Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 21. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بكيرٍ، قال: ثنا أبو مَعْشَرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرظيِّ، قال: كلَّم رسولُ اللهِ ﷺ قُرَيشًا ، فقالوا: يا محمدُ، تُخْبِرُنا أن موسى كان معه عصًا يَضْرِبُ بها الحجرَ فانْفَجَرَت منه اثنتا عشْرةَ عينًا، وتُخْبِرُنا أن عيسى كان يُحْيِي الموتى، وتُخْبِرُنا أن ثَمُودَ كانت لهم ناقةٌ، فأْتِنا مِن الآياتِ حتى نُصَدِّقَك.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş ile konuştu . Onlar: Ey Muhammed! Sen bize Mûsâ'nın yanında taşa vurduğu ve ondan on iki pınar fışkıran bir asâ olduğunu haber veriyorsun; Îsâ'nın ölüleri dirilttiğini haber veriyorsun; Semûd kavminin bir devesi olduğunu haber veriyorsun. Bize de mucizelerden getir ki seni tasdik edelim, dediler.

فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أيُّ شيءٍ تُحِبُّون أن آتِيَكم به؟ ". قالوا: تَجْعَلُ لنا الصَّفَا ذهبًا. فقال لهم: "فإن فعَلْتُ تُصَدِّقوني؟ ". قالوا: نعم واللهِ، لئن فعَلْتَ [لَنَتَّبِعنَّكَ أجمعين]. فقام رسولُ اللهِ ﷺ يَدْعُو، فجاءه جبريلُ ﵇

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Size ne getirmemi istersiniz?» buyurdu. [Onlar]: "Bizim için Safâ'yı altına dönüştürmen" dediler. Onlara: «Peki bunu yaparsam beni tasdik eder misiniz?» buyurdu. "Evet, Allah'a yemin olsun ki eğer yaparsan [kesinlikle hepimiz sana uyarız]" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dua etmek üzere kalktı; derken ona Cebrâîl aleyhisselâm geldi

فقال له : ما شئتَ؛ إن شئتَ أصْبَح ذهبًا، ولئن أرْسل آيةً فلم يُصَدِّقوا عندَ ذلك لَنُعَذِّبَنَّهم، وإن شئتَ فأتْرُكُهم حتى يَتوبَ تائبُهم. فقال: "بل يَتُوبُ تائِبُهم".

ve ona şöyle dedi: Nasıl istersen; dilersen altın olarak sabahlansın, fakat eğer bir mucize gönderir de o vakit tasdik etmezlerse kesinlikle onları azaplandırırız; dilersen onları bırakayım da tövbe edenleri tövbe etsin. [Peygamber]: "Bilakis tövbe edenleri tövbe etsin" buyurdu.

فأنْزَل اللهُ تعالى: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ} إلى قولِه {يَجْهَلُونَ} .

Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ} kavlinden {يَجْهَلُونَ} kavline kadar olan kısmı indirdi .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)} “Onlara mucize gelse de inanmayacaklarını size bildiren nedir?” kavlinin tevili hakkında [söz].

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المخاطَبِين بقولِه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ}؛ فقال بعضُهم: خُوطِب بقولِه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ}. المشركون المُقْسِمون باللهِ؛ لئن جاءَتهم آيةٌ ليُؤْمِنُنَّ. وانتهى الخبرُ عندَ قولِه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ}. ثم اسْتُؤْنِف الحكمُ عليهم بأنهم لا يُؤْمنون عندَ مجيئِها استئنافًا مبتدَأً.

Tevil ehli, {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} kavlinde kime hitap edildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} kavliyle kendilerine bir mucize gelirse mutlaka iman edeceklerine dair Allah'a yemin eden müşriklere hitap edilmiştir. Haber {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} kavlinde sona ermiş, sonra mucize geldiğinde onların iman etmeyeceklerine dair hüküm yeni bir başlangıçla (istînâfen) bildirilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ}. قال: ما يُدْرِيكم. قال: ثم أخْبَر عنهم أنهم لا يُؤْمِنون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} kavli hakkında rivayet etti; o: “Size ne bildirir ki” demektir, dedi. [Mücâhid] dedi ki: Sonra onların iman etmeyeceklerini haber verdi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ}: وما يُدْرِيكم، (إنها إذا جاءت). قال: أوْجَب عليهم أنها إذا جاءت لا يُؤْمِنون.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “Size ne bildirir ki”: [Bu,] “Size ne bildirir ki (nereden bileceksiniz)” [demektir]. (إنها إذا جاءت) [kıraati hakkında ise Mücâhid]: “[Ayetler] geldiğinde onların iman etmeyeceklerini kesinleştirdi/hükme bağladı” dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: سمِعْتُ عبدَ اللهِ بنَ يزيدَ يقولُ: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ}. ثم يَسْتَأْنِفُ فيقولُ: (إنها إذا جاءَت لا يُؤْمنون).

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Abdullah b. Yezîd'i şöyle derken işittim: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} [okur], sonra yeniden başlayarak (istînâf ederek): (إنها إذا جاءَت لا يُؤْمنون) derdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ}: وما يُدْرِيكم أنكم تُؤْمِنون إذا جاءت، ثم اسْتَقْبل يُخْبِرُ عنهم فقال: {إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den O'nun: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ} kavli hakkında nakletti: O geldiğinde sizin iman edeceğinizi size ne bildirir ki? Sonra onlar hakkında haber vermeye yeniden başlayarak: {إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} dedi .

وعلى هذا التأويلِ قراءةُ مَن قرَأ ذلك بكسرِ ألفِ: (إنها)، على أن قولَه: (إنَّها إذا جاءت لا يُؤْمِنون). خبرٌ مبتدَأٌ منقَطِعٌ عن الأولِ.

Bu tevile göre, (إنها) kelimesinin elifini kesre ile okuyan kimsenin kıraati, (إنَّها إذا جاءت لا يُؤْمِنون) sözünün öncekinden kopuk yeni bir başlangıç haberi olması esasına dayanır.

وممَّن قرَأ ذلك كذلك بعضُ قرأةِ المكيين والبصريين .

Bunu bu şekilde okuyanlardan biri de Mekkeli ve Basralı bazı kurrâdır .

وقال آخَرون منهم : بل ذلك خطابٌ مِن اللهِ نبيَّه ﷺ وأصحابَه. قالوا: وذلك أن الذين سأَلوا رسولَ اللهِ ﷺ أن يَأْتِيَ بآيةٍ، المؤمنون به. قالوا: وإنما كان سببَ مسألتِهم إياه ذلك أن المشركين حَلَفوا أن الآيةَ إذا جاءت آمَنوا واتَّبَعوا رسولَ اللهِ ﷺ، فقال أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ: سَلْ يا رسولَ اللهِ ربَّك ذلك.

Onlardan diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına bir hitabıdır. Dediler ki: Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir mucize getirmesini isteyenler, ona iman edenlerdir. Dediler ki: Onların bunu istemelerinin sebebi şuydu: Müşrikler, mucize geldiğinde iman edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyacaklarına yemin etmişlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: Ey Allah'ın Resûlü! Bunu Rabbinden iste, dediler.

فسأَل، فأَنْزَلَ اللهُ فيهم وفي مسألتِهم إياه ذلك، {قُلْ} للمؤمنين بك يا محمدُ: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ} أيُّها المؤمنون بأن الآياتِ إذا جاءَت هؤلاء المشركين باللهِ أنهم لا يُؤْمِنون به. ففتَحوا الألفَ مِن "أن".

O da istedi; bunun üzerine Allah onlar ve onların bu talebi hakkında indirdi: Ey Muhammed! Sana iman edenlere: {قُلْ} “De ki:” {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ey müminler! Allah'a şirk koşan bu kimselere mucizeler geldiğinde onların iman etmeyeceklerini size bildiren nedir?”. Bu sebeple "en" (أن) kelimesinin elifini fetha ile okudular.

وممَّن قرَأ ذلك كذلك عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ، وقالوا: أُدْخِلَت

Bunu bu şekilde okuyanlar arasında Medine ve Kûfe ehli kurrâsının geneli de yer almaktadır ve onlar şöyle demişlerdir: ... dâhil edilmiştir

{لَا} في قولِه: {لَا يُؤْمِنُونَ}. صلةً ، كما أُدْخِلَت في قولِه: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢]. وفي قولِه: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} [الأنبياء: ٩٥]. وإنما المعنى: وحَرامٌ عليهم أن يَرْجِعوا، وما منَعَك أن تَسْجُدَ.

tıpkı O'nun: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ} “Sana secde etmemeni emreden nedir? (Seni secde etmekten alıkoyan nedir?)” [A'râf: 12] kavlinde ve: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Helak ettiğimiz bir memleket halkının geri dönmemesi imkânsızdır (dönmeyecekleri haram kılınmıştır)” [Enbiyâ: 95] kavlinde ziyade olarak girdiği gibi, {لَا يُؤْمِنُونَ} kavlindeki {لَا} da sıla/zaid olarak sokulmuştur. Mana ancak şudur: “Onların dönmeleri haramdır” ve “Seni secde etmekten alıkoyan nedir?”.

وقد تأوَّل قومٌ قرَءوا ذلك بفتحِ الألفِ من: {أَنَّهَا}. بمعنى: لعلَّها. وذكَروا أن ذلك كذلك في قراءةِ أبيِّ بنِ كعبٍ .

Bunu {أَنَّهَا} kelimesinin elifinin fethasıyla okuyan bir topluluk ise bunu “leallehâ (لعلَّها - umulur ki o)” anlamında tevil etmiştir. Onlar bunun Übey b. Ka'b'ın kıraatinde de böyle olduğunu zikretmişlerdir .

وقد ذُكِر عن العربِ سماعًا منها: اذْهَبْ إلى السوقِ أنك تَشْتَرِي لي شيئًا. بمعنى: لعلك تَشْتَرِي.

Nitekim Araplardan işitme yoluyla: “Çarşıya git, umulur ki bana bir şey satın alırsın” anlamında: “اذْهَبْ إلى السوقِ أنك تَشْتَرِي لي شيئًا” dedikleri nakledilmiştir.

وقد قيل: إن قولَ عديِّ بنِ زيدٍ العباديِّ :

Adiyy b. Zeyd el-İbâdî'nin şu sözünün de :

أَعاذِلَ ما يُدْرِيكَ أَنَّ مَنِيَّتي … إلى ساعةٍ في اليومِ أو في ضُحَى الغَدِ

“Ey beni kınayan! Ölümümün bugünün bir anında ya da yarının kuşluğunda olduğunu sana ne bildirir?”

بمعنى: لعل منيَّتي. وقد [أنشَدوا في] بيتِ دُرَيْدِ بن الصِّمَّةِ :

“Umulur ki ölümüm (lealle meniyyetî)” anlamında olduğu söylenmiştir. Düreyd b. es-Sımme'nin beytinde de [şöyle inşad etmişlerdir] :

ذَرِيني أُطَوِّفُ في البلادِ لأنني … أَرَى مَا تَرَيْنَ أَو بَخيلًا مُخَلَّدَا

“Beni bırak diyarlarda dolaşayım, çünkü ben sizin gördüklerinizi ya da ölümsüz kılınmış bir cimriyi görüyorum.”

بمعنى: لعلَّني. والذي أنْشَدني أصحابُنا عن الفَرَّاءِ:

Burada [“çünkü ben” (لأنني)] “umulur ki ben (leallenî)” anlamındadır. Arkadaşlarımızın Ferrâ'dan bana inşad ettikleri ise şöyledir:

* لعلَّني أَرَى مَا تَرَيْن *

* Umulur ki ben sizin gördüklerinizi görürüm *

وقد أُنشِد أيضًا بيتُ تَوْبَةَ بنِ الحُمَيِّرِ:

Ayrıca Tevbe b. el-Humeyyir'in şu beyti de inşad edilmiştir:

لعلَّك يا تَيْسًا نَزَا في مَرِيرةٍ … مُعَذِّبُ لَيْلَى أن تَرَانِي أَزُورُها

“Ey ipe bağlı sıçrayan teke! Umulur ki sen, benim Leylâ'yı ziyaret ettiğimi görmesi sebebiyle ona eziyet edicisin .”

لهَنَّك يا تَيْسًا، بمعنى: لأنّك. التي في معنى: لعلَّك. وأُنْشِد بيتُ أَبي النَّجْمِ العِجْليِّ:

Burada “Lehenneke yâ teysu”, “lealleke (umulur ki sen)” manasındaki “lienneke (çünkü sen)” anlamındadır. Ebü'n-Necm el-İclî'nin şu beyti de inşad edilmiştir:

قلتُ لشَيْبانَ ادْنُ مِن لقائِهْ … أنا نُعَدِّي القومَ مِن شِوائِهْ

“Şeybân'a dedim ki: Onunla karşılaşmaya yaklaş, / Umulur ki biz kavme onun kebabından ikram ederiz .”

بمعنى: لعلَّنا نُعَدِّي القومَ.

“Umulur ki biz kavme ikram ederiz (leallenâ nu'addî el-kavme)” manasındadır.

وأولى التأويلاتِ في ذلك بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: ذلك خطابٌ مِن اللهِ للمؤمنين به من أصحابِ رسولِه، أعْني قولَه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ}. وأن قولَه: {أَنَّهَا}. بمعنى: لعلَّها.

Bu hususta ayetin teviline en uygun olan görüş, şöyle diyenin görüşüdür: Bu, Allah'ın, Resulünün ashabından Kendisine iman edenlere hitabıdır; yani O'nun: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Farkında mısınız ki o [mucize] gelse de inanmazlar” kavlidir. Ve O'nun: {أَنَّهَا} sözü de “umulur ki o (leallehâ)” manasındadır.

وإنما كان ذلك أولى تأويلاتِه بالصوابِ؛ لاستفاضةِ القراءةِ في قرأةِ الأمصارِ بالياءِ مِن قولِه: {لَا يُؤْمِنُونَ}.

Bunun doğruya en yakın tevil olmasının sebebi; şehirlerin kurrâsı nezdinde {لَا يُؤْمِنُونَ} kavlinin “yâ” harfiyle kıraatinin yaygın ve müstefiz olmasıdır.

ولو كان قولُه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ}. خطابًا للمشركين، لكانت القراءةُ في قولِه: {لَا يُؤْمِنُونَ}. بالتاءِ، وذلك وإن كان قد قرَأه بعضُ قرأةِ المكيين كذلك، فقراءةٌ خارجةٌ عما عليه قرأةُ الأمصارِ، وكفَى بخلافِ جميعِهم لها دليلًا على ذَهابِها وشُذوذِها .

Şayet O'nun: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} kavli müşriklere bir hitap olsaydı, O'nun: {لَا يُؤْمِنُونَ} kavlindeki kıraat “tâ” ile (lâ tü'minûn) olurdu. Her ne kadar Mekkeli kurrânın bazısı bunu böyle okumuş olsa da, bu kıraat şehirlerin kurrâsının üzerinde bulunduğu kıraatin dışındadır. Kurrânın tamamının buna muhalefet etmesi, onun terk edildiğine ve şaz olduğuna delil olarak yeterlidir .

وإنما معنى الكلامِ: وما يُدْرِيكم أيُّها المؤمنون، لعلَّ الآياتِ إذا جاءت هؤلاء المشركين لا يُؤْمِنون، فيُعاجَلوا بالنِّقْمةِ والعذابِ عندَ ذلك، ولا يُؤَخَّروا به.

Sözün manası ancak şudur: Ey müminler! Ne bilirsiniz, belki de o ayetler (mucizeler) bu müşriklere geldiğinde iman etmezler de bunun üzerine derhal intikam ve azap ile cezalandırılırlar ve [azapları] ertelenmez.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ}.

O'nun: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi tersine çeviririz” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: لو أنا جِئْناهم بآيةٍ كما سأَلوا، ما آمَنوا، كما لم يُؤْمِنوا بما قبلَها أولَ مرةٍ؛ لأن اللهَ حال بينَهم وبينَ ذلك.

Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bunun manası: “Biz onlara istedikleri gibi bir mucize getirmiş olsaydık, ilk defasında ondan öncekine iman etmedikleri gibi yine iman etmezlerdi; çünkü Allah onlar ile bunun arasına engel koymuştur.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} الآية. قال: لما جحَد المشركون ما أَنْزَل اللهُ، لم تَثْبُتْ قلوبُهم على شيءٍ، ورُدَّت عن كلِّ أمرٍ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi tersine çeviririz” ayeti hakkında rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: “Müşrikler Allah'ın indirdiğini inkâr edince, kalpleri hiçbir şey üzerinde sebat etmedi ve her işten geri çevrildi .”

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ}. قال: نَمْنَعُهم مِن ذلك كما فعَلْنا بهم أولَ مرةٍ. وقرَأ: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ} “Onların kalplerini ve gözlerini tersine çeviririz” kavli hakkında dedi ki: “İlk defasında onlara yaptığımız gibi onları bundan menederiz.” Ve şu ayeti okudu: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “İlk defa inanmadıkları gibi” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ}. قال: نَحولُ بينَهم وبينَ الإيمانِ، ولو جاءَتهم كلُّ آيةٍ فلا يُؤْمِنون، كما حُلْنا بينَهم وبينَ الإيمانِ أولَ مرةٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ} “Onların kalplerini ve gözlerini tersine çeviririz” kavli hakkında dedi ki: “İlk defa iman ile onların arasına engel koyduğumuz gibi, onlara her türlü mucize gelse de iman etmesinler diye iman ile onların arasını engelleriz .”

وقال آخرون: معنى ذلك: ونُقَلِّبُ أفئدتَهم وأبصارَهم لو رُدُّوا مِن الآخرةِ إلى

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Şayet onlar ahiretten...

الدنيا، فلا يُؤْمنون كما فعَلْنا بهم ذلك فلم يُؤْمِنوا في الدنيا. قالوا: وذلك نظيرُ قولِه: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} [الأنعام: ٢٨].

dünyadayken onlara böyle yaptığımız ve iman etmedikleri gibi [yine] iman etmezlerdi.” Dediler ki: Bu, O'nun: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Geri döndürülseler bile yine menedildikleri şeylere dönerlerdi” [En'âm: 28] kavlinin benzeridir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أخْبَر اللهُ سبحانَه ما العبادُ قائلون قبلَ أن يَقولوه، وعملُهم قبلَ أن يَعْمَلوه. قال: {وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} [فاطر: ١٤]، {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [الزمر: ٥٦ - ٥٨]. يقولُ: مِن المهتدين. فأَخْبَر اللهُ سبحانَه، أنهم لو رُدُّوا [لم يَقْدِروا على الهُدَى، وقال: {وَلَوْ رُدُّوا] لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}. وقال: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ}. قال: لو رُدُّوا إلى الدنيا لَحِيل بينَهم وبينَ الهدى، كما حُلْنا بينَهم وبينَه أولَ مرةٍ وهم في الدنيا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: “Allah Sübhânehu kulların daha söylemeden önce ne söyleyeceklerini ve daha işlemeden önce ne amel işleyeceklerini haber vermiştir. [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} “Her şeyden haberdar olan [Allah] gibi sana kimse haber veremez” [Fâtır: 14], {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Kişinin: 'Allah'ın yanında (kullukta) yaptığım aşırılıklardan dolayı bana yazıklar olsun! Gerçekten ben alay edenlerdendim' diyeceği (56) yahut 'Eğer Allah bana hidayet etseydi elbette muttakilerden olurdum' diyeceği (57) ya da azabı gördüğünde 'Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilerden olsaydım' diyeceği günden sakının” [Zümer: 56-58]. [İbn Abbâs] der ki: [Yani] 'hidayete erenlerden [olsaydım]'. Böylece Allah Sübhânehu, onların geri döndürülseler dahi [hidayete güç yetiremeyeceklerini haber verdi ve buyurdu ki: {وَلَوْ رُدُّوا] لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Eğer geri döndürülselerdi kesinlikle kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; şüphesiz onlar yalancıdırlar”. Ve buyurdu ki: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi tersine çeviririz”. [İbn Abbâs] dedi ki: “Eğer onlar dünyaya geri döndürülselerdi, onlar dünyadayken ilk defasında onlarla hidayet arasına engel koyduğumuz gibi [yine] onlarla hidayet arasına engel konulurdu .”

وأولى التأويلاتِ في ذلك عندي بالصوابِ أن يقالَ: إن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبَر عن هؤلاء الذين أقْسَموا باللهِ جهدَ أَيْمانِهم: لَئن جاءَتهم آيةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بها. أنه يُقَلِّبُ أفئدتَهم وأبصارَهم ويُصَرِّفُها كيف شاء، وأن ذلك بيدِه، يُقِيمُه إذا شاء، ويُزِيغُه إذا أراد، وأن قولَه: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ}. دليلٌ على محذوفٍ مِن الكلامِ، وأن قولَه: {كَمَا}. تشبيهُ ما بعدَه بشيءٍ قبلَه.

Bu hususta bana göre görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah -senâsı yüce olsun-, var güçleriyle Allah'a yemin edip kendilerine bir mucize gelirse ona kesinlikle inanacaklarını söyleyen kimseler hakkında; onların kalplerini ve gözlerini dilediği gibi evirip çevirdiğini, bunun O'nun elinde olduğunu, dilediğinde onu doğrultup dilediğinde saptırdığını haber vermiştir. O'nun: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defa inanmadıkları gibi” kavli, sözde bir hazfe (düşmüş bir kısma) delalet etmektedir; O'nun: {كَمَا} “... gibi” kavli ise sonrasının öncesindeki bir şeye teşbih edilmesidir (benzetilmesidir).

وإذ كان ذلك كذلك، فالواجب أن يَكونَ معنى الكلامِ: ونُقَلِّبُ أفئدتَهم فتُزِيغُها عن الإيمانِ، وأبصارَهم عن رؤيةِ الحقِّ ومعرفةِ موضعِ الحُجَّةِ، وإن جاءتهم الآيةُ التي سأَلوها فلا يُؤْمِنوا باللهِ ورسولِه وما جاء به من عندِ اللهِ، كما لم يُؤْمِنوا بتَقْليبِنا إياها قبلَ مجيئِها مرَّةً قبلَ ذلك.

Durum böyle olunca sözün manasının şöyle olması gerekir: Biz onların kalplerini imandan, gözlerini de hakkı görüp hüccetin yerini kavramaktan saptırarak tersine çeviririz; nitekim istedikleri o mucize gelse bile, bundan önce bir defa o mucize gelmeden önce kalplerini ve gözlerini tersine çevirmemiz sebebiyle iman etmedikleri gibi yine Allah'a, Resulüne ve onun Allah katından getirdiğine iman etmezler.

وإذا كان ذلك تأويلَه، كانت الهاءُ مِن قولِه: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ}. كنايةَ ذكرِ التَّقْليبِ.

Tevili böyle olunca, O'nun: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ} “ona inanmadıkları gibi” kavlindeki “hâ” (hu) zamiri, çevirip değiştirme (taklîb) fiilinin zikrine raci olan kinaye/zamir olur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)}.

O'nun: {وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)} “Ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp durur bir halde terk ederiz” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: ونَذَرُ هؤلاء المشركين الذين أقْسَموا باللهِ جَهْدَ أيمانِهم؛ لَئن جاءَتهم آيةٌ ليُؤْمِنُنَّ بها عند مجيئِها. في تمرُّدِهم على اللهِ، واعتدائِهم في حدودِه، يَتَرَدَّدون، لا يَهْتَدون لحقٍّ، ولا يُبْصِرون صوابًا، قد غلَب عليهم الخِذْلانُ، واسْتَحْوذ عليهم الشيطانُ.

Zikri yüce olan Allah buyurur ki: Güçlerinin yettiği en kuvvetli yeminlerle Allah'a; eğer kendilerine bir mucize gelirse geldiğinde ona mutlaka inanacaklarına yemin eden o müşrikleri, Allah'a karşı isyanları ve O'nun sınırlarını aşmaları içinde, şaşkınca bocalayan, hiçbir hakka hidayet bulamayan ve hiçbir doğruyu göremeyen bir halde terk ederiz; zira perişanlık onları kuşatmış ve şeytan kendilerini hakimiyeti altına almıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)}.

O'nun: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu cahillik ediyorlar” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، آيِسْ من فلاحِ هؤلاء العادِلين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ، القائلين لك: لكن جئتنا بآيةٍ لتؤمنَنَّ لك. فإننا لو نزَّلْنا إليهم الملائكةَ حتى يَرَوْها عِيانًا، وكلَّمهم الموتى بإحيائِنا إياهم حُجَّةً لك، ودلالةً على نبوَّتِك، وأخْبَروهم أنك مُحِقٌّ فيما تقولُ، وأن ما جئتَهم به حقٌّ مِن عندِ اللهِ، وحشَرْنا عليهم كلُّ شيءٍ فجعَلْناهم لك قُبُلًا - ما آمَنوا، ولا صدَّقوك، ولا اتَّبَعوك، إلا أن يَشاءَ اللهُ ذلك لمَن شاء منهم، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ}. يقولُ: ولكنَّ أكثرَ هؤلاء المشركين يَجْهَلون أن ذلك كذلك، يَحْسَبون أن الإيمانَ إليهم، والكفرَ

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Putları ve heykelleri Rablerine denk tutan ve sana: “Eğer bize bir mucize getirirsen sana mutlaka inanacağız” diyen şu kimselerin kurtuluşundan ümidini kes. Şüphesiz biz onlara bizzat gözleriyle görsünler diye melekleri indirseydik, senin lehine bir delil ve peygamberliğine bir işaret olsun diye ölüleri diriltmemiz suretiyle onlar kendileriyle konuşsaydı ve senin söylediğin şeyde haklı olduğunu, onlara getirdiğin şeyin Allah katından bir hak olduğunu onlara haber verselerdi ve her şeyi karşılarına toplayıp senin önüne getirmiş olsaydık bile -Allah onlardan dilediği kimse için dilemedikçe- yine de inanmazlar, seni tasdik etmezler ve sana tabi olmazlardı. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} “Fakat onların çoğu cahillik ediyorlar”. Buyurur ki: Fakat bu müşriklerin çoğu durumun böyle olduğunu bilmezler; imanın kendilerine, küfrün ise

بأيديهم، متى شاءوا آمَنوا، ومتى شاءوا كفَروا، وليس ذلك كذلك، ذلك بيدي، لا يُؤْمِنُ منهم إلا من هدَيْتُه فوفَّقْتُه، ولا يَكْفُرُ إلا مَن خذَلْتُه عن الرشدِ فَأَضْلَلْتُه.

kendi ellerine bağlı olduğunu, diledikleri zaman iman edip diledikleri zaman inkâr edeceklerini sanırlar. Oysa durum öyle değildir; bu benim elimdedir, onlardan yalnızca Benim hidayet edip muvaffak kıldığım kimse iman eder; yalnızca Benim doğru yoldan mahrum edip saptırdığım kimse inkâr eder.

وقيل: إن ذلك نزَل في المستهزئين برسولِ اللهِ ﷺ وما جاء به مِن عندِ اللهِ مِن مشركي قريشٍ.

Bunun Kureyş müşriklerinden Resûlullah ﷺ ve onun Allah katından getirdikleri ile alay eden kimseler hakkında indiği de söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: نزَلَت في المستهزئين الذين سأَلوا النبيَّ ﷺ الآيةَ : {قُلْ} يا محمدُ هو {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} [الأنعام: ١٠٩]. ونزَل فيهم: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: [Şu ayet] Peygamber ﷺ'den mucize isteyen o müstehzîler (alaycılar) hakkında indi : “Ey Muhammed! {قُلْ} De ki: {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Mucizeler ancak Allah katındadır. Farkında mısınız ki o [mucize] gelse de inanmazlar” [En'âm: 109]. Onlar hakkında: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık” ayeti indi .

وقال آخرون: إنما قيل: {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا}. يُرادُ به أهلُ الشَّقاءِ، وقيل: {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ}، فاسْتَثْنَى ذلك مِن قولِه: {لِيُؤْمِنُوا}، يُرادُ به أهلُ الإيمانِ والسعادةِ.

Başkaları ise şöyle dedi: {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} “inanacak değillerdi” ifadesiyle şekavet ehli kastedilmiştir; {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe” denilerek bu istisna {لِيُؤْمِنُوا} “inanacak değillerdi” ifadesinden yapılmıştır ve bununla da iman ve saadet ehli kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا}: وهم أهلُ الشَّقاءِ، ثم قال: {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ}. وهم أهلُ السعادةِ الذين سبَق لهم في علمِه أن يَدْخُلوا في

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında [şöyle dediğini] aktardı: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} “Biz onlara melekleri indirsek, ölüler onlarla konuşsa ve her şeyi karşılarına toplasaydık yine de inanacak değillerdi”: Onlar şekavet ehlidir. Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe”. Onlar da O'nun ilminde kendilerine [şöyle] takdir edilmiş olan saadet ehlidir: [Onlar] ... gireceklerdir

الإيمانِ .

imana girecekleri önceden takdir edilmiş olan saadet ehlidir .

وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ ابنِ عباسٍ؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه عمَّ بقولِه: {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} القومَ الذين تقدَّم ذكرُهم في قولِه: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} [الأنعام: ١٠٩].

Bu husustaki iki görüşten doğruya en yakın olanı İbn Abbâs'ın görüşüdür; çünkü şânı yüce olan Allah, {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} “inanacak değillerdi” kavliyle, daha önce: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} “Güçlerinin yettiği en kuvvetli yeminlerle Allah'a yemin ettiler ki, kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklar” [En'âm: 109] kavlinde zikri geçen topluluğun tamamını kastetmiştir.

وقد يجوزُ أن يَكونَ الذين سأَلوا الآيةَ كانوا هم المستهزئين الذين قال ابنُ جريجٍ: إنهم عُنُوا بهذه الآيةِ، ولكن لا دلالةَ في ظاهرِ التنزيلِ على ذلك، ولا خبرَ تَقومُ به حجةٌ بأن ذلك كذلك، والخبرُ مِن اللهِ خارجٌ مَخْرجَ العمومِ، فالقولُ بأن ذلك عُنِي به أهلُ الشقاء منهم أولى؛ لما وصَفْنا.

Mucize isteyenlerin, İbn Cüreyc'in bu ayetle kastedildiklerini söylediği müstehzîler olması da caizdir; ancak vahyin zahirinde buna bir delalet yoktur ve durumun böyle olduğuna dair kendisiyle hüccet ikame edilecek bir rivayet de bulunmamaktadır. Allah'tan gelen haber ise umumi bir tarzda gelmiştir. Dolayısıyla vasfettiğimiz sebepten ötürü, bununla onlardan şekavet ehli olanların kastedildiğini söylemek daha evladır.

واخْتَلَفَت القَرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا}؛ فقرأَتْه قرأةُ أهلِ المدينةِ: (قِبَلًا) بكسرِ القافِ وفتحِ الباءِ ، بمعنى: مُعاينةً، مِن قولِ القائلِ: لقِيتُه قِبَلًا، أي: مُعاينةً ومُجاهَرَةً.

Kurrâ, O'nun: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} “ve her şeyi karşılarına toplasaydık” kavlinin kıraatinde ihtilaf etti; Medine kurrâsı bunu, söyleyenin: “Onunla göz göze, aşikâre karşılaştım” manasında “لقيتُه قِبَلًا” sözünden hareketle “açıkça / göz göre göre (muâyeneten)” manasında kaf harfinin kesresi ve ba harfinin fethasıyla (kıbelen - قِبَلًا) okumuştur .

وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين والبصريين: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} بضمِّ القافِ والباءِ .

Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise bunu kaf ve ba harflerinin dammesiyle: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} (kubulen) olarak okumuştur .

وإذا قُرِئ كذلك كان له مِن التأويلِ ثلاثةُ أوجهٍ: أحدُها، أن يَكونَ القُبُلُ جمعَ قَبِيلٍ، كما الرُّغفُ التي هي جمعُ رَغيفٍ، والقُضُبُ التي هي جمعُ قَضيبٍ، ويَكونَ القُبُلُ الضُّمَناءَ والكُفَلاءَ، وإذا كان ذلك معناه، كان تأويلُ الكلامِ: وحشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ كُفَلاءَ يَكْفُلون لهم بأن الذي نَعِدُهم على إيمانِهم

Böyle okunduğunda [bu kıraatin] tevilinde üç vecih bulunur: Birincisi; 'rağîf' kelimesinin çoğulu olan 'ruğuf' ve 'kadîb' kelimesinin çoğulu olan 'kudub' gibi, 'el-kubul'ün (القُبُل) 'kabîl' kelimesinin çoğulu olmasıdır; bu durumda 'el-kubul', zâminler ve kefiller manasına gelir. Anlamı bu olunca kelâmın tevili şöyledir: 'Allah'a iman etmeleri hâlinde kendilerine vadettiğimiz şeyin

باللهِ إِن آمِنوا، أو نُوعِدُهم على كفرِهم باللهِ إن هلَكوا على كفرِهم، ما آمَنوا إلا أن يَشاء اللهُ.

gerçekleşeceğine veya küfürleri üzere helak olurlarsa Allah'ı inkâr etmelerine karşılık kendilerini tehdit ettiğimiz cezanın geleceğine dair onlara kefil olacak kefiller olarak her şeyi karşılarına toplasaydık bile, Allah dilemedikçe yine de inanmazlardı.”

والوجهُ الآخرُ: أن يَكونَ القُبُلُ بمعنى المُقابَلةِ والمُواجَهةِ، مِن قولِ القائلِ: أتيتُك قُبُلًا لا دُبُرًا. إذا أتاه مِن قِبلِ وجهِه.

İkinci vecih: Bir kimsenin birine yüzünün yönünden geldiğinde: “Sana arkandan değil, önünden/yüz yüze geldim” manasında “أتيتُك قُبُلًا لا دُبُرًا” demesinden hareketle “kubul” kelimesinin “karşılıklı durma ve yüz yüze gelme (mukabele ve muvâcehe)” manasında olmasıdır.

والوجهُ الثالثُ: أن يَكونَ معناه: وحشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ قَبيلةً قبيلةً، صِنْفًا صنفًا، وجماعةً جماعةً. فيكونَ القُبُلُ حينَئذٍ جمعَ قَبِيلٍ، الذي هو جمعُ قَبيلةٍ، فيَكونَ القُبُلُ جمعَ الجمعِ.

Üçüncü vecih: Bunun manasının: “Her şeyi kabile kabile, sınıf sınıf ve grup grup onların karşısına toplasaydık” şeklinde olmasıdır. Bu durumda “kubul”, kabile kelimesinin çoğulu olan “kabîl” kelimesinin çoğulu olur; yani “kubul”, çoğulun çoğulu (cem'u'l-cem') olur.

وبكلِّ ذلك قد قالت جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Tevil ehlinden bir topluluk bu vecihlerin her birini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال: معنى ذلك: مُعايَنةً

Bunun manasının “göz göre göre (muâyeneten)” olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: (وحشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ قِبَلًا) يقولُ: مُعايَنةً .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: “(وحشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ قِبَلًا) [kavli hakkında] 'göz göre göre (muâyeneten)' der .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: (وحشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ قِبَلًا): حتى يُعايِنوا ذلك مُعايَنةً {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: “(وحشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ قِبَلًا): Bunu göz göre göre görseler bile {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe inanacak değillerdi” .”

ذكرُ مَن قال: معنى ذلك: قَبيلةً قبيلةً، صنفًا صنفًا

Bunun manasının “kabile kabile, sınıf sınıf” olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يَزِيدَ: مَن قرَأ: {قُبُلًا}: معناه: قَبيلًا قبيلًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd anlattı: {قُبُلًا} şeklinde okuyan kimseye göre bunun manası: “Kabile kabile” demektir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {قُبُلًا}: أفواجًا، قبيلًا قبيلًا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: Mücâhid: “{قُبُلًا}: Bölük bölük, kabile kabile demektir ” dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أحمدُ بنُ يُونُسَ، عن أبي خَيْثَمَةَ، قال: ثنا أبانُ بنُ تَغْلِبَ، قال: ثني طلحةُ أن مجاهدًا قرَأ في "الأنعامِ": {كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا}. قال: قبائلَ؛ قَبيلًا وقبيلًا وقبيلًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Yûnus, Ebû Hayseme'den anlattı, dedi ki: Bize Ebân b. Tağlib anlattı, dedi ki: Bana Talha, Mücâhid'in En'âm Suresi'nde: {كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} okuduğunu ve şöyle dediğini anlattı: “Kabileler halinde; bir kabile, bir kabile ve bir kabile.”

ذكرُ مَن قال: معناه: مُقابَلةً.

Bunun manasının “yüz yüze / karşı karşıya (mukabele)” olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا}. يقولُ: لو اسْتَقْبَلَهم ذلك كلُّه لم يُؤْمِنوا إِلا أَن يَشَاءَ اللهُ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} kavli hakkında rivayet etti; o şöyle der: “Bütün bunlar onların karşısına çıksa bile Allah dilemedikçe yine de inanmazlardı .”

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا}. قال: حُشِروا إليهم جميعًا، فقابَلوهم وواجَهوهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} kavli hakkında dedi ki: “Hepsi onların karşısına toplanıp karşılarına geçseler ve onlarla yüz yüze gelselerdi .”

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يزيدَ: قرَأ عيسى: {قُبُلًا}. ومعناه: عِيانًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd nakletti: Îsâ {قُبُلًا} şeklinde okudu. Bunun manası: “Açıkça / göz göre göre (ıyânen)” demektir.

وأولى القراءتين في ذلك بالصوابِ عندَنا قراءةُ مَن قرَأ: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا}. بضمِّ القافِ والباءِ؛ لِما ذكَرْنا مِن احتمالِ ذلك الأوجهَ التي بيَّنا مِن المعاني، وأن معنى القِبَلِ داخلٌ فيه، وغيرُ داخلٍ في القِبَلِ معاني القُبُلِ.

Bu hususta iki kıraatten bize göre doğruya en yakın olanı; açıkladığımız manalardan söz konusu vecihleri ihtiva etmesi, 'kıbel' manasının onun içine dahil olması, buna karşılık 'kubul' manalarının 'kıbel' içine dahil olmaması sebebiyle Kaf ve Bâ harflerinin ötresiyle {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} “ve her şeyi karşılarına toplasaydık” şeklinde okuyanın kıraatidir.

وأما قولُه: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ} فإن معناه: وجمَعْنا عليهم، وسُقْنا إليهم.

O'nun: {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ} “ve üzerlerine toplasaydık” kavline gelince; şüphesiz bunun manası: “Onların aleyhine bir araya getirdik ve onlara doğru sevk ettik” demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}.

Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” kavlinin tevili hakkındaki söz:

قال أبو جعفرٍ: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ مُسَلِّيَه بذلك عما لقِي مِن كفَرةِ قومِه في ذاتِ اللهِ، وحاثًّا له على الصبرِ على ما ناله فيه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا}. يقولُ: وكما ابْتَلَيْناك يا محمدُ بأن جعَلْنا لك مِن مُشْرِكي قومِك أعداءً؛ شياطينَ يُوحِي بعضُهم إلى بعضٍ زُخْرُفَ القولُ؛ ليَصُدُّوهم بمُجادَلَتِهم إيَّاك بذلك عن اتِّباعِك والإيمانِ بك وبما جئتَهم به مِن عندِ ربِّك، كذلك ابْتَلَيْنا مَن قبلَك مِن الأنبياءِ والرسلِ بأن جعَلْنا لهم أعداءً مِن قومِهم يُؤْذُونهم بالجِدالِ والخصوماتِ. يقولُ: فهذا الذي امْتَحَنْتُك به، لم تُخْصَصْ به مِن بينِهم وحدَك، بل قد عمَمْتُهم بذلك معك؛ لأَبْتَلِيَهم وأَخْتَبِرَهم، مع قُدْرتي على منعِ مَن آذاهم مِن أَذاهم ، فلم أَفْعَلْ ذلك إلا لأَعْرِفَ أولي العَزْمِ منهم مِن غيرِهم. يقولُ: فاصْبِرْ أنت كما صبَر أولو العزمِ مِن الرسلِ.

Ebû Ca'fer der ki: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e Allah yolunda kavminin kâfirlerinden gördüğü eziyetler sebebiyle onu teselli ederek ve bu uğurda başına gelenlere sabretmeye teşvik ederek şöyle buyurur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا} “Böylece biz her peygambere düşman kıldık”. Şöyle der: Ey Muhammed! Seninle tartışarak insanları sana uymaktan, sana ve Rabbinden getirdiklerine inanmaktan alıkoymak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldayan şeytanları, kavminin müşriklerinden sana düşman kılmak suretiyle seni imtihan ettiğimiz gibi; senden önceki peygamberleri ve elçileri de kavimlerinden kendilerini tartışma ve düşmanlıklarla rahatsız eden düşmanlar kılarak imtihan ettik. [Allah Teâlâ] şöyle der: Seni kendisiyle sınadığım bu şey sadece sana mahsus kılınmamış, bilakis onlara eziyet edenleri bu eziyetten men etmeye gücüm yettiği halde onları sınamak ve denemek için bunu seninle birlikte onların hepsi için de geçerli kıldım. Bunu sadece onlardan azim sahiplerini diğerlerinden ayırt edip bileyim diye yaptım. [Allah Teâlâ] şöyle der: O halde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret!

وأما "شياطينُ الإنسِ والجنِّ" فإنهم مَرَدتُهم. وقد بيَّنا الفعلَ الذي منه بُنِي هذا الاسمُ بما أغْنَى عن إعادتِه .

"İnsan ve cin şeytanları" ifadesine gelince, bunlar onların azgınlarıdır. Bu ismin türetildiği fiili tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde daha önce açıklamıştık .

ونُصِبَ "العدو" و "الشياطين" بقولِه: {جَعَلْنَا}.

"el-Adüvv" (العدو / düşman) ve "eş-Şeyâtîn" (الشياطين / şeytanlar) kelimeleri, O'nun: {جَعَلْنَا} “kıldık” kavli sebebiyle mansub kılınmıştır.

وأما قولُه: {يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}. فإنه يعني أنه يُلْقِي المُلْقِي منهم القولَ الذي زيَّنه وحسَّنه بالباطلِ إلى صاحبِه؛ ليَغْتَرَّ به مَن سمِعه فيَضِلَّ عن سبيلِ اللهِ.

O'nun: {يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” kavline gelince, bu; işiten kimse onunla aldanıp Allah yolundan sapsın diye onlardan bir söz söyleyenin bâtılla süsleyip güzelleştirdiği sözü arkadaşına fısıldaması / telkin etmesi demektir.

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ}؛ فقال

Sonra tevil ehli, O'nun: {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} “insan ve cin şeytanları” kavlinin anlamı hakkında ihtilaf etti; [onlardan] şöyle ki:

بعضُهم: معناه: شياطينُ الإنسِ التي مع الإنسِ، وشياطينُ الجنِّ التي مع الجنِّ، وليس للإنسِ شياطينُ.

bazıları şöyle dedi: Bunun manası; insanların yanında olan insan şeytanları ve cinlerin yanında olan cin şeytanlarıdır, yoksa insanların [kendi içlerinden] şeytanları yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ}: أما شياطينُ الإنسِ فالشياطينُ التي تُضِلُّ الإنسَ، وشياطينُ الجنِّ الذين يُضِلُّون الجنَّ، يَلْتَقِيان فيَقولُ كلُّ واحدٍ منهما: إني أضْلَلْتُ صاحبي بكذا وكذا، وأضْلَلْتَ أنت صاحبَك بكذا وكذا. فيُعَلِّمُ بعضُهم بعضًا .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” ayeti hakkında rivayet etti: “İnsan şeytanlarına gelince, onlar insanları saptıran şeytanlardır; cin şeytanları ise cinleri saptıran [şeytanlar]dır. Bu ikisi karşılaşır ve her biri diğerine: 'Ben arkadaşımı şöyle şöyle saptırdım, sen de arkadaşını şöyle şöyle saptırdın' der. Böylece birbirlerine [aldatmayı] öğretirler .”

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، عن شَريكٍ، عن سعيدِ بنِ مَسْروقٍ، عن عكرمةَ: {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ}. قال: ليس في الإنسِ شياطينُ، ولكنَّ شياطينَ الجنِّ يُوحُون إلى شياطينِ الإنسِ، وشياطينَ الإنسِ يُوحُون إلى شياطينِ الجنِّ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym, Şerîk'ten, o Saîd b. Mesrûk'tan, o da İkrime'den {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} “İnsan ve cin şeytanları” kavli hakkında nakletti, o dedi ki: “İnsanlar arasında [bizzat cinsten] şeytanlar yoktur; fakat cinlerin şeytanları insan şeytanlarına fısıldar, insan şeytanları da cin şeytanlarına fısıldar .”

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن السديِّ، [عن عكرمةَ] في قولِه: {يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}. قال: للإنسانِ شيطانٌ، وللجنيِّ شيطانٌ، فيَلْقَى شيطانُ الإنسِ شيطانَ الجنِّ، فيُوحِي بعضُهم إلى بعضٍ زُخْرفَ القولِ غُرورًا.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, es-Süddî'den, [o da İkrime'den] {يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” kavli hakkında nakletti; o şöyle dedi: “İnsanın bir şeytanı vardır, cinnin de bir şeytanı vardır. İnsanın şeytanı ile cinnin şeytanı karşılaşır ve aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar.”

قال أبو جعفرٍ: جعَل عكرمةُ والسديُّ في تأويلِهما هذا الذي ذكَرْتُ عنهما، عدوَّ الأنبياء الذين ذكَرَهم اللهُ في قولِه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا} أولادَ إبليسَ دونَ أولادِ آدمَ، ودونَ الجنِّ، وجعَل الموصوفين بأن بعضَهم يُوحِي إلى بعضٍ زُحْرفَ القولِ غُرورًا ولدَ إبليسَ، وأن مع ابنِ آدمَ مِن ولدِ إبليسَ مَن يُوحِي إِلى مَن مع الجنِّ من ولدِه زُخْرفَ القولِ غُرورًا.

Ebû Ca'fer der ki: İkrime ve es-Süddî, kendilerinden naklettiğim bu tevil ile Allah'ın: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا} “Böylece biz her peygambere düşman kıldık” kavlinde zikrettiği peygamberlerin düşmanlarını, Âdemoğullarını ve cinleri hariç tutarak sadece İblis'in zürriyeti kılmışlardır. Birbirlerine aldatmak için yaldızlı sözler fısıldamakla nitelenenleri de İblis'in çocukları kılmış ve Âdemoğlunun yanında İblis'in çocuklarından olup cinlerin yanında bulunan onun çocuklarına aldatmak için yaldızlı sözler fısıldayan kimselerin olduğunu kabul etmişlerdir.

وليس لهذا التأويلِ وجهٌ مفهومٌ؛ لأن اللهَ جعَل إبليسَ وولدَه أعداءَ ابنِ آدمَ، فكلُّ ولدِه لكلِّ ولدِه عدوٌّ، وقد خصَّ اللهُ في هذه الآيةِ الخبرَ عن الأنبياءِ أنه جعَل لهم مِن الشياطينِ أعداءً، فلو كان معنيًّا بذلك الشياطينُ الذين ذكَرَهم السديُّ، الذين من هم ولدُ إبليسَ، لم يَكُنْ لخصوصِ الأنبياءِ بالخبرِ عنهم أنه جعَل لهم الشياطينَ أعداءً، وجهٌ ، وقد جعَل مِن ذلك لأعْدَى أعْدائِه مثلَ الذي جعَل لهم، ولكنَّ ذلك كالذي قلْنا، مِن أنه معنيٌّ به أنه جعَل مَرَدةَ الإنسِ والجنِّ لكلِّ نبيٍّ عدوًّا يُوحِي بعضُهم إلى بعضٍ مِن القولِ ما يُؤْذِيهم به.

Bu tevilin anlaşılır bir yönü yoktur; çünkü Allah Teâlâ İblis'i ve onun soyunu Âdemoğlunun düşmanı kılmıştır, dolayısıyla onun bütün çocukları Âdem'in bütün çocuklarına düşmandır. Oysa Allah bu ayette, peygamberlere şeytanlardan düşmanlar kıldığını haber vererek onları özel olarak zikretmiştir. Şayet bununla es-Süddî'nin zikrettiği İblis'in soyundan olan şeytanlar kastedilmiş olsaydı, [Allah Teâlâ] peygamberlere kıldığı düşmanın aynısını onların en azılı düşmanlarına da kılmış olduğu halde, şeytanların onlara düşman kılındığı haberinin peygamberlere tahsis edilmesinin bir anlamı kalmazdı . Aksine bu durum, bizim dediğimiz gibidir; yani bununla kastedilen, Allah'ın her peygambere insan ve cinlerin azgınlarını düşman kılmış olmasıdır ki bunlar onları rahatsız edecek sözleri birbirlerine fısıldarlar.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك جاء الخبرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ.

Bu hususta söylediğimize benzer bir rivayet Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den de gelmiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن مَعْبَدِ بنِ هلالٍ، قال: ثني رجلٌ مِن أهلِ دمشقَ، عن عوفِ بنِ مالكٍ، عن أبي ذرٍّ أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "يا أبا ذرٍّ، هل تَعَوَّذْتَ باللهِ مِن شَرِّ شياطينِ الإنسِ والجنِّ؟ " قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، هل للإنسِ من شياطينَ؟ قال: "نعم".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ma'bed b. Hilâl'den anlattı, dedi ki: Bana Dımaşk ehlinden bir adam, Avf b. Mâlik'ten, o da Ebû Zer'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ey Ebâ Zer! İnsan ve cin şeytanlarının şerrinden Allah'a sığındın mı?» [Ebû Zer] dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü! İnsanların da şeytanları var mıdır?» dedim. «Evet» buyurdu.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ ، عن أبي عبدِ الملكِ محمدِ بنِ أيوبَ وغيرِه مِن المَشْيَخةِ، عن ابنِ عائذٍ، عن أبي ذرٍّ، أنه قال: أتَيْتُ رسولَ اللهِ ﷺ في مجلسٍ، قد أطال فيه الجلوسَ، قال: فقال: "يا أبا ذرٍّ، هل صلَّيْتَ؟ " قال: قلتُ: لا، يا رسولَ اللهِ. قال: "قُمْ فَارْكَعْ ركعتَيْن". قال: ثم جئتُ فجلَسْتُ إليه، فقال: "يا أبا ذرٍّ، هل تعوَّذْتَ باللهِ مِن شَرِّ شياطينِ الإنسِ والجنِّ؟ " قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، وهل للإنسِ شياطينُ؟ قال: "نعم، شرٌّ مِن شياطينِ الجنِّ" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih , Ebû Abdilmelik Muhammed b. Eyyûb ve diğer hocalardan, onlar İbn Âiz'den, o da Ebû Zer'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in uzunca oturduğu bir meclisine geldim. Dedi ki: Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Ey Ebâ Zer, namaz kıldın mı?” [Ebû Zer] dedi ki: Ben: “Hayır, ey Allah'ın Resûlü” dedim. “Kalk ve iki rekât namaz kıl” buyurdu. Dedi ki: Sonra gelip yanına oturdum. Şöyle buyurdu: “Ey Ebâ Zer, insan ve cin şeytanlarının şerrinden Allah'a sığındın mı?” Dedi ki: Ben: “Ey Allah'ın Resûlü, insanlardan da şeytanlar var mıdır?” dedim. O: “Evet, [onlar] cin şeytanlarından daha şerlidir” buyurdu .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: بلَغَني أن أبا ذرٍّ قام يومًا يُصَلِّي، فقال له النبيُّ ﷺ: "تَعَوَّذُ يا أبا ذرٍّ مِن شياطينِ الإنسِ والجنِّ". فقال: يا رسولَ اللهِ، أوَ إن مِن الإنسِ شياطينَ؟ قال: "نعم". وقال آخرون في ذلك بنحوِ الذي قلنا مِن أن ذلك إخبارٌ مِن اللهِ أن شياطينَ الإنسِ والجنِّ، يُوحِي بعضُهم إلى بعضٍ.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti, o dedi ki: Bana ulaştığına göre Ebû Zer bir gün kalkıp namaz kılıyordu; Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona: “Ey Ebâ Zer, insan ve cin şeytanlarından [Allah'a] sığın” buyurdu. Bunun üzerine o: “Ey Allah'ın Resûlü, insanlardan da şeytanlar var mıdır?” dedi. “Evet” buyurdu. Başkaları da bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde, bunun Allah'tan; insan ve cin şeytanlarının birbirlerine fısıldadıklarına dair bir haber olduğunu söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ، في قولِه: {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ}. قال: مِن الجنِّ شياطينُ، ومِن الإِنسِ شياطينُ يُوحِي بعضُهم إلى بعضٍ. قال قتادةُ: بلَغَني أن أبا ذرٍّ كان يومًا يُصَلِّي، فقال النبيُّ ﷺ: "تَعَوَّذْ يا أبا ذرٍّ من شياطينِ الإنسِ والجنِّ". فقال:

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den O’nun: {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} “İnsan ve cin şeytanları” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: "Cinlerden şeytanlar olduğu gibi insanlardan da şeytanlar vardır; bunlar birbirlerine fısıldarlar." Katâde dedi ki: Bana ulaştığına göre Ebû Zer bir gün namaz kılıyordu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «تَعَوَّذْ يا أبا ذرٍّ من شياطينِ الإنسِ والجنِّ» «Ey Ebâ Zer! İnsan ve cin şeytanlarından [Allah'a] sığın!» buyurdu. Bunun üzerine o: