأبيك لَنُعْطِيَنَّكَها وعشرَ أمثالِها، فما هي؟ قال: "قولوا: لا إلهَ إلا اللهُ". فأبَوْا واشْمَأَزُّوا. قال أبو طالبٍ: يابنَ أخي، قلْ غيرَها،

[es-Süddî] dedi ki: Ebû Tâlib'e ölüm yaklaştığında Kureyşliler şöyle dediler: "Gelin, şu adamın yanına girelim de kardeşinin oğlunu bizden men etmesini ona söyleyelim; zira onun vefatından sonra onu öldürmekten hayâ ederiz, sonra Araplar 'Ebû Tâlib onu koruyordu, o ölünce öldürdüler' derler." Bunun üzerine Ebû Süfyân, Ebû Cehil, en-Nadr b. el-Hâris, Ümeyye ve Ubeyy b. Halef kardeşler, Ukbe b. Ebî Muayt, Amr b. el-Âs ve el-Esved b. el-Bahterî gittiler; içlerinden el-Muttalib denilen bir adamı gönderip: "Ebû Tâlib'in yanına girmek için izin iste" dediler. O da Ebû Tâlib'e gelip: "İşte kavminin ileri gelenleri yanına girmek istiyorlar, onlara izin ver" dedi. Yanına girdiler ve şöyle dediler: "Ey Ebû Tâlib! Sen bizim büyüğümüz ve efendimizsin. Muhammed bize ve ilahlarımıza eziyet etti. Onu çağırıp ilahlarımızı anmaktan men etmeni istiyoruz; biz de onu ilahıyla baş başa bırakalım." Bunun üzerine Ebû Tâlib onu çağırdı, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. Ebû Tâlib ona: "İşte kavmin ve amcanın oğulları" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ne istiyorsunuz?» buyurdu. Onlar: "Bizi ve ilahlarımızı rahat bırakmanı, bizim de seni ve ilahını rahat bırakmamızı istiyoruz" dediler. Ebû Tâlib ona: "Kavmin sana karşı insaflı davrandı, onların bu teklifini kabul et" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Peki, ben size bu istediğinizi verirsem (kabul edersem), söylediğiniz takdirde Araplara hükmedeceğiniz, Acemlerin de size cizye ödeyeceği bir kelimeyi bana verir misiniz (söyler misiniz)?» buyurdu. Ebû Cehil: "Evet, babana yemin olsun ki onu da onun on mislini de sana veririz; nedir o?" dedi. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) deyin» buyurdu. Fakat onlar bunu kabul etmeyip nefretle yüz çevirdiler. Ebû Tâlib: "Ey kardeşimin oğlu, bundan başka bir şey söyle,

فإن قومَك قد فزِعوا منها. قال: "يا عمِّ، ما أنا بالذي أَقولُ غيرَها حتى يأتوني بالشمسِ فيَضَعوها في يديَّ، ولو أتَوْني بالشمسِ فوضَعوها في يديَّ ما قلتُ غيرَها"؛ إرادةَ أن يُؤْيِسَهم، فغضِبوا وقالوا: لَتَكُفَّنَّ عن شتمِك آلهتَنَا، أو لَنَشْتُمَنَّك ولَنَشْتُمَنَّ مَن يَأْمُرُك. فذلك قولُه: {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} .

çünkü kavmin bundan ürktü" dedi. O da: "Ey amca! Güneşi getirip iki elime koysalar bile -onları ümitsizliğe düşürmek kastıyla- bundan başka bir şey söyleyecek değilim; güneşi getirip elime koysalar yine bundan başkasını söylemem" buyurdu. Bunun üzerine öfkelendiler ve: "Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle sana ve sana bunu emredene söveriz" dediler. İşte bu, O'nun: {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler” kavlidir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: كان المسلمون يَسُبُّون أصنامَ الكفارِ، فيَسُبُّ الكفارُ اللهَ عَدْوًا بغيرِ علمٍ، فأَنْزَل اللهُ: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} .

Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den anlattı; o şöyle demiştir: Müslümanlar kâfirlerin putlarına sövüyorlardı, kâfirler de haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövüyorlardı. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” ayetini indirdi .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}. قال: إذا سبَبْتَ إِلَهَه، سَبَّ إِلهَك، فلا تَسُبُّوا آلهتَهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler” kavli hakkında şöyle demiştir: Sen onların ilahına söversen, onlar da senin ilahına söver; bu yüzden onların ilahlarına sövmeyiniz.

وأَجْمَعَت الحُجَّةُ مِن قرأةِ الأمصارِ على قراءةِ ذلك: {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}. بفتحِ العينِ وتسكينِ الدالِ، وتَخفيفِ الواوِ مِن قولِه: {عَدْوًا}.

Şehirlerin kıraat âlimlerinden oluşan hüccet ehli , {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} kavlindeki {عَدْوًا} kelimesini 'ayn' harfini fetha, 'dâl' harfini sükûn ve 'vâv' harfini şeddesiz olarak okuma hususunda icmâ etmiştir.

على أنه مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: عدا فلانٌ على فلانٍ، إذا ظلمَه واعْتَدَى عليه، يَعْدُو عَدْوًا وعُدُوًّا وعُدْوانًا. والاعْتداءُ إنما هو افْتِعالٌ مِن ذلك.

Bu, bir kimsenin birine zulmettiği ve haksızlıkta bulunduğu zaman söylenen: “Falanca filancaya düşmanlık etti/haksızlık yaptı (عدا فلان على فلان)” ifadesinin mastarı olup (يَعْدُو عَدْوًا وعُدُوًّا وعُدْوانًا) şeklinde gelir. “İ'tidâ (الاعْتداء)” kelimesi de bundan türemiş iftiâl babıdır.

رُوِي عن الحسنِ البصريِّ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (عُدُوًّا). مُشدَّدةَ الواوِ .

Hasan-ı Basrî'den, bu kelimeyi 'vâv'ı şeddeli olarak (عُدُوًّا) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .

حدَّثني بذلك أحمدُ بنُ يُوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ،

Bunu bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Kāsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı,

عن هارونَ، عن عثمانَ بنِ سعدٍ: (فيَسُبُّوا اللهَ عُدُوًّا). مضمومةَ العينِ مُثَقَّلةً .

Hârûn'dan, o Osmân b. Sa'd'dan rivayetle: 'Ayn' harfi ötreli ve şeddeli olarak (فيَسُبُّوا اللهَ عُدُوًّا) şeklinde okumuştur .

وقد ذُكِر عن بعضِ البَصْريِّين أنه قرَأ ذلك: (فيَسُبُّوا اللهَ عَدُوًّا) .

Basralılardan bazılarının bunu (فيَسُبُّوا اللهَ عَدُوًّا) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .

يُوجِّهُ تأويلَه إلى أنهم جَماعةٌ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ} [الشعراء: ٧٧]. وكما قال: {لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ} [الممتحنة: ١]. ويَجْعَلُ نصبَ العَدوِّ حينَئذٍ على الحالِ من ذكرِ المشركين في قولِه: {فَيَسُبُّوا}.

Bunun tevilini , tıpkı şanı yüce olan Allah'ın: {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi hariç, onlar gerçekten benim düşmanımdır” [Şuarâ: 77] ve: {لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ} “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” [Mümtehine: 1] buyurduğu gibi, onların bir topluluk olduğu anlamına yöneltir. O vakit 'el-adüvv' (عَدُوًّا) kelimesinin nasbını, {فَيَسُبُّوا} kavlindeki müşriklerin zikrinden hâl kılar.

فيكونُ تأويلُ الكلامِ: ولا تَسُبُّوا أيُّها المؤمنون الذين يَدْعُو المشركون مِن دونِ اللهِ فيَسُبَّ المشركون اللهَ أعداءَ اللهِ بغيرِ علمٍ. وإذا كان التأويلُ هكذا، كان العَدُوُّ مِن صفةِ المشركين ونعتِهم، كأنه قيل: فيَسُبَّ المشركون أعداءَ اللهَ بغيرِ علمٍ. ولكنَّ العَدُوَّ لما خرَج مَخْرَجَ النكرةِ وهو نعتٌ للمعرفةِ، نُصِب على الحالِ.

Sözün tevili şöyle olur: Ey müminler! Müşriklerin Allah'tan başka yakardıklarına sövmeyin ki, müşrikler de Allah'ın düşmanları olarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. Tevil böyle olunca, 'el-adüvv' kelimesi müşriklerin bir sıfatı ve nitelemesi olur; sanki: “Müşrikler Allah'ın düşmanları olarak bilgisizce [O'na] söverler” denilmiş gibi olur. Ne var ki 'el-adüvv' kelimesi, marife (belirli) bir ismin sıfatı olduğu halde nekire (belirsiz) formunda geldiği için hal olarak mansub kılınmıştır.

والصوابُ مِن القراءةِ عندي في ذلك قراءةُ مَن قرَأ بفتحِ العينِ وتخفيفِ الواوِ ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القَرأةِ على قراءةِ ذلك كذلك، وغيرُ جائزٍ خلافُها فيما جاءت به مُجَمِعةً عليه.

Bana göre bu konudaki doğru kıraat, 'ayn' harfinin fethası ve 'vâv' harfinin şeddesizliğiyle okuyan kimsenin kıraatidir; çünkü kurrâdan oluşan hüccet ehli bu kelimenin böyle okunması hususunda icmâ etmiştir. Üzerinde icmâ ederek naklettikleri şeyde onlara muhalefet etmek caiz değildir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)} “İşte böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri yalnız Rablerinedir. Artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: كما زيَّنا لهؤلاء العادلِين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ عبادةَ

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Rablerine putları ve heykelleri denk tutan şu kimselere putlara ibadet etmeyi

الأوثانِ وطاعةَ الشيطانِ، بخِذْلانِنا إياهم عن طاعةِ الرحمنِ، كذلك زيَّنا لكلِّ جماعةٍ اجْتَمَعَت على عملٍ مِن الأعمالِ مِن طاعةِ اللهِ و [معصيةٍ له] ، عملَهم الذي هم عليه مُجْتَمِعون، ثم مَرْجِعُهم بعدَ ذلك ومَصيرُهم إلى ربِّهم، {فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ: فيُوقِفُهم ويُخْبِرُهم بأعمالِهم التي كانوا يَعْمَلون بها في الدنيا، ثم يُجازِيهم بها، إن كان خيرًا فخيرٌ، وإن كان شرًّا فشرٌّ، أو يَعْفُو بفضلِه، ما لم يَكُنْ شركًا أو كفرًا.

şeytana itaati, onları Rahmân'a itaat etmekten mahrum bırakmak suretiyle nasıl süslediysek; aynı şekilde Allah'a itaat veya [O'na isyan] kabilinden bir amel üzere toplanmış her bir topluluğa da üzerinde birleştikleri amellerini süsledik. Sonra bundan sonra onların dönüşleri ve varışları Rablerinedir. {فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada iken işlemekte oldukları amellerini önlerine serip kendilerine haber verir; ardından şirk veya küfür olmadığı müddetçe eğer hayır ise hayırla, şer ise şerle onları cezalandırır veya lütfuyla bağışlar.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)} “Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır.' Onlara mucize gelse de inanmayacaklarını size bildiren nedir?” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: وحلَف باللهِ هؤلاء العادِلون باللهِ جَهْدَ حَلِفِهم - وذلك أوكدُ ما قدَروا عليه من الأيمانِ وأصعبُها وأشدُّها- {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ}، يقولُ: قالوا: نُقْسِمُ باللهِ لئن جاءَتْنا آيةٌ تُصَدِّقُ ما تَقولُ يا محمدُ، مثلُ الذي جاء مَن قبلَنا من الأممِ، {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا}. يقولُ: قالوا: لَنُصَدِّقَنَّ بمجيئِها بك، وأنك للهِ رسولٌ مُرْسَلٌ، وأن ما جئْتَنا به حقٌّ مِن عندِ اللهِ.

Allah Teâlâ zikri yüce olarak buyuruyor ki: Allah'a denk koşan bu kimseler, güçlerinin yettiği en kuvvetli, en ağır ve en çetin yeminlerle Allah'a yemin ettiler: {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ}, şöyle buyurmaktadır: Şöyle dediler: Allah'a yemin ederiz ki, eğer bize senin söylediklerini doğrulayan, bizden önceki ümmetlere gelenler gibi bir mucize gelirse, {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا}. Şöyle buyurmaktadır: Şöyle dediler: Onun gelişiyle kesinlikle seni tasdik ederiz; senin Allah'ın gönderilmiş bir elçisi olduğuna ve bize getirdiğin şeyin Allah katından bir hak olduğuna kesinlikle inanırız.

وقيل: {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا}. فَأَخْرَج الخبرَ عن الآيةِ، والمعنى لمجيءِ الآيةِ.

Şöyle de denilmiştir: {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} denilmiş olup haber mucizeye yöneltilmiştir; mana ise mucizenin gelmesinedir.

يقولُ لنبيِّه ﷺ: {قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ}. وهو القادرُ على إتيانِكم بها دونَ كلِّ أحدٍ من خلقِه، {وَمَا يُشْعِرُكُمْ}. يقولُ: وما يُدْرِيكم، {أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ}؟

Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: {قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} “De ki: Mucizeler ancak Allah'ın katındadır”. Yaratıklarından hiçbirisi değil, yalnızca O onları size getirmeye kadirdir. {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “Size bildiren nedir?”. Şöyle buyurmaktadır: Size ne bildirir ki, {أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} “onlara [mucize] gelse de inanmayacaklarını”?

وذُكِر أن الذين سأَلوه الآيةَ مِن قومِه هم الذين آيَس اللهُ نبيَّه مِن إيمانِهم مِن مشركي قومِه.

Kavminden kendisinden mucize isteyenlerin, Allah'ın, Peygamberi'ne iman etmelerinden ümit kestirdiği kendi kavminin müşrikleri olduğu zikredilmiştir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا}. إلى قولِه: {يَجْهَلُونَ}: سأَلت قريشٌ محمدًا ﷺ أن يَأْتِيَهم بآيةٍ، واسْتَحْلَفَهم لَيُؤْمِنُنَّ بها .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} kavlinden {يَجْهَلُونَ} kavline kadar olan kısmı hakkında rivayet etti: Kureyş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine bir mucize getirmesini istedi ve [Peygamber de] ona mutlaka iman edeceklerine dair onlara yemin ettirdi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، [عن مجاهدٍ] : {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا}. ثم ذكَر مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [Mücâhid'den] rivayet etti: {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا}. Sonra benzerini zikretti.